نمایش مبدأ برای نهج البلاغه با ترجمه فیض الاسلام

<span id="top"></span>
==خطبه 1- آفرینش آسمان و زمین و انسان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">فمن خطبة له علیه‌السلام یذکر فیها ابتداء خلق السماء و الأرض و خلق آدم اَلحَمدُ لِلَّهِ اَلَّذِی لاَ یَبلُغُ مِدحَتَهُ اَلقَائِلُونَ وَ لاَ یُحصِی نَعمَاءَهُ اَلعَادُّونَ وَ لاَ یُؤَدِّی حَقَّهُ اَلمُجتَهِدُونَ</span>

<span class="Translate">1 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است که یاد میکند در آن آغاز آفریدن آسمان و زمین و خلق آدم را: (1) حمد و سپاس خداوندی را سزاست که همۀ گویندگان از مدح و ثنای او عاجزند <span class="description">(توانائی مدح و ثنائی که لایق ذات او باشد ندارند، و از اینرو است که حضرت سیّد المرسلین صلّی اللّه علیه و آله فرمود: لا أحصی ثناء علیک، أنت کما أثنیت علی نفسک یعنی مرا توانائی مدح و ثنای تو نیست، تو خود باید ثنا گوی ذات اقدس خود باشی)</span> و شمارندگان و حسابگران از شمارش نعمتها و بخششهای او درمانده <span class="description">(زیرا نعمتها و عطاهای حقّ تعالی غیر متناهی و آخری برای آنها متصوّر نیست، چنانکه در قرآن کریم س 14 ی 34 می‌فرماید: «وَ إِن تَعُدُّوا نِعمَتَ اَللّٰهِ لاٰ تُحصُوهٰا» یعنی اگر بخواهید نعمتهای خدا را بشمارید توانائی ندارید، پس کسیکه نتواند نعمتهای پروردگار را بشمارد چگونه می‌تواند حقّ او را ادا کند و شکرش را بجا آورد، لذا می‌فرماید:)</span> و کوشش کنندگان نمی‌توانند حقّ نعمت او را ادا کنند <span class="description">(پس منتهی درجۀ سپاسگزاری آنست که بنده بعجز از ادای حقّ نعمت او اعتراف کند)</span></span>

<span class="Revayat">اَلَّذِی لاَ یُدرِکُهُ بُعدُ اَلهِمَمِ وَ لاَ یَنَالُهُ غَوصُ اَلفِطَنِ</span>

<span class="Translate">(2) خداوندی که حقیقت او را صاحبان همّت بلند درک نمی‌کنند و زیرکیها و هوشهای غوّاص <span class="description">(که فرو می‌روند در دریای افکار)</span> باو دست نیابند <span class="description">(چگونه ممکن می‌تواند حقیقت ذات او را در یابد)</span></span>

<span class="Revayat">اَلَّذِی لَیسَ لِصِفَتِهِ حَدٌّ مَحدُودٌ وَ لاَ نَعتٌ مَوجُودٌ وَ لاَ وَقتٌ مَعدُودٌ وَ لاَ أَجَلٌ مَمدُودٌ</span>

<span class="Translate">(3) خداوندی که صفتش را نهایتی نیست <span class="description">(زیرا او را هیچ صفتی زائد بر ذات نباشد تا محدود و معیّن گردد)</span> و نه خود او را صفتی است موجود و ثابت <span class="description">(که در آن مقیّد و منحصر شود و احاطه بجمیع صفات او نماید، زیرا قید و حصر از لوازم امکان است و واجب «جلّ شأنه» از آن منزّه باشد)</span> و او را وقت و زمانی نیست که معیّن شده باشد <span class="description">(و گفته شود بسیار وقت است که بوده یا تازه موجود شده، زیرا او خالق زمان و بی نیاز است از اینکه در زمان باشد تا زمان باو احاطه نماید)</span> و نه او را مدّت درازی است <span class="description">(که بآن منتهی شود یعنی مدّت ندارد، پس او است ازلی و ابدی و زمان ندارد تا أجل و مدّت داشته باشد، زیرا زمان مقدار حرکت است و حرکت از عوارض جسم و او از جسمیّت مبرّی است، پس محال است و نمی‌شود که در زمان باشد)</span></span>

<span class="Revayat">فَطَرَ اَلخَلاَئِقَ بِقُدرَتِهِ وَ نَشَرَ اَلرِّیَاحَ بِرَحمَتِهِ وَ وَتَّدَ بِالصُّخُورِ مَیَدَانَ أَرضِهِ</span>

<span class="Translate">(4) خلائق را به قدرت و توانائی خود بیافرید <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 17 ی 51 می‌فرماید: «فَسَیَقُولُونَ مَن یُعِیدُنٰا قُلِ اَلَّذِی فَطَرَکُم أَوَّلَ مَرَّةٍ‌» یعنی می‌گویند کیست ما را پس از مرگ باز آرد و زنده کند، ای رسول اکرم در پاسخ ایشان بگو شما را زنده کند آن کسیکه در اوّل بار بیافرید)</span> و بادها را بسبب رحمت و مهربانیش پراکنده کرد <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 7 ی 57 می‌فرماید: «وَ هُوَ اَلَّذِی یُرسِلُ اَلرِّیٰاحَ بُشراً بَینَ یَدَی رَحمَتِهِ‌» یعنی او است آن کسیکه بادها را می‌فرستد مژده دهنده پیش از آمدن رحمت خود یعنی پیش از آمدن باران بزمین)</span> و حرکت و جنبش زمین را به سنگهای بزرگ و کوهها میخکوب و استوار گردانید <span class="description">(تا متحرّک و مضطرب نگردد و شما به آسودگی زندگی کنید، چنانکه در قرآن کریم س 16 ی 15 می‌فرماید: «وَ أَلقیٰ فِی اَلأَرضِ رَوٰاسِیَ أَن تَمِیدَ بِکُم‌» یعنی خداوند متعال کوههای بزرگ را استوار نمود تا مبادا زمین حرکت کند و شما را از سویی بسوی دیگر بیندازد )</span></span>

<span class="Revayat">أَوَّلُ الدِّینِ مَعرِفَتُهُ وَ کَمَالُ مَعرِفَتِهِ التَّصدِیقُ بِهِ وَ کَمَالُ التَّصدِیقِ بِهِ تَوحِیدُهُ وَ کَمَالُ تَوحِیدِهِ اَلإِخلاَصُ لَهُ وَ کَمَالُ اَلإِخلاَصِ لَهُ نَفیُ اَلصِّفَاتِ عَنهُ لِشَهَادَةِ کُلِّ صِفَةٍ أَنَّهَا غَیرُ اَلمَوصُوفِ وَ شَهَادَةِ کُلِّ مَوصُوفٍ أَنَّهُ غَیرُ اَلصِّفَةِ</span>

<span class="Translate">(5) اساس دین <span class="description">(چیزیکه بسبب آن خداوند متعال پرستش میشود)</span> شناختن او است <span class="description">(دانسته شود که اوست آفرینندۀ موجودات)</span> و شناختن کامل تصدیق و گرویدن باو است و تصدیق تمام توحید و یگانه دانستن او است و کمال توحید خالص نمودن عملست برای او <span class="description">(زیرا توحید تکمیل نمی‌گردد مگر به اخلاص یعنی خدا شناس هر چه گوید و هر چه کند باید خاصّ برای او باشد و به هیچ غرضی از اغراض دنیویّه نیالاید)</span> و کمال اخلاص آنست که صفات زائدۀ بر ذات برای او تصوّر نکند <span class="description">(گفته نشود علم حقّ تعالی مثلا صفت زائدۀ خارجی است که بر ذات او عارض شده که این عقیده منافی با توحید و یکتا دانستن او است)</span> زیرا هر صفتی گواهی می‌دهد که آن غیر از موصوف است و هر موصوفی گواهی می‌دهد که آن غیر از صفت است</span>

<span class="Revayat">فَمَن وَصَفَ اَللَّهَ سُبحَانَهُ فَقَد قَرَنَهُ وَ مَن قَرَنَهُ فَقَد ثَنَّاهُ وَ مَن ثَنَّاهُ فَقَد جَزَّأَهُ وَ مَن جَزَّأَهُ فَقَد جَهِلَهُ وَ مَن جَهِلَهُ فَقَد أَشَارَ إِلَیهِ وَ مَن أَشَارَ إِلَیهِ فَقَد حَدَّهُ وَ مَن حَدَّهُ فَقَد عَدَّهُ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(بنا بر این)</span> (6) کسیکه وصف کند خداوند را <span class="description">(او را موصوف کرده به صفت زائدۀ بر ذات)</span> قرینی برای او دانسته و او را <span class="description">(با موجود دیگر در واجب الوجود بودن)</span> همسر قرار داده و کسیکه برای او همسری قرار داد پس او را دو تا دانسته و کسیکه دو تا دانستش پس او را تجزئه و تقسیم کرده <span class="description">(و هر چیزیکه قابل تجزئه و تقسیم باشد مرکّب است و هر مرکّبی دارای اجزاء)</span> و هر که او را تقسیم کند باو نادان است و کسیکه بوی نادان شود پس به سویش اشاره می‌نماید و کسیکه به سویش اشاره کند او را محدود و معیّن میکند <span class="description">(حدّ و نهایت برای او قرار می‌دهد)</span> و کسیکه محدودش دانست، پس او را شمرده <span class="description">(در خارج او را واحد عددی گردانیده)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَن قَالَ فِیمَ فَقَد ضَمَّنَهُ وَ مَن قَالَ عَلاَ مَ فَقَد أَخلَی مِنهُ</span>

<span class="Translate">(7) و کسیکه بگوید در چیست‌؟ او را در ضمن چیزی قرار داده <span class="description">(مقرّ و محلّی برایش انتخاب کرده)</span> و کسیکه بگوید بر چیست‌؟ بعضی از امکنه را از او تهی دانسته <span class="description">(اگر بگوید در کجا نیست و بر کجا هست او را جسم و مرکّب قرار داده، و لازمۀ آن حدوث و نو پیدا شدن او است)</span></span>

<span class="Revayat">کَائِنٌ لاَ عَن حَدَثٍ مَوجُودٌ لاَ عَن عَدَمٍ مَعَ کُلِّ شَیءٍ لاَ بِمُقَارَنَةٍ وَ غَیرُ کُلِّ شَیءٍ لاَ بِمُزَایَلَةٍ فَاعِلٌ لاَ بِمَعنَی اَلحَرَکَاتِ وَ اَلآلَةِ بَصِیرٌ إِذ لاَ مَنظُورَ إِلَیهِ مِن خَلقِهِ مُتَوَحِّدٌ إِذ لاَ سَکَنَ یَستَأنِسُ بِهِ وَ لاَ یَستَوحِشُ لِفَقدِهِ</span>

<span class="Translate">(8) خداوند متعال همیشه بوده است نه آنکه حادث و نو پیدا شده باشد <span class="description">(در این کلمه حضرت از حقّ تعالی و حدوث زمانی را نفی میکند)</span> موجود و هستی است که مسبوق بعدم و نیستی نیست <span class="description">(یعنی نه آنکه هستی او ذاتاً حادث باشد که در این کلمه حدوث ذاتی را نفی میکند)</span> با هر چیزی است نه بطوریکه همسر آن باشد <span class="description">(پس با هر چیزی است یعنی هر چیزی باو قائم و بر پا است)</span> و غیر از هر چیزی است نه بطوریکه از آن کناره گیرد <span class="description">(زیرا اگر از چیزی کناره گیرد آن چیز چیزی نخواهد بود، برای آنکه اوست نگاه‌دارندۀ هر چیزی)</span> فاعل است و فعل از او صادر میشود نه بمعنی حرکات و انتقالات از حالی به حالی <span class="description">(زیرا حرکت از لوازم جسم است و او از جسمیّت مبرّی است)</span> و نه بمعنی آلت <span class="description">(زیرا اگر صدور فعل از او به معاونت آلت باشد پس او بغیر خود احتیاج دارد و احتیاج نقص و نقص بر واجب الوجود محالست بنا بر این بی آنکه او را چشمی باشد بالذّات)</span> بصیر است و بینا بوده هنگامیکه هیچ چیزی از آنچه را که آفریده نبوده و منفرد است و تنها بوده هنگامی که سکنی <span class="description">(چیزی که بآن اطمینان به هم رسد)</span> نبوده تا بآن مأنوس شود <span class="description">(و از انس با آن آرام گیرد)</span> و وحشت نکند از نبودنش</span>

<span class="Revayat">أَنشَأَ اَلخَلقَ إِنشَاءً وَ اِبتَدَأَهُ اِبتِدَاءً بِلاَ رَوِیَّةٍ أَجَالَهَا وَ لاَ تَجرِبَةٍ استَفَادَهَا وَ لاَ حَرَکَةٍ أَحدَثَهَا وَ لاَ هَمَامَةِ نَفسٍ اضطَرَبَ فِیهَا</span>

<span class="Translate"><span class="description">(پس چون شناختی او را، اکنون بطور اجمال بدان که او است خداوندی که به قدرت کامله)</span> (9) مخلوقات را بیافرید بدون بکار بردن فکر و اندیشه <span class="description">(زیرا فکر در هر چیزی برای حصول امری است که نبوده و همۀ اشیاء برای خداوند متعال در مرتبۀ ذات اوّلا و ابدا ثابت است)</span> و بی تجربه و آزمایشی که از آن استفاده کند <span class="description">(زیرا تجربه در بارۀ کسی است که بخواهد به آزمایش علم پیدا کند، نه در بارۀ خدای تعالی که علم او عین ذات اوست)</span> و بی آنکه جنبشی در خود پدید آورد <span class="description">(آفریدن او از روی حرکت نیست، زیرا حرکت نفس تغیّر است و تغیّر از خواصّ امکان باشد)</span> و بی اهتمام نفسی که در آن اضطراب و نگرانی داشته باشد <span class="description">(که آیا این کار که کرده صلاح بوده یا نه، زیرا اضطراب و نگرانی مستلزم جهل بعواقب امور است، و جهل و نادانی بر ذاتی که عین علم است روا نیست)</span></span>

<span class="Revayat">أَحَالَ اَلأَشیَاءَ لِأَوقَاتِهَا وَ لاَءَمَ بَینَ مُختَلِفَاتِهَا وَ غَرَّزَ غَرَائِزَهَا وَ أَلزَمَهَا أَشبَاحَهَا</span>

<span class="Translate">(10) اشیاء را از عدم و نیستی در وقت خود بوجود و هستی انتقال داد <span class="description">(لباس هستی بآنها پوشانید هر وقت که مصلحت بود)</span> و میان گوناگون بودن آنها را موافقت و سازگاری داد و طبائع آن اشیاء را ثابت و جاگیر کرد <span class="description">(هر غریزه و طبیعتی را در موضع مستعدّ خود قرار داد)</span> و آن طبائع را لازمۀ آن اشیاء گردانید <span class="description">(بطوریکه ممکن نیست جدائی ما بین آنها، مانند شجاعت که لازمۀ مرد شجاع و دلیر باشد و سخاوت که غریزۀ مرد جواد و کریم است، خلاصه مخلوقات را بیافرید)</span></span>

<span class="Revayat">عَالِماً بِهَا قَبلَ اِبتِدَائِهَا مُحِیطاً بِحُدُودِهَا وَ اِنتِهَائِهَا عَارِفاً بِقَرَائِنِهَا وَ أَحنَائِهَا</span>

<span class="Translate">(11) در حالتی که دانا بود بآنها پیش از آفریدنشان و احاطه داشت بحدود و اطراف و انتهاء آنها، و آشنا بود به چیزهائی که پیوسته‌اند بآن اشیاء و به نواحی و گوشه‌های آنها <span class="description">(به کلیّات و جزئیّات همۀ مخلوقات دانا بود )</span></span>

<span class="Revayat">ثُمَّ أَنشَأَ سُبحَانَهُ فَتقَ اَلأَجوَاءِ وَ شَقَّ اَلأَرجَاءِ وَ سَکَائِکَ اَلهَوَاءِ</span>

<span class="Translate">(12) پس <span class="description">(از آنکه خداوند متعال را شناختی و بطور اجمال به کیفیّت ایجاد و عوالم برخوردی، اکنون در تعقیب آنچه گذشت ببیان دیگر بنحو تفصیل بدان که حقّ تعالی به قدرت و توانائی خود)</span> شکافت جوّهای لا یتناهی را، و اطراف و گوشه‌های آنرا باز نموده بالای فضا هوا و جای خالی را بیافرید</span>

<span class="Revayat">فَأَجرَی فِیهَا مَاءً مُتَلاَطِماً تَیَّارُهُ مُتَرَاکِماً زَخَّارُهُ حَمَلَهُ عَلَی مَتنِ اَلرِّیحِ اَلعَاصِفَةِ وَ اَلزَّعزَعِ اَلقَاصِفَةِ فَأَمَرَهَا بِرَدِّهِ وَ سَلَّطَهَا عَلَی شَدِّهِ وَ قَرَنَهَا إِلَی حَدِّهِ اَلهَوَاءُ مِن تَحتِهَا فَتِیقٌ وَ اَلمَاءُ مِن فَوقِهَا دَفِیقٌ</span>

<span class="Translate">پس در آن، آب که موجهایش متلاطم و پی در پی بود و از بسیاری روی هم می‌غلطید جاری کرد، (13) آن آب را بر پشت باد تندی که قویّ و با صدای بلند بود بر نشاند پس به باد فرمان داد تا آن آب را <span class="description">(از هر سو)</span> باز گرداند و محکم نگاهش دارد <span class="description">(تا از هم پاشیده نشود)</span> و باد را تا سر حدّ آب نگاه داشت و در جایگاه آن آب قرار داد هوا در زیر آن باد باز و گشاده و از بالایش آب ریخته شده <span class="description">(و در جنبش بود)</span></span>

<span class="Revayat">ثُمَّ أَنشَأَ سُبحَانَهُ رِیحاً اِعتَقَمَ مَهَبَّهَا وَ أَدَامَ مُرَبَّهَا وَ أَعصَفَ مَجرَاهَا وَ أَبعَدَ مَنشَأَهَا فَأَمَرَهَا بِتَصفِیقِ اَلمَاءِ اَلزَّخَّارِ وَ إِثَارَةِ مَوجِ اَلبِحَارِ</span>

<span class="Translate">(14) آنگاه باد دیگری را آفرید و جای وزیدن آنرا عقیم گردانید <span class="description">(آن باد را فقط برای موج آب بیافرید نه برای چیز دیگر)</span> و قرار داد آنرا که همیشه ملازم تحریک آب باشد و وزیدن آنرا تند کرد و مبدا تکوینش را دور دست گردانید <span class="description">(به قسمی که جای وزیدنش شناخته نمی‌شود)</span> پس آنرا به حرکت دادن و برهم زدن آن آب فراوان و بر انگیختن و بلند کردن موج دریاها فرمان داد <span class="description">(فرمان داد تا هر گوشه‌ای از آن آب را که خود دریایی است بموج آورد)</span></span>

<span class="Revayat">فَمَخَضَتهُ مَخضَ اَلسِّقَاءِ وَ عَصَفَت بِهِ عَصفَهَا بِالفَضَاءِ تَرُدُّ أَوَّلَهُ إِلَی آخِرِهِ وَ سَاجِیَهُ إِلَی مَائِرِهِ حَتَّی عَبَّ عُبَابُهُ وَ رَمَی بِالزَّبَدِ رُکَامُهُ</span>

<span class="Translate">(15) پس آن باد هم آن آب را مانند مشک جنبانید و بهم زد و بآن تند وزید مانند وزیدنش در جای خالی و وسیع <span class="description">(و چنان بر آن آب وزید که)</span> اوّل آنرا به آخرش باز می‌گرداند، و ساکنش را بمتحرّک آن تا آنکه انبوهی از آن آب بالا آمد و آن قسمتی که متراکم و بر روی هم جمع شده بود کف کرد</span>

<span class="Revayat">فَرَفَعَهُ فِی هَوَاءٍ مُنفَتِقٍ وَ جَوٍّ مُنفَهِقٍ فَسَوَّی مِنهُ سَبعَ سَمَوَاتٍ جَعَلَ سُفلاَهُنَّ مَوجاً مَکفُوفاً وَ عُلیَاهُنَّ سَقفاً مَحفُوظاً وَ سَمکاً مَرفُوعاً بِغَیرِ عَمَدٍ یَدعَمُهَا وَ لاَ دِسَارٍ یَنظِمُهَا</span>

<span class="Translate">(16) پس خداوند متعال آن کفها را در جای خالی وسیع و فضاء گشاده بالا برد، هفت آسمان را <span class="description">(بدون اعوجاج و کجی)</span> از آن کفها پدید آورد زیر آن آسمانها موجی را قرار داد تا از سیلان و ریزش ممنوع باشد و بالای آنها سقفی را که محفوظ است و بلند <span class="description">(و آن آسمانها را بر پا نمود)</span> بدون ستونهایی که نگاه دارد و بی میخ <span class="description">(و یا ریسمانی)</span> که آنها را منظّم داشته باشد</span>

<span class="Revayat">ثُمَّ زَیَّنَهَا بِزِینَةِ اَلکَوَاکِبِ وَ ضِیَاءِ اَلثَّوَاقِبِ وَ أَجرَی فِیهَا سِرَاجاً مُستَطِیراً وَ قَمَراً مُنِیراً فِی فَلَکٍ دَائِرٍ وَ سَقفٍ سَائِرٍ وَ رَقِیمٍ مَائِرٍ</span>

<span class="Translate">(17) آنگاه آن آسمانها را به زینت ستاره‌ها و روشنی نور افکنها آرایش داد و در آنها چراغ نور افشان خورشید و ماه درخشان را بجریان انداخت در حالتی که <span class="description">(هر یک از آن ستاره‌ها و خورشید و ماه)</span> در فلکی است دور زننده و سقفی سیر کننده و لوحی متحرّک</span>

<span class="Revayat">ثُمَّ فَتَقَ مَا بَینَ اَلسَّمَوَاتِ اَلعُلاَ فَمَلَأَهُنَّ أَطوَاراً مِن مَلاَئِکَتِهِ</span>

<span class="Translate">(18) آنگاه میان آسمانهای بلند را باز نمود، و به انواع مختلفۀ از فرشتگان خود پر کرد</span>

<span class="Revayat">مِنهُم سُجُودٌ لاَ یَرکَعُونَ وَ رُکُوعٌ لاَ یَنتَصِبُونَ وَ صَافُّونَ لاَ یَتَزَایَلُونَ وَ مُسَبِّحُونَ لاَ یَسأَمُونَ لاَ یَغشَاهُم نَومُ اَلعُیُونِ وَ لاَ سَهوُ اَلعُقُولِ وَ لاَ فَترَةُ اَلأَبدَانِ وَ لاَ غَفلَةُ اَلنِّسیَانِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(قسم اوّل از آنان فرشتگانی هستند که)</span> (19) بعضی از ایشان در حال سجودند، رکوع نمی‌کنند و برخی در رکوعند، بر پا نمی‌ایستند و گروهی در صفّ ایستاده‌اند، از جای خود بیرون نمی‌روند و بعضی تسبیح گوینده‌اند که خسته نمی‌شوند <span class="description">(همه اصناف ملائکه غیر مادّی هستند که)</span> آنان را نه خواب در چشمها و نه سهو در عقلها می‌آید و نه سستی و نه غفلت فراموشی فرا می‌گیرد</span>

<span class="Revayat">وَ مِنهُم أُمَنَاءُ عَلَی وَحیِهِ وَ أَلسِنَةٌ إِلَی رُسُلِهِ وَ مُختَلِفُونَ بِقَضَائِهِ وَ أَمرِهِ</span>

<span class="Translate">(20) و دسته‌ای از آنان <span class="description">(قسم دوّم از فرشتگان)</span> امین بر وحی خداوند متعال هستند و برای پیغمبران او زبانها و ترجمانانند و برای رساندن حکم و فرمانش آمد و رفت کنندگان می‌باشند</span>

<span class="Revayat">وَ مِنهُمُ اَلحَفَظَةُ لِعِبَادِهِ وَ اَلسَّدَنَةُ لِأَبوَابِ جِنَانِهِ</span>

<span class="Translate">(21) و جماعتی از اینان <span class="description">(قسم سوّم از ایشان)</span> نگهبان بندگان و دربان برای بهشتهای او هستند</span>

<span class="Revayat">وَ مِنهُمُ اَلثَّابِتَةُ فِی اَلأَرَضِینَ اَلسُّفلَی أَقدَامُهُم وَ اَلمَارِقَةُ مِنَ اَلسَّمَاءِ اَلعُلیَا أَعنَاقُهُم وَ اَلخَارِجَةُ مِنَ اَلأَقطَارِ أَرکَانُهُم وَ اَلمُنَاسِبَةُ لِقَوَائِمِ اَلعَرشِ أَکتَافُهُم</span>

<span class="Translate">(22) و عدّه‌ای از آنان <span class="description">(قسم چهارم فرشتگان)</span> قدمهاشان در طبقات زیرین زمین ثابت و گردنهاشان از آسمانهای زبرین در گذشته و اعضاء ایشان از اطراف جهان بیرون رفته و دوشهای آنان موافق با پایه‌های عرش می‌باشد</span>

<span class="Revayat">نَاکِسَةٌ دُونَهُ أَبصَارُهُم مُتَلَفِّعُونَ تَحتَهُ بِأَجنِحَتِهِم مَضرُوبَةٌ بَینَهُم وَ بَینَ مَن دُونَهُم حُجُبُ اَلعِزَّةِ وَ أَستَارُ اَلقُدرَةِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(و از هیبت و عظمت انوار الهیّ‌)</span> (23) در برابر عرش چشمهایشان به زیر افتاده و در زیر آن خود را به بالهایشان پیچیده‌اند <span class="description">(در علم و معرفت خود فرو رفته‌اند تا بحدّی که می‌توانند در عوالم بی‌پایان معارف خدائی سیر کنند، مانند طایری که بتوسّط دو بال خویش تا اندازه‌ای که می‌تواند در هوا پرواز میکند)</span> میان آن فرشتگان و کسانیکه فروترند از ایشان حجابهای عزّت و پرده‌های قدرت زده شده <span class="description">(که کسی به پشت آن پرده‌ها راه علمی ندارد مگر انبیاء و اوصیاء ایشان و خوّاص از بندگان خدای تعالی)</span></span>

<span class="Revayat">لاَ یَتَوَهَّمُونَ رَبَّهُم بِالتَّصوِیرِ وَ لاَ یُجرُونَ عَلَیهِ صِفَاتِ اَلمَصنُوعِینَ وَ لاَ یَحُدُّونَهُ بِالأَمَاکِنِ وَ لاَ یُشِیرُونَ إِلَیهِ بِالنَّظَائِرِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(و معرفت و خدا شناسی آن فرشتگان بطوری است که)</span> (24) پروردگارشان را در وهم و خیال به صورتی در نیاورند و نه اوصاف خلائق را بر او جاری سازند و نه او را به مکانهایی محدود کنند و بنظائر و امثال به جانبش اشاره نمی‌کنند <span class="description">(زیرا فرشتگان شناسایند و دانا، پس کسیکه پروردگارش را به صورتی در آورد و اوصاف خلائق را بر او جاری سازد و او را بحدّی محدود کند و به جانبش اشاره نماید نادان است، چنانکه پیش از این در باب معرفت و خدا شناسی بیان شد )</span></span>

<span class="Revayat">منها فی صفة خلق آدم علیه‌السلام ثُمَّ جَمَعَ سُبحَانَهُ مِن حَزنِ اَلأَرضِ وَ سَهلِهَا وَ عَذبِهَا وَ سَبخِهَا تُربَةً سَنَّهَا بِالمَاءِ حَتَّی خَلَصَت وَ لاَطَهَا بِالبِلَّةِ حَتَّی لَزَبَت فَجَبَلَ مِنهَا صُورَةً ذَاتَ أَحنَاءٍ وَ وُصُولٍ وَ أَعضَاءٍ وَ فُصُولٍ أَجمَدَهَا حَتَّی اِستَمسَکَت وَ أَصلَدَهَا حَتَّی صَلصَلَت لِوَقتٍ مَعدُودٍ وَ أَجَلٍ مَعلُومٍ</span>

<span class="Translate">قسمتی از این خطبه در کیفیّت خلق آدم علیه السّلام است: (25) پس <span class="description">(از آنکه خداوند متعال آسمان و زمین و خورشید و ماه و ستارگان را آفرید)</span> از جای سنگلاخ و جای هموار زمین و جائی که مستعدّ برای کشت و زرع بود و جای شوره‌زار، پارۀ خاکی را فراهم آورد، آب بر آن ریخت تا خالص و پاکیزه شد و آنرا با آب آمیخت تا بهم چسبید آنگاه از خاک آمیخته شده شکلی را که دارای اطراف و اعضاء و پیوستگیها و گسستگیها بود بیافرید آنرا جمودت داد تا از یکدیگر جدا نشود، و محکم و نرم قرار داد تا گل خشک شده شد <span class="description">(و آنرا بحال خود باز داشت)</span> برای زمان معیّنی <span class="description">(که در آن وقت مقتضی بود روح و حیات بآن داده شود)</span></span>

<span class="Revayat">ثُمَّ نَفَخَ فِیهَا مِن رُوحِهِ فَمَثُلَت إِنسَاناً ذَا أَذهَانٍ یُجِیلُهَا وَ فِکَرٍ یَتَصَرَّفُ بِهَا وَ جَوَارِحَ یَختَدِمُهَا وَ أَدَوَاتٍ یُقَلِّبُهَا</span>

<span class="Translate">(26) پس آن گل خشک شده را جان داد، بر پا ایستاد در حالتی که انسانی شد دارای قوای مدرکه، که آنها را در معقولات بکار می‌اندازد و فکرهایی که در کارها تصرّف می‌نماید و اعضائی که خدمتگزار خویش قرار می‌دهد و ابزاری <span class="description">(مانند دست و پا)</span> که در کارهایش به حرکت می‌آورد</span>

<span class="Revayat">وَ مَعرِفَةٍ یَفرُقُ بِهَا بَینَ اَلحَقِّ وَ اَلبَاطِلِ وَ اَلأَذوَاقِ وَ اَلمَشَامِّ وَ اَلأَلوَانِ وَ اَلأَجنَاسِ مَعجُوناً بِطِینَةِ اَلأَلوَانِ اَلمُختَلِفَةِ وَ اَلأَشبَاهِ اَلمُؤتَلِفَةِ وَ اَلأَضدَادِ اَلمُتَعَادِیَةِ وَ اَلأَخلاَطِ اَلمُتَبَایِنَةِ مِنَ اَلحَرِّ وَ اَلبَردِ وَ اَلبِلَّةِ وَ اَلجُمُودِ وَ اَلمَسَاءَةِ وَ اَلسُّرُورِ</span>

<span class="Translate">و دارای معرفتی که میان حقّ و باطل و چشیدنیها و بوییدنیها و رنگها و جنسها را تمییز می‌دهد، و <span class="description">(نیز آن گل خشک شده انسانی شد که)</span> (27) خلقت و طینت او به رنگهای گوناگون آمیخته گردید <span class="description">(هر جزئی از اجزائش بر طبق حکمت دارای رنگی شد مانند سفیدی استخوان و سرخی خون و سیاهی مو)</span> و دارای چیزهای نظیر یکدیگر <span class="description">(مانند استخوان و دندان)</span> و حالاتی ضدّ یکدیگر و خلطهایی که از هم جدا می‌باشد <span class="description">(و آن اخلاط عبارتست)</span> از گرمی <span class="description">(صفراء)</span> و سردی <span class="description">(بلغم)</span> و تری <span class="description">(خون)</span> و خشکی <span class="description">(سوداء)</span> و <span class="description">(امّا حالات ضدّ یکدیگر عبارتند از)</span> اندوه و خوشحالی <span class="description">(و خواب و بیداری و سیری و گرسنگی و مانند آنها)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِستَأدَی اَللَّهُ سُبحَانَهُ اَلمَلاَئِکَةَ وَدِیعَتَهُ لَدَیهِم وَ عَهدَ وَصِیَّتِهِ إِلَیهِم فِی اَلإِذعَانِ بِالسُّجُودِ لَهُ وَ اَلخُشُوعِ لِتَکرِمَتِهِ</span>

<span class="Translate">(28) و خداوند متعال <span class="description">(پس از آنکه چنین انسانی را آفرید و آدمش نامید)</span> امانت خود را از فرشتگان طلبید و انجام عهد و پیمانی که با ایشان بسته بود خواست <span class="description">(و آن امانت و عهد و پیمان با ملائکه این بود)</span> که حاضر شوند برای سجدۀ بآدم و فروتنی در مقابل عظمت و بزرگی او <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 38 ی 71 می‌فرماید: «إِذ قٰالَ رَبُّکَ لِلمَلاٰئِکَةِ إِنِّی خٰالِقٌ بَشَراً مِن طِینٍ‌» ی 72 «فَإِذٰا سَوَّیتُهُ وَ نَفَختُ فِیهِ مِن رُوحِی فَقَعُوا لَهُ سٰاجِدِینَ‌» یعنی یاد کن هنگامی را که پروردگار تو به فرشتگان فرمود من آدم را از گل خلق خواهم نمود، پس وقتی که بیافریدم او را و جان دادمش بر او در افتید و او را سجده کنید یعنی او را تعظیم نمائید و یا آنکه قبلۀ خویش قرار دهید، خلاصه چون حقتعالی او را خلق کرد)</span></span>

<span class="Revayat">فَقَالَ سُبحَانَهُ اُسجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبلِیسَ اِعتَرَتهُ اَلحَمِیَّةُ وَ غَلَبَت عَلَیهِ اَلشِّقوَةُ وَ تَعَزَّزَ بِخِلقَةِ اَلنَّارِ وَ اِستَوهَنَ خَلقَ اَلصَّلصَالِ</span>

<span class="Translate">(29) پس فرمود سجده کنید بآدم همه سجده کردند مگر شیطان که غرور و نخوت او را فرا گرفت و شقاوت و بدبختی بر وی غلبه کرد و تکبّر نمود و از جهت اینکه از آتش آفریده شده خود را بزرگ دانست و آدم را که از پارۀ گل خشکی بوجود آمده خوار و کوچک شمرد <span class="description">(و در مقابل حضرت ربّ العالمین «جلّ شأنه» ایستاد و گفت آدم را سجده نکردم چون من از او بهترم، زیرا مرا از آتش آفریدی و او را از گل، پس چون این ادّعاء را نمود خداوند فرمود از میان ملائکه بیرون رو، زیرا تو از رحمت من رانده شدی و لعنت و خشم من تا روز جزا بر تو باد)</span></span>

<span class="Revayat">فَأَعطَاهُ اَللَّهُ اَلنَّظِرَةَ اِستِحقَاقاً لِلسُّخطَةِ وَ اِستِتمَاماً لِلبَلِیَّةِ وَ إِنجَازاً لِلعِدَةِ فَقَالَ إِنَّکَ مِنَ اَلمُنظَرِینَ إِلیٰ یَومِ اَلوَقتِ اَلمَعلُومِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(آنگاه شیطان گفت: «رَبِّ فَأَنظِرنِی إِلیٰ یَومِ یُبعَثُونَ‌» چنانکه در قرآن کریم س 38 ی 79 می‌فرماید یعنی پروردگارا مرا مهلت ده تا روزی که بر انگیخته شوند مردمان، و شاید مقصودش این بود که از مرگ رهائی یافته همیشه زنده بماند)</span> (30) پس خداوند هم مهلتش داد تا غضب و خشم او شامل حالش شود <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم در بارۀ کفّار س 3 ی 178 می‌فرماید: «وَ لاٰ یَحسَبَنَّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّمٰا نُملِی لَهُم خَیرٌ لِأَنفُسِهِم إِنَّمٰا نُملِی لَهُم لِیَزدٰادُوا إِثماً وَ لَهُم عَذٰابٌ مُهِینٌ‌» یعنی گمان نکنند کسانیکه کافر شدند باینکه آنان را مهلت می‌دهیم برای ایشان بهتر است، جز این نیست که مهلتشان می‌دهیم که زیادتر گناه کنند و به عذابی که رسوا کننده است مبتلی گردند)</span> و <span class="description">(نیز شیطان را مهلت داد)</span> برای اینکه امتحان و آزمایش او تمام شود، و برای اینکه وعده‌ای که باو داده بسر رسد پس فرمود: تو از جملۀ مهلت داده شدگانی تا روز معلوم <span class="description">(تا هنگامیکه معیّن شده است از حیات و زندگانی بهره‌مند باشی )</span></span>

<span class="Revayat">ثُمَّ أَسکَنَ سُبحَانَهُ آدَمَ دَاراً أَرغَدَ فِیهَا عِیشَتَهُ وَ آمَنَ فِیهَا مَحَلَّتَهُ وَ حَذَّرَهُ إِبلِیسَ وَ عَدَاوَتَهُ</span>

<span class="Translate">(31) پس <span class="description">(از آنکه شیطان فرمان الهیّ را مخالفت کرد و آدم را قبله خویش قرار نداد و مانند فرشتگان او را تعظیم ننمود)</span> خداوند متعال آدم را در مکانی که وسائل عیش و آزادیش فراهم بود جای داد و جایگاه او را <span class="description">(از همۀ حوادث)</span> ایمن گردانیدۀ <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 2 ی 35 می‌فرماید: «وَ قُلنٰا یٰا آدَمُ اُسکُن أَنتَ وَ زَوجُکَ اَلجَنَّةَ وَ کُلاٰ مِنهٰا رَغَداً حَیثُ شِئتُمٰا وَ لاٰ تَقرَبٰا هٰذِهِ اَلشَّجَرَةَ فَتَکُونٰا مِنَ اَلظّٰالِمِینَ‌» یعنی گفتیم ای آدم تو و همسرت حوّا بهشت را جای خود قرار دهید و از نعمتهای آن با خوشحالی تمام هر چه خواهید بخورید و نزدیک این درخت نروید که اگر رفتید از ستمکاران باشید)</span> و از شیطان و دشمنی او ترسانیدش <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 20 ی 117 می‌فرماید: «فَقُلنٰا یٰا آدَمُ إِنَّ هٰذٰا عَدُوٌّ لَکَ وَ لِزَوجِکَ فَلاٰ یُخرِجَنَّکُمٰا مِنَ اَلجَنَّةِ فَتَشقیٰ‌» یعنی گفتیم ای آدم این دیو سرکش با تو و همسرت دشمن است، پس ملتفت باشید کاری نکند شما را از بهشت بیرون نماید که به بدبختی افتید)</span></span>

<span class="Revayat">فَاغتَرَّهُ عَدُوُّهُ نَفَاسَةً عَلَیهِ بِدَارِ اَلمُقَامِ وَ مُرَافَقَةِ اَلأَبرَارِ فَبَاعَ اَلیَقِینَ بِشَکِّهِ وَ اَلعَزِیمَةَ بِوَهنِهِ وَ اِستَبدَلَ بِالجَذَلِ وَجَلاً وَ بِالاِغتِرَارِ نَدَماً</span>

<span class="Translate">(32) پس گول زد او را دشمنش <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 20 ی 120 می‌فرماید: «فَوَسوَسَ إِلَیهِ اَلشَّیطٰانُ قٰالَ یٰا آدَمُ هَل أَدُلُّکَ عَلیٰ شَجَرَةِ اَلخُلدِ وَ مُلکٍ لاٰ یَبلیٰ‌» یعنی شیطان سخنان نا مربوط و بی‌فایده برای آدم بیان کرد و گفت ای آدم آیا می‌خواهی ترا به درخت جاویدی و ملک بی‌زوال راهنمائی کنم، باین نوع سخنان آدم را فریب داد)</span> برای حسدی که بر او می‌برد از جهت اینکه آن بزرگوار در سرای جاودانی بود، و با نیکوکاران آمیزش داشت پس <span class="description">(آدم بر اثر وسوسۀ شیطان)</span> یقین را از دست داده بشکّ و تردید گرایید <span class="description">(با اینکه دستور داشت در نخوردن از میوۀ آن درخت گمان کرد سود در خوردن است)</span> و تصمیمی را که داشت <span class="description">(بر نخوردن از میوۀ آن درخت)</span> به سستی و کوتاهی <span class="description">(در اطاعت امر خداوند)</span> تبدیل نمود <span class="description">(و از آن میوه خود)</span> و بجای فرح و شادی بخوف و ترس مبتلی گردید، و <span class="description">(چون دید از شیطان فریب خورده از کردار خود شرمنده شد و)</span> اظهار پشیمانی نمود</span>

<span class="Revayat">ثُمَّ بَسَطَ اَللَّهُ سُبحَانَهُ لَهُ فِی تَوبَتِهِ وَ لَقَّاهُ کَلِمَةَ رَحمَتِهِ وَ وَعَدَهُ اَلمَرَدَّ إِلَی جَنَّتِهِ فَأَهبَطَهُ إِلَی دَارِ اَلبَلِیَّةِ وَ تَنَاسُلِ اَلذُّرِّیَّةِ</span>

<span class="Translate">(33) پس حقّ تعالی راه توبه را باو یاد داد و کلمۀ رحمت را بوی تعلیم نمود <span class="description">(چون می‌خواست توبۀ او را قبول کند کلمۀ رحمت را باو آموخت که پروردگارش را بآن بخواند تا توبه‌اش قبول گردد)</span> و وعده داد که دوباره به بهشت <span class="description">(به آنجائی که در اوّل بار بود)</span> باز گردد پس او را به دنیای پر محنت و بلاء و محلّ تناسل و زایشگاه فرزندان فرستاد</span>

<span class="Revayat">وَ اِصطَفَی سُبحَانَهُ مِن وُلدِهِ أَنبِیَاءَ أَخَذَ عَلَی اَلوَحیِ مِیثَاقَهُم وَ عَلَی تَبلِیغِ اَلرِّسَالَةِ أَمَانَتَهُم لَمَّا بَدَّلَ أَکثَرُ خَلقِهِ عَهدَ اَللَّهِ إِلَیهِم فَجَهِلُوا حَقَّهُ وَ اِتَّخَذُوا اَلأَندَادَ مَعَهُ وَ اِحتَالَتهُمُ اَلشَّیَاطِینُ عَن مَعرِفَتِهِ وَ اِقتَطَعَتهُم عَن عِبَادَتِهِ</span>

<span class="Translate">(34) و <span class="description">(بعد از آنکه حضرت آدم در دنیا سکنی گرفت و از آن بزرگوار فرزندان و فرزند زادگان بسیاری بوجود آمد)</span> خداوند متعال از میان اولادش پیغمبرانی برگزید، و از ایشان بر وحی و تبلیغ رسالت عهد و پیمان گرفت <span class="description">(تا آنچه را که از جانب خدای تعالی بآنان برسد انجام دهند و مردم را بخدا شناسی دعوت کرده هیچ گونه کوتاهی ننمایند، چنانکه در قرآن کریم س 33 ی 7 می‌فرماید: «وَ إِذ أَخَذنٰا مِنَ اَلنَّبِیِّینَ مِیثٰاقَهُم وَ مِنکَ وَ مِن نُوحٍ وَ إِبرٰاهِیمَ وَ مُوسیٰ وَ عِیسَی اِبنِ مَریَمَ وَ أَخَذنٰا مِنهُم مِیثٰاقاً غَلِیظاً» یعنی یاد کن هنگامی را که از پیغمبران عهد و پیمانشان را بر وحی و تبلیغ رسالت گرفتیم و همچنین از تو و نوح و ابراهیم و موسی و عیسی ابن مریم، و پیمان محکم از آنان گرفتیم)</span> در وقتی که بیشتر خلائق عهد و پیمان الهیّ را <span class="description">(که فطری آنان بود)</span> شکستند <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 7 ی 172 می‌فرماید: «وَ إِذ أَخَذَ رَبُّکَ مِن بَنِی آدَمَ مِن ظُهُورِهِم ذُرِّیَّتَهُم وَ أَشهَدَهُم عَلیٰ أَنفُسِهِم أَ لَستُ بِرَبِّکُم قٰالُوا بَلیٰ شَهِدنٰا» یعنی یاد کن هنگامی را که پروردگار تو از فرزندان آدم در وقتی که در صلب پدرانشان بودند پیمان گرفت و ایشان را بر خودشان گواه گردانید تا بتوحید و خداشناسی که فطری آنان است اعتراف نمایند، پس گفت آیا من پروردگار شما نیستم‌؟ گفتند آری شهادت می‌دهیم که تو پروردگار ما هستی. لیکن باین عهد و پیمان فطریشان وفاء نکردند)</span> پس بحقّ او نادان شدند <span class="description">(و او را بیگانگی نشناختند)</span> و برای او مانندها و شریکها قرار دادند و شیاطین آنان را از معرفت خدا <span class="description">(که مقصود اصلی و جبلّیشان بود)</span> منصرف نمودند <span class="description">(فریبشان دادند)</span> و ایشان را از پرستش او باز داشتند</span>

<span class="Revayat">فَبَعَثَ فِیهِم رُسُلَهُ وَ وَاتَرَ إِلَیهِم أَنبِیَاءَهُ لِیَستَأدُوهُم مِیثَاقَ فِطرَتِهِ وَ یُذَکِّرُوهُم مَنسِیَّ نِعمَتِهِ وَ یَحتَجُّوا عَلَیهِم بِالتَّبلِیغِ وَ یُثِیرُوا لَهُم دَفَائِنَ اَلعُقُولِ وَ یُرُوهُمُ اَلآیَاتِ اَلمُقَدَّرَةَ مِن سَقفٍ فَوقَهُم مَرفُوعٍ وَ مِهَادٍ تَحتَهُم مَوضُوعٍ وَ مَعَایِشَ تُحیِیهِم وَ آجَالٍ تُفنِیهِم وَ أَوصَابٍ تُهرِمُهُم وَ أَحدَاثٍ تَتَابَعُ عَلَیهِم</span>

<span class="Translate">(35) پس خدای تعالی پیغمبران خود را در بین آنان بر انگیخت و ایشان را پی در پی می‌فرستاد تا عهد و پیمان خداوند را که جبلّی آنان بود بطلبند و بنعمت فراموش شده <span class="description">(توحید فطری)</span> یاد آوریشان کنند و از راه تبلیغ با ایشان گفتگو نمایند <span class="description">(با برهان، سخن بگویند)</span> و عقلهای پنهان شده را <span class="description">(که در زیر غبار کفر پوشیده و بر اثر تاریکی ضلالت و گمراهی مستور گردیده)</span> بیرون آورده بکار اندازند و آیات قدرت را بایشان نشان دهند <span class="description">(و آن آیات عبارتست)</span>: از آسمان افراشتۀ بالای سرشان و زمین گستردۀ زیر پایشان و معیشتها و چیزهائی که زنده‌شان می‌دارد و اجلهائی که نابودشان می‌نماید و بیماری‌هایی که پیرو فرسوده‌شان میکند و حوادث روزگار و پیش آمدهای پی در پی که بر آنها وارد میشود</span>

<span class="Revayat">وَ لَم یُخلِ سُبحَانَهُ خَلقَهُ مِن نَبِیٍّ مُرسَلٍ أَو کِتَابٍ مُنزَلٍ أَو حُجَّةٍ لاَزِمَةٍ أَو مَحَجَّةٍ قَائِمَةٍ رُسُلٌ لاَ تُقَصِّرُ بِهِم قِلَّةُ عَدَدِهِم وَ لاَ کَثرَةُ اَلمُکَذِّبِینَ لَهُم مِن سَابِقٍ سُمِّیَ لَهُ مَن بَعدَهُ أَو غَابِرٍ عَرَّفَهُ مَن قَبلَهُ</span>

<span class="Translate">(37) و خدای تعالی بندگان را از پیغمبر فرستاده یا کتاب نازل شده یا برهان حتمی یا راه استوار محروم ننموده <span class="description">(و پیغمبران)</span> رسولانی بودند که کمی یاران و زیادتی مخالفین آنان را <span class="description">(از تبلیغ رسالت)</span> باز نداشت پیغمبرانی بودند از پیش که نام پیغمبر آینده بآنان گفته شده، و یا از بعد که پیغمبر قبلی او را معرّفی کرده <span class="description">(بامّت خود مبعوث شدن او را بشارت داده، چنانکه در قرآن کریم س 61 ی 6 می‌فرماید: «وَ إِذ قٰالَ عِیسَی اِبنُ مَریَمَ یٰا بَنِی إِسرٰائِیلَ إِنِّی رَسُولُ اَللّٰهِ إِلَیکُم مُصَدِّقاً لِمٰا بَینَ یَدَیَّ مِنَ اَلتَّورٰاةِ وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ یَأتِی مِن بَعدِی اِسمُهُ أَحمَدُ» یعنی یاد کن هنگامی را که عیسی ابن مریم گفت ای بنی اسرائیل من بسوی شما فرستادۀ خدا هستم در حالتی که توریة را که پیش من است تصدیق میکنم و به پیغمبری که پس از من می‌آید و نامش احمد «صلّی اللّٰه علیه و آله» است مژده می‌دهم)</span>. <span class="description">(چون شیطان بیشتر مردم را فریب داد که بعهد و پیمان فطریشان وفا نکردند و بحقّ حقّ نادان شدند، خداوند متعال هم از جهت اتمام حجّت پی در پی پیغمبران برای آنان فرستاد تا ایشان را براه راست دلالت کنند)</span></span>

<span class="Revayat">عَلَی ذَلِکَ نُسِلَتِ اَلقُرُونُ وَ مَضَتِ اَلدُّهُورُ وَ سَلَفَتِ اَلآبَاءُ وَ خَلَفَتِ اَلأَبنَاءُ إِلَی أَن بَعَثَ اَللَّهُ سُبحَانَهُ مُحَمَّداً رَسُولَ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله لِإِنجَازِ عِدَتِهِ وَ تَمَامِ نُبُوَّتِهِ مَأخُوذاً عَلَی اَلنَّبِیِّینَ مِیثَاقُهُ مَشهُورَةً سِمَاتُهُ</span>

<span class="Translate">(38) بهمین ترتیب قرنها پدید آمد، روزگارها گذشت پدرها در گذشتند و فرزندان به جایشان نشستند تا اینکه خداوند سبحان حضرت رسول اکرم صلّی اللّٰه علیه و آله را بر انگیخت برای اینکه وعدۀ خود را انجام دهد <span class="description">(چون به پیغمبران پیش وعده داده بود که آن بزرگوار به پیغمبری مبعوث خواهد شد)</span> و برای اینکه پیغمبری را به آن حضرت ختم نماید <span class="description">(بعد از او پیغمبری نمی‌فرستد)</span> در حالتی که از پیغمبران عهد و پیمان گرفته شده بود <span class="description">(تا ایشان نیز به رسالت او اقرار کنند و مبعوث شدن و خاتمیّتش را به امّتهای خود خبر دهند، پس پیش همۀ جهانیان)</span> علامت و نشانه‌های او شهرت یافت</span>

<span class="Revayat">کَرِیماً مِیلاَدُهُ وَ أَهلُ اَلأَرضِ یَومَئِذٍ مِلَلٌ مُتَفَرِّقَةٌ وَ أَهوَاءٌ مُنتَشِرَةٌ وَ طَرَائِقُ مُتَشَتِّتَةٌ بَینَ مُشَبِّهٍ لِلَّهِ بِخَلقِهِ أَو مُلحِدٍ فِی اِسمِهِ أَو مُشِیرٍ إِلَی غَیرِهِ</span>

<span class="Translate">موقع ولادتش گرامی و پسندیده <span class="description">(بهترین اوقات)</span> بود، (39) و مردم در آنروز دارای مذهبهای متشتّت و بدعتهای زیاد و رویّه‌های مختلف بودند گروهی خداوند متعال را به خلقش تشبیه می‌کردند <span class="description">(مانند طایفه مجسّمه که او را مثل خلق صاحب اعضاء و جوارح و مکان می‌دانستند)</span> و برخی در اسم او تصرّف می‌کردند <span class="description">(نامهایی از اسماء اللّه اتّخاذ نموده بتهای خود را بآن نامها می‌خواندند، مانند بت پرستان از عرب که لات را از اللّٰه و عزّی را از عزیز و منات را از منّان گرفته آنها را معبود خویش می‌پنداشتند)</span> و جمعی بغیر او اشاره می‌کردند <span class="description">(مانند دهریّین که طبیعت و حرکات فلکیّه و مرور ازمنه را مؤثّر در امور می‌دانستند، خلاصه امثال این آراء و مذاهب باطله دنیا را تاریک کرده بود)</span></span>

<span class="Revayat">فَهَدَاهُم بِهِ مِنَ اَلضَّلاَلَةِ وَ أَنقَذَهُم بِمَکَانِهِ مِنَ اَلجَهَالَةِ ثُمَّ اِختَارَ سُبحَانَهُ لِمُحَمَّدٍ صلی‌الله‌علیه‌وآله لِقَاءَهُ وَ رَضِیَ لَهُ مَا عِندَهُ وَ أَکرَمَهُ عَن دَارِ اَلدُّنیَا وَ رَغِبَ بِهِ عَن مُقَارَنَةِ اَلبَلوَی فَقَبَضَهُ إِلَیهِ کَرِیماً صلی‌الله‌علیه‌وآله</span>

<span class="Translate">پس خداوند متعال بوسیلۀ آن حضرت آن مردم را از گمراهی رهائی داد و بسبب شخصیّت او آنان را از نادانی نجات داد، (40) پس <span class="description">(آن حضرت مردم را هدایت کرد و ایشان را بمعارف الهیّ آشنا نمود و سود و زیانشان را بیان فرمود)</span> حقّ تعالی بآن بزرگوار منتهی مرتبۀ قرب و رحمت خود را عطاء فرمود، و مقام و منزلتی را که برای احدی متصوّر نیست برای او پسندید و میلش را از دنیا بجانب خود متوجّه گردانید و از مصیبت و بلاء رهائیش داده قبض روحش فرمود، درود فرستد خداوند بر او و بر آلش</span>

<span class="Revayat">وَ خَلَّفَ فِیکُم مَا خَلَّفَتِ اَلأَنبِیَاءُ فِی أُمَمِهَا إِذ لَم یَترُکُوهُم هَمَلاً بِغَیرِ طَرِیقٍ وَاضِحٍ وَ لاَ عَلَمٍ قَائِمٍ</span>

<span class="Translate">(41) و <span class="description">(برای رهنمایی مردم تا روز قیامت پیش از رحلت خود)</span> در میان شما گذاشت چیزی را که پیغمبران سلف در میان امّت خویش گذاشتند زیرا پیغمبران آنان را بدون راه روشن و نشانۀ صریح سر خود وا نگذاشتند</span>

<span class="Revayat">کِتَابَ رَبِّکُم مُبَیِّناً حَلاَلَهُ وَ حَرَامَهُ وَ فَرَائِضَهُ وَ فَضَائِلَهُ وَ نَاسِخَهُ وَ مَنسُوخَهُ وَ رُخَصَهُ وَ عَزَائِمَهُ وَ خَاصَّهُ وَ عَامَّهُ وَ عِبَرَهُ وَ أَمثَالَهُ وَ مُرسَلَهُ وَ مَحدُودَهُ وَ مُحکَمَهُ وَ مُتَشَابِهَهُ مُفَسِّراً جُمَلَهُ وَ مُبَیِّناً غَوَامِضَهُ</span>

<span class="Translate">(42) آن حضرت هم کتاب پروردگار شما را در دسترس شما گذاشت و حلال و حرام و واجبات و مستحبّات و ناسخ و منسوخ و رخصتها و عزیمتها و خاصّ و عامّ و عبرتها و مثلها و مطلق و مقیّد و محکم و متشابه آنرا بیان کرد، مجملهایش را تفسیر و مشکلهایش را آشکار نموده است <span class="description">(امّا حلال آن کتاب مانند س 5 ی 1 «أُحِلَّت لَکُم بَهِیمَةُ اَلأَنعٰامِ‌» یعنی خوردن گوشت چهارپایان زبان بسته بر شما حلال شد و منعی در آن نیست، و حرام آن مانند س 5 ی 3 «حُرِّمَت عَلَیکُمُ اَلمَیتَةُ وَ اَلدَّمُ وَ لَحمُ اَلخِنزِیرِ» یعنی خوردن گوشت مردار، و خون، و گوشت خوک بر شما حرام و منع شد، و واجبات آن مانند س 2 ی 43 «أَقِیمُوا اَلصَّلاٰةَ وَ آتُوا اَلزَّکٰاةَ‌» یعنی نماز را بر پا دارید و زکوة بدهید و مستحبّات آن مانند س 17 ی 79 «وَ مِنَ اَللَّیلِ فَتَهَجَّد بِهِ نٰافِلَةً‌» یعنی برای نماز نافله پاره‌ای از شبرا بیدار شو، و ناسخ آن مانند س 9 ی 5 «فَاقتُلُوا اَلمُشرِکِینَ حَیثُ وَجَدتُمُوهُم‌» یعنی در هر جا که مشرکین را بیابید بکشید پس این آیه ناسخ آیه ایست که در باب صلح واقع شده و آن منسوخ است مانند س 109 ی 6 «لَکُم دِینُکُم وَ لِیَ دِینِ‌» یعنی اکنون که از شرک دست بر نمی‌دارید دین و آئین شما برای شما باشد و توحید کیش من، در رخصتهای آن یعنی احکامی که برای توسعه در امور بندگان قرار داده شده مانند س 2 ی 184 «فَمَن کٰانَ مِنکُم مَرِیضاً أَو عَلیٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِن أَیّٰامٍ أُخَرَ» یعنی هر کس از شما در ماه رمضان بیمار یا مسافر بود پس بعد و آن روزهایی که در بیماری یا مسافرت روزه نگرفته در غیر ماه رمضان روزه بگیرد، و عزیمتهای آن یعنی احکامی که از آنها تجاوز نمی‌توان کرد مانند س 2 ی 185 «فَمَن شَهِدَ مِنکُمُ اَلشَّهرَ فَلیَصُمهُ‌» یعنی هر که مسافر نبود و در وطن حاضر است باید روزه بگیرد. و خاصّ آن یعنی لفظی که در مورد بخصوص گفته شده و معنی آن عمومیّت دارد مانند س 5 ی 32 «مِن أَجلِ ذٰلِکَ کَتَبنٰا عَلیٰ بَنِی إِسرٰائِیلَ أَنَّهُ مَن قَتَلَ نَفساً بِغَیرِ نَفسٍ أَو فَسٰادٍ فِی اَلأَرضِ فَکَأَنَّمٰا» «قَتَلَ اَلنّٰاسَ جَمِیعاً وَ مَن أَحیٰاهٰا فَکَأَنَّمٰا أَحیَا اَلنّٰاسَ جَمِیعاً» یعنی چون قابیل فرزند آدم برادرش هابیل را کشت و پشیمان شد به بنی اسرائیل دستور دادیم که هر که بکشد کسیرا بی آنکه او دیگری را کشته یا فسادی در زمین کرده باشد که موجب کشته شدن گردد پس چنان است که همه مردم را کشته و هر که حیات و زندگی شخصی را سبب شود مانند آنست که همۀ مردم را زنده کرده باشد، پس این آیه در بارۀ بنی اسرائیل نازل شده و لیکن معنی آن همۀ مردم را شامل میشود، و عامّ آن مانند س 2 ی 47 «یٰا بَنِی إِسرٰائِیلَ اُذکُرُوا نِعمَتِیَ اَلَّتِی أَنعَمتُ عَلَیکُم وَ أَنِّی فَضَّلتُکُم عَلَی اَلعٰالَمِینَ‌» یعنی ای بنی اسرائیل نعمتها مرا که بشما بخشیدم و شما را بر جهانیان بر تری دادم یاد کنید، پس در اینجا گر چه لفظ «عَلَی اَلعٰالَمِینَ‌» عمومیّت وارد و همۀ مردم جهان را شامل میشود، لیکن معنی آن مخصوص مردم زمان بنی اسرائیل است، و عبرتهای آن یعنی چیزهائی که شگفت آور است و آن خود یک نوع پندی باشد مانند س 79 ی 25 «فَأَخَذَهُ اَللّٰهُ نَکٰالَ اَلآخِرَةِ وَ اَلأُولیٰ‌» ی 26 «إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَعِبرَةً لِمَن یَخشیٰ‌» یعنی خداوند متعال فرعون را بعذاب آخرت که سوختن باشد و بعذاب دنیا که غرق شدن است مبتلی نمود و غرق شدن او برای کسیکه می‌ترسد هر آینه عبرت و پندی است، و مثلهای آن یعنی آیاتی که مشتمل است بر تشبیهات مانند س 62 ی 5 «مَثَلُ اَلَّذِینَ حُمِّلُوا اَلتَّورٰاةَ ثُمَّ لَم یَحمِلُوهٰا کَمَثَلِ اَلحِمٰارِ یَحمِلُ أَسفٰاراً» یعنی مثل کسانیکه به آموختن و خواندن توریة مأمور شدند و بآن عمل نکردند مانند خری است که کتابهای بزرگ در بار دارد، و مطلق آن یعنی لفظی که مقیّد به قیدی نباشد مانند س 5 ی 6 «یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمتُم إِلَی اَلصَّلاٰةِ فَاغسِلُوا وُجُوهَکُم‌» یعنی ای گروه مؤمنین هنگامیکه برای نماز حاضر شدید روهای خود را بشوئید، و مقیّد آن یعنی لفظی که مقیّد به قیدی باشد مانند س 5 ی 6 «وَ أَیدِیَکُم إِلَی اَلمَرٰافِقِ‌» » یعنی هنگام وضو گرفتن دستهای خود را با مرفق بشوئید، و محکم آن یعنی لفظی که در معنی آن اشتباه و تردیدی نیست مانند س 2 ی 231 «وَ اِعلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ بِکُلِّ شَی‌ءٍ عَلِیمٌ‌» یعنی بدانید که خداوند متعال بهر چیزی دانا است، و متشابه آن یعنی لفظی که معنی آن واضح نیست مانند س 2 ی 228 «وَ اَلمُطَلَّقٰاتُ یَتَرَبَّصنَ بِأَنفُسِهِنَّ ثَلاٰثَةَ قُرُوءٍ‌» یعنی زنهایی که طلاق داده شده‌اند سه طهر را که دو حیض در میان باشد یا سه حیض را انتظار داشته باشند، زیرا قرء که مفرد قروء است نزد اهل حجاز بمعنی طهر آمده و نزد اهل عراق بمعنی حیض، و مجملهای آن مانند س 2 ی 43 «أَقِیمُوا اَلصَّلاٰةَ‌» یعنی بر پا دارید نماز را، و مشکلهای آن مانند س 19 ی 1 «کهیعص»)</span></span>

<span class="Revayat">بَینَ مَأخُوذٍ مِیثَاقُ عِلمِهِ وَ مُوَسَّعٍ عَلَی اَلعِبَادِ فِی جَهلِهِ وَ بَینَ مُثبَتٍ فِی اَلکِتَابِ فَرضُهُ وَ مَعلُومٍ فِی اَلسُّنَّةِ نَسخُهُ وَ وَاجِبٍ فِی اَلسُّنَّةِ أَخذُهُ وَ مُرَخَّصٍ فِی اَلکِتَابِ تَرکُهُ وَ بَینَ وَاجِبٍ بِوَقتِهِ وَ زَائِلٍ فِی مُستَقبَلِهِ</span>

<span class="Translate">(43) و مطالب آن کتاب دائر است بر چیزیکه دانستن و یاد گرفتن آن واجب است <span class="description">(مانند علم بیگانگی خداوند سبحان س 14 ی 52 «وَ لِیَعلَمُوا أَنَّمٰا هُوَ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ» یعنی تا بدانند که اوست خدای یگانه)</span> و چیزی که بر ندانستن آن منعی نشده است <span class="description">(مانند ندانستن معنی س 41 ی 1 «حم» )</span> و چیزیکه در آن وجوبش ثابت گشته و در سنّت نسخ و رفع آن معلوم گردیده <span class="description">(مانند س 4 ی 15 «وَ اَللاّٰتِی یَأتِینَ اَلفٰاحِشَةَ مِن نِسٰائِکُم فَاستَشهِدُوا عَلَیهِنَّ أَربَعَةً مِنکُم فَإِن شَهِدُوا فَأَمسِکُوهُنَّ فِی اَلبُیُوتِ حَتّٰی یَتَوَفّٰاهُنَّ اَلمَوتُ أَو یَجعَلَ اَللّٰهُ لَهُنَّ سَبِیلاً» یعنی بر کار زشت زنهای شوهر دار از زنهای شما که زنا می‌دهند چهار نفر مرد بالغ و عاقل و عادل از خودتان که مؤمن باشند گواه گیرید، پس اگر آنان گواهی دادند آن زنها را در خانۀ خودشان نگاه دارید تا وقتی که بمیرند یا خداوند متعال آنها را از حبس خلاصی دهد، پس بمضمون این آیه حکم زانیه حبس و نگاه داشتن در خانۀ خودش بود تا وقت مردن و در سنّت حبس کردن نسخ شد و حکم برجم و سنگسار کردن او بر قرار گردید)</span> و چیزیکه عمل بآن در سنّت واجب است و در آن عمل نکردن بآن اجازه داده شده است <span class="description">(مانند نماز خواندن در اوّل اسلام بطرف بیت المقدّس که در سنّت واجب بود و در کتاب نسخ شد س 2 ی 144 «فَوَلِّ وَجهَکَ شَطرَ اَلمَسجِدِ اَلحَرٰامِ وَ حَیثُ مٰا کُنتُم فَوَلُّوا وُجُوهَکُم شَطرَهُ‌» یعنی بطرف مسجد الحرام که خانۀ کعبه است نماز بخوان و هر جا که باشید روهای خود را بآن سو بگردانید)</span> و چیزیکه در وقت بخصوص واجب شده و در غیر آن وقت واجب نیست <span class="description">(مانند س 62 ی 9 «یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِن یَومِ اَلجُمُعَةِ فَاسعَوا إِلیٰ ذِکرِ اَللّٰهِ‌» یعنی ای گروه مؤمنین هنگامیکه برای نماز روز جمعه نداء داده شد شتاب کنید برای خواندن نماز، پس بنا بر این خواندن نماز جمعه مخصوص بروز جمعه است و در غیر آن وجوبش ساقط میشود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مُبَایِنٍ بَینَ مَحَارِمِهِ مِن کَبِیرٍ أَوعَدَ عَلَیهِ نِیرَانَهُ أَو صَغِیرٍ أَرصَدَ لَهُ غُفرَانَهُ وَ بَینَ مَقبُولٍ فِی أَدنَاهُ وَ مُوَسَّعٍ فِی أَقصَاهُ</span>

<span class="Translate">(44) و آن کتاب بین چیزهائی که حرام شده است فرق گذارده: پس کسیکه گناه کبیره‌ای مرتکب شود او را بعذابها و آتشها وعده داده <span class="description">(مانند س 4 ی 93 «وَ مَن یَقتُل مُؤمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزٰاؤُهُ جَهَنَّمُ خٰالِداً فِیهٰا» یعنی هر که از روی عمد مؤمنی را بکشد کیفر او جهنّم است و در آنجا جاوید خواهد بود)</span> و کسیکه گناه صغیره‌ای کند آمرزش را برای او مهیّا نموده <span class="description">(مانند س 13 ی 6 «إِنَّ رَبَّکَ لَذُو مَغفِرَةٍ لِلنّٰاسِ عَلیٰ ظُلمِهِم‌» یعنی پروردگار تو صاحب آمرزش است مردم را برای ظلم و ستم که کرده‌اند، و ظلمی که آمرزیده شود همان گناه صغیره است)</span> و <span class="description">(نیز مطالب آن کتاب دائر است)</span> بر چیزیکه کم آن مورد قبول است و بسیار آن شایسته و پسندیده و تحمیلی هم نشده <span class="description">(مانند س 73 ی 20 «فَاقرَؤُا مٰا تَیَسَّرَ مِنَ اَلقُرآنِ‌» یعنی آنچه را میسّر است از قرآن بخوانید پس کم خواندن آنرا مورد قبول قرار داده است و بسیار خواندنش را باختیار واگذارده که اگر کسی آنرا ترک کرد چیزی بر او نیست )</span></span>

<span class="Revayat">و منها فی ذکر الحج وَ فَرَضَ عَلَیکُم حَجَّ بَیتِهِ اَلحَرَامِ اَلَّذِی جَعَلَهُ قِبلَةً لِلأَنَامِ یَرِدُونَهُ وُرُودَ اَلأَنعَامِ وَ یَألَهُونَ إِلَیهِ وُلُوهَ اَلحَمَامِ</span>

<span class="Translate">و قسمتی‌از این خطبه در بیان حج است (45) و <span class="description">(اشاره به بعضی اسرار بنای کعبه و اعمال حجّ گزاران و اینکه زیارت آن برای کسیکه متمکّن به رفتن آنجا باشد واجب است)</span> خداوند متعال حجّ بیت الحرام <span class="description">(حجّ خانه‌ای که بر واردین به آنجا بسیاری از چیزها حرام شده)</span> را بر شما واجب گردانید، و آنرا قبلۀ مردم قرار داد حجّ گزاران در آنجا وارد میشوند مانند ورود چهارپایان <span class="description">(ازدحام ایشان در آن خانه برای درک ثواب مانند ازدحام چهارپایان تشنه است بر سر آب)</span> و اشتیاق دارند آمدن به آنجا را مانند اشتیاق کبوتران <span class="description">(به آشیانۀ خود)</span></span>

<span class="Revayat">جَعَلَهُ سُبحَانَهُ عَلاَمَةً لِتَوَاضُعِهِم لِعَظَمَتِهِ وَ إِذعَانِهِم لِعِزَّتِهِ وَ اِختَارَ مِن خَلقِهِ سُمَّاعاً أَجَابُوا إِلَیهِ دَعوَتَهُ وَ صَدَّقُوا کَلِمَتَهُ وَ وَقَفُوا مَوَاقِفَ أَنبِیَائِهِ وَ تَشَبَّهُوا بِمَلاَئِکَتِهِ اَلمُطِیفِینَ بِعَرشِهِ یُحرِزُونَ اَلأَربَاحَ فِی مَتجَرِ عِبَادَتِهِ وَ یَتَبَادَرُونَ عِندَ مَوعِدِ مَغفِرَتِهِ</span>

<span class="Translate">(46) خداوند سبحان آن خانه را برای فروتنی مردم در مقابل عظمت و بزرگیش و برای تصدیق آنان به عزّت و سلطنتش علامت و نشانه قرار داد و برگزید از بندگان خود شنوندگانی را که اجابت کردند دعوت او را <span class="description">(برای رفتن به آنجا، چنانکه در قرآن کریم س 22 ی 27 می‌فرماید: «وَ أَذِّن فِی اَلنّٰاسِ بِالحَجِّ یَأتُوکَ رِجٰالاً وَ عَلیٰ کُلِّ ضٰامِرٍ یَأتِینَ مِن کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ‌» یعنی ای ابراهیم در میان مردم فریاد کن و ایشان را بحجّ کردن دعوت نما، به خانه‌ای که تو بناء کرده‌ای مردمان پیاده و سواره از هر راه دوری می‌آیند و اگر چه مرکب ایشان شتر ضعیف و لاغر باشد)</span> و فرمان او را تصدیق کرده انجام دادند و در جای پیغمبران ایستاده خود را به ملائکه که عرش خدای تعالی را طواف میکنند تشبیه نمودند سود بسیاری در بازرگانی بندگی و پرستش حقّ تعالی <span class="description">(بوسیلۀ سرمایۀ ایمانی)</span> بدست می‌آورند، و می‌شتابند و از همه پیشی می‌گیرند <span class="description">(برای رسیدن)</span> نزد وعده گاه آمرزش او</span>

<span class="Revayat">جَعَلَهُ سُبحَانَهُ وَ تَعَالَی لِلإِسلاَمِ عَلَماً وَ لِلعَائِذِینَ حَرَماً فَرَضَ حَجَّهُ وَ أَوجَبَ حَقَّهُ وَ کَتَبَ عَلَیکُم وِفَادَتَهُ فَقَالَ سُبحَانَهُ وَ لِلّٰهِ عَلَی اَلنّٰاسِ حِجُّ اَلبَیتِ مَنِ اِستَطٰاعَ إِلَیهِ سَبِیلاً وَ مَن کَفَرَ فَإِنَّ اَللّٰهَ غَنِیٌّ عَنِ اَلعٰالَمِینَ</span>

<span class="Translate">(47) خداوند سبحان آن خانه را علامت و نشانۀ اسلام و پناهگاه پناهندگان قرار داد و حجّ‌ آنرا واجب کرد و احترامش را لازم دانست و رفتن به آنجا را امر کرد پس <span class="description">(در قرآن کریم س 3 ی 97)</span> فرمود: حجّ بیت الحرام حقّ خدای تعالی است بر مردم <span class="description">(و ادای آن حقّ واجب است)</span> بر کسیکه رفتن آنجا را توانائی داشته باشد و هر که کافر شود <span class="description">(در صورت استطاعت امر الّهی را انجام ندهد)</span> به خدای تعالی زیانی وارد نیاورده چون خداوند بی‌نیاز است از همۀ جهانیان <span class="description">(به ایمان و عبادت بندگان حاجت ندارد، پس زیان را کسی برد که نافرمانی کند )</span></span>


==خطبه 2- توصیف مردم پیش از بعثت، پیامبر(ص) و گروهی از مردم==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام بعد انصرافه من صفین أَحمَدُهُ اِستِتمَاماً لِنِعمَتِهِ وَ اِستِسلاَماً لِعِزَّتِهِ وَ اِستِعصَاماً مِن مَعصِیَتِهِ</span>

<span class="Translate">2 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است که پس از برگشتن از جنگ صفّین بیان فرموده <span class="description">(صفّین سرزمینی است در سمت غربی فرات بطرف شام که در آنجا جنگ مشهور بین آن بزرگوار و معاویه واقع شد)</span>: (1) خداوند متعال را سپاسگزارم برای تمام گردانیدن نعمتش و فرمانبرداری در مقابل بزرگواری و عزّتش و نگاه‌داشتن از معصیتش <span class="description">(زیرا شکر در هر نعمتی علاوه بر اینکه نعمت را می‌افزاید خود راهی است بسوی بندگی و نکردن معصیت)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَستَعِینُهُ فَاقَةً إِلَی کِفَایَتِهِ إِنَّهُ لاَ یَضِلُّ مَن هَدَاهُ وَ لاَ یَئِلُ مَن عَادَاهُ وَ لاَ یَفتَقِرُ مَن کَفَاهُ فَإِنَّهُ أَرجَحُ مَا وُزِنَ وَ أَفضَلُ مَا خُزِنَ</span>

<span class="Translate">(2) و از او کمک می‌طلبم برای احتیاجی که به بی نیاز گردانیدنش دارم زیرا کسیرا که او هدایت نماید گمراه نمی‌شود، و کسیرا که دشمنی کرده فرمانش را انجام ندهد راه نجات نیست، و کسیرا که بی‌نیاز گرداند محتاج نخواهد شد زیرا بی‌نیاز گردانیدن او <span class="description">(اگر بمیزان عقل سنجیده شود)</span> زیادتر است از هر چیزیکه با آن برابر و هم‌وزن شود، و بهتر است از هر چیزیکه <span class="description">(جواهری که در گنجینه‌ها)</span> پوشیده گردد</span>

<span class="Revayat">وَ أَشهَدُ أَن لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ وَحدَهُ لاَ شَرِیکَ لَهُ شَهَادَةً مُمتَحَناً إِخلاَصُهَا مُعتَقَداً مُصَاصُهَا نَتَمَسَّکُ بِهَا أَبَداً مَا أَبقَانَا وَ نَدَّخِرُهَا لِأَهَاوِیلِ مَا یَلقَانَا فَإِنَّهَا عَزِیمَةُ اَلإِیمَانِ وَ فَاتِحَةُ اَلإِحسَانِ وَ مَرضَاةُ اَلرَّحمَنِ وَ مَدحَرَةُ اَلشَّیطَانِ</span>

<span class="Translate">(3) و گواهی می‌دهم بر اینکه نیست خدائی بجز او که مستجمع جمیع صفات کمالیّه و تنها کسی است که برای او شریکی نیست، گواهی که از روی اخلاق و راستی می‌باشد <span class="description">(نه آنکه به زبان گفته در دل باور نداشته باشم)</span> (4) و خود را از معاصی نگاه می‌داریم بآن <span class="description">(کلمۀ شهادت)</span> مادامی که زنده‌ایم و ذخیره می‌کنیم ایمان به آن را برای ترسها و سختیهایی که در قیامت بما می‌رسد زیرا کلمۀ شهادت لازمۀ ایمان و گشایندۀ احسان الهیّ و باعث خوشنودی خدا و دور کردن شیطان است <span class="description">(شیطان همیشه فرزند آدم را فریب می‌دهد تا بلکه او شریکی برای خدا قائل شود، پس ادای کلمۀ شهادت و اعتقاد بآن سبب از کار باز داشتن و دور کردن شیطان است )</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَشهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبدُهُ وَ رَسُولُهُ أَرسَلَهُ بِالدِّینِ اَلمَشهُورِ وَ اَلعَلَمِ اَلمَأثُورِ وَ اَلکِتَابِ اَلمَسطُورِ وَ اَلنُّورِ اَلسَّاطِعِ وَ اَلضِّیَاءِ اَللاَّمِعِ وَ اَلأَمرِ اَلصَّادِعِ إِزَاحَةً لِلشُّبُهَاتِ وَ اِحتِجَاجاً بِالبَیِّنَاتِ وَ تَحذِیراً بِالآیَاتِ وَ تَخوِیفاً بِالمَثُلاَتِ</span>

<span class="Translate">(5) و گواهی می‌دهم که محمّد صلّی اللّٰه علیه و آله بندۀ خدا و فرستادۀ اوست، فرستاد او را با دینی که شهرت عالمگیر دارد و با نشانه <span class="description">(و معجزاتی که از آن حضرت)</span> رسیده و با کتابی که آورده <span class="description">(و در دسترس مردم است)</span> و با نور درخشنده و روشنی تابنده <span class="description">(برهان عقل و نقل)</span> و با فرمانی که حقّ و باطل را از هم جدا می‌سازد تا شبهات باطله <span class="description">(کفر و شرک)</span> را برطرف نموده با مردم از روی برهان سخن گوید و معجزات خود را ظاهر گرداند و آنان را بآیات قرآن تنبیه نموده از عذابهایی که بر امّتهای پیش وارد شده بترساند <span class="description">(تا عبرت گرفته از معصیت و نافرمانی دست بردارند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلنَّاسُ فِی فِتَنٍ اِنجَذَمَ فِیهَا حَبلُ اَلدِّینِ وَ تَزَعزَعَت سَوَارِی اَلیَقِینِ وَ اِختَلَفَ اَلنَّجرُ وَ تَشَتَّتَ اَلأَمرُ وَ ضَاقَ اَلمَخرَجُ وَ عَمِیَ اَلمَصدَرُ فَالهُدَی خَامِلٌ وَ اَلعَمَی شَامِلٌ عُصِیَ اَلرَّحمَنُ وَ نُصِرَ اَلشَّیطَانُ وَ خُذِلَ اَلإِیمَانُ فَانهَارَت دَعَائِمُهُ وَ تَنَکَّرَت مَعَالِمُهُ وَ دَرَسَت سُبُلُهُ وَ عَفَت شُرُکُهُ</span>

<span class="Translate">(6) فرستاد او را در وقتی که مردم مبتلی به فتنه‌های بسیار بودند <span class="description">(از جهت پرستش‌های گوناگون و اختلاف آراء و گمراهی)</span> که در آن ریسمان دین پاره شده، ستونهای ایمان و یقین متزلزل گردیده، اصل دین مختلف و کار آن <span class="description">(احکامش)</span> درهم و برهم، راه خارج شدن <span class="description">(از آن فتنه‌ها)</span> تنگ <span class="description">(فرار از آنها غیر ممکن)</span> و وسیله‌ای برای هدایت نبود ، (7) پس رهنمایی و هدایت از بین رفته کوری و گمراهی شیوع داشت بر خداوند سبحان عاصی و شیطان را یار بودند، ایمان ذلیل و ستونهای آن ویران گشته، آثار و نشانه‌هایش تغییر کرده، راههای آن خراب و نابود شده بود</span>

<span class="Revayat">أَطَاعُوا اَلشَّیطَانَ فَسَلَکُوا مَسَالِکَهُ وَ وَرَدُوا مَنَاهِلَهُ بِهِم سَارَت أَعلاَمُهُ وَ قَامَ لِوَاؤُهُ</span>

<span class="Translate">(8) مردم پیرو شیطان بوده در راههای او قدم نهاده بسر چشمه‌هایش وارد می‌شدند <span class="description">(آب گمراهی را می‌آشامیدند یعنی دستور او را می‌پذیرفتند، پس قوّت گرفت و)</span> بکمک ایشان حیله‌های او بکار افتاد و بیرق کفر و ضلالتش افراشته گردید</span>

<span class="Revayat">فِی فِتَنٍ دَاسَتهُم بِأَخفَافِهَا وَ وَطِئَتهُم بِأَظلاَفِهَا وَ قَامَت عَلَی سَنَابِکِهَا</span>

<span class="Translate">(9) در فتنه‌هایی که مردم را پایمال و لگد کوب کرد <span class="description">(چنانکه چهار پایان هر چه زیر پایشان قرار گیرد پایمال میکنند)</span></span>

<span class="Revayat">فَهُم فِیهَا تَائِهُونَ حَائِرُونَ جَاهِلُونَ مَفتُونُونَ فِی خَیرِ دَارٍ وَ شَرِّ جِیرَانٍ نَومُهُم سُهُودٌ وَ کُحلُهُم دُمُوعٌ بِأَرضٍ عَالِمُهَا مُلجَمٌ وَ جَاهِلُهَا مُکرَمٌ</span>

<span class="Translate">و همگی در آن سرگردان و حیران و نادان و گرفتار بودند، (10) در بهترین محلّ دنیا <span class="description">(مکّۀ معظّمه)</span> و میان بدترین همسایه‌ها <span class="description">(اهل مکّه)</span> که خواب آنان بی‌خوابی و سرمۀ چشمشان گریه بود <span class="description">(بطوری در فتنه و انقلاب و خونریزی و گرفتاری واقع شده بودند که آنی استراحت نداشتند)</span> در سرزمینی که دهان دانای آن بسته و ذلیل، و نادانش افسار گسیخته و ارجمند بود</span>

<span class="Revayat">و منها یعنی آل النبی علیهم‌السلام هُم مَوضِعُ سِرِّهِ وَ لَجَأُ أَمرِهِ وَ عَیبَةُ عِلمِهِ وَ مَوئِلُ حِکَمِهِ وَ کُهُوفُ کُتُبِهِ وَ جِبَالُ دِینِهِ</span>

<span class="Translate">و قسمتی‌از این خطبه است در بارۀ کمال آل پیغمبر <span class="description">(ائمّه اثنی عشر)</span> علیهم السّلام می‌فرماید: (11) آل پیغمبر اکرم نگهدارندۀ راز نهان و پناه فرمان آن حضرت می‌باشند <span class="description">(بآنچه آن بزرگوار از جانب حقّ تعالی امر فرموده قیام نمودند)</span> و خزینۀ دانش آن وجود محترم هستند <span class="description">(آنچه را که او می‌دانسته اینان نیز می‌دانند)</span> و مرجع حکمتهای آن جناب <span class="description">(تا مردم بآنان رجوع کرده آنچه را نمی‌دانند بپرسند)</span> و حافظ کتابهایش <span class="description">(قرآن و سنّتش)</span> می‌باشند، و مانند کوههایی هستند برای دینش <span class="description">(تا از بادهای مخالف و تخریب دشمنان متزلزل نگردد و بسبب ایشان باقی و برقرار بماند)</span></span>

<span class="Revayat">بِهِم أَقَامَ اِنحِنَاءَ ظَهرِهِ وَ أَذهَبَ اِرتِعَادَ فَرَائِصِهِ</span>

<span class="Translate">(12) حضرت رسول اکرم بکمک آنان پشتش را راست کرد <span class="description">(بر اثر ترویج ایشان دین خود را که در اوّل ضعیف و ناتوان بود قویّ و توانا گردانید تا معارف آن سر تا سر جهان را فرا گرفت)</span> و لرزش بدنش را زائل نمود <span class="description">(بسبب خدمات ائمّۀ اطهار علیهم السَّلام اضطراب و نگرانی که از دشمنان دین اسلام داشت از خود دور کرد)</span></span>

<span class="Revayat">و منها یعنی قوما آخرین زَرَعُوا اَلفُجُورَ وَ سَقَوهُ اَلغُرُورَ وَ حَصَدُوا اَلثُّبُورَ</span>

<span class="Translate">و قسمتی‌از این خطبه است در بارۀ کسانی می‌فرماید که دست از حقّ برداشته در راه باطل قدم نهادند <span class="description">(و دوباره بمدح و ثنای آل پیغمبر «علیهم السّلام» پرداخته)</span>. <span class="description">(خوارج یا منافقین یا اصحاب معاویه و غیر ایشان، تخم)</span> (13) نافرمانی را <span class="description">(در کشتگاه دلهاشان)</span> کشته، به غفلت و فریب آنرا آب داده، هلاکت را درو کردند <span class="description">(پس سعادت دنیا و آخرت را از دست دادند)</span></span>

<span class="Revayat">لاَ یُقَاسُ بِآلِ مُحَمَّدٍ صلی‌الله‌علیه‌وآله مِن هَذِهِ اَلأُمَّةِ أَحَدٌ وَ لاَ یُسَوَّی بِهِم مَن جَرَت نِعمَتُهُم عَلَیهِ أَبَداً</span>

<span class="Translate"><span class="description">(و امّا اهل بیت رسول اللّه گمشدگان را راهنمائی نموده از هلاکت و بد بختی نجات می‌دهند، پس)</span> (14) هیچیک از این امّت با آل محمّد صلّی اللّه علیه و آله طرف مقایسه نبوده و کسانیکه همیشه از نعمت و بخشش <span class="description">(معارف و علوم)</span> ایشان بهره‌مندند با آنان برابر نیستند <span class="description">(پس چگونه خود را بر اینان ترجیح می‌دهند و مردم را بسوی خویش می‌خوانند، و حال آنکه)</span></span>

<span class="Revayat">هُم أَسَاسُ اَلدِّینِ وَ عِمَادُ اَلیَقِینِ إِلَیهِم یَفِیءُ اَلغَالِی وَ بِهِم یَلحَقُ اَلتَّالِی وَ لَهُم خَصَائِصُ حَقِّ اَلوِلاَیَةِ وَ فِیهِمُ اَلوَصِیَّةُ وَ اَلوِرَاثَةُ</span>

<span class="Translate">(15) آل محمّد علیهم السّلام اساس و پایۀ دین و ستون ایمان و یقین هستند <span class="description">(زیرا بسبب هدایت و ارشاد ایشان دین اسلام بر پا است و آل محمّد علیهم السّلام کسانی هستند که)</span> دور افتادگان از راه حقّ بآنان رجوع کرده و واماندگان، بایشان ملحق میشوند و خصائص امامت <span class="description">(علوم و معارف حقّه و آیات و معجزات)</span> در آنان جمع و حقّ ایشان است و بس، و در بارۀ آنان وصیّت <span class="description">(رسول اکرم)</span> وارث بردن <span class="description">(از آن وجود محترم)</span> ثابت است <span class="description">(و ایشان به آن حضرت از هر جهت نزدیکتر و سزاوارترند، و لیکن بعضی از این امّت به وصیّت آن بزرگوار عمل نکرده ارث او را پایمال نموده تخم فساد را در روی زمین پاشیدند، و بحسب ظاهر)</span></span>

<span class="Revayat">اَلآنَ إِذ رَجَعَ اَلحَقُّ إِلَی أَهلِهِ وَ نُقِلَ إِلَی مُنتَقَلِهِ</span>

<span class="Translate">(16) در این هنگام حقّ بسوی اهلش برگشته، بجائی که از آن خارج شده بود منتقل گردید <span class="description">(زیرا پیش از این امارت و خلافت را غصب کرده سزاوار این منصب را خانه نشین کرده بودند.)</span></span>


==خطبه 3- خطبه شقشقیّه==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام و هی المعروفة بالشقشقیة أَمَا وَ اَللَّهِ لَقَد تَقَمَّصَهَا اِبنُ أَبِی قُحَافَةَ وَ إِنَّهُ لَیَعلَمُ أَنَّ مَحَلِّی مِنهَا مَحَلُّ اَلقُطبِ مِنَ اَلرَّحَی</span>

<span class="Translate">3 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السَّلام است که آنرا خطبۀ شقشقیّه می‌نامند <span class="description">(در آخر این خطبه حضرت با بن عبّاس فرموده: یا ابن عبّاس تلک شقشقة هدرت ثمَّ قرّت، شقشقه در لغت مانند شش گوسفند است که شتر در وقت هیجان و نفس زدن آنرا از دهان بیرون می‌آورد و در زیر گلو صدا میکند و در اوّلین مرتبه بیننده آنرا با زبان اشتباه می‌نماید، امیر المؤمنین در جواب ابن عبّاس فرمود: شکایت کردن از سه خلیفه در اینجا که از روی ظلم و ستم بر من تقدّم جستند از جهت هیجان و بشوق هدایت خلق بود که گفته شد، گویا شقشقه شتر صدا کرد و در جای خود باز ایستاد یعنی هر وقت و همیشه از این قبیل سخنان گفته نمی‌شود)</span>: (1) آگاه باش سوگند بخدا که پسر ابی قحافه <span class="description">(ابی بکر که اسم او در جاهلیّت عبد العزّی بود، حضرت رسول اکرم آنرا تغییر داده عبد اللّه نامید)</span> خلافت را مانند پیراهنی پوشید و حال آنکه می‌دانست من برای خلافت <span class="description">(از جهت کمالات علمی و عملی)</span> مانند قطب وسط آسیا هستم <span class="description">(چنانکه دوران و گردش آسیا قائم بآن میخ آهنی وسط است و بدون آن خاصیّت آسیائی ندارد، همچنین خلافت بدست غیر من زیان دارد، مانند سنگی که در گوشه‌ای افتاده در زیر دست و پای کفر و ضلالت لگد کوب شده)</span></span>

<span class="Revayat">یَنحَدِرُ عَنِّی اَلسَّیلُ وَ لاَ یَرقَی إِلَیَّ اَلطَّیرُ فَسَدَلتُ دُونَهَا ثَوباً وَ طَوَیتُ عَنهَا کَشحاً وَ طَفِقتُ أَرتَئِی بَینَ أَن أَصُولَ بِیَدٍ جَذَّاءَ أَو أَصبِرَ عَلَی طَخیَةٍ عَمیَاءَ یَهرَمُ فِیهَا اَلکَبِیرُ وَ یَشِیبُ فِیهَا اَلصَّغِیرُ وَ یَکدَحُ فِیهَا مُؤمِنٌ حَتَّی یَلقَی رَبَّهُ</span>

<span class="Translate">علوم و معارف از سر چشمۀ فیض من مانند سیل سرازیر میشود، هیچ پرواز کنندۀ در فضای علم و دانش به اوج رفعت من نمی‌رسد (2)، پس <span class="description">(چون پسر ابی قحافه پیراهن خلافت را بنا حقّ پوشید و مردم او را مبارک باد گفتند)</span> جامۀ خلافت را رها و پهلو از آن تهی نمودم و در کار خود اندیشه می‌کردم که آیا بدون دست <span class="description">(نداشتن سپاه و یاور)</span> حمله کرده <span class="description">(حقّ خود را مطالبه نمایم)</span> یا آنکه بر تاریکی کوری <span class="description">(و گمراهی خلق)</span> صبر کنم <span class="description">(بر این تاریکی ضلالت)</span> که در آن پیران را فرموده، جوانان را پژمرده و پیر ساخته، مؤمن <span class="description">(برای دفع فساد)</span> رنج می‌کشد تا بمیرد</span>

<span class="Revayat">فَرَأَیتُ أَنَّ اَلصَّبرَ عَلَی هَاتَا أَحجَی فَصَبَرتُ وَ فِی اَلعَینِ قَذًی وَ فِی اَلحَلقِ شَجًا أَرَی تُرَاثِی نَهباً</span>

<span class="Translate">(3) دیدم صبر کردن خردمندیست پس صبر کردم در حالتی که چشمانم را خاشاک و غبار و گلویم را استخوان گرفته بود <span class="description">(بسیار اندوهگین شدم، زیرا در خلافت ابی بکر و دیگران جز ضلالت و گمراهی چیزی نمی‌دیدم و چون تنها بوده یاری نداشتم نمی‌توانستم سخنی بگویم)</span> میراث خود را تاراج رفته می‌دیدم <span class="description">(منصب خلافت را غصب کردند و فساد آن در روی زمین تا قیام قائم آل محمّد علیهم السّلام باقی است)</span>. <span class="description">(پس از وفات رسول خدا صلَّی اللّه علیه و آله که خلافت را بنا حقّ غصب کرده مردم را به ضلالت و گمراهی انداختند، برای حفظ اسلام و اینکه مبادا انقلاب داخلی بر پا شده دشمن سوء استفاده نماید، مصلحت در چشم پوشی از خلافت و شکیبائی دانستم)</span></span>

<span class="Revayat">حَتَّی مَضَی اَلأَوَّلُ لِسَبِیلِهِ فَأَدلَی بِهَا إِلَی اِبنِ اَلخَطَّابِ بَعدَهُ ثُمَّ تَمَثَّلَ بِقَولِ اَلأَعشَی شَتَّانَ مَا یَومِی عَلَی کُورِهَا وَ یَومُ حَیَّانَ أَخِی جَابِرِ</span>

<span class="Translate">(4) تا اینکه اوّلی <span class="description">(ابی بکر)</span> راه خود را بانتهاء رسانده <span class="description">(پس از دو سال و سه ماه و دوازده روز در گذشت، و پیش از مردنش)</span> خلافت را بعد از خود به آغوش ابن خطّاب <span class="description">(عمر)</span> انداخت <span class="description">(سیّد رضیّ‌ علیه الرَّحمة می‌گوید:)</span> پس از این بیان حضرت بر سبیل مثال شعر اعشی شاعر را <span class="description">(از قصیده‌ای که در مدح عامر و هجو علقمه گفته بود)</span> خواند: شتّان ما یومی علی کورها و یوم حیّان أخی جابر <span class="description">(این شعر را دو جور می‌توان معنی نمود، اوّل اینکه)</span> فرقست میان امروز من که بر کوهان و پالان شتر سوار و برنج و سختی سفر گرفتارم، با روزی که ندیم حیّان برادر جابر بودم و به ناز و نعمت می‌گذرانیدم <span class="description">(دوّم اینکه)</span> چقدر تفاوتست میان روز من در سواری بر پشت ناقه و روز حیّان برادر جابر که از مشقّت و سختی سفر راحت است <span class="description">(حیّان برادر جابر در شهر یمامه صاحب قلعه و دولت و ثروت بسیار و بزرگ قوم بوده، همه ساله کسری صلۀ گرانبهای برای او می‌فرستاد و در عیش و خوشی می‌گذرانده هرگز متحمّل رنج سفر نمی‌گردید، و اعشی شاعر از بنی قیس و ندیم او بود، مقصود امام علیه السّلام از تمثیل بشعر او بنا بر معنی اوّل اظهار تفاوت است میان دو روزی که بعد از وفات رسول خدا که حقّش غصب شده و در خانه نشست و بظلم و ستم مبتلی گردید و روز دیگر زمان حیات رسول اکرم که مردم مانند پروانه به دورش می‌گردیدند، و بنا بر معنی دوّم فرق میان حال خود را که به محنت و غمّ مبتلی است و حال کسانیکه بمقاصد باطلۀ خودشان رسیده خوشحال هستند بیان می‌نماید، پس از آن خدعه و شیطنت ابی بکر را یاد آوری نموده می‌فرماید:)</span></span>

<span class="Revayat">فَیَا عَجَباً بَینَا هُوَ یَستَقِیلُهَا فِی حَیَاتِهِ إِذ عَقَدَهَا لِآخَرَ بَعدَ وَفَاتِهِ لَشَدَّ مَا تَشَطَّرَا ضَرعَیهَا</span>

<span class="Translate">(5) جای بسی حیرت و شگفتی است که در زمان حیاتش فسخ بیعت مردم را در خواست می‌نمود <span class="description">(می‌گفت أَقِیلوُنِی فَلَستُ بِخَیرِکُم وَ عَلِیٌّ فِیکُم‌)</span><span class="description">( یعنی ای مردم بیعت خود را از من فسخ کنید و مرا از خلافت عزل نمائید که من از شما بهتر نیستم و حال اینکه علیّ علیه السّلام در میان شما است)</span> ولی چند روز از عمرش مانده وصیّت کرد خلافت را برای عمر این دو نفر غارتگر خلافت را مانند دو پستان شتر میان خود قسمت نمودند <span class="description">(پستانی را ابی بکر و پستان دیگر را عمر بدست گرفته دوشیده صاحب شتر را از آن محروم کردند)</span></span>

<span class="Revayat">فَصَیَّرَهَا فِی حَوزَةٍ خَشنَاءَ یَغلُظُ کَلمُهَا وَ یَخشُنُ مَسُّهَا وَ یَکثُرُ اَلعِثَارُ فِیهَا وَ اَلاِعتِذَارُ مِنهَا</span>

<span class="Translate">(6) خلافت را در جای درشت و ناهموار قرار داد <span class="description">(عمر را بعد از خود خلیفه ساخت)</span> در حالتی که عمر سخن تند و زخم زبان داشت، ملاقات با او رنج آور بود و اشتباه او <span class="description">(در مسائل دینی)</span> بسیار و عذر خواهیش <span class="description">(در آنچه که بغلط فتوی داده)</span> بیشمار بود <span class="description">(از جمله امر کرد زن آبستنی را سنگسار کنند، امیر المؤمنین فرمود: اگر این زن تقصیر کرده بچّۀ او را گناهی نیست و نباید سنگسار شود، عمر گفت: لولا عَلِیٌ لَّهَلَکَ عُمَرٌ یعنی اگر علی نبود هر آینه عمر در فتوی دادن هلاک می‌شد، و این جمله را همواره تکرار می‌نمود)</span></span>

<span class="Revayat">فَصَاحِبُهَا کَرَاکِبِ اَلصَّعبَةِ إِن أَشنَقَ لَهَا خَرَمَ وَ إِن أَسلَسَ لَهَا تَقَحَّمَ</span>

<span class="Translate">(7) پس مصاحب با او <span class="description">(آن حضرت یا هر که با او سر و کار داشت)</span> مانند سوار بر شتر سرکش نافرمان بود که اگر مهارش را سخت نگاه داشته رها نکند بینی شتر پاره و مجروح میشود و اگر رها کرده بحال خود واگذارد برو در پرتگاه هلاکت خواهد افتاد</span>

<span class="Revayat">فَمُنِیَ اَلنَّاسُ لَعَمرُ اَللَّهِ بِخَبطٍ وَ شِمَاسٍ وَ تَلَوُّنٍ وَ اِعتِرَاضٍ فَصَبَرتُ عَلَی طُولِ اَلمُدَّةِ وَ شِدَّةِ اَلمِحنَةِ</span>

<span class="Translate">(8) پس سوگند بخدا مردم در زمان او گرفتار شده اشتباه کردند و در راه راست قدم ننهاده از حقّ دوری نمودند پس من هم در این مدَّت طولانی <span class="description">(ده سال و شش ماه)</span> شکیبائی ورزیده با سختی محنت و غمّ همراه بودم</span>

<span class="Revayat">حَتَّی إِذَا مَضَی لِسَبِیلِهِ جَعَلَهَا فِی جَمَاعَةٍ زَعَمَ أَنِّی أَحَدُهُم</span>

<span class="Translate">(9) عمر هم راه خود را پیمود <span class="description">(و پیش از تهی کردن جامه)</span> امر خلافت را در جماعتی قرار داد که مرا هم یکی از آنها گمان نمود <span class="description">(چون ابو لؤلؤة شش ضربه کارد باو زد و دانست که بر اثر آن زخمها خواهد مرد، برای تعیین خلیفه مجلس شورایی معیّن کرد و آن زمانی بود که رؤسای قوم نزد او جمع شده گفتند سزاوار است هر که را تو باو راضی هستی خلیفه و جانشین خود قرار دهی، در پاسخ گفت دوست نمی‌دارم مرده و زندۀ هیچیک از شما که دور من گرد آمده‌اید متحمّل امر خلافت شود، گفتند ما با تو مشورت می‌کنیم آنچه صلاح میدانی بگو، گفت هفت نفر را شایستۀ این کار می‌دانم و از رسول خدا شنیده‌ام که آنان اهل بهشت هستند: اوّل سعد ابن زید است، او با من خویشی دارد خارجش میکنم و شش نفر دیگر سعد ابن ابی وقّاص و عبد الرّحمن ابن عوف و طلحة و زبیر و عثمان و علیّ است، سعد بن ابی وقّاص برای خلافت مانعی ندارد مگر آنکه مردی است درشت طبع و بد خو، و عبد الرّحمن ابن عوف چون قارون این امَّت است لایق نیست، و طلحة برای تکبّر و نخوتی که دارد، و زبیر برای بخل و خسّت، و عثمان برای اینکه دوست دارد خویشان و اقوام خود را، و علیّ علیه السّلام برای اینکه حریص در امر خلافت است سزاوار نیستند، پس از آن گفت صهیب سه روز با مردم نمازگزارد و شما این شش نفر را در آن سه روز در خانه‌ای جمع کنید تا یکی از خودشان را برای خلافت اختیار کنند، هر گاه پنج نفر متّفق شدند و یکی مخالفت کرد او را بکشید، و اگر سه نفر اتّفاق کردند و سه نفر دیگر آنان را مخالفت نمودند آن سه نفری که عبد الرّحمن در میان ایشان است اختیار کنید و آن سه نفر را بکشید، بعد از مرگ و دفن او برای تعیین خلیفه جمع شدند، عبد الرّحمن گفت برای من و پسر عمویم سعد ابن ابی وقّاص ثلث این امر است ما دو نفر خلافت را نمی‌خواهیم و مردی را که بهترین شما باشد برای آن اختیار می‌کنیم، پس رو کرد بسعد و گفت بیا ما مردی را تعیین کرده با او بیعت نماییم مردم هم باو بیعت خواهند نمود، سعد گفت اگر عثمان تو را متابعت کند من سوّم شما میشوم و اگر می‌خواهی عثمان را تعیین کنی من علیّ را دوست دارم، پس چون عبد الرّحمن از موافقت سعد مأیوس شد ابو طلحه را با پنجاه نفر از انصار برداشت و ایشان را وادار نمود بر تعیین خلیفه و رو کرد بسوی علیّ علیه السّلام دست او را گرفته گفت با تو بیعت میکنم باین نحو که بکتاب خدا و سنّت رسول اکرم و طریقۀ دو خلیفۀ سابق ابو بکر و عمر عمل کنی، حضرت فرمود قبول میکنم باین نحو که بکتاب خدا و سنّت رسول اللّه و باجتهاد و رأی خود رفتار نمایم، پس دست آن جناب را رها کرد و بعثمان رو آورد و دست او را گرفته آنچه را بعلیّ علیه السّلام گفته بود باو گفت، عثمان قبول کرد، پس عبد الرّحمن سه بار این را بعلیّ و عثمان تکرار کرد و در هر مرتبه از هر یک همان جواب اوّل را شنید، پس گفت ای عثمان خلافت برای تو است و با او بیعت نموده مردم هم بیعت کردند)</span></span>

<span class="Revayat">فَیَا لَلَّهِ وَ لِلشُّورَی مَتَی اِعتَرَضَ اَلرَّیبُ فِیَّ مَعَ اَلأَوَّلِ مِنهُم حَتَّی صِرتُ أُقرَنُ إِلَی هَذِهِ اَلنَّظَائِرِ لَکِنِّی أَسفَفتُ إِذ أَسَفُّوا وَ طِرتُ إِذ طَارُوا</span>

<span class="Translate">(10) پس بار خدایا از تو یاری می‌طلبم برای شورایی که تشکیل شد و مشورتی که نمودند، چگونه مردم مرا با ابو بکر مساوی دانسته در بارۀ من شکّ و تردید نمودند تا جائی که امروز با این اشخاص <span class="description">(پنج نفر اهل شوری)</span> همردیف شده‌ام و لیکن <span class="description">(باز هم صبر کرده در شوری حاضر شدم)</span> در فراز و نشیب از آنها پیروی کردم <span class="description">(برای مصلحت در همه جا با آنان موافقت نمودم)</span></span>

<span class="Revayat">فَصَغَا رَجُلٌ مِنهُم لِضِغنِهِ وَ مَالَ اَلآخَرُ لِصِهرِهِ مَعَ هَنٍ وَ هَنٍ</span>

<span class="Translate">(11) پس مردی از آنها از حسد و کینه‌ای که داشت دست از حقّ شسته براه باطل قدم نهاد <span class="description">(مراد سعد ابن ابی وقّاص است که حتّی پس از قتل عثمان هم به آن حضرت بیعت ننمود)</span> و مرد دیگری برای دامادی و خویشی خود با عثمان از من اعراض کرد <span class="description">(مراد عبد الرّحمن ابن عوف است که شوهر خواهر مادری عثمان بود)</span> و همچنین دو نفر دیگر <span class="description">(طلحه و زبیر که از رذالت و پستی)</span> موهن و زشت است نام ایشان برده شود</span>

<span class="Revayat">إِلَی أَن قَامَ ثَالِثُ اَلقَومِ نَافِجاً حِضنَیهِ بَینَ نَثِیلِهِ وَ مُعتَلَفِهِ</span>

<span class="Translate">تا اینکه <span class="description">(پس از مرگ عمر، در شوری که بدستور او تشکیل یافت)</span> (12) سوّم قوم <span class="description">(عثمان)</span> برخاست <span class="description">(و مقام خلافت را به ناحقّ اشغال نمود)</span> در حالتی که باد کرد هر دو جانب خود را <span class="description">(مانند شتری که از بسیاری خوردن و آشامیدن باد کرده)</span> میان موضع بیرون دادن و خوردنش <span class="description">(شغل او مانند بهائم سرگین انداختن و خوردن بود و امور مربوطه بخلافت را مراعات نمی‌نمود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ قَامَ مَعَهُ بَنُو أَبِیهِ یَخضِمُونَ مَالَ اَللَّهِ خَضمَ اَلإِبِلِ نِبتَةَ اَلرَّبِیعِ إِلَی أَنِ اِنتَکَثَ فَتلُهُ وَ أَجهَزَ عَلَیهِ عَمَلُهُ وَ کَبَت بِهِ بِطنَتُهُ</span>

<span class="Translate">(13) و اولاد پدرانش <span class="description">(بنی امیّه که خویشاوند او بودند)</span> با او همدست شدند، مال خدا <span class="description">(بیت المال مسلمین)</span> را می‌خوردند مانند خوردن شتر با میل تمام گیاه بهار را <span class="description">(و فقراء و مستحقّین را محروم و گرسنه می‌گذاشت)</span> تا اینکه باز شد ریسمان تابیدۀ او <span class="description">(صحابه نقض عهد کرده از دورش متفرّق شدند)</span> و رفتارش سبب سرعت در قتل او شد، و پری شکم، او را برو انداخت <span class="description">(بر اثر اسراف و بخشش بیت المال به اقوام و منع آن از فقراء و مستحقّین مردم جمع شده پس از یازده سال و یازده ماه و هیجده روز غصب خلافت او را کشتند )</span></span>

<span class="Revayat">فَمَا رَاعَنِی إِلاَّ وَ اَلنَّاسُ کَعُرفِ اَلضَّبُعِ إِلَیَّ یَنثَالُونَ عَلَیَّ مِن کُلِّ جَانِبٍ حَتَّی لَقَد وُطِئَ اَلحَسَنَانِ وَ شُقَّ عِطفَایَ مُجتَمِعِینَ حَولِی کَرَبِیضَةِ اَلغَنَمِ</span>

<span class="Translate">(14) پس <span class="description">(از کشته شدن عثمان)</span> هیچ چیزی مرا به صدمه نینداخت مگر اینکه مردم مانند موی گردن کفتار به دورم ریخته از هر طرف بسوی من هجوم آوردند بطوریکه از ازدحام ایشان و بسیاری جمعیّت حسن و حسین زیر دست و پا رفتند و دو طرف جامه و ردای من پاره شد اطراف مرا گرفتند <span class="description">(برای بیعت کردن)</span> مانند گلّۀ گوسفند در جای خود</span>

<span class="Revayat">فَلَمَّا نَهَضتُ بِالأَمرِ نَکَثَت طَائِفَةٌ وَ مَرَقَت أُخرَی وَ قَسَطَ آخَرُونَ کَأَنَّهُم لَم یَسمَعُوا کَلاَمَ اَللَّهِ حَیثُ یَقُولُ تِلکَ اَلدّٰارُ اَلآخِرَةُ نَجعَلُهٰا لِلَّذِینَ لاٰ یُرِیدُونَ عُلُوًّا فِی اَلأَرضِ وَ لاٰ فَسٰاداً وَ اَلعٰاقِبَةُ لِلمُتَّقِینَ</span>

<span class="Translate">(15) پس چون بیعتشان را قبول و بامر خلافت مشغول گشتم جمعی <span class="description">(طلحه و زبیر و دیگران)</span> بیعت مرا شکستند، و گروهی <span class="description">(خوارج نهروان و سائرین)</span> از زیر بار بیعتم خارج شدند، و بعضی <span class="description">(معاویه و دیگر کسان)</span> از اطاعت خدای تعالی بیرون رفتند گویا مخالفین نشنیده‌اند که خداوند سبحان <span class="description">(در قرآن کریم س 28 ی 83)</span> می‌فرماید: «سرای جاودانی را قرار دادیم برای کسانی که مقصودشان سرکشی و فساد در روی زمین نمی‌باشد، و جزای نیک برای پرهیزکارانست»</span>

<span class="Revayat">بَلَی وَ اَللَّهِ لَقَد سَمِعُوهَا وَ وَعَوهَا وَ لَکِنَّهُم حَلِیَتِ اَلدُّنیَا فِی أَعیُنِهِم وَ رَاقَهُم زِبرِجُهَا</span>

<span class="Translate">(16) آری سوگند بخدا این آیه را شنیده و حفظ کرده‌اند، و لیکن دنیا در چشمهای ایشان آراسته زینت آن آنان را فریفته است <span class="description">(پس دست از حقّ برداشته سرکشی نموده در روی زمین فساد و آشوب بر پا کردند)</span></span>

<span class="Revayat">أَمَا وَ اَلَّذِی فَلَقَ اَلحَبَّةَ وَ بَرَأَ اَلنَّسَمَةَ لَو لاَ حُضُورُ اَلحَاضِرِ وَ قِیَامُ اَلحُجَّةِ بِوُجُودِ اَلنَّاصِرِ وَ مَا أَخَذَ اَللَّهُ عَلَی اَلعُلَمَاءِ أَن لاَ یُقَارُّوا عَلَی کِظَّةِ ظَالِمٍ وَ لاَ سَغَبِ مَظلُومٍ لَأَلقَیتُ حَبلَهَا عَلَی غَارِبِهَا وَ لَسَقَیتُ آخِرَهَا بِکَأسِ أَوَّلِهَا وَ لَأَلفَیتُم دُنیَاکُم هَذِهِ أَزهَدَ عِندِی مِن عَفطَةِ عَنزٍ</span>

<span class="Translate">(17) آگاه باشید سوگند به خدائی که میان دانۀ حبّه را شکافت و انسان را خلق نمود اگر حاضر نمی‌شدند آن جمعیّت بسیار <span class="description">(برای بیعت با من)</span> و یاری نمی‌دادند که حجّت تمام شود و نبود عهدی که خدای تعالی از علماء و دانایان گرفته تا راضی نشوند بر سیری ظالم <span class="description">(از ظلم)</span> و گرسنه ماندن مظلوم <span class="description">(از ستم او)</span>، هر آینه ریسمان و مهار شتر خلافت را بر کوهان آن می‌انداختم <span class="description">(تا ناقۀ خلافت بهر جا که خواهد برود و در هر خارزاری که خواهد بچرد و متحمّل بار ضلالت و گمراهی هر ظالم و فاسقی بشود)</span> و آب می‌دادم آخر خلافت را به کاسۀ اوّل آن و (18) <span class="description">(چنانکه پیش از این بر این کار اقدام ننمودم، اکنون هم کنار می‌رفتم و امر خلافت را رها کرده مردم را به ضلالت و گمراهی وا می‌گذاشتم، زیرا)</span> فهمیده‌اید که این دنیای شما نزد من خوارتر است از عطسۀ بز ماده</span>

<span class="Revayat">قَالُوا وَ قَامَ إِلَیهِ رَجُلٌ مِن أَهلِ اَلسَّوَادِ عِندَ بُلُوغِهِ إِلَی هَذَا اَلمَوضِعِ مِن خُطبَتِهِ فَنَاوَلَهُ کِتَاباً فَأَقبَلَ یَنظُرُ فِیهِ فَلَمَّا فَرَغَ مِن قِرَاءَتِهِ قَالَ لَهُ اِبنُ عَبَّاسٍ یَا أَمِیرَ اَلمُؤمِنِینَ لَوِ اِطَّرَدتَ خُطبَتَکَ مِن حَیثُ أَفضَیتَ فَقَالَ هَیهَاتَ یَا اِبنَ عَبَّاسٍ تِلکَ شِقشِقَةٌ هَدَرَت ثُمَّ قَرَّت</span>

<span class="Translate">گفته‌اند: در موقعی که حضرت این بیان را می‌فرمود، مردی از اهل دهات عراق برخاست و نامه‌ای به آن جناب داد که آن بزرگوار به مطالعۀ آن مشغول شد، (20) چون از خواندن فارغ گردید، ابن عبّاس گفت: یا امیر المؤمنین کاش از آنجائی که سخن کوتاه کردی گفتار خود را ادامه می‌دادی، (21) فرمود: ای ابن عبّاس هیهات <span class="description">(از اینکه مانند آن سخنان دیگر گفته شود، گویا)</span> شقشقۀ شتری بود که صدا کرد و باز در جای خود قرار گرفت</span>

<span class="Revayat">قَالَ اِبنُ عَبَّاسٍ فَوَاللَّهِ مَا أَسَفتُ عَلَی کَلاَمٍ قَطُّ کَأَسَفِی عَلَی هَذَا اَلکَلاَمِ أَن لاَ یَکُونَ أَمِیرُ اَلمُؤمِنِینَ علیه‌السلام بَلَغَ مِنهُ حَیثُ أَرَادَ قوله علیه‌السلام فی هذه الخطبة کراکب الصعبة إن أشنق لها خرم و إن أسلس لها تقحم یرید أنه إذا شدد علیها فی جذب الزمام و هی تنازعه رأسها خرم أنفها و إن أرخی لها شیئا مع صعوبتها تقحمت به فلم یملکها یقال أشنق الناقة إذا جذب رأسها بالزمام فرفعه و شنقها أیضا ذکر ذلک ابن السکیت فی إصلاح المنطق و إنما قال علیه‌السلام أشنق لها و لم یقل أشنقها لأنه جعله فی مقابلة قوله أسلس لها فکأنه قال إن رفع لها رأسها بمعنی أمسکه علیها بالزمام و فی الحدیث أن رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وآله خطب علی ناقته و قد شنق لها فهی تقصع بجرتها و من الشاهد علی أن أشنق بمعنی شنق قول عدی بن زید العبادی ساءها ما تبین فی الأیدی و إشناقها إلی الأعناق</span>

<span class="Translate">(22) ابن عبّاس گفت: سوگند بخدا از قطع هیچ سخنی آنقدر اندوهگین نشدم که از قطع کلام آن حضرت که نشد به آنجائی که اراده کرده بود برسد اندوهگین شدم <span class="description">(سیّد رضیّ علیه الرّحمة گفته:)</span> منظور حضرت از کراکب الصّعبة إن أشنق لها خرم، و إن أسلس لها تقحّم که در این خطبه <span class="description">(در بارۀ خلیفۀ دوّم عمر)</span> فرمود آنست که هرگاه سوار مهار ناقۀ سرکش را سخت گیرد و آن ناقه سرکشی کند پاره میکند بینیش را، و اگر سست کند مهار ناقۀ سرکش را بسختی تمام او را برو می‌اندازد و از ملکیّت او بیرون می‌رود، گفته میشود أشنق النّٰاقة موقعی که سوار بر ناقه سر آنرا با مهار بطرف بالا بکشد و شنقها نیز گفته میشود، چنانکه ابن السّکّیت در کتاب إصلاح المنطق بیان کرده است، و اینکه حضرت فرموده أشنق لها و أشنقها نفرموده در صورتیکه هر دو بیک معنی آمده برای آنست که آنرا در برابر جملۀ أسلس لها قرار داده که هم‌وزن باشند، گویا آن حضرت چنین فرموده اگر سوار ناقه سر آنرا به مهار بسمت بالا بکشد یعنی مهار را بسختی روی ناقه نگاه‌دارد بینی آن پاره شود، و در حدیث وارد شده که حضرت رسول برای مردم خطبه می‌خواند در حالتی که بر شتری سوار بود که قد شنق لها و هی تقصع بجرّتها یعنی باز کشیده بود مهار آنرا و آن ناقه نشخوار میکرد چیزی را که از حلق بیرون آورده بود <span class="description">(پس از این حدیث معلوم میشود که أشنق و شنق دو لفظ مترادفند)</span> و نیز شاهد دیگر بر اینکه أشنق بمعنی شنق است گفتۀ عدیّ ابن زید عبادی است در این بیت: سائها ما تبیّن فی الأیدی و إشناقها إلی الأعناق یعنی شترهای سرکشی که زمامشان در دست ما نبوده رام نیستند بد شترهایی هستند</span>


==خطبه 4- پند و اندرز به مردم==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام بِنَا اِهتَدَیتُم فِی اَلظَّلمَاءِ وَ تَسَنَّمتُمُ اَلعَلیَاءَ وَ بِنَا اِنفَجَرتُم عَنِ اَلسَّرَارِ</span>

<span class="Translate">4 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(بعد از کشته شدن طلحه و زبیر فرموده)</span> (1): موقعی که در تاریکی گمراهی و نادانی بودید بسبب ما هدایت شدید و براه راست قدم نهادید، و بر کوهان بلندی سوار شدید <span class="description">(سیادت و بزرگی بدست آوردید)</span> و بواسطۀ ما از تیرگی شبهای آخر ماه <span class="description">(منتهی درجۀ کفر و شرک)</span> داخل روشنائی صبح <span class="description">(دین اسلام)</span> گردیدید <span class="description">(از بد بختی و سرگردانی نجات یافتید، پس ما را بر شما حقّ بسیار بزرگی است که باید قدر آنرا بدانید)</span></span>

<span class="Revayat">وُقِرَ سَمعٌ لَم یَفقَهِ اَلوَاعِیَةَ وَ کَیفَ یُرَاعِی اَلنَّبأَةَ مَن أَصَمَّتهُ اَلصَّیحَةُ رَبَطَ جَنَانٌ لَم یُفَارِقهُ اَلخَفَقَانُ</span>

<span class="Translate">(2) کر شود گوشی که از فریاد رهنما پند نگرفته <span class="description">(تدبّر در سخنان او نکند، این نفرین بر کسانی است که از راه حقّ اعراض نمودند مانند طلحه و زبیر و معاویه، راهزن دین مسلمانان بوده ایشان را گمراه کردند)</span> و گوشی که از صدای رسا <span class="description">(کلمات خدا و سخنان حضرت رسول)</span> سنگین و کر گشته چگونه می‌شنود صدای آهسته را؟ <span class="description">(در صورتیکه موعظه و پند خدا و رسول در ایشان تأثیری نکرد، البتّه آواز و پند من اثری نخواهد داشت)</span> مطمئنّ باشد ولی که از خوف و ترس خدا مضطرب و نگران است <span class="description">(این دعاء برای کسانیست که از عذاب الهیّ ترسیده در راه حقّ ثابت قدم هستند)</span></span>

<span class="Revayat">مَا زِلتُ أَنتَظِرُ بِکُم عَوَاقِبَ اَلغَدرِ وَ أَتَوَسَّمُکُم بِحِلیَةِ اَلمُغتَرِّینَ</span>

<span class="Translate">(3) همواره منتظر نتائج خیانت و نقض عهد و بیوفائی شما هستم، و به فراست شما را نشان کرده درک میکنم که زینت فریبنده <span class="description">(نوید شیطان)</span> شما را فریفته <span class="description">(پس شگفت نیست که از من چشم پوشیده بدیگری که او را از حقّ و حقیقت بهره‌ای نیست رو آورده‌اید)</span></span>

<span class="Revayat">سَتَرَنِی عَنکُم جِلبَابُ اَلدِّینِ وَ بَصَّرَنِیکُم صِدقُ اَلنِّیَّةِ</span>

<span class="Translate">(4) لباس تقوی و پیراهن دینداری مرا از شما پنهان کرد <span class="description">(که دست از من برداشته با دیگران بیعت کردید، بسبب آنکه من هرگز لباس فسق نپوشیده بر خلاف رضای خدا در هیچ کاری اقدام نکردم)</span> بینا کرد مرا بر حال شما صفای باطنم <span class="description">(حیله و مکر و نفاق و دوروئی شما را دانستم)</span></span>

<span class="Revayat">أَقَمتُ لَکُم عَلَی سُنَنِ اَلحَقِّ فِی جَوَادِّ اَلمَضَلَّةِ حَیثُ تَلتَقُونَ وَ لاَ دَلِیلَ وَ تَحتَفِرُونَ وَ لاَ تُمِیهُونَ</span>

<span class="Translate">(5) برخاستم برای رهنمایی شما زمانیکه در راههای ضلالت همگی بدور هم گرد آمده و راه را گم کرده رهنمایی نداشتید <span class="description">(در بیابان جهل و نادانی از تشنگی علم و دانائی نزدیک به هلاکت بودید)</span> چاه می‌کندید و آب بدست نمی‌آوردید <span class="description">(شما را از هلاکت و بد بختی نجات دادم)</span></span>

<span class="Revayat">اَلیَومَ أُنطِقُ لَکُمُ اَلعَجمَاءَ ذَاتَ اَلبَیَانِ غَرَبَ رَأیُ اِمرِئٍ تَخَلَّفَ عَنِّی</span>

<span class="Translate">(6) امروز برای شما زبان بستۀ صاحب بیان را گویا نمودم <span class="description">(برای هدایت و اطمینان شما در این خطبه رموز و اسرار را که زبان حال من گویا بود بیان کردم، بنا بر این)</span> دور باد رأی کسیکه مرا مخالفت کند <span class="description">(از اطاعتم بیرون رود، زیرا در راه غیر حقّ قدم ننهاده‌ام)</span></span>

<span class="Revayat">مَا شَکَکتُ فِی اَلحَقِّ مُذ أُرِیتُهُ لَم یُوجِس مُوسَی علیه‌السلام خِیفَةً عَلَی نَفسِهِ أَشفَقَ مِن غَلَبَةِ اَلجُهَّالِ وَ دِوَلَ اَلضَّلاَلِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(و)</span> (7) از زمانیکه حقّ را یافته‌ام در آن شکّ و تردید نکرده‌ام <span class="description">(همیشه ثابت قدم بوده هرگز باطل در من راه نیافته، از معارضه و غلبۀ دشمن مانند طلحه و زبیر و دیگران نمی‌ترسیدم، بلکه ترس من این بود که مبادا مردم بسبب پیشرفت ایشان گمراه شوند چنانکه)</span> حضرت موسی از خود ترس و باکی نداشت <span class="description">(زیرا به حقیقت و راستی خویش و مغلوب شدن دشمنان و ساحرین یقین و اطمینان داشت)</span> ترسید که مبادا نادانان غلبه یافته و ارباب ضلالت و گمراهی پیشی گیرند <span class="description">(بر اثر آن مردم گمراه شوند، و چنانکه موسی با ساحرین روبرو شد و هر که باو ایمان آورد از گمراهی رست و هر که مخالفت کرد در دنیا و آخرت بعذاب خدا مبتلی گردید)</span></span>

<span class="Revayat">اَلیَومَ تَوَافَقنَا عَلَی سَبِیلِ اَلحَقِّ وَ اَلبَاطِلِ مَن وَثِقَ بِمَاءٍ لَم یَظمَأ</span>

<span class="Translate">(8) امروز ما و شما بر راه حقّ و باطل مصادف شدیم <span class="description">(من بر راه حقّ و شما بر راه باطل)</span> کسیکه اعتماد به آب داشته باشد <span class="description">(از گفتار و کردار من پیروی نماید، هرگز)</span> تشنه نمی‌شود <span class="description">(در وادی کفر و شرک و نفاق حیران و سرگردان نمی‌ماند )</span></span>


==خطبه 5- پاسخ به ابوسفیان و عباس==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام لما قبض رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وآله و خاطبه العباس و أبو سفیان بن حرب فی أن یبایعا له بالخلافة أَیُّهَا اَلنَّاسُ شُقُّوا أَموَاجَ اَلفِتَنِ بِسُفُنِ اَلنَّجَاةِ وَ عَرِّجُوا عَن طَرِیقِ اَلمُنَافَرَةِ وَ ضَعُوا تِیجَانَ اَلمُفَاخَرَةِ</span>

<span class="Translate">5 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است که پس از وفات رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله در وقتی که عبّاس ابن عبد المطّلب و ابو سفیان ابن حرب بقصد بیعت خدمت آن بزرگوار مشرّف شده بودند فرموده: <span class="description">(بعد از آنکه حضرت رسول از دنیا رحلت نمود، مردم در سقیفۀ بنی ساعده یعنی در محلّ اجتماع انصار گرد آمده ابو بکر را بخلافت نصب نمودند، ابو سفیان نظر به دشمنی باطنی که با اسلام داشت می‌خواست میان مسلمانان فتنه انگیزد، لذا با جمعی نزد عبّاس ابن عبد المطّلب رفته گفت تعجّب و نگرانی من از آنست که خلافت از بنی هاشم بیرون رفت و به بنی تیم منتقل گردید و فردا این مرد خشن ناهموار یعنی عمر ابن خطّاب که از بنی عدی است بر ما حکمفرما شده همگی را به زیر فرمان خواهد برد، برخیز تا به نزد علیّ رفته با او بیعت کنیم، چون تو عموی پیغمبر هستی و سخن مرا هم قریش می‌شنوند هر که با ما مخالفت کرد او را می‌کشیم پس با جمعی اتّفاق نموده نزد آن حضرت آمدند تا با او بیعت کنند، امیر المؤمنین علیه السّلام چون می‌دانست منظور ابو سفیان ایجاد اختلاف و فساد میان مسلمانان است چنین فرمود)</span>: (1) ای مردم موجهای فتنه‌ها را به کشتیهای نجات و رستگاری شکافته از آنها عبور کنید <span class="description">(در کشتی اطاعت و فرمانبرداری ما سوار شده خود را از تلاطم دریای فتنه و فساد نجات دهید که صلاح دین و دنیای شما در آن است)</span> و از راه مخالفت منحرف گردیده قدم بیرون نهید و تاجهای مفاخرت و بزرگی را از سر بزمین گذارید <span class="description">(با بنی تیم «ابو بکر» و بنی عدی «عمر» مدارات نمائید تا از موجهای فتنه و فساد ایمن باشید، زیرا)</span></span>

<span class="Revayat">أَفلَحَ مَن نَهَضَ بِجَنَاحٍ أَوِ اِستَسلَمَ فَأَرَاحَ</span>

<span class="Translate">(2) رستگار میشود کسیکه با پر و بال <span class="description">(یار و یاور)</span> قیام کند یا راحت و آسوده است آنکه <span class="description">(چون یار و یاور ندارد)</span> تسلیم شده در گوشه‌ای منزوی گردد <span class="description">(پس اکنون که ما را یاوری نیست اگر حقّ خود را مطالبه نماییم)</span></span>

<span class="Revayat">هَذَا مَاءٌ آجِنٌ وَ لُقمَةٌ یَغُصُّ بِهَا آکِلُهَا وَ مُجتَنِی اَلثَّمَرَةِ لِغَیرِ وَقتِ إِینَاعِهَا کَالزَّارِعِ بِغَیرِ أَرضِهِ</span>

<span class="Translate">این مانند آب متعفّن بد بویی است <span class="description">(که گوارا نیست)</span> و لقمه‌ای است که در گلوی خورندۀ آن گرفته میشود، (3) و <span class="description">(در این موقع سزاوار آنست که از حقّ خود چشم پوشیده صبر کنم، زیرا)</span> آنکه میوه را در غیر وقت رسیدن بچیند مانند کسی است که در زمین غیر زراعت کند <span class="description">(طلب امر خلافت در این هنگام که تنها بوده یاوری ندارم مانند چیدن میوۀ نارس و زراعت در زمین غیر سودی ندارد، بلکه زیان آور است)</span></span>

<span class="Revayat">فَإِن أَقُل یَقُولُوا حَرَصَ عَلَی اَلمُلکِ وَ إِن أَسکُت یَقُولُوا جَزِعَ مِنَ اَلمَوتِ</span>

<span class="Translate">(4) پس <span class="description">(چون تنها و بی یاور هستم)</span> اگر سخنی بگویم <span class="description">(و حقّ‌ خود را بطلبم)</span> می‌گویند برای حرص به امارت و پادشاهی است <span class="description">(چنانکه عمر مکرّر این سخن را گفت)</span> و اگر خاموش نشسته سخنی نگویم می‌گویند از مرگ و کشته شدن می‌ترسد</span>

<span class="Revayat">هَیهَاتَ بَعدَ اَللَّتَیَّا وَ اَلَّتِی وَ اَللَّهِ لاَبنُ أَبِی طَالِبٍ آنَسُ بِالمَوتِ مِنَ اَلطِّفلِ بِثَدیِ أُمِّهِ</span>

<span class="Translate">(5) هیهات بعد از این همه پیش آمدهای سهمگین و پی در پی سزاوار نبود چنین گمانی در بارۀ من برده شود و حال آنکه سوگند بخدا انس پسر ابو طالب به مرگ بیشتر است از انس طفل به پستان مادرش <span class="description">(پس خاموشی من در امر خلافت نه از ترس کشته شدن است)</span></span>

<span class="Revayat">بَلِ اِندَمَجتُ عَلَی مَکنُونِ عِلمٍ لَو بُحتُ بِهِ لاَضطَرَبتُم اِضطِرَابَ اَلأَرشِیَةِ فِی اَلطَّوِیِّ اَلبَعِیدَةِ</span>

<span class="Translate">(6) بلکه سکوت من برای آنست که فرو رفته‌ام در علمی که پنهان است و اگر ظاهر و هویدا نمایم آنچه را که می‌دانم هر آینه شما مضطرب و لرزان می‌شوید مانند لرزیدن ریسمان در چاه ژرف <span class="description">(پس صلاح در آن است که رضاء بقضاء داده شکیبائی ورزم )</span></span>


==خطبه 6- آمادگی برای اجرای حق==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام لما أشیر علیه بأن لا یتبع طلحة و الزبیر و لا یرصد لهما القتال وَ اَللَّهِ لاَ أَکُونُ کَالضَّبُعِ تَنَامُ عَلَی طُولِ اَللَّدمِ حَتَّی یَصِلَ إِلَیهَا طَالِبُهَا وَ یَختِلَهَا رَاصِدُهَا</span>

<span class="Translate">6 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است در موقعی که <span class="description">(طلحه و زبیر نقض بیعت کرده گریختند)</span> تقاضا شد از آن جناب <span class="description">(امام حسن علیه السّلام تقاضا کرد)</span> که در پی طلحه و زبیر نرفته مهیّای جنگ با آنها نشود: (1) سوگند بخدا من مانند کفتار خوابیده نیستم که صیّاد مدّتی در کمین آن نشسته برای فریبش بدست یا به چوب آهسته، آهسته بزمین می‌زند تا اینکه <span class="description">(از خواب جسته کسیرا نه بیند به دنبال صدا از خانه بیرون آمده)</span> دستگیرش نماید</span>

<span class="Revayat">وَ لَکِنِّی أَضرِبُ بِالمُقبِلِ إِلَی اَلحَقِّ اَلمُدبِرَ عَنهُ وَ بِالسَّامِعِ اَلمُطِیعِ اَلعَاصِیَ اَلمُرِیبَ أَبَداً حَتَّی یَأتِیَ عَلَیَّ یَومِی</span>

<span class="Translate">(2) بلکه <span class="description">(نمی‌گذارم دشمن مسلمانان را فریب دهد و فتنه و آشوب بر پا کند، پس)</span> به همراهی کسیکه رو بحقّ آورده و شنوا و فرمانبردار است شمشیر می‌زنم و با گنه کاری که از حقّ رو گردانیده شکّ و تردید در آن دارد جنگ میکنم تا زنده هستم</span>

<span class="Revayat">فَوَاللَّهِ مَا زِلتُ مَدفُوعاً عَن حَقِّی مُستَأثَراً عَلَیَّ مُنذُ قَبَضَ اَللَّهُ نَبِیَّهُ صلی‌الله‌علیه‌وآله حَتَّی یَومِ اَلنَّاسِ هَذَا</span>

<span class="Translate">(3) پس سوگند بخدا از زمان وفات رسول اکرم تا امروز همیشه من از حقّ خود محروم و ممنوع بر کار خویش تنها ایستاده بودم</span>


==خطبه 7- توصیف پیروان شیطان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام اِتَّخَذُوا اَلشَّیطَانَ لِأَمرِهِم مِلاَکاً وَ اِتَّخَذَهُم لَهُ أَشرَاکاً فَبَاضَ وَ فَرَّخَ فِی صُدُورِهِم وَ دَبَّ وَ دَرَجَ فِی حُجُورِهِم</span>

<span class="Translate">7 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در مذمّت مخالفین خود)</span>: (1) ایشان در کارشان بشیطان اعتماد کردند و شیطان هم آنان را <span class="description">(برای ضلالت و گمراهی دیگران)</span> شریک و دام خود قرار داد پس در سینۀ آنان تخم کرد و جوجه گذاشت و بتدریج و آهسته با آنها آمیزش نمود <span class="description">(تا فرمانبردار او شدند)</span></span>

<span class="Revayat">فَنَظَرَ بِأَعیُنِهِم وَ نَطَقَ بِأَلسِنَتِهِم فَرَکِبَ بِهِمُ اَلزَّلَلَ وَ زَیَّنَ لَهُمُ اَلخَطَلَ</span>

<span class="Translate">(2) با چشمهای ایشان می‌دید و باز با نشان سخن می‌گفت <span class="description">(در گفتار و کردار پیرو او بودند)</span> پس آنها را بمرکب ضلالت و گمراهی سوار و گفتار تباه را در نظر آنان زینت داد</span>

<span class="Revayat">فِعلَ مَن قَد شَرِکَهُ اَلشَّیطَانُ فِی سُلطَانِهِ وَ نَطَقَ بِالبَاطِلِ عَلَی لِسَانِهِ</span>

<span class="Translate">(3) کارهای ایشان مانند کار کسی بود که شیطان او را در توانائی خود شریک قرار داده و به زبان او سخن باطل و نادرست می‌گوید</span>


==خطبه 8- پیمان شکنی زبیر==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام یعنی به الزبیر فی حال اقتضت ذلک یَزعَمُ أَنَّهُ قَد بَایَعَ بِیَدِهِ وَ لَم یُبَایِع بِقَلبِهِ</span>

<span class="Translate">8 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است که در وقت مقتضی بیان و زبیر را در آن قصد فرموده <span class="description">(چون زبیر نقض عهد کرده در صدد جنگ با آن حضرت بر آمد، آن جناب باو فرمود تو با من بیعت کرده‌ای، واجب است مرا پیروی کنی در پاسخ گفت هنگام بیعت توریه نمودم یعنی به زبان اقرار و در دل خلاف آنرا قصد کردم، حضرت می‌فرماید)</span>: (1) زبیر گمان میکند بدست بیعت کرده و در دل مخالف بوده</span>

<span class="Revayat">فَقَد أَقَرَّ بِالبَیعَةِ وَ اِدَّعَی اَلوَلِیجَةَ فَلیَأتِ عَلَیهَا بِأَمرٍ یُعرَفُ</span>

<span class="Translate">(2) به بیعت خود مقرّ است و ادّعاء دارد که در باطن خلاف آنرا پنهان داشته بنا بر این باید حجّت و دلیل بیاورد <span class="description">(تا راستی گفتار او معلوم شود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِلاَّ فَلیَدخُل فِیمَا خَرَجَ مِنهُ</span>

<span class="Translate">(3) و اگر دلیلی نداشت بیعت او بحال خود باقی است باید مطیع و فرمانبردار باشد</span>


==خطبه 9- شناخت أصحاب جمل==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام وَ قَد أَرعَدُوا وَ أَبرَقُوا وَ مَعَ هَذَینِ اَلأَمرَینِ اَلفَشَلُ</span>

<span class="Translate">9 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در آن طلحه و زبیر و همراهانشان در جنگ جمل را توبیخ و سرزنش می‌فرماید)</span>: (1) مانند رعد صدا کرده ترسانیدند و مثل برق درخشیده از جا در آمدند <span class="description">(با لاف و گزاف فتنه و فساد بر انگیختند و اسباب کار جنگ را فراهم نمودند)</span> و با این جوش و خروش در وقت کارزار ناتوان و ترسان بودند</span>

<span class="Revayat">وَ لَسنَا نُرعِدُ حَتَّی نُوقِعَ وَ لاَ نُسِیلُ حَتَّی نُمطِرَ</span>

<span class="Translate">(2) و لیکن ما صدا نمی‌کنیم و نمی‌ترسانیم، تا موقع عمل <span class="description">(گفتار ما مقرون به کردار است)</span> و تا نباریم سیل جاری نمی‌کنیم <span class="description">(چنانکه محال است پیش از آمدن باران سیل جاری گردد محال است فتح و فیروزی نصیب گوینده‌ای گردد که کردار نداشته باشد)</span></span>


==خطبه 10- ضرورت دشمن شناسی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام أَلاَ وَ إِنَّ اَلشَّیطَانَ قَد جَمَعَ حِزبَهُ وَ اِستَجلَبَ خَیلَهُ وَ رَجلَهُ وَ إِنَّ مَعِی لَبَصِیرَتِی</span>

<span class="Translate">10 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(که در بارۀ اصحاب در جمل می‌فرماید)</span>: (1) آگاه باشید شیطان حزب و گروه خود را <span class="description">(برای گمراه کردن)</span> جمع و سواره و پیاده لشگرش را <span class="description">(برای فتنه و فساد در دین)</span> گرد آورده است و لیکن بصیرت من <span class="description">(در امر دنیا و دین)</span> از من جدا نمی‌شود</span>

<span class="Revayat">مَا لَبَّستُ عَلَی نَفسِی وَ لاَ لُبِّسَ عَلَیَّ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(هیچ گونه غفلت و فراموشی بمن رو نمی‌دهد تا در حزب شیطان و کسان او داخل گردم، زیرا)</span> (2) حقّ را بر خود <span class="description">(بلباس جهل و نادانی)</span> نپوشیده‌ام، و نه آن بر من <span class="description">(بلباس باطل)</span> پوشیده شده است <span class="description">(شیطان و تابعین او حقّ را بر من بلباس ضلالت و گمراهی نپوشانده‌اند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَیمُ اَللَّهِ لَأُفرِطَنَّ لَهُم حَوضاً أَنَا مَاتِحُهُ لاَ یَصدُرُونَ عَنهُ وَ لاَ یَعُودُونَ إِلَیهِ</span>

<span class="Translate">(3) و سوگند بخدا از برای آنان <span class="description">(دشمنان دین و کسانیکه دست از حقّ کشیده بشیطان پیوسته‌اند)</span> حوضی را پر کنم که خود آب آنرا بکشم <span class="description">(میدان جنگی تهیه نموده آنها را نابود سازم)</span> بطوریکه هر که در آن حوض پا نهاد بیرون نمی‌آید و اگر بیرون آمد دیگر بسوی آن باز نمی‌گردد <span class="description">(هر که در آن میدان پا نهاد جان به سلامت)</span><span class="description">( نبرده کشته میشود و هر که نجات یافت و گریخت دیگر بار بازگشت نمی‌نماید)</span></span>


==خطبه 11- آموزش نظامی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام لابنه محمد ابن الحنفیة لما أعطاه الرایة یوم الجمل تَزُولُ اَلجِبَالُ وَ لاَ تَزُل</span>

<span class="Translate">11 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام که در جنگ جمل <span class="description">(جنگی که عائشه در آن سوار شتر بود)</span> به فرزند خود محمّد ابن حنفیة فرمود آنگاه که علم جنگ را باو عطاء کرد <span class="description">(اشتهار محمّد فرزند آن بزرگوار بابن حنفیّه برای آنست که مادر او خولة دختر جعفر ابن قیس از قبیلۀ بنی حنیفه بوده است)</span>: (1) کوهها از جا کنده شوند تو از جای خود حرکت مکن <span class="description">(تو باید در میدان جنگ از کوهها محکمتر باشی و راه فرار پیش نگیری)</span></span>

<span class="Revayat">عَضَّ عَلَی نَاجِذِکَ</span>

<span class="Translate">(2) دندان روی دندان بنه <span class="description">(سختیهای جنگ را بر خود هموار کن)</span></span>

<span class="Revayat">أَعِرِ اَللَّهَ جُمجُمَتَکَ</span>

<span class="Translate">(3) کاسۀ سرت را بخدا عاریه ده <span class="description">(در جنگ از سرت بگذر، یا تمام افکار و خیالاتت را بخدا معطوف دار)</span></span>

<span class="Revayat">تِد فِی اَلأَرضِ قَدَمَکَ</span>

<span class="Translate">(4) پای خود را چون میخ در زمین بکوب <span class="description">(در میدان جنگ ثابت قدم باش و از بسیاری دشمن نترس)</span></span>

<span class="Revayat">اِرمِ بِبَصَرِکَ أَقصَی اَلقَومِ</span>

<span class="Translate">(5) چشم بینداز تا انتهای لشگر را ببینی <span class="description">(تا تمام دشمنان شکست نخورند ایمن مباش، یا اینکه آخرین حیله و تدبیر آنان را در نظر بگیر تا در کار خود بینا باشی)</span></span>

<span class="Revayat">وَ غُضَّ بَصَرَکَ وَ اِعلَم أَنَّ اَلنَّصرَ مِن عِندِ اَللَّهِ سُبحَانَهُ</span>

<span class="Translate">(6) و چشم خود را بپوش <span class="description">(پس از آگاهی به حیله و تدبیر دشمنان بهر طرف نگاه مکن و از برق شمشیر ایشان وحشت نداشته باش)</span> و بدان فتح و فیروزی از جانب خداوند سبحان است <span class="description">(پس از بکار بردن آداب جنگ اگر خواست خدا باشد فتح و نصرت نصیب تو خواهد گردید)</span></span>


==خطبه 12- نقش نیّت در پاداش اعمال==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام لما أظفره الله بأصحاب الجمل وَ قَد قَالَ لَهُ بَعضُ أَصحَابِهِ وَدِدتُ أَنَّ أَخِی فُلاَناً کَانَ شَاهِدَنَا لِیَرَی مَا نَصَرَکَ اَللَّهُ بِهِ عَلَی أَعدَائِکَ فَقَالَ لَهُ علیه‌السلام أَ هَوَی أَخِیکَ مَعَنَا فَقَالَ نَعَم قَالَ فَقَد شَهِدَنَا</span>

<span class="Translate">12 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است، پس از فیروزی که خداوند در جنگ جمل نصیب آن حضرت فرمود یکی از یاران آن جناب گفت: دوست داشتم برادر من فلان با ما، در این کار زار حاضر بود تا می‌دید چگونه خداوند تو را بر دشمنانت فیروزی عطاء نموده، (1) حضرت فرمود آیا میل و محبّت برادر تو با ما است گفت آری فرمود او هم در این جنگ با ما بوده</span>

<span class="Revayat">وَ لَقَد شَهِدَنَا فِی عَسکَرِنَا هَذَا أَقوَامٌ فِی أَصلاَبِ اَلرِّجَالِ وَ أَرحَامِ اَلنِّسَاءِ</span>

<span class="Translate">(2) و <span class="description">(از دوستداران ما حتّی)</span> کسانیکه در صلب مردها و رحم زنها هستند <span class="description">(مانند آنست که)</span> در سپاهیان ما به همراهی ما حاضر بوده‌اند</span>

<span class="Revayat">سَیَرعَفُ بِهِمُ اَلزَّمَانُ وَ یَقوَی بِهِمُ اَلإِیمَانُ</span>

<span class="Translate">(3) زود است که روزگار ایشان را مانند خونی که از بینی انسان ناگهان بیرون آید بوجود آورده ظاهر گرداند و بسبب <span class="description">(خدمات و ترویج)</span> ایشان ایمان قوّت گیرد <span class="description">(و دشمنان ما، در دست آنان مغلوب شوند )</span></span>


==خطبه 13- روانشناسی اجتماعی مردم بصره==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام فی ذم البصرة و أهلها کُنتُم جُندَ اَلمَرأَةِ وَ أَتبَاعَ اَلبَهِیمَةِ رَغَا فَأَجَبتُم وَ عُقِرَ فَهَرَبتُم</span>

<span class="Translate">13 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است که در مذمّت شهر بصره و مردم آن فرموده <span class="description">(پس از پایان جنگ جمل و فتح بصره حضرت امر فرمود منادی میان مردم نداء کند که روز جمعه به نماز حاضر شوند، چون روز جمعه شد همه گرد آمده با آن جناب در مسجد جامع نماز خواندند، پس از آن حضرت به دیوار قبله تکیه داده ایستاد و بعد از ادای حمد و ثنای الهیّ و درود بر حضرت رسول و استغفار برای مؤمنین و مؤمنات فرمود)</span>: (1) ای مردم شما سپاه زنی <span class="description">(عائشه)</span> و پیرو حیوان زبان بسته‌ای <span class="description">(شتر عائشه)</span> بودید به صدای شتر بر انگیخته می‌شدید <span class="description">(بدور آن جمع می‌گردیدید)</span> و هنگامیکه پی کرده شد <span class="description">(کشته گردید)</span> همگی گریختید <span class="description">(در جنگ جمل هودج عائشه را زره پوش و بر شتری نهاده در میان لشگر قائم مقام علم نگاه‌داشته بدور آن گرد آمده بودند، عائشه آنها را بر جنگ ترغیب می‌نمود و آنان پروانه‌وار به دورش گشته رجز خوانده کشته می‌شدند، بزرگانشان فخر کنان مهار شتر را گرفته هر کدام بخاک می‌افتاد دیگری جای او را می‌گرفت، تا آنکه بر هودج و شتر زخم بسیار وارد آمد، حیوان زبان بسته از هول واقعه و سوزش زخمها فریاد میکرد، ایشان بیش از پیش جمع شده دورش را می‌گرفتند تا سه پای شتر قطع شد و نمی‌افتاد، حضرت امیر فرمود شیطان آنرا نگاه‌داشته شمشیر بر آن بزنید، چون شمشیر زدند و بزمین افتاد مردم فرار کردند، پس کسانیکه مصالح دین و دنیای خود را در اختیار زنی نهاده از شتری پیروی کنند، مردمان پست باشند، لذا می‌فرماید:)</span></span>

<span class="Revayat">أَخلاَقُکُم دِقَاقٌ وَ عَهدُکُم شِقَاقٌ وَ دِینُکُم نِفَاقٌ وَ مَاؤُکُم زُعَاقٌ</span>

<span class="Translate">(2) اخلاق و خوی شما سست و عهد و پیمان شما ناپایدار و کیش شما دوروئی و آب شهر شما شور و بی‌مزه است <span class="description">(برای نزدیکی بدریا که سبب بیماریهای بسیار سوء مزاج و فساد معده و غیره گردد و بر اثر آن بلادت و کند فهمی و خستگی تولید شود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلمُقِیمُ بَینَ أَظهُرِکُم مُرتَهَنٌ بِذَنبِهِ وَ اَلشَّاخِصُ عَنکُم مُتَدَارَکٌ بِرَحمَةٍ مِن رَبِّهِ</span>

<span class="Translate">(3) و هر که در میان شما اقامت کرده در گرو گناه خود بوده <span class="description">(زیرا یا از جهت همنشینی با شما مرتکب گناه شده و یا شما را از گناه باز نداشته و در هر دو صورت خود را به گناه خویش گرو داده است)</span> و کسیکه از میان شما بیرون رفته رحمت پروردگارش را درک کرده <span class="description">(زیرا از کیفر گناه میان شما ماندن رهائی یافته)</span></span>

<span class="Revayat">کَأَنِّی بِمَسجِدِکُم کَجُؤجُؤِ سَفِینَةٍ قَد بَعَثَ اَللَّهُ عَلَیهَا اَلعَذَابَ مِن فَوقِهَا وَ مِن تَحتِهَا وَ غَرِقَ مَن فِی ضِمنِهَا</span>

<span class="Translate">(4) گویا من می‌بینم مسجد شما را مانند سینۀ کشتی <span class="description">(که در آب فرو رفته)</span> خداوند متعال از بالا و پائین این شهر عذاب فرستاده <span class="description">(از بالا باران و از پائین طغیان آب دریا)</span> که هر که در آن بوده غرق شده است</span>

<span class="Revayat">و فی روایة وَ اَیمُ اَللَّهِ لَتُغرَقَنَّ بَلدَتُکُم حَتَّی کَأَنِّی أَنظُرُ إِلَی مَسجِدِهَا کَجُؤجُؤِ سَفِینَةٍ أَو نَعَامَةٍ جَاثِمَةٍ</span>

<span class="Translate">(5) و در روایت دیگر آمده <span class="description">(که حضرت فرمود)</span> بخدا سوگند شهر شما غرق خواهد شد و مسجد آنرا مانند سینۀ کشتی می‌بینم <span class="description">(که در آب فرو رفته)</span> یا مانند شتر مرغی که بر سینه خوابیده</span>

<span class="Revayat">و فی روایة کَجُؤجُؤِ طَیرٍ فِی لُجَّةِ بَحرٍ</span>

<span class="Translate">(6) و در روایت دیگر وارد شده <span class="description">(که فرمود می‌بینم مسجد را که در آب فرو رفته)</span> مانند سینۀ مرغی در میان دریا. <span class="description">(و گفته‌اند که پس از این واقعه، بصره دو بار غرق شد، اوّل در زمان خلافت القادر باللّه دوّم در زمان القائم بأمر اللّه و همۀ آن شهر را آب گرفت مگر کنگره‌های مسجد جامع آنرا که در بلندی واقع گشته بود، و نقل شده که در آخر این خطبه حضرت مردم بصره را دلداری داده فرمود مقصود من آن بود که از این سخنان پند گیرید و دیگر بار بر امام زمان خود قیام نکنید)</span></span>


==خطبه 14- نقش عوامل محیطی در انسان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام فی مثل ذلک أَرضُکُم قَرِیبَةٌ مِنَ اَلمَاءِ بَعِیدَةٌ مِنَ اَلسَّمَاءِ</span>

<span class="Translate">14 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است مانند آنچه را که <span class="description">(در مذمّت بصره و اهل آن)</span> بیان کرده می‌فرماید: (1) زمین شهر شما نزدیکست به آب <span class="description">(دریا)</span> و دور از آسمان <span class="description">(زیرا در نشیب واقع است، یا آنکه بواسطۀ اخلاق رذیله رحمت الهی از شما دور است)</span></span>

<span class="Revayat">خَفَّت عُقُولُکُم وَ سَفِهَت حُلُومُکُم</span>

<span class="Translate">(2) عقلهای شما سبک و حلم و بردباری شما در غیر موضع استعمال میشود <span class="description">(چنانکه مصالح امر دنیا و دین خود را بدست زنی داده از شتری پیروی نمودید)</span></span>

<span class="Revayat">فَأَنتُم غَرَضٌ لِنَابِلٍ وَ أُکلَةٌ لِآکِلٍ وَ فَرِیسَةٌ لِصَائِلٍ</span>

<span class="Translate">(3) پس <span class="description">(بر اثر سبکی عقل و نقص حلم)</span> برای تیر انداز نشانه و برای خورنده لقمه و برای حمله کننده شکارید <span class="description">(بواسطۀ کمی فهم و نادانی لشگر بیگانه را بدیار خود راه دادید که شما را هدف منظور خویش قرار داده اموالتان خورده مبتلی و گرفتارتان ساخته‌اند)</span></span>


==خطبه 15- گستردگی دامنه عدالت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام فیما رده علی المسلمین من قطائع عثمان وَ اَللَّهِ لَو وَجَدتُهُ قَد تُزُوِّجَ بِهِ اَلنِّسَاءُ وَ مُلِکَ بِهِ اَلإِمَاءُ لَرَدَدتُهُ فَإِنَّ فِی اَلعَدلِ سَعَةً</span>

<span class="Translate">15 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است در بارۀ زمینهایی که در زمان خلافت خود به مسلمانان باز گردانید، و آنها زمینهایی بود که عثمان <span class="description">(در زمان خلافتش به خویشان و کسانیکه سزاوار احسان نبودند)</span> بخشیده بود: (1) سوگند بخدا اگر بخشیدۀ عثمان را بیابم بمالک آن باز گردانم اگر چه از آن زنها شوهر داده و کنیزان خریده شده باشد زیرا در عدل و درستی <span class="description">(برای مردم در امر دین و دنیا)</span> وسعت و گشایشی است</span>

<span class="Revayat">وَ مَن ضَاقَ عَلَیهِ اَلعَدلُ فَالجَورُ عَلَیهِ أَضیَقُ</span>

<span class="Translate">(2) و بر کسیکه عدل و درستی تنگ گردد <span class="description">(از رفتار بر طبق آن عاجز باشد، بطریق اولی)</span> جور و ستم تنگ‌تر شود <span class="description">(عاجزتر و ناتوانتر باشد )</span></span>


==خطبه 16- روزگار فتنه و آزمایش و نقش تقوی در آن==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام لما بویع فی المدینة</span>

<span class="Translate">16 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است که در موقع بیعت مردم شهر مدینه با آن جناب می‌فرماید: قسمت اول خطبه</span>

<span class="Revayat">ذِمَّتِی بِمَا أَقُولُ رَهِینَةٌ وَ أَنَا بِهِ زَعِیمٌ إِنَّ مَن صَرَّحَت لَهُ اَلعِبَرُ عَمَّا بَینَ یَدَیهِ مِنَ اَلمَثُلاَتِ حَجَزَتهُ اَلتَّقوَی عَن تَقَحُّمِ اَلشُّبُهَاتِ</span>

<span class="Translate">(1) ذمّۀ من گرو سخنانیست که می‌گویم و تمام آنها را ضمانت میکنم <span class="description">(در راستی گفتارم تردیدی نیست و باطل و نادرستی در آن راه ندارد)</span> کسیرا که عبرتها و پیش آمدهای روزگار از عقوبات و انقلابات دنیا در جلو بوده تقوی و پرهیزکاری از وقوع در شبهات <span class="description">(چیزهائی که حقّ بباطل و حلال بحرام اشتباه میشود)</span> باز می‌دارد</span>

<span class="Revayat">أَلاَ وَ إِنَّ بَلِیَّتَکُم قَد عَادَت کَهَیئَتِهَا یَومَ بَعَثَ اَللَّهُ نَبِیَّکُم صلی‌الله‌علیه‌وآله</span>

<span class="Translate">(2) آگاه باشید محنت و بلاء <span class="description">(اختلاف آراء و نادانیها)</span> بشما باز گشته مانند محنت و بلای روزی <span class="description">(زمان جاهلیّت)</span> که خداوند پیغمبر شما را برانگیخت</span>

<span class="Revayat">وَ اَلَّذِی بَعَثَهُ بِالحَقِّ لَتُبَلبَلُنَّ بَلبَلَةً وَ لَتُغَربَلُنَّ غَربَلَةً وَ لَتُسَاطُنَّ سَوطَ اَلقِدرِ حَتَّی یَعُودَ أَسفَلُکُم أَعلاَکُم وَ أَعلاَکُم أَسفَلَکُم وَ لَیَسبِقَنَّ سَابِقُونَ کَانُوا قَصُرُوا وَ لَیَقصُرَنَّ سَبَّاقُونَ کَانُوا سَبَقُوا</span>

<span class="Translate">(3) سوگند بآن کسیکه پیغمبر را بحقّ فرستاد هر آینه در هم آمیخته شوید و <span class="description">(در غربال امتحان)</span> از هم بیخته و جدا گردید و بر هم زده شوید مانند بر هم زدن کف گیر آنچه در دیگ طعام است <span class="description">(در وقت غلیان و جوشش)</span> تا اینکه بازگشت کنید پست‌ترین شما بمقام بلندترین شما و بلند ترین شما بمقام پست‌ترین شما <span class="description">(چون چشم از حقّ بپوشید و آنچه خدا و رسول فرموده متابعت نکنید فتنه و فساد در میان شما پیدا شود بطوریکه زیر و رو شوید تا اینکه عزیز شما خوار و خوار شما عزیز گردد)</span> و پیشی گیرند <span class="description">(جلو افتند)</span> کسانی <span class="description">(مانند طلحه و زبیر و دیگران)</span> که در اسلام سبقت گرفته <span class="description">(و در نظر حضرت رسول)</span> قدر و منزلتی نداشتند و هر آینه باز می‌مانند کسانیکه زودتر از همه در اسلام وارد شدند <span class="description">(و در نزد رسول خدا قدر و منزلت بسیار داشتند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَللَّهِ مَا کَتَمتُ وَشمَةً وَ لاَ کَذَبتُ کِذبَةً وَ لَقَد نُبِّئتُ بِهَذَا اَلمَقَامِ وَ هَذَا اَلیَومِ</span>

<span class="Translate">(4) سوگند بخدا هیچ سخنی را پنهان نکردم <span class="description">(آنچه را باید بگویم گفتم)</span> و ابدا دروغ نگفتم و من باین مقام <span class="description">(بیعت کردن شما)</span> و باین روز <span class="description">(اجتماع شما برای بیعت)</span> خبر داده شدم <span class="description">(پیغمبر اکرم مرا خبر داده)</span></span>

<span class="Revayat">أَلاَ وَ إِنَّ اَلخَطَایَا خَیلٌ شُمُسٌ حُمِلَ عَلَیهَا أَهلُهَا وَ خُلِعَت لُجُمُهَا فَتَقَحَّمَت بِهِم فِی اَلنَّارِ أَلاَ وَ إِنَّ اَلتَّقوَی مَطَایَا ذُلُلٌ حُمِلَ عَلَیهَا أَهلُهَا وَ أُعطُوا أَزِمَّتَهَا فَأَورَدَتهُمُ اَلجَنَّةَ</span>

<span class="Translate">(5) آگاه باشید معاصی مانند اسبهای سرکشی لجام گسیخته ایست که سوار کرده شده بر آنها گناهکاران و می‌اندازند سواران خود را در آتش و تقوی و پرهیزکاری مانند شترهای رامی است که مهارشان بدست سواران آنها است سوار کرده شده بر آنها صاحبانشان و وارد می‌سازند ایشان را در بهشت</span>

<span class="Revayat">حَقٌّ وَ بَاطِلٌ وَ لِکُلٍّ أَهلٌ فَلَئِن أَمِرَ اَلبَاطِلُ لَقَدِیماً فَعَلَ وَ لَئِن قَلَّ اَلحَقُّ فَلَرُبَّمَا وَ لَعَلَّ وَ لَقَلَّمَا أَدبَرَ شَیءٌ فَأَقبَلَ أقول إن فی هذا الکلام الأدنی من مواقع الإحسان ما لا تبلغه مواقع الاستحسان و إن حظ العجب منه أکثر من حظ العجب به و فیه مع الحال التی وصفنا زوائد من الفصاحة لا یقوم بها لسان و لا یطلع فجها إنسان و لا یعرف ما أقول إلا من ضرب فی هذه الصناعة بحق و جری فیها علی عرق وَ مٰا یَعقِلُهٰا إِلاَّ اَلعٰالِمُونَ</span>

<span class="Translate">(6) و تقوی و پرهیزکاری راه حقّ و درست و گناهان راه باطل و تباه است و هر یک از این دو راه را اهلی است پس اگر باطل بسیار باشد <span class="description">(عجب نیست، زیرا)</span> از قدیم هم بسیار بوده که مرتکب می‌شدند و اگر حقّ کم باشد امید است بسیار گردد <span class="description">(و آن در زمان ظهور دولت حقّه است و در غیر آن زمان مشکل است که حقّ باطل را از بین ببرد، لذا می‌فرماید:)</span> و حقّ که ضعیف شد مشکل است قوّت یابد <span class="description">(پس از این سیّد رضیّ علیه الرّحمة می‌فرماید:)</span> می‌گویم: این کلام کوتاه <span class="description">(امام علیه السّلام)</span> مواردی از نیکوئی سخن را داراست که تحسین تعریف کنندگان از روی فهم به پایۀ آن نمی‌رسد و بهرۀ شگفتی از این کلام بیشتر است از بهرۀ خود پسندی <span class="description">(شگفتی فصحاء از دانستن حسن کلام آن حضرت بیشتر است از خود پسندی ایشان بسبب درک کردن نکات دقیقۀ کلام آن جناب، زیرا بسا بدائعی است در سخن آن بزرگوار که عقل آنرا بنور بصیرت درک میکند و زبان از بیان و تقریرش قاصر است)</span> و به علاوه آنچه بیان کردیم، در کلام آن حضرت فصاحت بسیاری بکار برده شده که هیچ زبانی توانائی وصف آنرا ندارد و هیچ انسانی به عمق آن پی نمی‌برد و اوصافی که بیان کردم ملتفت نمی‌شود مگر کسیکه عمر خود را در فصاحت صرف کرده پایه و ریشۀ آنرا بدست آورده باشد و در نمی‌یابند این گفتار را مگر دانشمندان</span>

<span class="Revayat">و من هذه الخطبة شُغِلَ مَنِ اَلجَنَّةُ وَ اَلنَّارُ أَمَامَهُ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(و قسمتی‌از این خطبه است:)</span> (7) مشغول شد کسیکه بهشت و دوزخ در پیش روی اوست <span class="description">(میداند چه اعمالی مردم را ببهشت رهبری میکند و چه کرداری به دوزخشان می‌رساند، پس از آن مردم را بسه دسته تقسیم می‌نماید)</span></span>

<span class="Revayat">سَاعٍ سَرِیعٌ نَجَا وَ طَالِبٌ بَطِیءٌ رَجَا وَ مُقَصِّرٌ فِی اَلنَّارِ هَوَی</span>

<span class="Translate"><span class="description">(اوّل)</span> (8) کوشش کننده با شتاب <span class="description">(به اعمال صالحه از عذاب الهیّ‌)</span> نجات یافته است و <span class="description">(دوّم)</span> طالب حقّ که کاهل است <span class="description">(و به مغفرت و آمرزش خداوند)</span> امیدوار است و <span class="description">(سوّم)</span> تقصیر کننده که <span class="description">(از حقّ چشم پوشیده)</span> در آتش و عذاب الهیّ سرنگون است <span class="description">(این تقسیم را خداوند متعال در قرآن کریم س 35 ی 31 می‌فرماید: «فَمِنهُم ظٰالِمٌ لِنَفسِهِ وَ مِنهُم مُقتَصِدٌ وَ مِنهُم سٰابِقٌ بِالخَیرٰاتِ بِإِذنِ اَللّٰهِ‌» یعنی بعضی از بندگان ما بر نفس خود ستمکاراند و در راه باطل قدم نهاده مرتکب افعال قبیحه میشوند و بعضی میانه رواند در کارهای زشت و نیکو و بعضی بر نیکوئیها پیشی گیرند باذن و فرمان خدا)</span></span>

<span class="Revayat">اَلیَمِینُ وَ اَلشِّمَالُ مَضَلَّةٌ وَ اَلطَّرِیقُ اَلوُسطَی هِیَ اَلجَادَّةُ عَلَیهَا بَاقِی اَلکِتَابِ وَ آثَارُ اَلنُّبُوَّةِ وَ مِنهَا مَنفَذُ اَلسُّنَّةِ وَ إِلَیهَا مَصِیرُ اَلعَاقِبَةِ</span>

<span class="Translate">(9) رفتن از راست و چپ راه به گمراهی می‌انجامد و راه راست راه میانه است <span class="description">(که نباید از آن منحرف شد زیرا)</span> کتاب باقی مانده <span class="description">(قرآن کریم)</span> و آثار نبوّت <span class="description">(سنَّت حضرت رسول)</span> بر آن <span class="description">(شاهد)</span> است و از آن راه راست <span class="description">(عدل محض)</span> سنّت و طریقۀ رسول خدا بیرون می‌آید و بسوی آن عاقبت امر <span class="description">(مردم در دنیا و آخرت)</span> بازگشت می‌نماید</span>

<span class="Revayat">هَلَکَ مَنِ اِدَّعَی وَ خٰابَ مَنِ اِفتَریٰ</span>

<span class="Translate">(10) هر که بغیر حقّ ادّعا کرد هلاک گردید و هر که دروغ گفت زیان دید</span>

<span class="Revayat">مَن أَبدَی صَفحَتَهُ لِلحَقِّ هَلَکَ</span>

<span class="Translate">(11) کسیکه در میان مردم نادان حقّ را اظهار نماید هلاک میشود <span class="description">(از دست و زبان ایشان آزار می‌بینید یا کشته میشود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ کَفَی بِالمَرءِ جَهلاً أَن لاَ یَعرِفَ قَدرَهُ</span>

<span class="Translate">(12) و جهل و نادانی بس است برای مردی که قدر و منزلت خود را نشناسد <span class="description">(زیرا جهل بخود مستلزم سائر نادانیها است از قبیل ادّعای بی‌معنی نمودن و دروغ گفتن و بمردم خدا پرست اذیّت و آزار رساندن)</span></span>

<span class="Revayat">لاَ یَهلِکُ عَلَی اَلتَّقوَی سِنخُ أَصلٍ وَ لاَ یَظمَأُ عَلَیهَا زَرعُ قَومٍ</span>

<span class="Translate">(13) اصل راسخ و پایۀ محکمی که بر تقوی و پرهیزکاری استوار است هلاک و تباه نمی‌شود و زراعت قومی بر اثر آن تشنه نمی‌ماند <span class="description">(اعتقادی که روی اساس تقوی استوار است از تبلیغات دشمن زائل نمی‌شود و کشت و عملی که از روی اصول تقوی باشد از گرمی فتنه و فساد و خشک نخواهد شد بر خلاف کشت و عملی که از روی غیر تقوی است که به اندک سببی در معرض هلاکت و خشکی واقع می‌گردد، چنانکه خداوند در قرآن کریم س 9 ی 109 می‌فرماید: «أَ فَمَن أَسَّسَ بُنیٰانَهُ عَلیٰ تَقویٰ مِنَ اَللّٰهِ وَ رِضوٰانٍ خَیرٌ أَم مَن أَسَّسَ بُنیٰانَهُ عَلیٰ شَفٰا جُرُفٍ هٰارٍ فَانهٰارَ بِهِ فِی نٰارِ جَهَنَّمَ‌» یعنی آیا کسیکه بناء کند بنیان دین خود را بر تقوی و پرهیزکاری از خدا و خوشنودی او را بطلبد بهتر است یا کسیکه بناء کند بنیان دینش را بر کنار رودی که زیر آن بمرور سیل تهی شده نزدیک به خرابی است، پس منهدم شود و فرود آید در آتش دوزخ)</span></span>

<span class="Revayat">فَاستَتِرُوا فِی بُیُوتِکُم وَ أَصلِحُوا ذٰاتَ بَینِکُم وَ اَلتَّوبَةُ مِن وَرَائِکُم</span>

<span class="Translate">(14) و در خانه‌های خودتان پنهان شوید <span class="description">(برای فتنه و فساد بیرون نیائید)</span> و اختلافاتی که بین شما است اصلاح کنید و توبه <span class="description">(بازگشت بسوی خدا و پشیمانی از کردار زشت)</span> در عقب شما است <span class="description">(هر موقع از معاصی پشیمان شدید به توبه باز گردید که از شما جدا نیست)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لاَ یَحمَد حَامِدٌ إِلاَّ رَبَّهُ وَ لاَ یَلُم لاَئِمٌ إِلاَّ نَفسَهُ</span>

<span class="Translate">(15) و هیچ سپاسگزارنده‌ای <span class="description">(چون نعمتی بیند)</span> حمد و سپاس نباید بکند مگر پروردگارش را <span class="description">(زیرا جمیع نعمتها از او است)</span> و هیچ سرزنش کنده‌ای <span class="description">(چون شرّی بیند)</span> ملامت و سرزنش نباید بکند مگر خودش را <span class="description">(زیرا از شرارت خود او است که بآن شرّ گرفتار شده است، چنانکه خداوند متعال در قرآن کریم س 4 ی 79 می‌فرماید: «مٰا أَصٰابَکَ مِن حَسَنَةٍ فَمِنَ اَللّٰهِ وَ مٰا أَصٰابَکَ مِن سَیِّئَةٍ فَمِن نَفسِکَ‌» یعنی آنچه را که از نیکوئی بتو می‌رسد از جانب خداست و آنچه که از بدی بتو می‌رسد از جانب تو است، معاصی و کردار زشت تو سبب آن است )</span></span>


==خطبه 17- شناخت مدعیان قضاوت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام فی صفة من یتصدی للحکم بین الأمة و لیس لذلک بأهل إنَّ أَبغَضَ اَلخَلاَئِقِ إِلَی اَللَّهِ رَجُلاَنِ رَجُلٌ وَکَلَهُ اَللَّهُ إِلَی نَفسِهِ فَهُوَ جَائِرٌ عَن قَصدِ اَلسَّبِیلِ مَشغُوفٌ بِکَلاَمِ بِدعَةٍ وَ دُعَاءِ ضَلاَلَةٍ</span>

<span class="Translate">17 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است در بارۀ کسیکه میان مردم حکمرانی میکند و لایق این منصب نیست <span class="description">(اوّل)</span> مردی که خداوند او را <span class="description">(بسبب عصیان و نافرمانی)</span> بخود وا گذاشته پس <span class="description">(چنین مردی چون هر چه می‌خواهد انجام می‌دهد)</span> از راه راست منحرف گردیده و به سخن بدعت آور و دعوت مردم به ضلالت و گمراهی دل داده است <span class="description">(دوست دارد باینکه سخنی بگوید که سبب احداث چیزی در دین شود که از دین نبوده و مردم را به گمراهی و بد عملی وا دارد)</span></span>

<span class="Revayat">فَهُوَ فِتنَةٌ لِمَنِ اِفتَتَنَ بِهِ ضَالٌّ عَن هَدیِ مَن کَانَ قَبلَهُ مُضِلٌّ لِمَنِ اِقتَدَی بِهِ فِی حَیَاتِهِ وَ بَعدَ وَفَاتِهِ حَمَّالُ خَطَایَا غَیرِهِ رَهنٌ بِخَطِیئَتِهِ</span>

<span class="Translate">(2) پس این مرد سبب فتنه و فساد است برای کسیکه بواسطۀ او در فتنه واقع شده و گمراه است از راه کسیکه پیش از او براه راست رفته <span class="description">(بر طبق کتاب و سنّت رفتار کرده)</span> و گمراه کننده است کسانی را که در زنده بودن و بعد از مردنش از او پیروی میکنند <span class="description">(و بسبب اضلال و گمراه کردنش)</span> بار گناهان غیر خود را حمل کرده و در گرو گناه خویش هم می‌باشد</span>

<span class="Revayat">وَ رَجُلٌ قَمَشَ جَهلاً مُوضِعٌ فِی جُهَّالِ اَلأُمَّةِ غَارٌّ فِی أَغبَاشِ اَلفِتنَةِ عَمٍ بِمَا فِی عَقدِ اَلهُدنَةِ</span>

<span class="Translate">(3) و <span class="description">(دوّم)</span> مردیکه نادانیها را در خود جمع کرده <span class="description">(و بوسیلۀ آنها)</span> مردم نادان را گمراه میکند در تاریکی‌های فتنه و فساد بی‌خبر است <span class="description">(از اینکه راه نجاتی برای او نیست)</span> در موقع اصلاح کردن <span class="description">(میان مردم)</span> کور است <span class="description">(راه اصلاح میان ایشان را نمی‌داند بچه نحوی است)</span></span>

<span class="Revayat">قَد سَمَّاهُ أَشبَاهُ اَلنَّاسِ عَالِماً وَ لَیسَ بِهِ بَکَّرَ فَاستَکثَرَ مِن جَمعِ مَا قَلَّ مِنهُ خَیرٌ مِمَّا کَثُرَ حَتَّی إِذَا اِرتَوَی مِن مَاءٍ آجِنٍ وَ اِکتَنَزَ مِن غَیرِ طَائِلٍ</span>

<span class="Translate">(4) عوامّ او را دانا می‌نامند و حال آنکه نادان است صبح کرد هر روز و در پی زیاد کردن چیزی بود که کم آن بهتر از بسیار است تا اینکه بآن رسید و سیراب گردید از آب متعفّن گندیده و پر شد از مطالب بیهوده <span class="description">(جمع کرد چیزهائی را که گفتار و کردارش را بر خلاف حقّ نموده و مانند آب گندیده زیان آور بود، زیرا آب متعفّن علاوه بر اینکه رفع تشنگی نمی‌کند سبب بیماریهای گوناگون می‌گردد)</span></span>

<span class="Revayat">جَلَسَ بَینَ اَلنَّاسِ قَاضِیاً ضَامِناً لِتَخلِیصِ مَا اِلتَبَسَ عَلَی غَیرِهِ فَإِن نَزَلَت بِهِ إِحدَی اَلمُبهَمَاتِ هَیَّأَ لَهَا حَشواً رَثًّا مِن رَأیِهِ ثُمَّ قَطَعَ بِهِ فَهُوَ مِن لَبسِ اَلشُّبُهَاتِ فِی مِثلِ نَسجِ اَلعَنکَبُوتِ لاَ یَدرِی أَصَابَ أَم أَخطَأَ فَإِن أَصَابَ خَافَ أَن یَکُونَ قَد أَخطَأَ وَ إِن أَخطَأَ رَجَا أَن یَکُونَ قَد أَصَابَ</span>

<span class="Translate">(5) میان مردم برای حکم دادن نشسته و بآنچه که بر غیر او اشتباه است خود را دانا میداند <span class="description">(برای اصلاح مرافعه و هر مشکلی مهیّا است)</span> اگر باو یکی از مسائل مشکله عرضه شود در پاسخ آن سخنان بی‌معنی و بیهوده از رأی خود تهیئه نموده <span class="description">(بر طبق سخنانش حکم می‌دهد)</span> و بدرستی آنچه در جواب گفته یقین دارد او در خلط نمودن شبهات <span class="description">(بیکدیگر برای فریب عوامّ‌)</span> مانند تنیدن تار عنکبوت است <span class="description">(برای صید مگس، چنانکه عنکبوت بلعاب دهن خود تاری بافته که پایۀ محکمی ندارد و بوزیدن نسیمی از هم جدا میشود، سخنان بی‌معنی این مرد هم چون مبنای صحیحی ندارد بیک اشکال کردن جزئی از بین می‌رود، و در آنچه را که گفته مردّد می‌ماند و)</span> نمی‌داند آیا درست حکم کرده یا بخطاء رفته اگر درست حکم نموده می‌ترسد که مبادا خطاء کرده باشد و اگر غلط گفته امید دارد <span class="description">(که مردم بگویند)</span> درست حکم کرده</span>

<span class="Revayat">جَاهِلٌ خَبَّاطُ جَهَالاَتٍ عَاشٍ رَکَّابُ عَشَوَاتٍ لَم یَعَضَّ عَلَی اَلعِلمِ بِضِرسٍ قَاطِعٍ یُذرِی اَلرِّوَایَاتِ إِذرَاءَ اَلرِّیحِ اَلهَشِیمَ</span>

<span class="Translate">(6) نادان است و در نادانیها هم بسیار اشتباه میکند چشم او کم سو است <span class="description">(که در تاریکی‌های جهل و نادانی وا مانده نمی‌داند از کدام راه برود)</span> و بسیار سوار بر شترهایی میشود که پیش راه خود را نمی‌بینند <span class="description">(در مسائل مشکله حیران و سرگردان است نمی‌داند چه جواب دهد)</span> بواسطۀ نادانی جواب دندان شکنی نمی‌تواند بدهد <span class="description">(آنچه می‌گوید از روی وهم و خیال است و در هیچیک از مسائل علم و یقین ندارد)</span> روایات را <span class="description">(از روی بی‌اطّلاعی و نفهمیدن صحّت و بطلان آنها)</span> به باد می‌دهد مانند بادی که گیاه خشک و بی‌فایده را پراکنده میکند <span class="description">(مقصود از آن روایات را نمی‌فهمد چیست و جای استعمال آنرا نمی‌داند کجا است، روایات را بدون سبب هر جا نقل میکند)</span></span>

<span class="Revayat">لاَ مَلِیءٌ وَ اَللَّهِ بِإِصدَارِ مَا وَرَدَ عَلَیهِ وَ لاَ هُوَ أَهلٌ لِمَا فُوِّضَ إِلَیهِ لاَ یَحسَبُ اَلعِلمَ فِی شَیءٍ مِمَّا أَنکَرَهُ وَ لاَ یَرَی أَنَّ مِن وَرَاءِ مَا بَلَغَ مَذهَباً لِغَیرِهِ</span>

<span class="Translate">(7) سوگند بخدا با مایه و توانا نیست <span class="description">(از علم و دانش بهره‌ای ندارد)</span> به پاسخ دادن پرسشی که از او میشود و آنچه باو تفویض شده <span class="description">(از امور دین و دنیای مردم)</span> لیاقت ندارد و چیزی را که او انکار کرده گمان نمی‌برد دیگری علم بر آن دارد <span class="description">(بسبب جهل مرکّب که نمی‌داند و مدّعی است که میداند، گمان میکند آنچه برای او معلوم نیست برای دیگران نیز مجهول است و راه حلّی ندارد)</span> و باور نمی‌کند که بر خلاف آنچه که گفته دیگری را دانشی است <span class="description">(چون خود را اعلم از همه میداند گمان میکند کسیرا بر خلاف گفتۀ او سخنی نیست)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِن أَظلَمَ عَلَیهِ أَمرٌ اِکتَتَمَ بِهِ لِمَا یَعلَمُ مِن جَهلِ نَفسِهِ تَصرُخُ مِن جَورِ قَضَائِهِ اَلدِّمَاءُ وَ تَعِجُّ مِنهُ اَلمَوَارِیثُ</span>

<span class="Translate">(8) و اگر امری بر او تاریک باشد <span class="description">(در جواب مسئله‌ای باز ماند)</span> چون دانست که آنرا نمی‌داند <span class="description">(از اهلش)</span> می‌پوشاند و نمی‌گذارد آشکار گردد <span class="description">(تا نگویند که او دانا نیست)</span> و بسبب حکمهایی که بظلم و ستم صادر کرده خونهای بنا حقّ ریخته شده به زبان حال فریاد میکنند و میراثها از دست جور او به آواز بلند می‌نالند <span class="description">(که به ناحقّ به صاحبانش نرسیده)</span></span>

<span class="Revayat">إِلَی اَللَّهِ أَشکُو مِن مَعشَرٍ یَعِیشُونَ جُهَّالاً وَ یَمُوتُونَ ضُلاَّلاً</span>

<span class="Translate">(9) بخدا شکایت میکنم <span class="description">(و درد خود را اظهار می‌نمایم)</span> از گروهی که با جهل و نادانی زندگانی میکنند و بر ضلالت و گمراهی می‌میرند</span>

<span class="Revayat">لَیسَ فِیهِم سِلعَةٌ أَبوَرُ مِنَ اَلکِتَابِ إِذَا تُلِیَ حَقَّ تِلاَوَتِهِ وَ لاَ سِلعَةٌ أَنفَقُ بَیعاً وَ لاَ أَغلَی ثَمَناً مِنَ اَلکِتَابِ إِذَا حُرِّفَ عَن مَوَاضِعِهِ وَ لاَ عِندَهُم أَنکَرُ مِنَ اَلمَعرُوفِ وَ لاَ أَعرَفُ مِنَ اَلمُنکَرِ</span>

<span class="Translate">(10) متاع و کالایی کاسدتر و بی‌قدرتر از کتاب خدا در میان ایشان نیست موقعی که بدرستی خوانده تغییر و تبدیلی در آن ندهند و متاعی رواجتر و گرانبهاتر از آن نیست هر گاه تحریف و تغییر در آن داده شود <span class="description">(و بر طبق اغراض باطله تأویل نمایند)</span> و نزد ایشان چیزی زشت‌تر از معروف و نیکوتر از منکر نیست <span class="description">(زیرا اغراض آنان وابستگی بچیزی دارد که در دین منع گردیده است )</span></span>


==خطبه 18- خودمحوری در قضاوت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام فی ذم اختلاف العلماء فی الفتیا</span>

<span class="Translate">18 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است در مذمّت علمایی که فتوای مخالف می‌دهند <span class="description">(و حکم آنرا نه از روی ادلّۀ شرعیّه، بلکه به رأی خود و از روی قیاس می‌نمایند)</span></span>

<span class="Revayat">تَرِدُ عَلَی أَحَدِهِمُ اَلقَضِیَّةُ فِی حُکمٍ مِنَ اَلأَحکَامِ فَیَحکُمُ فِیهَا بِرَأیِهِ ثُمَّ تَرِدُ تِلکَ اَلقَضِیَّةُ بِعَینِهَا عَلَی غَیرِهِ فَیَحکُمُ فِیهَا بِخِلاَفِهِ ثُمَّ یَجتَمِعُ اَلقُضَاةُ بِذَلِکَ عِندَ اَلإِمَامِ اَلَّذِی اِستَقضَاهُم فَیُصَوِّبُ آرَاءَهُم جَمِیعاً وَ إِلَهُهُم وَاحِدٌ وَ نَبِیُّهُم وَاحِدٌ وَ کِتَابُهُم وَاحِدٌ</span>

<span class="Translate">(1) مسئله‌ای از احکام دین از یکی از علماء پرسیده میشود او به رأی خود راجع بآن فتوی می‌دهد همان مسئله از قاضی دیگری سؤال میشود فتوای او بر خلاف قاضی اوّلی است آنگاه ایشان با حکمهای خلاف یکدیگر نزد پیشوایی که آنها را قاضی قرار داده گرد می‌آیند <span class="description">(و از او تصدیق می‌خواهند)</span> قاضی القضاة رأی همۀ آنها را درست میداند در صورتیکه خدای ایشان یکی و پیغمبر آنها یکی و کتابشان یکی است <span class="description">(پس حکم یک مسئله را باختلاف بیان کردن برای چیست و تصویب قاضی القضاة درستی همۀ آن اختلافات را از روی چه مبنایی است‌؟!)</span></span>

<span class="Revayat">أَ فَأَمَرَهُمُ اَللَّهُ تَعَالَی بِالاِختِلاَفِ فَأَطَاعُوهُ أَم نَهَاهُم عَنهُ فَعَصَوهُ</span>

<span class="Translate">(2) آیا خداوند سبحان ایشان را امر فرموده که مخالف یکدیگر <span class="description">(در یک مسئله)</span> فتوی بدهند آنان هم فرمان او را پیروی کرده‌اند؟ <span class="description">(بدیهی است چون اختلاف سبب حیرت و سرگردانی است امر بآن از خداوند متعال شایسته نیست)</span> یا اینکه آنان را از اختلاف نهی نموده و آنها معصیت و نافرمانی کرده‌اند <span class="description">(پس صواب دانستن قاضی القضاة آراء مختلفه را و حکم کردن بدرستی همۀ آنها بیجا است)</span></span>

<span class="Revayat">أَم أَنزَلَ اَللَّهُ سُبحَانَهُ دِیناً نَاقِصاً فَاستَعَانَ بِهِم عَلَی إِتمَامِهِ أَم کَانُوا شُرَکَاءَ لَهُ فَلَهُم أَن یَقُولُوا وَ عَلَیهِ أَن یَرضَی</span>

<span class="Translate">(3) یا اینکه خدای متعال دین ناقصی فرستاده و برای اتمام آن از ایشان کمک و یاری خواسته است‌؟ <span class="description">(این نیز درست نیست، زیرا کمک خواستن خالق از مخلوق خلاف عقل است)</span> یا اینکه خود را شریک خداوند می‌دانند و <span class="description">(بر طبق رأی خویش بهر نحوی که بخواهند)</span> حکم می‌دهند او هم راضی است‌؟ <span class="description">(این نیز باطل است، زیرا بدیهی است که خدا را شریکی نیست)</span></span>

<span class="Revayat">أَم أَنزَلَ اَللَّهُ سُبحَانَهُ دِیناً تَامّاً فَقَصَّرَ اَلرَّسُولُ صلی‌الله‌علیه‌وآله عَن تَبلِیغِهِ وَ أَدَائِهِ وَ اَللَّهُ سُبحَانَهُ یَقُولُ مٰا فَرَّطنٰا فِی اَلکِتٰابِ مِن شَیءٍ وَ قَالَ فِیهِ تِبیَانُ کُلِّ شَیءٍ</span>

<span class="Translate">(4) یا اینکه خداوند دین تامّی فرستاده <span class="description">(و سبب اختلاف قضات آنست که)</span> رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله در تبلیغ و رساندن آن کوتاهی نموده‌؟ و حال آنکه <span class="description">(چنین نیست، زیرا)</span> خداوند متعال می‌فرماید <span class="description">(در قرآن کریم که بوسیلۀ رسولش بمردم تبلیغ فرموده س 6 ی 38)</span>: هیچ چیزی را در قرآن فروگذار نکرده‌ایم <span class="description">(آنچه باید بگوئیم بیان نموده‌ایم)</span> و قال: فِیهِ تِبیانُ کُلِّشَیءٍ یعنی و فرموده در آن هر چیزی بیان شده <span class="description">(این جمله مضمون قول خداوند سبحان است که در س 16 ی 89 می‌فرماید: «وَ نَزَّلنٰا» «عَلَیکَ اَلکِتٰابَ تِبیٰاناً لِکُلِّ شَی‌ءٍ‌» یعنی قرآن را بر تو فرستادیم که هر چیزی را بیان میکند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ ذَکَرَ أَنَّ اَلکِتَابَ یُصَدِّقُ بَعضُهُ بَعضاً وَ أَنَّهُ لاَ اِختِلاَفَ فِیهِ فَقَالَ سُبحَانَهُ وَ لَو کٰانَ مِن عِندِ غَیرِ اَللّٰهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اِختِلاٰفاً کَثِیراً</span>

<span class="Translate">(5) و ذکر فرموده است که بعضی از قرآن تصدیق میکند بعض دیگرش را و اختلافی در آن نیست پس فرموده <span class="description">(در قرآن کریم س 4 ی 82)</span>: این قرآن اگر از جانب غیر خداوند بود <span class="description">(چنانکه کفّار و منافقین عقیده داشتند که از جانب خدا نیست، بلکه بشری آنرا بیان کرده)</span> هر آینه در آن اختلاف بسیاری می‌یافتند <span class="description">(زیرا کلام بشر از جهت لفظ و معنی خالی از خلل و فساد نیست و چون در قرآن اختلافی از قبیل تناقض معنی و تفاوت نظم یافت نشده دلیل بر آنست که آنرا بشر نگفته، پس از جملۀ این بیانات دانسته شد که رسول اکرم در تبلیغ احکام کوتاهی نکرده و هیچ چیز سبب اختلاف قضات نیست مگر جهل و نادانی ایشان بکتاب خدا، و البتّه چنین اشخاص شایستۀ حکم دادن نیستند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّ اَلقُرآنَ ظَاهِرُهُ أَنِیقٌ وَ بَاطِنُهُ عَمِیقٌ لاَ تَفنَی عَجَائِبُهُ وَ لاَ تَنقَضِی غَرَائِبُهُ وَ لاَ تُکشَفُ اَلظُّلُمَاتُ إِلاَّ بِهِ</span>

<span class="Translate">(6) و ظاهر قرآن کریم شگفت آور و نیکو و باطن آن ژرف و بی‌پایان است <span class="description">(پس همه کس را اسرار آن بدست نیاید)</span> و عجائب و غرائب <span class="description">(نکات و اسرار)</span> آن پایانی ندارد <span class="description">(هر چند در تحصیل آنها کوشش شود)</span> و تاریکی‌ها <span class="description">(ی جهل و نادانی و شبهات)</span> رفع نمی‌گردد مگر بوسیلۀ آن</span>


==خطبه 19- سوابق أشعث بن قیس==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام قاله للأشعث بن قیس و هو علی منبر الکوفة یخطب فمضی فی بعض کلامه شیء اعترضه الأشعث فقال یا أمیر المؤمنین هذه علیک لا لک فخفض علیه‌السلام إلیه بصره ثم قال</span>

<span class="Translate">19 - از سخنان آن حضرت علیه السَّلام است به اشعث ابن قیس، حضرت در کوفه بالای منبر خطبه می‌خواند در ضمن بیاناتش سخنی فرمود که اشعث بر آن جناب اعتراض کرد <span class="description">(در ضمن سخن، آن بزرگوار امر حکمین را در جنگ با معاویه بیان میکرد، مردی از اصحاب آن حضرت برخاسته گفت ما را از قبول حکمین نهی فرمودی و بعد بآن اجازه دادی، نمی‌دانیم کدام یک از این دو بهتر بود، پس حضرت امیر دست بروی دست زده فرمود هذا جزآء من ترک العقدة یعنی این حیرت و سرگردانی جزای شما است که در کار خویش تأمّل و احتیاط را از دست دادید و مرا بقبول آنچه حکمین بگویند وادار ساختند، اشعث بمقصود حضرت پی نبرد و گمان کرد که آن جناب می‌فرماید این جزای من است که از مصلحت غافل مانده احتیاط را از دست دادم و)</span> گفت: این سخن بر ضرر و زیان حضرتت تمام شد و سودی نداشت پس حضرت نگاه تندی باو کرده و فرمود</span>

<span class="Revayat">مَا یُدرِیکَ مَا عَلَیَّ مِمَّا لِی عَلَیکَ لَعنَةُ اَللَّهِ وَ لَعنَةُ اَللاَّعِنِینَ حَائِکُ اِبنُ حَائِکٍ مُنَافِقُ اِبنُ کَافِرٍ</span>

<span class="Translate">(1) چه ترا دانا گردانید <span class="description">(باینکه)</span> چه بر ضرر و چه بر نفع من است‌؟ لعنت خدا <span class="description">(دوری رحمت او)</span> و لعنت و نفرین لعنت کنندگان بر تو باد ای جولا پسر جولا و ای منافق پسر کافر <span class="description">(لعن حضرت بر اشعث برای اعتراض او بر آن جناب نبوده، بلکه برای آن بود که با وجود بودن میان اصحاب حضرت نفاق را از دست نداده، همیشه دوروئی میکرد، و شخص منافق سزاوار لعن است، چنانکه خداوند متعال در قرآن کریم س 2 ی 159 می‌فرماید: « إِنَّ اَلَّذِینَ یَکتُمُونَ مٰا أَنزَلنٰا مِنَ اَلبَیِّنٰاتِ وَ اَلهُدیٰ مِن بَعدِ مٰا بَیَّنّٰاهُ لِلنّٰاسِ فِی اَلکِتٰابِ أُولٰئِکَ یَلعَنُهُمُ اَللّٰهُ وَ یَلعَنُهُمُ اَللاّٰعِنُونَ‌» » یعنی کسانیکه می‌پوشانند نشانه‌های روشن و هدایتی را که ما فرستادیم بعد از چیزی که در کتاب برای مردم بیان کردیم، خداوند و جمیع لعنت کنندگان ایشان را لعنت و نفرین میکنند. در بعضی تواریخ بیان شده که اشعث و پدرش برد یمانیّ می‌بافته‌اند و چون جولائی موجب نقصان عقل و سفاهت است، لذا حضرت او را باین اسم سرزنش فرموده، و در بعضی کتب نوشته‌اند او از اکابر و بزرگان کنده بود و سرزنش حضرت او را برای آن بود که در راه رفتن از روی تکبّر و تبختر دوش می‌جنبانیده، و این نوع حرکت را در لغت حیاکة خوانند، و بهر تقدیر در تعقیب بیان مذمّت و نقصان عقل او فرموده)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَللَّهِ لَقَد أَسَرَکَ اَلکُفرُ مَرَّةً وَ اَلإِسلاَمُ أُخرَی فَمَا فَدَاکَ مِن وَاحِدَةٍ مِنهُمَا مَالُکَ وَ لاَ حَسَبُکَ</span>

<span class="Translate">(2) سوگند بخدا در کفر یک مرتبه اسیر شدی و در اسلام بار دیگر و دارائی و حسب و بزرگی ترا از یکی از این دو اسیری نجات نداد <span class="description">(سبب اسیری او در زمان کفر آن بود که چون قبیلۀ مراد پدرش را کشتند لشگر آراسته به خونخواهی پدر حرکت کرد و در آن جنگ مغلوب شده اسیر گردید و در آخر سه هزار شتر فداء داده خود را از اسیری نجات داد، پس از آن با هفتاد مرد از کنده خدمت حضرت رسول مشرّف شده اسلام پذیرفت، امّا سبب اسیری او در اسلام آنست که بعد از وفات پیغمبر اکرم مرتدّ شد و آن زمان ساکن حضرموت بود، اهل آن سامان را از دادن زکوة منع کرد و با ابا بکر بیعت ننمود، پس ابا بکر زیاد ابن لبید را با جمعی بجنگ او فرستاد، اشعث با ایشان جنگ کرد تا اینکه در قلعه‌ای محصور شد، و زیاد بر او سخت گرفت و آب را بر وی و تابعینش بست، پس اشعث برای خود و ده نفر از خویشاوندانش امان خواست که او را نزد ابا بکر ببرند تا در بارۀ ایشان حکم دهد، و زیاد و لشگرش را بعد از گرفتن امان بقلعه راه داد، چون وارد شدند بقتل ساکنین قلعه پرداختند، آنان گفتند که شما بما امان داده‌اید، زیاد گفت: اشعث بجز برای خودش و ده نفر امان نخواسته، پس آنها را کشت، و اشعث را با ده نفر اسیر کرده به نزد ابا بکر فرستاد، ابا بکر او را عفو نمود و خواهر خود امّ فروه دختر ابی قحافه را باو تزویج کرد، و از او سه فرزند متولّد شد: محمّد و اسحاق و اسماعیل، و محمّد ابن اشعث همان کسی است که در خون سیّد الشّهداء در کربلا شرکت داشت، خلاصه چون اشعث از روی بی‌خردی قوم خود را به کشتن داد، لذا حضرت می‌فرماید:)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّ اِمرَأً دَلَّ عَلَی قَومِهِ اَلسَّیفَ وَ سَاقَ إِلَیهِمُ اَلحَتفَ لَحَرِیٌّ أَن یَمقُتَهُ اَلأَقرَبُ وَ لاَ یَأمَنَهُ اَلأَبعَدُ أقول یرید علیه‌السلام أنه أسر فی الکفر مرة و فی الإسلام مرة و أما قوله علیه‌السلام دل علی قومه السیف فأراد به حدیثا کان للأشعث مع خالد بن الولید بالیمامة غر فیه قومه و مکر بهم حتی أوقع بهم خالد و کان قومه بعد ذلک یسمونه عرف النار و هو اسم للغادر عندهم</span>

<span class="Translate">(3) مردیکه قوم خود را به شمشیر <span class="description">(کشته شدن)</span> راهنما باشد و ایشان را به مرگ سوق دهد سزاوار است نزدیکان دشمنش بدارند و بیگانگان امینش ندانند <span class="description">(سیّد رضیّ فرماید:)</span> می‌گویم: منظور حضرت آنست که یک مرتبه اشعث در موقعی که کافر بود اسیر شد و بار دیگر وقتی که اسلام آورده بود و امّا مقصود سخن آن حضرت در مذمّت اشعث که فرمود کسی که شمشیر را بر قوم خود راهنما باشد واقعۀ اشعث است با خالد ابن ولید در یمامه که اشعث در آن شهر قوم خود را فریب داد و با ایشان مکر کرد تا اینکه خالد بر آنان تسلّط یافت و بعد از این واقعه او را عرف النّار می‌نامیدند یعنی نشانۀ بلندی آتش و این جمله نزد آنها نام مکر کننده بوده <span class="description">(کنایه از اینکه مکر کننده نشانۀ آتش است که هر که نزد او رود در آتش می‌افتد)</span></span>


==خطبه 20- ضرورت پند پذیری از گذشتگان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">20 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(که معصیت کاران را به سختیهای بعد از مرگ آگاه می‌سازد)</span></span>

<span class="Revayat">فَإِنَّکُم لَو عَایَنتُم مَا قَد عَایَنَ مَن مَاتَ مِنکُم لَجَزِعتُم وَ وَهِلتُم وَ سَمِعتُم وَ أَطَعتُم وَ لَکِن مَحجُوبٌ عَنکُم مَا قَد عَایَنُوا وَ قَرِیبٌ مَا یُطرَحُ اَلحِجَابُ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(گویا می‌فرماید ای کسانیکه دستورات الهیّ را پیروی نمی‌کنید)</span>: (1) اگر شما بچشم ببینید آنچه را که مردگان شما بچشم دیدند هر آینه غمگین می‌شوید و زاری می‌کنید و <span class="description">(امر و نهی خداوند را)</span> می‌شنوید و پیروی می‌نمایید و لیکن آنچه را که گذشتگان دیده‌اند از شما پنهان است <span class="description">(و باین جهت زاری نکرده نمی‌ترسید و از خدا و رسول و خلیفۀ بر حقّ اطاعت و پیروی نمی‌نمائید)</span> و نزدیکست پرده برداشته شود <span class="description">(شما نیز ببینید آنچه رفتگان دیده‌اند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَقَد بُصِّرتُم إِن أَبصَرتُم وَ أُسمِعتُم إِن سَمِعتُم وَ هُدِیتُم إِنِ اِهتَدَیتُم</span>

<span class="Translate">(2) و بتحقیق بیناتان نموده‌اند اگر بینا باشید و شنواتان کرده‌اند اگر شنوا باشید و هدایت شده‌اید <span class="description">(راه راست را بشما نشان داده‌اند)</span> اگر قبول هدایت نمائید</span>

<span class="Revayat">بِحَقٍّ أَقُولُ لَکُم لَقَد جَاهَرَتکُمُ اَلعِبَرُ وَ زُجِرتُم بِمَا فِیهِ مُزدَجَرٌ وَ مَا یُبَلِّغُ عَنِ اَللَّهِ بَعدَ رُسُلِ اَلسَّمَاءِ إِلاَّ اَلبَشَرُ</span>

<span class="Translate">(3) براستی بشما می‌گویم هر آینه عبرتها <span class="description">(بتوسّط پیغمبران)</span> بر شما آشکار گردید و منع شدید شما از آن چیزیکه نهی شده است <span class="description">(پس جای عذر باقی نمانده)</span> و تبلیغ نمی‌کند از جانب خدا بعد از رسولان آسمان <span class="description">(ملائکه)</span> مگر بشر <span class="description">(ارشاد و انذار مردم بدست بشر است، پس انتظار و توقّع نداشته باشید که فرشتگان بر شما فرود آیند و احکام الهیّ را تبلیغ نمایند )</span></span>


==خطبه 21- راه رستگاری==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">21 - از خطبهای آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(راجع به مرگ و قیامت)</span></span>

<span class="Revayat">فَإِنَّ اَلغَایَةَ أَمَامَکُم وَ إِنَّ وَرَاءَکُمُ اَلسَّاعَةَ تَحدُوکُم</span>

<span class="Translate">(1) عاقبت و پایان جلو روی شما است <span class="description">(بالأخره هر کس پایان را خواهد دید و ببهشت یا به دوزخ وارد خواهد شد)</span> و قیامت یا مرگ در عقب است که شما را سوق می‌دهد و میراند <span class="description">(چون قیامت و مرگ آمدنی است مانند آنست که دنبال کسی افتاده و او را براند)</span></span>

<span class="Revayat">تَخَفَّفُوا تَلحَقُوا فَإِنَّمَا یُنتَظَرُ بِأَوَّلِکُم آخِرُکُم أقول إن هذا الکلام لو وزن بعد کلام الله سبحانه و بعد کلام رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وآله بکل کلام لمال به راجحا و برز علیه سابقا فأما قوله علیه‌السلام تخففوا تلحقوا فما سمع کلام أقل منه مسموعا و لا أکثر محصولا و ما أبعد غورها من کلمة و أنقع نطفتها من حکمة و قد نبهنا فی کتاب الخصائص علی عظم قدرها و شرف جوهرها</span>

<span class="Translate"><span class="description">(بنا بر این)</span> (2) سبک شوید <span class="description">(بارهای گران را رها کنید)</span> ملحق گردید <span class="description">(به رفتگان برسید)</span> که اوّلی شما را بازداشت نموده آخری شما را منتظرند <span class="description">(پیشینیان که رفته‌اند، در راه باز داشتشان کرده و منتظرند که آخرین نفر بایشان ملحق شود تا همۀ کاروان یک باره به قیامت وارد شوند سیّد رضیّ فرماید:)</span> می‌گویم: بعد از کلام خداوند سبحان و کلام حضرت رسول صلّی اللّٰه علیه و آله این کلام با هر کلامی سنجیده شود رجحان و برتری دارد و از آن پیشی گیرد <span class="description">(هیچ کلامی به پایۀ آن نخواهد رسید)</span> و امّا آنچه آن حضرت فرموده: تَخَفَّفُوا تَلحَقوُا <span class="description">(سبک گردید تا ملحق شوید)</span> کلامی از این کوتاهتر و پر معنی تر شنیده نشده و چه ژرفست عمق این کلمه <span class="description">(هر چند بیشتر تأمّل و تدبّر کنی بپایان آن نمی‌رسی)</span> و چقدر این جمله سر تا پا حکمت و پند تشنگی <span class="description">(هر تشنه‌ای)</span> را برطرف میکند و ما در کتاب خصائص عظمت و بزرگی این کلمه را شرح داده‌ایم</span>


==خطبه 22- بیان حقایق نبرد جمل==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">22 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السَّلام است</span>

<span class="Revayat">أَلاَ وَ إِنَّ اَلشَّیطَانَ قَد ذَمَرَ حِزبَهُ وَ اِستَجلَبَ جَلَبَهُ لِیَعُودَ اَلجَورُ إِلَی أَوطَانِهِ وَ یَرجِعَ اَلبَاطِلُ إِلَی نِصَابِهِ</span>

<span class="Translate">(1) آگاه باشید شیطان گروه خود را بر انگیخته و سپاهش را گرد آورده تا جور و ستم به جاهای خود باز گردد <span class="description">(فاسق ستم پیشه گیرد و باطل به اصلش برگردد (جاهل نادرست گوید))</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَللَّهِ مَا أَنکَرُوا عَلَیَّ مُنکَراً وَ لاَ جَعَلُوا بَینِی وَ بَینَهُم نِصفاً</span>

<span class="Translate">(2) سوگند بخدا خودداری نکردند از نسبت دادن بمن منکری را <span class="description">(نسبت دروغ که بمن دادند کشتن عثمان و رضای من بر قتل او می‌باشد)</span> و میان من و خودشان از روی عدل و انصاف سخن نگفتند <span class="description">(زیرا اگر بعدل و انصاف رفتار می‌کردند و بطلان دعوی ایشان واضح بود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّهُم لَیَطلُبُونَ حَقّاً هُم تَرَکُوهُ وَ دَماً هُم سَفَکُوهُ فَلَئِن کُنتُ شَرِیکَهُم فِیهِ فَإِنَّ لَهُم لَنَصِیبَهُم مِنهُ وَ لَئِن کَانُوا وَلُّوهُ دُونِی فَمَا اَلتَّبِعَةُ إِلاَّ عِندَهُم وَ إِنَّ أَعظَمَ حُجَّتِهِم لَعَلَی أَنفُسِهِم</span>

<span class="Translate">(3) و <span class="description">(دعوی نادرست ایشان آنست که)</span> حقّی را <span class="description">(از من)</span> می‌طلبند که خودشان ترک کرده‌اند <span class="description">(خونخواهی می‌نمایند از)</span> خونی که خودشان ریخته‌اند پس اگر من در ریختن آن خون <span class="description">(کشتن عثمان)</span> با ایشان شرکت کرده بوده‌ام آنها را هم بهره‌ای از آن بود <span class="description">(پس اینان نباید در صدد خونخواهی عثمان بر آیند، زیرا آنان نیز قاتل هستند، نه وارث تا بتوانند خون او را مطالبه نمایند)</span> و اگر بدون من مباشر بوده‌اند، پس باز خواستی نیست مگر از ایشان و بزرگترین حجّت و دلیلشان <span class="description">(بر نسبت دادن شرکت در قتل عثمان بمن)</span> بر زیان خودشان است <span class="description">(زیرا خودشان در قتل او مباشرت داشته‌اند، و من می‌دانم ایشان در صدد خونخواهی عثمان نیستند، بلکه)</span></span>

<span class="Revayat">یَرتَضِعُونَ أُمّاً قَد فَطَمَت وَ یُحیُونَ بِدعَةً قَد أُمِیتَت</span>

<span class="Translate">(4) شیر می‌خواهند از مادری که از شیر دادن باز ایستاده و زنده می‌خواهند بنمایند بدعتی را که مرده <span class="description">(توقّع دارند من هم مانند عثمان از مال فقراء و مسلمانان هر چه می‌خواهند بایشان بدهم، و لیکن من چنان نخواهم نمود و بدعت او بر نمی‌گردد)</span></span>

<span class="Revayat">یَا خَیبَةَ اَلدَّاعِی مَن دَعَا وَ إِلاَمَ أُجِیبَ وَ إِنِّی لَرَاضٍ بِحُجَّةِ اَللَّهِ عَلَیهِم وَ عِلمِهِ فِیهِم فَإِن أَبَوا أَعطَیتُهُم حَدَّ اَلسَّیفِ وَ کَفَی بِهِ شَافِیاً مِنَ اَلبَاطِلِ وَ نَاصِراً لِلحَقِّ</span>

<span class="Translate">(5) ای نومیدی که دعوت میکنی <span class="description">(مرا بجنگ یا به موافقت خویش میخوانی حاضر شو)</span> دعوت کننده کیست و بچه چیز اجابت میشود؟ <span class="description">(مقصود از این جمله بیان رذالت و پستی دعوت کنندۀ آن حضرت است بجنگ که طلحه یا زبیر یا عائشه باشند)</span> و من به حجّت خدا بر ایشان و علم او در بارۀ اینان راضی هستم <span class="description">(بآنچه خدای متعال میان من و ایشان حکم کرده و حجّت بر آنها تمام ساخته رضاء می‌دهم، و خداوند بفساد نیّت و ضلالت کارشان دانا است، و مراد از حجّت خدا فرمان او است به جنگیدن با یاغیان، چنانکه در قرآن کریم س 49 ی 9 می‌فرماید: «وَ إِن طٰائِفَتٰانِ مِنَ اَلمُؤمِنِینَ اِقتَتَلُوا فَأَصلِحُوا بَینَهُمٰا فَإِن بَغَت إِحدٰاهُمٰا عَلَی اَلأُخریٰ فَقٰاتِلُوا اَلَّتِی تَبغِی حَتّٰی تَفِیءَ إِلیٰ أَمرِ اَللّٰهِ فَإِن فٰاءَت فَأَصلِحُوا بَینَهُمٰا بِالعَدلِ وَ أَقسِطُوا إِنَّ اَللّٰهَ یُحِبُّ اَلمُقسِطِینَ‌» یعنی اگر دو طایفه از مؤمنین با یکدیگر کارزار کنند میان ایشان را صلح دهید و اگر یکی از این دو طایفه تعدّی و ستم کرد و بصلح راضی نگشت کار زار کنید با کسانیکه تعدّی کنند تا بحکم خدا بر گردند و امر و فرمان او را پیروی کنند، پس اگر براه حقّ باز گردیده جنگ را ترک نمایند میان ایشان را بالسّویّه اصلاح کنید، و عدالت داشته باشید که خدا عدالت کنندگان را دوست می‌دارد. خلاصه منظور حضرت آنست که من به فرمان خدا راضی هستم)</span> پس اگر ایشان سرکشی نمایند <span class="description">(از راه حقّ پیروی نکنند)</span> برندگی شمشیر را بآنها حواله میکنم <span class="description">(آنان را بقتل می‌رسانم)</span> که ایشان را برای بهبودی از باطل <span class="description">(بیماری جور و ستم)</span> کفایت میکند و حقّ را یاری می‌نماید</span>

<span class="Revayat">وَ مِنَ اَلعَجَبِ بَعثُهُم إِلَیَّ أَن أَبرُزَ لِلطِّعَانِ وَ أَن أَصبِرَ لِلجِلاَدِ هَبِلَتهُمُ اَلهَبُولُ لَقَد کُنتُ وَ مَا أُهَدَّدُ بِالحَربِ وَ لاَ أُرهَبُ بِالضَّربِ وَ إِنِّی لَعَلَی یَقِینٍ مِن رَبِّی وَ غَیرِ شُبهَةٍ مِن دِینِی</span>

<span class="Translate">(6) و شگفت است پیغام فرستادن ایشان بسوی من که برای نیزه زدن بیرون بیایم و برای شمشیر کشیدن شکیبا و بردبار باشم! مادرشان به عزایشان بنشیند هیچ وقت من بجنگ تهدید نمی‌شدم و از ضرب شمشیر نمی‌ترسیدم و من بوجود پروردگار یقین داشته در دین خویش شکّ و شبهه‌ای ندارم <span class="description">(تهدید و ترسیدن سزاوار کسی است که بخدای خود یقین نداشته در دینش شبهه دارد باین جهت از مرگ و کشته شدن می‌ترسد )</span></span>


==خطبه 23- تهذیب مالی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">23 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در آن فقراء را پند می‌دهد که بر اغنیاء رشک نبرند و به اغنیا دستور داده که از روی رئاء و خود نمائی کاری نکنند و فوائد صلۀ رحم و مهربانی و کمک به خویشان را بیان می‌فرماید:)</span></span>

<span class="Revayat">أَمَّا بَعدُ فَإِنَّ اَلأَمرَ یَنزِلُ مِنَ اَلسَّمَاءِ إِلَی اَلأَرضِ کَقَطَرَاتِ اَلمَطَرِ إِلَی کُلِّ نَفسٍ بِمَا قُسِمَ لَهَا مِن زِیَادَةٍ أَو نُقصَانٍ</span>

<span class="Translate">قسمت أول خطبه (1) پس از ستایش خداوند و درود بر پیغمبر اکرم فرمان الهیّ <span class="description">(آنچه مقدّر است)</span> فرود می‌آید بسوی هر کس مانند دانه‌های باران از آسمان بزمین و قسمت هر کس زیاد یا کم باو می‌رسد <span class="description">(هر کس بآنچه خداوند متعال از روی حکمت و عدالت برای او تعیین نموده بهره مند می‌گردد، چنانکه در قرآن کریم س 43 ی 32 می‌فرماید: «قَسَمنٰا بَینَهُم مَعِیشَتَهُم فِی اَلحَیٰاةِ اَلدُّنیٰا» یعنی ما آنچه را که باید در زندگانی دنیا به آنها برسد بین ایشان قسمت نموده‌ایم، و در س 15 ی 21 می‌فرماید: «وَ إِن مِن شَی‌ءٍ إِلاّٰ عِندَنٰا خَزٰائِنُهُ وَ مٰا نُنَزِّلُهُ إِلاّٰ بِقَدَرٍ مَعلُومٍ‌» یعنی هیچ چیز نیست مگر آنکه خزینه‌های آن در تحت تصرّف ما است و نمی‌فرستیم آنرا مگر به اندازه‌ای که معلوم شده)</span></span>

<span class="Revayat">فَإِذَا رَأَی أَحَدُکُم لِأَخِیهِ غَفِیرَةً فِی أَهلٍ أَو مَالٍ أَو نَفسٍ فَلاَ تَکُونَنَّ لَهُ فِتنَةً فَإِنَّ اَلمَرءَ اَلمُسلِمَ مَا لَم یَغشَ دَنَاءَةً تَظهَرُ فَیَخشَعُ لَهَا إِذَا ذُکِرَت وَ تُغرَی بِهَا لِئَامُ اَلنَّاسِ کَانَ کَالفَالِجِ اَلیَاسِرِ اَلَّذِی یَنتَظِرُ أَوَّلَ فَوزَةٍ مِن قِدَاحِهِ تُوجِبُ لَهُ اَلمَغنَمَ وَ یُرفَعُ بِهَا عَنهُ اَلمَغرَمُ</span>

<span class="Translate">(2) بنا بر این هر گاه یکی از شما در اهل یا در مال یا در وجود شخص برادر <span class="description">(همنوع)</span> خود زیادتی بیند نباید سبب فتنه و فساد او گردد <span class="description">(رشک بر او نبرده خود را در مخاطرات دنیا و آخرت نیندازد)</span> زیرا مرد مسلمان مادامی که <span class="description">(بر دیگری رشک نبرده)</span> پستی و عاری اظهار نکرده تا سر زبان مردم بیفتد و بر اثر آن بی‌مقدار شود و کوتاه بینان پست بسبب آن بر او بر انگیخته شوند مانند قمار باخته ایست که از اوّلین تیرهای خود فیروزی و بردن را منتظر است تا بلکه غنیمتی بدست آورده خسارت خود را جبران نماید <span class="description">(خلاصه فقیر و درویش تهی دست که امثال و اقران خود را با مال و منال و اولاد بسیار می‌بیند نباید بر ایشان رشک برده در معصیت افتد و با آنها بد خوئی کند یا در برابر آنان فروتنی نماید، بلکه باید اظهار بی نیازی نموده اندوه در دل خود راه ندهد و همّت بر آن گمارد که آنچه سبب پستی و عار است از او ظاهر نشود و آبرو و شرف خویش را نیکو نگهدارد، و همیشه خوشحال و منتظر فراوانی نعمت باشد مانند قمار باخته‌ای که انتظار بردن را می‌کشد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ کَذَلِکَ اَلمَرءُ اَلمُسلِمُ اَلبَرِیءُ مِنَ اَلخِیَانَةِ یَنتَظِرُ مِنَ اَللَّهِ إِحدَی اَلحُسنَیَینِ إِمَّا دَاعِیَ اَللَّهِ فَمَا عِندَ اَللَّهِ خَیرٌ لَهُ وَ إِمَّا رِزقَ اَللَّهِ فَإِذَا هُوَ ذُو أَهلٍ وَ مَالٍ وَ مَعَهُ دِینُهُ وَ حَسَبُهُ</span>

<span class="Translate">(3) و همچنین مرد مسلمان تنگدست که از خیانت <span class="description">(با خدا و خلق)</span> دوری نموده یکی از دو چیز نیکو را از جانب خدا انتظار می‌برد یا دعوت کنندۀ خدا را <span class="description">(مرگ که همه کس را بسوی خدا می‌خواند)</span> پس آنچه نزد خدا می‌یابد <span class="description">(از نعمتهای آخرت)</span> برای او بهتر <span class="description">(از نعمتهای دنیا)</span> است یا روزی خدا را <span class="description">(در دنیا)</span> پس او صاحب اهل و مال گردد در حالتی که دین و حسب او <span class="description">(علم و ادب و بردباریش)</span> با او است</span>

<span class="Revayat">إِنَّ اَلمَالَ وَ اَلبَنِینَ حَرثُ اَلدُّنیَا وَ اَلعَمَلَ اَلصَّالِحَ حَرثُ اَلآخِرَةِ وَ قَد یَجمَعُهُمَا اَللَّهُ لِأَقوَامٍ فَاحذَرُوا مِنَ اَللَّهِ مَا حَذَّرَکُم مِن نَفسِهِ وَ اِخشَوهُ خَشیَةً لَیسَت بِتَعذِیرٍ</span>

<span class="Translate">(4) بتحقیق مال و اولاد متاع دنیا است <span class="description">(که فانی می‌گردد)</span> و عمل نیکو متاع آخرت است <span class="description">(که باقی و برقرار می‌باشد)</span> و گاه باشد که خداوند به گروهی هر دو را عطا می‌فرماید <span class="description">(هم از دنیا بهره می‌برند و هم از آخرت)</span> پس <span class="description">(بآنچه مقدّر است رضاء داده معصیت و نافرمانی نکنید و)</span> از عذاب خدا که بآن ترسانیده است شما را بترسید و ترسیدن شما از روی عذر و بهانه نباشد <span class="description">(مانند ترسیدن خردمندان که می‌ترسند مبادا گرفتار خطاء و تقصیری شوند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِعمَلُوا فِی غَیرِ رِئَاءٍ وَ لاَ سُمعَةٍ فَإِنَّهُ مَن یَعمَل لِغَیرِ اَللَّهِ یَکِلهُ اَللَّهُ لِمَن عَمِلَ لَهُ</span>

<span class="Translate">(5) و عبادت کنید <span class="description">(خدا را)</span> نه بقصد جلوه دادن نزد مردم و خود نمائی زیرا کسیکه برای غیر خدا کاری انجام دهد خداوند اجر او را بکسیکه برای او آن کار را انجام داده محوَّل می‌سازد <span class="description">(تا مزد خود از او بخواهد، و چون حضرت در جمیع گفتار و کردارش کسیرا غیر از خدا در نظر نداشته)</span></span>

<span class="Revayat">نَسأَلُ اَللَّهَ مَنَازِلَ اَلشُّهَدَاءِ وَ مُعَایَشَةَ اَلسُّعَدَاءِ وَ مُرَافَقَةَ اَلأَنبِیَاءِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(در اینجا شروع بدعا می‌فرماید:)</span> (6) از خدا می‌طلبیم مرتبه‌های شهیدان را <span class="description">(که در بلاء شکیبا بودند)</span> و زندگی کردن با خوشبختان را <span class="description">(که بکسی رشک نبردند)</span> و مرافقت با پیغمبران را <span class="description">(که کاری از روی رئاء و خودنمایی نکردند)</span></span>

<span class="Revayat">أَیُّهَا اَلنَّاسُ إِنَّهُ لاَ یَستَغنِی اَلرَّجُلُ وَ إِن کَانَ ذَا مَالٍ عَن عَشِیرَتِهِ وَ دِفَاعِهِم عَنهُ بِأَیدِیهِم وَ أَلسِنَتِهِم وَ هُم أَعظَمُ اَلنَّاسِ حِیطَةً مِن وَرَائِهِ وَ أَلَمُّهُم لِشَعَثِهِ وَ أَعطَفُهُم عَلَیهِ عِندَ نَازِلَةٍ إِذَا نَزَلَت بِهِ</span>

<span class="Translate">(7) ای مردم هیچکس از طایفه و خویشان خود بی نیاز نیست هر چند صاحب مال و دارائی باشد و بدست و زبان آنها که از او دفاع و یاری نمایند حاجت دارد و نزدیکان شخص برای حفظ الغیب او مهمّترین اشخاصند و بهتر می‌توانند پراکندگی و گرفتاری او را مرتفع سازند و در هنگام سختی و پیشآمدهای ناگوار اگر برای او پیش آید بر او <span class="description">(از بیگانگان)</span> مهربانترند</span>

<span class="Revayat">وَ لِسَانُ اَلصِّدقِ یَجعَلُهُ اَللَّهُ لِلمَرءِ فِی اَلنَّاسِ خَیرٌ لَهُ مِنَ اَلمَالِ یُوَرِّثُهُ غَیرُهُ</span>

<span class="Translate">(8) و نام نیکو که خداوند بشخص در میان مردم عطاء فرماید بهتر است برای او از ثروت و دارائی که برای دیگری بمیراث گذارد <span class="description">(زیرا نام نیکو در میان مردم سبب میشود که از خویشان و بیگانگان هر که بشنود برای او طلب مغفرت کند و امّا ارث فقط به ارث برنده نتیجه می‌بخشد، پس صرف مال در طلب ذکر جمیل و نام نیکو برای شخص بهتر است از باقی گذاردن مال و ثروت برای وارث، و این جمله اشاره است باینکه شخص باید از صرف مال در بارۀ خویشان دریغ ننموده و بایشان کمک و دستگیری نماید)</span></span>

<span class="Revayat">و منها أَلاَ لاَ یَعدِلَنَّ أَحَدُکُم عَنِ اَلقَرَابَةِ یَرَی بِهَا اَلخَصَاصَةَ أَن یَسُدَّهَا بِالَّذِی لاَ یَزِیدُهُ إِن أَمسَکَهُ وَ لاَ یَنقُصُهُ إِن أَهلَکَهُ</span>

<span class="Translate">(9) و قسمتی‌از این خطبه است: آگاه باشید نباید رو بگرداند یکی از شما از خویشان خود آنگاه که ببیند آنها را در فقر و پریشانی و بایستی بایشان احسان نماید مالی را که زیاد نمی‌شود اگر از دادن آن خودداری نماید و کم نمی‌گردد و اگر آنرا صرف کند <span class="description">(خداوند عوض آنرا خواهد داد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَن یَقبِض یَدَهُ عَن عَشِیرَتِهِ فَإِنَّمَا تُقبَضُ مِنهُ عَنهُم یَدٌ وَاحِدَةٌ وَ تُقبَضُ مِنهُم عَنهُ أَیدٍ کَثِیرَةٌ</span>

<span class="Translate">(10) و هر که از طایفۀ خویش دست بکشد <span class="description">(آنها را کمک و دستگیری ننماید)</span> پس، از ایشان یک دست گرفته شده و از او دستهای بسیار</span>

<span class="Revayat">وَ مَن تَلِن حَاشِیَتُهُ یَستَدِم مِن قَومِهِ اَلمَوَدَّةَ أقول الغفیرة هاهنا الزیادة و الکثرة من قولهم للجمع الکثیر الجم الغفیر و الجماء الغفیر و یروی عفوة من أهل أو مال و العفوة الخیار من الشیء یقال أکلت عفوة الطعام أی خیاره و ما أحسن المعنی الذی أراده علیه‌السلام بقوله و من یقبض یده عن عشیرته إلی تمام الکلام فإن الممسک خیره عن عشیرته إنما یمسک نفع ید واحدة فإذا احتاج إلی نصرتهم و اضطر إلی مرافدتهم قعدوا عن نصره و تثاقلوا عن صوته فمنع ترافد الأیدی الکثیرة و تناهض الأقدام الجمة</span>

<span class="Translate">(11) و کسیکه <span class="description">(به خویشان خود)</span> متواضع و مهربان و همراه باشد دوستی همیشگی آنها را بخود جلب میکند <span class="description">(سیّد رضیّ فرماید:)</span> می‌گویم: غفیرة در این خطبه بمعنی زیادتی است، چنانکه در عوض جمع کثیر می‌گویند: جمّ غفیر و جمّاء غفیر و در روایتی بجای آن عفوة گفته شده، و عفوة چیز نیکو را گویند چنانکه گفته میشود: أکلت عفوة الطَّعام یعنی طعام نیکوئی خوردم و چه خوش معنایی اراده فرموده است حضرت از فرمایش خود: و من یقبض یده عن عشیرته تا آخر زیرا هر که همراهی و نفع خود را از خویشانش باز دارد یک کمک را از آنها دریغ نموده پس هر گاه به نصرت و یاری ایشان حاجت پیدا کند و بخواهد که آنها او را کمک کنند از یاریش خودداری می‌نمایند و بحرف او گوش نمی‌دهند بنا بر این از مساعدت دستهای زیاد و همراهی قدمهای بیشمار محروم می‌ماند</span>


==خطبه 24- ضرورت آمادگی برای جهاد==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">24 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در اظهار ثبات قدم و ایستادگی خود در جنگ فرموده، و قول کسیرا که گفته آن حضرت در کارزار سستی می‌نماید نادرست دانسته)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَعَمرِی مَا عَلَیَّ مِن قِتَالِ مَن خَالَفَ اَلحَقَّ وَ خَابَطَ اَلغَیَّ مِن إِدهَانٍ وَ لاَ إِیهَانٍ</span>

<span class="Translate">(1) بجان خودم سوگند در جنگیدن با کسیکه مخالفت حقّ کرده و در راه ضلالت و گمراهی قدم نهاده است مسامحه و سستی نمی‌کنم <span class="description">(زیرا جنگیدن با مخالفین حقّ واجب و سهل انگاری و سستی در آن معصیت است)</span></span>

<span class="Revayat">فَاتَّقُوا اَللَّهَ عِبَادَ اَللَّهِ وَ فِرُّوا إِلَی اَللَّهِ مِنَ اَللَّهِ وَ اِمضُوا فِی اَلَّذِی نَهَجَهُ لَکُم</span>

<span class="Translate">(2) پس ای بندگان خدا از خدا بپرهیزید <span class="description">(سخن بیجا نگویید و کار ناشایسته نکنید)</span> و از خدا بسوی خدا بگریزید <span class="description">(از خشم او در پناه رحمتش، و از عذاب او در پناه آمرزشش، و از عدل او در پناه فضلش)</span> و در راه واضح و روشنی که جلو شما قرار داده <span class="description">(راه راست شریعت)</span> بروید</span>

<span class="Revayat">وَ قُومُوا بِمَا عَصَبَهُ بِکُم فَعَلِیٌّ ضَامِنٌ لِفَلجِکُم آجِلاً إِن لَم تُمنَحُوهُ عَاجِلاً</span>

<span class="Translate">(3) و قیام کنید به چیزی که مکلّف نموده است شما را <span class="description">(بانجام اوامر شرعیّه)</span> پس <span class="description">(چون به دستورات الهیّ رفتار کرده اوامر شرعیّه را انجام دادید)</span> اگر در دنیا رستگار نشدید علیّ ضامن فیروزی و رستگاری شما در آخرت است</span>


==خطبه 25- علل شکست ملّت ها==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام و قد تواترت علیه الأخبار باستیلاء أصحاب معاویة علی البلاد و قدم علیه عاملاه علی الیمن و هما عبید الله بن عباس و سعید بن نمران لما غلب علیهما بسر بن أبی أرطاة فقام علیه‌السلام علی المنبر ضجرا بتثاقل أصحابه عن الجهاد و مخالفتهم له فی الرأی</span>

<span class="Translate">25 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السَّلام است، چون اخبار پی در پی به آن جناب می‌رسید که اصحاب و لشگر معاویه بر شهرها دست یافته‌اند و عبید اللّه بن عبّاس و سعید ابن نمران که از جانب آن حضرت بر شهر یمن والی و حاکم بودند پس از غلبۀ بسر ابن ابی ارطاة بر ایشان در کوفه نزد آن بزرگوار آمدند <span class="description">(و سبب بیرون آمدن آنها از یمن آن بود که در صنعاء یکی از شهرهای یمن گروهی از دوستان عثمان بودند که برای مصلحتی با حضرت امیر بیعت کردند تا وقتی که مردم عراق با آن حضرت مخالفت نمودند و در مصر محمّد ابن ابی بکر را کشتند، و ظلم و تعدّی اهل شام بسیار شد، ایشان هم فرصت بدست آورده بنام خونخواهی عثمان با عبید اللّه ابن عبّاس و سعید ابن نمران مخالفت کردند، چون این خبر به آن حضرت رسید نامه‌ای بایشان نوشت و آنان را تهدید نمود، آنها در جواب نوشتند که بایستی عبید اللّه و سعید را از این شهر عزل کنی تا ما ترا اطاعت کنیم، و بعد نامۀ آن حضرت را برای معاویه فرستاده او را از این قضیّه خبر دادند، معاویه بسر ابن ابی ارطاة را که مردی فتنه جو و خونریز بود بسوی ایشان فرستاد، و او وقتی وارد صنعاء شد که عبید اللّه و سعید، عبد اللّه ثقفی را جانشین خود قرار داده از آنجا گریخته بسمت کوفه می‌آمدند، بسر، عبد اللّه ثقفی را بقتل رسانید، چون این دو نفر در کوفه خدمت حضرت رسیدند آن جناب ایشان را ملامت و سرزنش نمود که چرا با بسر ابن ابی ارطاة نجنگیدند، آنها عذر آوردند باینکه ما توانائی جنگیدن با او را نداشتیم)</span> حضرت در حالتی که از تنبلی اصحاب خود از جهاد و مخالفت کردن ایشان با رأی و تدبیرش دلتنگ و آزرده گردیده بود برخاسته بمنبر رفت</span>

<span class="Revayat">فقال مَا هِیَ إِلاَّ اَلکُوفَةُ أَقبِضُهَا وَ أَبسُطُهَا إِن لَم تَکُونِی إِلاَّ أَنتِ تَهُبُّ أَعَاصِیرُکِ فَقَبَّحَکِ اَللَّهُ وَ تَمَثَّلَ بِقَولِ اَلشَّاعِرِ لَعَمرُ أَبِیکَ اَلخَیرِ یَا عَمرُو إِنَّنِی عَلَی وَضَرٍ مِن ذَا اَلإِنَاءِ قَلِیلِ</span>

<span class="Translate">و فرمود: (1) نیست در تصرّف من مگر کوفه که اختیار و قبض و بسط آن در دست من است ای کوفه اگر نباشد مرا جز تو و گرد بادهای توهم بوزد <span class="description">(فتنه و فساد و نفاق و دوروئی اهل تو انگیخته شود)</span> پس خدا زشت گرداند ترا <span class="description">(خراب و ویران کند که هیچکس بتو متوجّه نگردد)</span> و بر سبیل مثال شعر شاعر را خواند: <span class="description">(لعمر أبیک الخیر یا عمرو إنّنی علی وضر مّن ذا الإناء قلیل)</span> یعنی ای عمرو سوگند بجان پدر خوب تو که من رسیده‌ام به چرکی و چربی کمی از این ظرف طعامی که باقی مانده است <span class="description">(کنایه از اینکه بهرۀ من از مملکت باین پستی و کمی شده است)</span></span>

<span class="Revayat">ثُمَّ قَالَ علیه‌السلام أُنبِئتُ بُسراً قَدِ اِطَّلَعَ اَلیَمَنَ وَ إِنِّی وَ اَللَّهِ لَأَظُنُّ أَنَّ هَؤُلاَءِ اَلقَومَ سَیُدَالُونَ مِنکُم بِاجتِمَاعِهِم عَلَی بَاطِلِهِم وَ تَفَرُّقِکُم عَن حَقِّکُم وَ بِمَعصِیَتِکُم إِمَامَکُم فِی اَلحَقِّ وَ طَاعَتِهِم إِمَامَهُم فِی اَلبَاطِلِ وَ بِأَدَائِهِمُ اَلأَمَانَةَ إِلَی صَاحِبِهِم وَ خِیَانَتِکُم وَ بِصَلاَحِهِم فِی بِلاَدِهِم وَ فَسَادِکُم</span>

<span class="Translate">(2) پس از آن فرمود: بمن خبر رسیده که بسر <span class="description">(بامر معاویه با لشگر بسیار)</span> وارد یمن گردیده سوگند بخدا من گمان میکنم بهمین زودی ایشان بر شما مسلّط میشوند و صاحب دولت گردند برای اجتماع و یگانگی که در راه باطلشان دارند و تفرقه و پراکندگی که شما از راه حقّ خود دارید و برای اینکه شما در راه حقّ از امام و پیشوای خود نافرمانی می‌کنید و آنان در راه باطل از پیشوای خودشان پیروی می‌نمایند و آنها امانت او را اداء میکنند و شما خیانت می‌نمایید <span class="description">(بیعت و پیمان آنها پایدار است و شما پیمان خود را می‌شکنید)</span> و برای اصلاحی که آنها در شهرهای خودشان می‌نمایند <span class="description">(با یکدیگر الفت و دوستی و یگانگی دارند)</span> و فساد شما <span class="description">(که با یکدیگر بغض و حسد و نفاق و دوروئی و جدائی دارید، و این سبب مغلوبیّت و شکست هر قومی است)</span></span>

<span class="Revayat">فَلَوِ اِئتَمَنتُ أَحَدَکُم عَلَی قَعبٍ لَخَشِیتُ أَن یَذهَبَ بِعِلاَقَتِهِ</span>

<span class="Translate">(3) پس <span class="description">(من شما را آنقدر خیانتکار می‌دانم که)</span> اگر یکی از شما را بر قدح چوبی بگمارم می‌ترسم بند و جنگک آنرا <span class="description">(که به پالان شتر آویزان میکنند)</span> ببرد</span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ إِنِّی قَد مَلِلتُهُم وَ مَلُّونِی وَ سَئِمتُهُم وَ سَئِمُونِی فَأَبدِلنِی بِهِم خَیراً مِنهُم وَ أَبدِلهُم بِی شَرّاً مِنِّی</span>

<span class="Translate">(4) بار خدایا من از ایشان <span class="description">(اهل کوفه)</span> بیزار و دلتنگ شده‌ام و ایشان هم از من ملول و سیر گشته‌اند پس بهتر از اینان را بمن عطاء کن و بجای من شرّی را بآنها عوض ده</span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ مُث قُلُوبَهُم کَمَا یُمَاثُ اَلمِلحُ فِی اَلمَاءِ</span>

<span class="Translate">(5) بار خدایا دلهای ایشان را <span class="description">(از عذاب و ترس)</span> آب کن مانند نمک در آب</span>

<span class="Revayat">أَمَا وَ اَللَّهِ لَوَدِدتُ أَنَّ لِی بِکُم أَلفَ فَارِسٍ مِن بَنِی فِرَاسِ اِبنِ غَنمٍ هُنَالِکَ لَو دَعَوتِ أَتَاکِ مِنهُم فَوَارِسُ مِثلُ أَرمِیَةِ اَلحَمِیمِ ثُمَّ نَزَلَ علیه‌السلام مِنَ اَلمِنبَرِ أقول الأرمیة جمع رمیّ و هو السحاب و الحمیم هاهنا وقت الصیف و إنما خص الشاعر سحاب الصیف بالذکر لأنه أشد جفولا و أسرع خفوفا لأنه لا ماء فیه و إنما یکون السحاب ثقیل السیر لامتلائه بالماء و ذلک لا یکون فی الأکثر إلا زمان الشتاء و إنما أراد الشاعر وصفهم بالسرعة إذا دعوا و الإغاثة إذا استغیثوا و الدلیل علی ذلک قوله هنالک لو دعوت أتاک منهم</span>

<span class="Translate"><span class="description">(ای اهل کوفه)</span> (6) آگاه باشید بخدا سوگند دوست داشتم بجای شما هزار سوار از فرزندان فراس ابن غنم <span class="description">(که به غیرت و شجاعت و همراهی مشهور بودند)</span> برای من بود <span class="description">(در اینجا در تعریف فرزندان فراس بر سبیل مثال این شعر شاعر را خواند:)</span> هنالک لو دعوت أتاک منهم فوارس مثل أرمیة الحمیم یعنی ای امّ زنباع <span class="description">(امّ زنباع کنیۀ زنی است)</span> جای نصرت و یاری اگر ایشان <span class="description">(بنی تمیم)</span> را بخوانی سوارانی از آنها مانند ابرهای تابستان بسوی تو می‌آیند پس از آن حضرت از منبر فرود آمد <span class="description">(سیّد رضیّ فرماید:)</span> می‌گویم: أرمیة جمع رمّی و معنی آن ابر است و حمیم در اینجا فصل تابستان است و اینکه شاعر ابر تابستان را ذکر نموده برای آنست که ابر تابستان چون آب ندارد و تند رو است و ابری که پر از آب باشد آهسته می‌رود و چنین ابری غالبا در زمستان می‌آید و شاعر حمیّت آن جماعت را وصف نموده باینکه چون ایشان را برای نصرت و یاری کردن بطلبند آنها دعوت را فورا اجابت کرده برای همراهی و کمک حاضرند و دلیل بر این همان قول شاعر در این شعر است</span>


==خطبه 26- اعراب پیش از اسلام==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">26 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(که پیش از حرکت بنهروان فرموده)</span></span>

<span class="Revayat">إِنَّ اَللَّهَ بَعَثَ مُحَمَّداً صلی‌الله‌علیه‌وآله نَذِیراً لِلعَالَمِینَ وَ أَمِیناً عَلَی اَلتَّنزِیلِ وَ أَنتُم مَعشَرَ اَلعَرَبِ عَلَی شَرِّ دِینٍ وَ فِی شَرِّ دَارٍ مُنِیخُونَ بَینَ حِجَارَةٍ خُشنٍ وَ حَیَّاتٍ صُمٍّ</span>

<span class="Translate">(1) بتحقیق خداوند متعال فرستاد حضرت محمّد صلّی اللّٰه علیه و آله را در حالتی که ترساننده بود جهانیان را از عذاب الهیّ و امین بود بر آنچه باو نازل می‌شد و شما ای گروه عرب در آن هنگام پیرو بدترین کیش بودید <span class="description">(که شرک و بت پرستی بود)</span> و در بدترین جایگاه <span class="description">(حجاز)</span> بسر می‌بردید <span class="description">(که قحطی و فتنه و فساد در آنجا بسیار بود)</span> در زمینهای سنگلاخ و میان مارهای پر زهری که از آوازها نمی‌رمیدند مانند اینکه کر بودند اقامت داشتید</span>

<span class="Revayat">تَشرَبُونَ اَلکَدِرَ وَ تَأکُلُونَ اَلجَشبَ وَ تَسفِکُونَ دِمَاءَکُم وَ تَقطَعُونَ أَرحَامَکُم</span>

<span class="Translate">(2) آب لجن سیاه را می‌آشامیدید و غذای خشن <span class="description">(مانند آرد جو پر سبوس و آرد، هستۀ خرما و سوسمار)</span> می‌خوردید و خون یکدیگر را می‌ریختید و از خویشاوندان دوری می‌کردید <span class="description">(بر اثر سختی معیشت و بدی اخلاق رعایت صلۀ رحم نمی‌نمودید)</span></span>

<span class="Revayat">اَلأَصنَامُ فِیکُم مَنصُوبَةٌ وَ اَلآثَامُ بِکُم مَعصُوبَةٌ</span>

<span class="Translate">(3) بتها در میان شما نصب شده بود <span class="description">(ساختۀ دست خود را پرستش می‌نمودید)</span> و از گناهان اجتناب و دوری نمی‌کردید <span class="description">(پس بسبب وجود مقدَّس حضرت رسول اکرم از آن زندگانی بد و فساد عقیده و همۀ گرفتاریها نجات یافتید و در میان مردم دنیا به سیادت و بزرگی مشهور شدید، اکنون آیا سزاوار است که بر خلیفۀ بحقّ و جانشین آن بزرگوار یاغی شده او را نافرمانی کنید)</span></span>

<span class="Revayat">و منها فَنَظَرتُ فَإِذَا لَیسَ لِی مُعِینٌ إِلاَّ أَهلُ بَیتِی فَضَنِنتُ بِهِم عَنِ اَلمَوتِ</span>

<span class="Translate">(4) و قسمتی از این خطبه است <span class="description">(که پیشآمد خود را بعد از وفات حضرت رسول اکرم بطور اجمال بیان می‌فرماید: چون مخالفین خلافت را که حقّ من بود غصب کردند)</span> پس <span class="description">(در کار خویش)</span> اندیشه کرده دیدم در آن هنگام بغیر از اهل بیت خود <span class="description">(بنی هاشم)</span> یاوری ندارم <span class="description">(و ایشان هم نمی‌توانستند با آن همۀ مخالفین ستیزه کنند، لذا)</span> راضی نشدم که آنها کشته شوند</span>

<span class="Revayat">وَ أَغضَیتُ عَلَی اَلقَذَی وَ شَرِبتُ عَلَی اَلشَّجَا وَ صَبَرتُ عَلَی أَخذِ اَلکَظَمِ وَ عَلَی أَمَرَّ مِن طَعمِ اَلعَلقَمِ</span>

<span class="Translate">(5) و چشمی که خاشاک در آن رفته بود بهم نهادم و با اینکه استخوان گلویم را گرفته بود آشامیدم و بر گرفتگی راه نفس <span class="description">(از بسیاری غمّ و اندوه)</span> و بر چیزهای تلخ‌تر از طعم علقم <span class="description">(که گیاهی است بسیار تلخ)</span> شکیبائی نمودم</span>

<span class="Revayat">و منها وَ لَم یُبَایِع حَتَّی شَرَطَ أَن یُؤتِیَهُ عَلَی اَلبَیعَةِ ثَمَناً فَلاَ ظَفِرَت یَدُ اَلبَائِعِ وَ خَزِیَت أَمَانَةُ اَلمُبتَاعِ</span>

<span class="Translate">(6) و قسمتی از این خطبه است <span class="description">(که طریقۀ بیعت کردن عمرو ابن عاص با معاویه را بیان می‌فرماید، و مختصر این قضیّه آنکه پس از فراغت از جنگ جمل حضرت به کوفه تشریف آورد و در آنجا به معاویه نامه‌ای نوشت و در آن از او بیعت خواست و آنرا بوسیلۀ جریر ابن عبد اللّه بجلّی فرستاد، چون جریر وارد شام شد نامه را به معاویه داد، پس از آنکه معاویه نامه را خواند در اندیشه فرو رفت و جریر را برای گرفتن پاسخ معطّل نگاه‌داشت و گروهی از مردم شام را طلبید و راجع به خونخواهی عثمان با آنها سخن گفت، ایشان با رأی او موافقت نموده برای نصرت و یاریش خود را آماده نشان دادند، بعد از آن با برادرش عتبة ابن ابی سفیان در این باب مشورت کرد، عتبه گفت: عمرو ابن عاص را در این کار بکمک بطلب، زیرا تو بفتنه انگیزی و رأی و تدبیر او آگاهی، پس نامه‌ای بعمرو ابن عاص نوشت و در آن به کمالات او را بستود و به نصرت و یاری خویش و خونخواهی عثمان دعوتش نمود، عمرو در پاسخ او نوشت: نامه ترا خوانده مقصودت را فهمیدم، بدان که من حاضر نیستم از دین اسلام خارج شده به ضلالت و گمراهی و متابعت تو رو آورم و بروی علیّ ابن ابی طالب با آن همه فضائل و منزلت و شجاعت شمشیر کشم، ای معاویه تو به مردن عثمان از حکومت شام معزول گشتی و بوسیلۀ خونخواهی از او می‌خواهی خلافت را برای خود بدست آوری و باین حیله مانند منی را نمی‌توان فریب داد که در راه تو از دین گذشته جانبازی نمایم، معاویه چون نامۀ او را خواند دانست که بدون رشوه نمی‌توان راضیش نمود، و می‌دانست که او خواهان حکومت مصر است، وعدۀ حکومت مصر را باو داد، عمرو هم دنیا را بر آخرت اختیار کرده به معاویه پیوست، لذا حضرت می‌فرماید)</span>: عمرو به معاویه بیعت نکرد تا اینکه شرط کرد ثمن و بهایی <span class="description">(حکومت مصر را)</span> در مقابل آن باو بدهد پس دست فروشنده <span class="description">(دین بثمن دنیا)</span> برکت نیابد و عهد و پیمان خریدار <span class="description">(معاویه)</span> سبب رسوایی او گردد</span>

<span class="Revayat">فَخُذُوا لِلحَربِ أُهبَتَهَا وَ أَعِدُّوا لَهَا عُدَّتَهَا فَقَد شَبَّ لَظَاهَا وَ عَلاَ سَنَاهَا</span>

<span class="Translate">(7) پس <span class="description">(اکنون که عمرو به معاویه پیوست)</span> برای جنگ آماده شوید و لوازم آنرا فراهم کنید که آتش کار زار افروخته و روشنائی آن بلند شد</span>

<span class="Revayat">وَ اِستَشعِرُوا اَلصَّبرَ فَإِنَّهُ أَدعَی إِلَی اَلنَّصرِ</span>

<span class="Translate">(8) و شکیبائی را شعار خود قرار دهید <span class="description">(در جنگ پایداری کنید و صدمات آنرا متحمّل شوید)</span> که مهمّترین راه رسیدن بفتح و فیروزی و غلبۀ بر دشمن شکیبائی است</span>


==خطبه 27- برانگیختن بر جهاد==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">27 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(که در اواخر عمر شریفش فرموده و اصحاب خود را از جهاد نکردن با معاویه توبیخ و سرزنش می‌نماید)</span></span>

<span class="Revayat">أَمَّا بَعدُ فَإِنَّ اَلجِهَادَ بَابٌ مِن أَبوَابِ اَلجَنَّةِ فَتَحَهُ اَللَّهُ لِخَاصَّةِ أَولِیَائِهِ وَ هُوَ لِبَاسُ اَلتَّقوَی وَ دِرعُ اَللَّهِ اَلحَصِینَةُ وَ جُنَّتُهُ اَلوَثِیقَةُ</span>

<span class="Translate">(1) پس از ستایش خداوند و درود بر رسول اکرم، جهاد <span class="description">(کارزار با مخالفین دین)</span> دری است از درهای بهشت که خداوند آنرا بر وی خواصّ دوستان خود گشوده و لباس تقوی و پرهیزکاری است <span class="description">(اهل تقوی را از شرّ مخالفین حفظ میکند مانند لباس سرما و گرما را)</span> و زره محکم حقّ تعالی و سپر قویّ اوست <span class="description">(برای نگاه‌داری اهل تقوی از اسلحۀ دشمنان)</span></span>

<span class="Revayat">فَمَن تَرَکَهُ رَغبَةً عَنهُ أَلبَسَهُ اَللَّهُ ثَوبَ اَلذُّلِّ وَ شَملَةَ اَلبَلاَءُ وَ دُیِّثَ بِالصَّغَارِ وَ اَلقَمَاءَةِ وَ ضُرِبَ عَلَی قَلبِهِ بِالإِسهَابِ وَ أُدِیلَ اَلحَقُّ مِنهُ بِتَضیِیعِ اَلجِهَادِ وَ سِیمَ اَلخَسفُ وَ مُنِعَ اَلنِّصفُ</span>

<span class="Translate">(2) پس هر که از آن دوری کرده آنرا ترک کند خداوند جامۀ ذلّت و خواری و ردای بلاء و گرفتاری باو می‌پوشاند و بر اثر این حقارت و پستی زبون و بیچاره میشود و چون خداوند رحمت خود را از دل او برداشته به بی‌خردی مبتلی گردد <span class="description">(در کار خویش حیران و سرگردان ماند)</span> و بسبب نرفتن جهاد و اهمیّت ندادن باین امر مهمّ از راه حقّ‌ دور شده در راه باطل قدم می‌گذارد و به نکبت و بیچارگی گرفتار گردیده، از عدل و انصاف محروم میشود <span class="description">(ستمکار بر او تسلّط پیدا نموده با او به بی انصافی رفتار خواهد کرد )</span></span>

<span class="Revayat">أَلاَ وَ إِنِّی قَد دَعَوتُکُم إِلَی قِتَالِ هَؤُلاَءِ اَلقَومِ لَیلاً وَ نَهَاراً وَ سِرّاً وَ إِعلاَناً وَ قُلتُ لَکُمُ اُغزُوهُم قَبلَ أَن یَغزُوکُم</span>

<span class="Translate">(3) آگاه باشید من شما را به جنگیدن <span class="description">(معاویه و تابعین او)</span> شب و روز و نهان و آشکار دعوت نموده گفتم پیش از آنکه آنها بجنگ شما بیایند شما به جنگشان بروید</span>

<span class="Revayat">فَوَاللَّهِ مَا غُزِیَ قَومٌ قَطُّ فِی عُقرِ دَارِهِم إِلاَّ ذَلُّوا فَتَوَاکَلتُم وَ تَخَاذَلتُم حَتَّی شُنَّت عَلَیکُمُ اَلغَارَاتُ وَ مُلِکَت عَلَیکُمُ اَلأَوطَانُ</span>

<span class="Translate">(4) سوگند بخدا هرگز با قومی در میان خانه <span class="description">(دیار)</span> ایشان جنگ نشده مگر آنکه ذلیل و مغلوب گشته‌اند پس شما وظیفۀ خود را بیکدیگر حواله نمودید <span class="description">(هر یک از شما توقّع داشته دیگری به وظیفۀ خود عمل کند)</span> و همدیگر را خوار می‌ساختید تا اینکه <span class="description">(دشمن غلبه پیدا نمود و)</span> از هر طرف اموال شما غارت گردید و دیار شما از تصرّفتان بیرون رفت</span>

<span class="Revayat">وَ هَذَا أَخُو غَامِدٍ وَ قَد وَرَدَت خَیلُهُ اَلأَنبَارَ وَ قَد قَتَلَ حَسَّانَ بنَ حَسَّانَ اَلبَکرِیَّ وَ أَزَالَ خَیلَکُم عَن مَسَالِحِهَا</span>

<span class="Translate">(5) و این برادر غامد <span class="description">(سفیان ابن عوف از قبیلۀ بنی غامد)</span> است که <span class="description">(بامر معاویه)</span> با سواران خود بشهر انبار <span class="description">(یکی از شهرهای قدیم عراق و واقع در سمت شرقّی فرات)</span> وارد گردیده و حسّان ابن حسّان بکری <span class="description">(والی و حاکم آنجا)</span> را کشت و سواران شما را از حدود آن شهر دور گردانید</span>

<span class="Revayat">وَ لَقَد بَلَغَنِی أَنَّ اَلرَّجُلَ مِنهُم کَانَ یَدخُلُ عَلَی اَلمَرأَةِ اَلمُسلِمَةِ وَ اَلأُخرَی اَلمُعَاهِدَةِ فَیَنتَزِعُ حِجلَهَا وَ قُلبَهَا وَ قَلاَئِدَهَا وَ رِعَاثَهَا مَا تَمتَنِعُ مِنهُ إِلاَّ بِالاِستِرجَاعِ وَ اَلاِستِرحَامِ</span>

<span class="Translate">(6) و بمن خبر رسیده که یکی از لشگریان ایشان بر یک زن مسلمان و یک زن کافرۀ ذمیّه داخل می‌شده و خلخال و دست بند و گردن بندها و گوشواره‌های او را می‌کنده و آن زن نمی‌توانسته از او ممانعت کند مگر آنکه صدا به گریه و زاری بلند نموده از خویشان خود کمک بطلبد</span>

<span class="Revayat">ثُمَّ اِنصَرَفُوا وَافِرِینَ مَا نَالَ رَجُلاً مِنهُم کَلمٌ وَ لاَ أُرِیقَ لَهُم دَمٌ</span>

<span class="Translate">(7) پس دشمنان <span class="description">(از این کارزار)</span> با غنیمت و دارائی بسیار باز گشتند در صورتیکه بیک نفر از آنها زخمی نرسید و خونی از آنها ریخته نشد</span>

<span class="Revayat">فَلَو أَنَّ اِمرَأً مُسلِماً مَاتَ مِن بَعدِ هَذَا أَسَفاً مَا کَانَ بِهِ مَلُوماً بَل کَانَ بِهِ عِندِی جَدِیراً</span>

<span class="Translate">(8) اگر مرد مسلمانی از شنیدن این واقعه از حزن و اندوه بمیرد، بر او ملامت نیست بلکه به نزد من هم به مردن سزاوار است</span>

<span class="Revayat">فَیَا عَجَباً عَجَباً وَ اَللَّهِ یُمِیتُ اَلقَلبَ وَ یَجلِبُ اَلهَمَّ اِجتِمَاعُ هَؤُلاَءِ اَلقَومِ عَلَی بَاطِلِهِم وَ تَفَرُّقُکُم عَن حَقِّکُم فَقُبحاً لَکُم وَ تَرَحاً حِینَ صِرتُم غَرَضاً یُرمَی یُغَارُ عَلَیکُم وَ لاَ تُغِیرُونَ وَ تُغزَونَ وَ لاَ تَغزُونَ وَ یُعصَی اَللَّهُ وَ تَرضَونَ</span>

<span class="Translate">(9) ای بسا جای حیرت و شگفتی است! سوگند بخدا اجتماع ایشان <span class="description">(معاویه و همراهان او)</span> بر کار نادرست خودشان و تفرقه و اختلاف شما از کار حقّ و درست خودتان دل را می‌میراند و غمّ و اندوه را جلب می‌نماید پس روهای شما زشت و دلهای‌تان غمین گردد هنگامیکه در آماج تیر آنها قرار گرفته‌اید: <span class="description">(دشمن بسوی شما تیر می‌اندازد و شما از روی بی‌حمیّتی و تفرقه و اختلافی که دارید سینۀ خود را هدف قرار داده خاموش نشسته‌اید)</span> مال شما را بیغما می‌برند و شما غارت نمی‌کنید و با شما جنگ میکنند و شما جنگ نمی‌نمائید و خداوند را معصیت میکنند و شما راضی هستید</span>

<span class="Revayat">فَإِذَا أَمَرتُکُم بِالسَّیرِ إِلَیهِم فِی أَیَّامِ اَلحَرِّ قُلتُم هَذِهِ حَمَارَّةُ اَلقَیظِ أَمهِلنَا یُسَبِّخ عَنَّا اَلحَرُّ وَ إِذَا أَمَرتُکُم بِالسَّیرِ إِلَیهِم فِی اَلشِّتَاءِ قُلتُم هَذِهِ صَبَارَّةُ اَلقُرِّ أَمهِلنَا یَنسَلِخ عَنَّا اَلبَردُ کُلُّ هَذَا فِرَاراً مِنَ اَلحَرِّ وَ اَلقُرِّ فَإِذَا کُنتُم مِنَ اَلحَرِّ وَ اَلقُرِّ تَفِرُّونَ فَأَنتُم وَ اَللَّهِ مِنَ اَلسَّیفِ أَفَرُّ</span>

<span class="Translate">(10) وقتی که بشما در ایّام تابستان امر کردم که بجنگ ایشان بروید گفتید اکنون هوا گرم است ما را مهلت ده تا سورت گرما شکسته شود و چون در ایّام زمستان شما را بجنگ با آنها امر کردم گفتید در این روزها هوا بسیار سرد است بما مهلت ده چندان که سرما برطرف گردد شما که این همه عذر و بهانه از جهت فرار از گرما و سرما می‌آورید پس سوگند بخدا <span class="description">(در میدان جنگ)</span> از شمشیر زودتر فرار خواهید نمود</span>

<span class="Revayat">یَا أَشبَاهَ اَلرِّجَالِ وَ لاَ رِجَالَ حُلُومُ الأَطفَالِ وَ عُقُولُ رَبَّاتِ اَلحِجَالِ لَوَدِدتُ أَنِّی لَم أَرَکُم وَ لَم أَعرِفکُم مَعرِفَةٌ وَ اَللَّهِ جَرَّت نَدَماً وَ أَعقَبَت سَدَماً</span>

<span class="Translate">(11) ای نامردهایی که آثار مردانگی در شما نیست وای کسانیکه عقل شما مانند عقل بچّه‌ها و زنهای تازه به حجله رفته است ای کاش من شما را نمی‌دیدم و نمی‌شناختم که سوگند بخدا نتیجۀ شناختن شما پشیمانی و غمّ و اندوه می‌باشد</span>

<span class="Revayat">قَاتَلَکُمُ اَللَّهُ لَقَد مَلَأتُم قَلبِی قَیحاً وَ شَحَنتُم صَدرِی غَیظاً وَ جَرَّعتُمُونِی نُغَبَ اَلتَّهمَامِ أَنفَاساً</span>

<span class="Translate">(12) خدا شما را بکشد که دل مرا بسیار چرکین کرده سینه‌ام را از خشم آکندید و در هر نفس پی در پی غمّ و اندوه بمن خوراندید</span>

<span class="Revayat">وَ أَفسَدتُم عَلَیَّ رَأیِی بِالعِصیَانِ وَ اَلخِذلاَنِ حَتَّی قَالَت قُرَیشٌ إِنَّ اِبنَ أَبِی طَالِبٍ رَجُلٌ شُجَاعٌ وَ لَکِن لاَ عِلمَ لَهُ بِالحَربِ لِلَّهِ أَبُوهُم وَ هَل أَحَدٌ مِنهُم أَشَدُّ لَهَا مِرَاساً وَ أَقدَمُ فِیهَا مَقَاماً مِنِّی</span>

<span class="Translate">(13) و بسبب نافرمانی و بی اعتنائی بمن رأی و تدبیرم را فاسد و تباه ساختید تا اینکه قریش گفتند پسر ابی طالب مرد دلیری است و لیکن علم جنگ کردن ندارد خدا پدرانشان را بیامرزد! <span class="description">(که در گفتار خود فکر و تأمّل نکردند)</span> آیا هیچیک از آنان ممارست و جدّیت مرا در جنگ داشته و پیش قدمی و ایستادگی او بیشتر از من بوده‌؟</span>

<span class="Revayat">لَقَد نَهَضتُ فِیهَا وَ مَا بَلَغتُ اَلعِشرِینَ وَ هَا أَنَا ذَا قَد ذَرَّفتُ عَلَی اَلسِّتِّینَ وَ لَکِن لاَ رَأیَ لِمَن لاَ یُطَاعُ</span>

<span class="Translate">(14) هنوز بسنّ بیست سالگی نرسیده بودم که آمادۀ جنگ گردیدم و اکنون زیاده از شصت سال از عمرم می‌گذرد <span class="description">(که همیشه رأی و تدبیر من در جنگها صائب بوده)</span> و لیکن رأی تدبیر ندارد کسیکه فرمانش را نمی‌برند و پیروی از احکامش نمی‌نمایند</span>


==خطبه 28- دنیا شناسی و سفارش به پارسایی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">28 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(که در بی اعتمادی بدنیا و مهیّا شدن برای آخرت می‌فرماید:)</span></span>

<span class="Revayat">أَمَّا بَعدُ فَإِنَّ اَلدُّنیَا قَد أَدبَرَت وَ آذَنَت بِوَدَاعٍ وَ إِنَّ اَلآخِرَةَ قَد أَقبَلَت وَ أَشرَفَت بِاطِّلاَعٍ</span>

<span class="Translate">(1) پس از ستایش حضرت باری و درود بر پیغمبر اکرم، بتحقیق دنیا پشت کرده و به مفارقت و جدائی <span class="description">(شما را از چیزهائی که بآن علاقه دارید)</span> آگاه می‌نماید و آخرت نزدیک و آشکار شده است <span class="description">(دنیا برای هر کس در گذر است و آخرت که به مردن تحقّق پیدا میکند آمدنی است، پس به دنیای فانی نباید دل بست و برای رفتن به جایگاه همیشگی بایستی آماده گردید)</span></span>

<span class="Revayat">أَلاَ وَ إِنَّ اَلیَومَ اَلمِضمَارُ وَ غَداً اَلسِّبَاقُ وَ اَلسَّبقَةُ اَلجَنَّةُ وَ اَلغَایَةُ اَلنَّارُ</span>

<span class="Translate">(2) آگاه باشید امروز <span class="description">(مدّتی که از عمر باقی مانده بر اثر انجام کارهای نیکو و رسیدن به اخلاق پسندیده)</span> روز مضمار و روز مهیّا شدن است <span class="description">(که از لذّات دنیویّ باید چشم پوشید)</span> و فردا <span class="description">(آخرت)</span> روز پیشی گرفتن است <span class="description">(مضمار مدّتی را گویند که اسبها را برای روز مسابقه و اسب دوانی تربیت میکنند باین طریق که مدّتی بر علیق اسب می‌افزایند تا خوب فربه و پر زور گردد، پس از آن مدّتی تدریجا آنچه بر علیق افزوده‌اند کم میکنند تا بقرار عادی برسد و اسب از خامی بیرون آید و برای روز مسابقه حاضر باشد)</span> و پیشی گرفتن <span class="description">(برندۀ مسابقه)</span> بهشت است و پایان <span class="description">(عقب مانده)</span> آتش است <span class="description">(هر که در این مدّت مضمار خود را به اعمال صالحه و اخلاق پسندیده ریاضت داد و تربیت نمود، فردا در آن میدان امتحان سبقت گیرد و بهشت را برباید، و هر که در آن کوتاهی نمود و غفلت ورزید فردا خوار و شرمسار گردیده در آتش داخل شود)</span></span>

<span class="Revayat">أَ فَلاَ تَائِبٌ مِن خَطِیئَتِهِ قَبلَ مَنِیَّتِهِ أَ لاَ عَامِلٌ لِنَفسِهِ قَبلَ یَومِ بُؤسِهِ</span>

<span class="Translate">(3) پس آیا نیست کسیکه پیش از رسیدن مرگش از گناه خود توبه کند؟ و آیا نیست کسیکه پیش از رسیدن روز بد بختی خود برای نجات خویشتن <span class="description">(از عذاب الهیّ‌)</span> چاره‌ای نماید؟ <span class="description">(کردار نیکوئی بجا آورد که در آن روز هیچ چیز باعث نجات نمی‌شود مگر اعمال صالحه)</span></span>

<span class="Revayat">أَلاَ وَ إِنَّکُم فِی أَیَّامِ أَمَلٍ مِن وَرَائِهِ أَجَلٌ فَمَن عَمِلَ فِی أَیَّامِ أَمَلِهِ قَبلَ حُضُورِ أَجَلِهِ فَقَد نَفَعَهُ عَمَلُهُ وَ لَم یَضرُرهُ أَجَلُهُ وَ مَن قَصَّرَ فِی أَیَّامِ أَمَلِهِ قَبلَ حُضُورِ أَجَلِهِ فَقَد خَسِرَ عَمَلُهُ وَ ضَرَّهُ أَجَلُهُ أَلاَ فَاعمَلُوا فِی اَلرَّغبَةِ کَمَا تَعمَلُونَ فِی اَلرَّهبَةِ</span>

<span class="Translate">(4) آگاه باشید، شما در ایّام امید و آرزو هستید <span class="description">(به بقای حیات و استمرار زندگانی)</span> که از پی آن مرگ است <span class="description">(که بی‌خبر می‌رسد)</span> پس کسیکه در روزهای امید و آرزوی خود پیش از رسیدن اجلش کار کرد <span class="description">(خلق را یاری و خداوند را بندگی نمود)</span> عملش او را نفع بخشیده مرگش زیانی وارد نیاورد و کسیکه در آن ایّام پیش از رسیدن اجل کوتاهی کرد <span class="description">(نه با بندگان یاری و نه خداوند را بندگی نمود)</span> کارش زار است و از مرگ زیان خواهد برد <span class="description">(زیرا پشیمانی از تقصیر در خدمت خلق و بندگی خالق در وقت مردن سودی ندارد و بدین جهت در نتیجه زیان خواهد برد (زیرا پشیمانی از تقصیر در خدمت خلق و عبادت خالق بکوشید) در وقت راحتی و ایمنی (موقعی که دستتان می‌رسد) همانطور که کار می‌کنید در وقتی که خوف و ترس بر شما مسلّط میشود (چون هر وقت بشر محتاج و مضطرّ گردد با خلوص و علاقۀ تمام بجلب رضای خالق می‌کوشد، لذا حضرت دستور می‌دهد که در موقع خوشی و ایمنی که کمتر یادی از خداوند می‌نمایید از آن غافل نباشید که باعث پشیمانی است))</span></span>

<span class="Revayat">أَلاَ وَ إِنِّی لَم أَرَ کَالجَنَّةِ نَامَ طَالِبُهَا وَ لاَ کَالنَّارِ نَامَ هَارِبُهَا</span>

<span class="Translate">(6) آگاه باشید، من نعمتی مانند بهشت ندیده‌ام که خواهان آن در خواب غفلت باشد و نه عذابی را مانند آتش که گریزان از آن در خواب بیهوشی باشد! <span class="description">(شگفتی از مردمانی است که از بزرگترین نعمتها که بهشت باشد غافل مانده‌اند و حال آنکه برای کوچکترین صرفه‌ای کوشش میکنند، و از احتراز و دوری از چنین آتش باین بزرگی بی پروا هستند در صورتیکه از ترس ضرر بسیار اندک وسیلۀ زیاد بر می‌انگیزند)</span></span>

<span class="Revayat">أَلاَ وَ إِنَّهُ مَن لاَ یَنفَعُهُ اَلحَقُّ یَضُرُّهُ اَلبَاطِلُ وَ مَن لاَ یَستَقِیمُ بِهِ اَلهُدَی یَجُرُّ بِهِ اَلضَّلاَلُ إِلَی اَلرَّدَی</span>

<span class="Translate">(7) آگاه باشید هر که از حقّ نفع نبرد، زیان باطل حتما باو می‌رسد و هر که را هدایت براه راست نیاورد ضلالت و گمراهی او را به هلاکت و بیچارگی می‌کشاند</span>

<span class="Revayat">أَلاَ وَ إِنَّکُم قَد أُمِرتُم بِالظَّعنِ وَ دُلِلتُم عَلَی اَلزَّادِ</span>

<span class="Translate">(8) آگاه باشید، شما مأمور شده‌اید <span class="description">(چاره ندارید مگر)</span> به کوچ کردن <span class="description">(رفتن از این سرا به سرای باقی)</span> و دلالت شده‌اید به توشه برداشتن <span class="description">(در قرآن کریم س 2 ی 197 می‌فرماید: «تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیرَ اَلزّٰادِ اَلتَّقویٰ‌» یعنی در سفر توشه بردارید و بهترین توشه پرهیزکاری است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّ أَخوَفَ مَا أَخَافُ عَلَیکُمُ اِتِّبَاعُ اَلهَوَی وَ طُولُ اَلأَمَلِ فَتَزَوَّدُوا فِی اَلدُّنیَا مِنَ اَلدُّنیَا مَا تَحرُزُونَ بِهِ أَنفُسَکُم غَداً أقول إنه لو کان کلام یأخذ بالأعناق إلی الزهد فی الدنیا و یضطر إلی عمل الآخرة لکان هذا الکلام و کفی به قاطعا لعلائق الآمال و قادحا زناد الاتعاظ و الازدجار و من أعجبه قوله علیه‌السلام ألا و إن الیوم المضمار و غدا السباق و السبقة الجنة و الغایة النار فإن فیه مع فخامة اللفظ و عظم قدر المعنی و صادق التمثیل و واقع التشبیه سرا عجیبا و معنی لطیفا و هو قوله علیه‌السلام و السبقة الجنة و الغایة النار فخالف بین اللفظین لاختلاف المعنیین و لم یقل السبقة النار کما قال السبقة الجنة لأن الاستباق إنما یکون إلی أمر محبوب و غرض مطلوب و هذه صفة الجنة و لیس هذا المعنی موجودا فی النار نعوذ بالله منها فلم یجز أن یقول و السبقة النار بل قال و الغایة النار لأن الغایة قد ینتهی إلیها من لا یسره الانتهاء إلیها و من یسره ذلک فصلح أن یعبر بها عن الأمرین معا فهی فی هذا الموضع کالمصیر و المآل قال الله تعالی قُل تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِیرَکُم إِلَی اَلنّٰارِ و لا یجوز فی هذا الموضع أن یقال فإن سبقتکم بسکون الباء إلی النار فتأمل ذلک فباطنه عجیب و غوره بعید لطیف و کذلک أکثر کلامه علیه‌السلام و فی بعض النسخ و قد جاء فی روایة أخری و السبقة الجنة بضم السین و السبقة عندهم اسم لما یجعل للسابق إذا سبق من مال أو عرض و المعنیان متقاربان لأن ذلک لا یکون جزاء علی فعل الأمر المذموم و إنما یکون جزاء علی فعل الأمر المحمود</span>

<span class="Translate">(9) و دو چیز است ترسناکترین چیزیکه بر شما از آن بیم دارم یکی متابعت هوای نفس <span class="description">(که حقائق را پیش چشم شما می‌پوشاند)</span> و دیگری طول امل و آرزو است <span class="description">(که شما را از تهیۀ زاد و توشۀ آخرت غافل گرداند)</span> پس در دنیا تهیۀ توشه نمائید چیزی را <span class="description">(از خدمت بخلق و بندگی خالق)</span> که فردای قیامت خود را <span class="description">(از عذاب ابدی)</span> بآن حفظ کنید <span class="description">(سیّد رضیّ فرماید:)</span> می‌گویم اگر باشد کلامی که مردم را بزهد و بی رغبتی در دنیا و کارهای نیکوئی که بکار آخرت آید وادار نماید هر آینه همین کلام حضرت است و بس که مردم را از آمال و آرزوهائی که علاقۀ فراوانی بآن دارند منصرف می‌نماید و شعله‌های پند و منع از عصیان و نافرمانی از خدا و رسول را می‌افروزد و شگفت سخن آن حضرت اینست که می‌فرماید أَلاٰ و إِنَّ الیَومَ المِضمٰارُ وَ غَداً السِّبٰاقُ وَ السَّبقَةُ الجَنَّةُ وَ الغٰایَةُ النّٰارُ زیرا در این کلام با وجود عظمت لفظ و بزرگی معنی و با تمثیل و تشبیهی که مطابق واقع و نفس الأمر است رازی شگفت و معنایی لطیف است که فرموده: و السَّبقة الجنّة و الغایة النّار پس برای اختلاف دو معنی دو جور لفظ بیان کرده یعنی لفظ السّبقة را برای بهشت و لفظ الغایة را برای آتش بیان نموده و نفرموده: و السّبقة النّار چنانکه فرموده: و السّبقة الجنّة زیرا لفظ استباق و پیشی گرفتن برای امر محبوب و مقصود مطلوب می‌باشد که صفت بهشت است و این معنی در آتش موجود نیست «که از آن آتش پناه بخدا می‌بریم» پس جائز نبوده که بفرماید: و السّبقة النّار بلکه فرموده: و الغایة النّار زیرا غایت برای کسیکه بدانجا منتهی می‌گردد گاهی شادی نمی‌آورد و گاهی مسرور می‌گرداند پس تعبیر از این دو لفظ برای هر دو معنی صلاحیّت دارد و این کلمۀ غایت در اینجا مانند کلمۀ مصیر و مآل است که خداوند متعال فرموده <span class="description">(در قرآن کریم س 14 ی 30)</span> «قُل تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِیرَکُم إِلَی اَلنّٰارِ» یعنی بگو از کارهای ناشایسته لذّت ببرید پس پایان کار شما به آتش است و جائز نیست در این موضع گفته شود: فإنّ سبقتکم إلی النّار پس در این گفتار تأمّل و اندیشه کن که باطن آن شگفت آور و ژرفی آن دور است و بیشتر سخنان آن حضرت چنین است و در بعضی از نسخ است که در روایت دیگری سبقة بضمّ سین وارد شده و سبقة بضمّ سین نزد عرب اسم مال یا متاعی است که جائزه داده میشود به سبقت گیرنده وقتی که پیشی می‌گیرد و معنی سبقة بفتح و بضمّ سین بهم نزدیکست زیرا سبقة بضمّ سین جزای کار امر مذموم و نکوهیده نیست بلکه پاداش کاری است که بر امر محبوب و پسندیده باشد</span>


==خطبه 29- سرزنش مردم کوفه از سستی در جهاد==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">29 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در توبیخ و سرزنش اصحاب خود از جهت مسامحه و سهل انگاری در جنگیدن با دشمن)</span></span>

<span class="Revayat">أَیُّهَا اَلنَّاسُ اَلمُجتَمِعَةُ أَبدَانُهُم اَلمُختَلِفَةُ أَهوَاؤُهُم کَلاَمُکُم یُوهِی اَلصُّمَّ اَلصِّلاَبَ وَ فِعلُکُم یُطمِعُ فِیکُمُ اَلأَعدَاءَ</span>

<span class="Translate">(1) ای مردمی که بدنهایشان جمع و اندیشه‌ها و آرزوهایشان مختلف است سخنان شما <span class="description">(لاف و گزافتان)</span> سنگهای سخت را نرم می‌گرداند و کار شما <span class="description">(که در خانه نشسته برای جنگیدن با دشمن حاضر نیستید)</span> دشمنان را در شما بطمع می‌اندازد <span class="description">(که آنچه دارید بتصرّف در آورده بر شما دست یابند)</span></span>

<span class="Revayat">تَقُولُونَ فِی اَلمَجَالِسِ کَیتَ وَ کَیتَ فَإِذَا جَاءَ اَلقِتَالُ قُلتُم حِیدِی حَیَادِ</span>

<span class="Translate">(2) در مجالس <span class="description">(که دور هم نشسته‌اید)</span> چنین و چنان می‌گوئید <span class="description">(لاف زده و گزاف بسیار گفته اظهار دلیری و مردانگی می‌نمایید)</span> و چون وقت جنگیدن با دشمن پیش آید می‌گوئید: حیدی حیاد یعنی ای جنگ از ما دور شو <span class="description">(جملۀ حیدی حیاد مثلی است که عرب در وقت فرار از دشمن به زبان می‌آورد)</span></span>

<span class="Revayat">مَا عَزَّت دَعوَةُ مَن دَعَاکُم وَ لاَ اِستَرَاحَ قَلبُ مَن قَاسَاکُم أَعَالِیلُ بِأَضَالِیلَ دِفَاعَ ذِی اَلدَّینِ اَلمَطُولِ</span>

<span class="Translate">(3) دعوت کسیکه شما را <span class="description">(به نصرت و یاری خود)</span> خواند پذیرفته نشد <span class="description">(زیرا او را یاری نکردید)</span> کسیکه در بارۀ شما زحمت و رنج کشید دل او راحتی و آسایش نیافت عذرها و بهانه‌ها <span class="description">(ی شما برای نرفتن بجهاد و نجنگیدن با دشمن درست نیست مانند بدهکاری که بدهی خود را (بدون عذر) بتأخیر اندازد (چون نمی‌خواهد وامش را اداء کند بهانه پیش آرد و امروز و فردا گوید، شما هم چون نمی‌خواهید بجهاد بروید بهانه‌های نادرست پیش آورده امروز و فردا می‌گوئید و بر اثر این مسامحه خود را ذلیل و خوار می‌گردانید)</span></span>

<span class="Revayat">لاَ یَمنَعُ اَلضَّیمَ اَلذَّلِیلُ وَ لاَ یُدرَکُ اَلحَقُّ إِلاَّ بِالجِدِّ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(و)</span> (4) ذلیل و ترسنده نمی‌تواند از ظلم و ستمی <span class="description">(که بر او وارد میشود)</span> مانع گردد و حقّ <span class="description">(و آسایش برای هیچ قومی)</span> بدست نمی‌آید مگر به تلاش و کوشش <span class="description">(پس با اینکه در خانه نشسته بجهاد نمی‌روید تا دشمن را مغلوب و سرکوب گردانید آسایش و آسودگی خواستن خطاء است)</span></span>

<span class="Revayat">أَیَّ دَارٍ بَعدَ دَارِکُم تَمنَعُونَ وَ مَعَ أَیِّ إِمَامٍ بَعدِی تُقَاتِلُونَ</span>

<span class="Translate">(5) کدام خانه <span class="description">(دیاری)</span> را بعد از خانۀ خود <span class="description">(از تصرّف و خرابی دشمن)</span> باز می‌دارید؟ <span class="description">(در موقعی که شما را از خانهایتان بیرون نمودند)</span> و با کدام امام و امیری بعد از من بجهاد می‌روید؟ <span class="description">(که دشمن را از خود دور نمائید)</span></span>

<span class="Revayat">اَلمَغرُورُ وَ اَللَّهِ مَن غَرَرتُمُوهُ وَ مَن فَازَ بِکُم فَقَد فَازَ وَ اَللَّهِ بِالسَّهمِ اَلأَخیَبِ وَ مَن رَمَی بِکُم فَقَد رَمَی بِأَفوَقَ نَاصِلٍ</span>

<span class="Translate">(6) سوگند بخدا فریب خورده کسی است که شما او را فریب داده‌اید <span class="description">(زیرا شما امیر خود را به نصرت و یاری وعده داده وقتی که با دشمن روبرو شد از او پشت گردانیده برای کارزار بهانه پیش آورید)</span> و کسیکه بکمک و همراهی شما رستگار شد <span class="description">(به دشمن غلبه پیدا نمود)</span> سوگند بخدا <span class="description">(مانند کسی است که در تیر اندازی با شرط)</span> رستگار شده به تیری که <span class="description">(از همۀ تیرهایی که برای قمار تعیین شده)</span> بی نصیب‌تر <span class="description">(پر خسارت‌تر)</span> است و کسیکه بکمک شما تیر اندازد <span class="description">(بجانب دشمن و بخواهد از ظلم و تعدّی او جلوگیری نماید)</span> پس به تیر سر شکسته بی پیکان تیر انداخته <span class="description">(و چنین تیری اگر به نشان هم برسد کارگر نخواهد بود و شما هم اگر به دشمن دست یابید بر اثر ترس و بیمی که دارید نمی‌توانید از پیش روی او ممانعت نمائید)</span></span>

<span class="Revayat">أَصبَحتُ وَ اَللَّهِ لاَ أُصَدِّقُ قَولَکُم وَ لاَ أَطمَعُ فِی نَصرِکُم وَ لاَ أُوعِدُ اَلعَدُوَّ بِکُم</span>

<span class="Translate">(7) سوگند بخدا صبح کردم در حالتی که گفتار <span class="description">(عهد و پیمان)</span> شما را باور ننموده به همراهی شما طمع ندارم و دشمن <span class="description">(معاویه و اصحابش)</span> را به مساعدت شما بیم نمی‌دهم <span class="description">(زیرا بی وفائی و بد قولی شما بر من و دشمن آشکار گردیده است)</span></span>

<span class="Revayat">مَا بَالُکُم مَا دَوَاؤُکُم مَا طِبُّکُم اَلقَومُ رِجَالٌ أَمثَالُکُم</span>

<span class="Translate">(8) چگونه است حال شما <span class="description">(که هر چه شما را بجنگ با دشمن ترغیب میکنم سهل انگاری می‌نمایید)</span> چیست داروی درد شما <span class="description">(تا آماده سازم)</span> بچه چیز علاج می‌پذیرید <span class="description">(تا چاره کنم)</span> دشمنان مردمانی هستند مانند شما <span class="description">(چرا شما مانند آنها نیستید و از آنان بدل خود خوف و ترس راه داده‌اید؟)</span></span>

<span class="Revayat">أَ قَولاً بِغَیرِ عِلمٍ وَ غَفلةً مِن غَیرِ وَرَعٍ وَ طَمَعاً فِی غَیرِ حَقٍّ</span>

<span class="Translate">(9) آیا می‌گوئید گفتاری را که نمی‌دانید و اعتقاد بآن ندارید؟ <span class="description">(برای رفتن بجهاد با یکدیگر می‌گوئید: چنین و چنان خواهیم کرد در صورتیکه اصلا ارادۀ جنگیدن با دشمن ندارید)</span> و آیا در دوری از معاصی غفلت دارید؟ <span class="description">(پس بیدار شوید)</span> آیا در غیر حقّ طمع دارید؟ <span class="description">(در راه باطل و نافرمانی خدا و رسول و امام بر حقّ سودی تصوّر می‌کنید؟ نه چنین است، بلکه طمع نفع بردن از راه باطل و غفلت در معاصی و گفتار بدون علم و اعتقاد سبب بدبختی و بیچارگی در دنیا و آخرت است )</span></span>


==خطبه 30- افشاگری در رابطه با کشته ‌شدن عثمان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام فی معنی قتل عثمان</span>

<span class="Translate">30 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است در بارۀ کشتن عثمان</span>

<span class="Revayat">لَو أَمَرتُ بِهِ لَکُنتُ قَاتِلاً أَو نَهَیتُ عَنهُ لَکُنتُ نَاصِراً</span>

<span class="Translate">(1) اگر به کشتن او امر داده بودم هر آینه کشندۀ او بودم و اگر جلوگیری کرده بودم هر آینه یاورش بودم <span class="description">(پس کشندگان او در این باب با من شور نکردند تا آنان را امر یا نهی کرده باشم)</span></span>

<span class="Revayat">غَیرَ أَنَّ مَن نَصَرَهُ لاَ یَستَطِیعُ أَن یَقُولَ خَذَلَهُ مَن أَنَا خَیرٌ مِنهُ وَ مَن خَذَلَهُ لاَ یَستَطِیعُ أَن یَقُولَ نَصَرَهُ مَن هُوَ خَیرٌ مِنِّی</span>

<span class="Translate">(2) لیکن <span class="description">(می‌دانم)</span> کسیکه یاری کرد او را <span class="description">(مروان ابن حکم و جمعی از بنی امیّه)</span> نمی‌تواند بگوید: من بهترم از کسیکه خوار کرد <span class="description">(یاری ننمود)</span> او را و کسیکه خوار کرد او را <span class="description">(گروهی از مهاجرین و انصار)</span> نمی‌تواند بگوید: یاری نمود او را کسیکه از من بهتر است <span class="description">(غرض حضرت در اینجا نکوهش عثمان است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَنَا جَامِعٌ لَکُم أَمرَهُ اِستَأثَرَ فَأَسَاءَ اَلأَثَرَةَ وَ جَزِعتُم فَأَسَأتُمُ اَلجَزَعَ</span>

<span class="Translate">(3) پس من اکنون سبب کشته شدن او را <span class="description">(بطور اختصار)</span> برای شما بیان میکنم عثمان خلافت را برای خود اختیار کرد و در آن استبداد بخرج داده خود سری نمود <span class="description">(بی مشورت و ملاحظۀ رضای امّت هر کاری می‌خواست انجام می‌داد)</span> پس بد کرد که چنین امری را اختیار نموده و در آن استبداد بکار برد و شما <span class="description">(از ظلم و جور او)</span> بی تابی می‌کردید <span class="description">(شکیبائی نمی‌نمودید و باین جهت او را بقتل رسانیدید)</span> پس شما هم در این بیتابی بد کردید <span class="description">(بایستی صبر می‌نمودید تا این امر به همواری به اصلاح می‌آمد و یا از دور او متفرّق می‌شدید تا حقّ به صاحبش بر می‌گشت)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لِلَّهِ حُکمٌ وَاقِعٌ فِی اَلمُستَأثِرِ وَ اَلجَازِعِ</span>

<span class="Translate">(4) و خدای را حکم ثابتست در بارۀ کسیکه استبداد بخرج داده خود سری نموده و کسیکه در کشتن او بیتابی کرده است <span class="description">(خداوند در روز قیامت میان ایشان حکم خواهد فرمود و هر یک را باندازۀ جرم و تقصیرش کیفر خواهد داد )</span></span>


==خطبه 31- روانشناسی طلحه و زبیر==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام لما أنفذ عبد الله بن عباس إلی الزبیر قبل وقوع الحرب یوم الجمل لیستفیئه إلی طاعته</span>

<span class="Translate">31 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است پیش از واقعۀ جنگ جمل در وقتی که عبد اللّه ابن عبّاس را نزد زبیر فرستاد تا او را به اطاعت حضرت برگرداند</span>

<span class="Revayat">لاَ تَلقَیَنَّ طَلحَةَ فَإِنَّکَ إِن تَلقَهُ تَجِدهُ کَالثَّورِ عَاقِصاً قَرنَهُ یَرکَبُ اَلصَّعبَ وَ یَقُولُ هُوَ اَلذَّلُولُ</span>

<span class="Translate">(1) البتّه طلحه را ملاقات مکن زیرا اگر او را ملاقات کنی می‌یابی مانند گاوی که شاخ خود را پیچیده و تیز کرده <span class="description">(بهر کسیکه نزدیک او رود آمادۀ شاخ زدن است، کنایه از آنکه طلحه بفتنه و فساد مشغول است و از تکبّر و نخوت گوش به سخن هیچکس نمی‌دهد)</span> سوار شتر سرکش میشود و می‌گوید: آن شتر رام است <span class="description">(کارهای دشوار پیش گرفته از نادانی و خود سری آسان می‌شمارد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَکِنِ اِلقَ اَلزُّبَیرَ فَإِنَّهُ أَلیَنُ عَرِیکَةً</span>

<span class="Translate">(2) و لیکن زبیر را ملاقات کن زیرا طبیعت او نرمتر <span class="description">(حسن خلق و فرمانبرداریش بیشتر)</span> است</span>

<span class="Revayat">فَقُل لَهُ یَقُولُ لَکَ اِبنُ خَالِکَ عَرَفتَنِی بِالحِجَازِ وَ أَنکَرتَنِی بِالعِرَاقِ فَمَا عَدَا مِمَّا بَدَا أقول و هو علیه‌السلام أول من سمعت منه هذه الکلمة أعنی فما عدا مما بدا</span>

<span class="Translate">و (3) باو بگو: پسر دائی تو <span class="description">(مادر زبیر صفیّه خواهر ابو طالب است)</span> می‌گوید تو مرا در حجاز <span class="description">(مدینه)</span> شناختی <span class="description">(بمن بیعت کردی)</span> و در عراق <span class="description">(بصره)</span> انکار نمودی <span class="description">(عهد و پیمان خود را شکسته از اطاعت من خارج شدی)</span> پس چه چیز ترا منصرف کرد از آنچه بر تو ظاهر و هویدا گردیده بود <span class="description">(چه رو داد که عهد و پیمان خود را شکسته با من در صدد مخالفت و کار زار برآمدی سیّد رضیّ فرماید:)</span> می‌گویم: آن حضرت علیه السّلام اوّل کسی است که این کلمۀ «فما عدا ممّا بدا» از او شنیده شده است</span>


==خطبه 32- شناخت أنواع انسانهای فاسد==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">32 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در شکایت از اهل زمان خود)</span></span>

<span class="Revayat">أَیُّهَا اَلنَّاسُ إِنَّا قَد أَصبَحنَا فِی دَهرٍ عَنُودٍ وَ زَمَنٍ کَنُودٍ یُعَدُّ فِیهِ اَلمُحسِنُ مُسِیئاً وَ یَزدَادُ اَلظَّالِمُ فِیهِ عُتُوّاً</span>

<span class="Translate">(1) ای مردم، ما صبح کردیم <span class="description">(واقع شده‌ایم)</span> در روزگاری که <span class="description">(مردم آن)</span> ستمکار و کفران کنندۀ نعمت هستند نیکوکار در آن بدکار شمرده میشود و ظالم نخوت خود را می‌افزاید</span>

<span class="Revayat">لاَ نَنتَفِعُ بِمَا عَلِمنَا وَ لاَ نَسأَلُ عَمَّا جَهِلنَا وَ لاَ نَتَخَوَّفُ قَارِعَةً حَتَّی تَحِلَّ بِنَا</span>

<span class="Translate">(2) از آنچه که می‌دانیم بهره‌ای نبریم <span class="description">(بر وفق علم خود عمل نمی‌کنیم)</span> و از آنچه را که نمی‌دانیم نمی‌پرسیم و <span class="description">(بر اثر نادانی و نخوت)</span> از بلای بزرگ نمی‌ترسیم تا اینکه بما وارد شود</span>

<span class="Revayat">فَالنَّاسُ عَلَی أَربَعَةِ أَصنَافٍ مِنهُم مَن لاَ یَمنَعُهُ اَلفَسَادَ فِی اَلأَرضِ إِلاَّ مَهَانَةُ نَفسِهِ وَ کَلاَلَةُ حَدِّهِ وَ نَضِیضُ وَفرِهِ</span>

<span class="Translate">پس (3) <span class="description">(به عاقبت کار خود فکر نمی‌کنیم تا آنگاه که به بدبختی و بیچارگی مبتلی گردیم، در این زمان)</span> مردم بر چهار صنفند اوّل کسی است که او را از فتنه و فساد منع نمی‌کند مگر بیچارگی و کندی شمشیر و کمی مال او</span>

<span class="Revayat">وَ مِنهُم اَلمُصلِتُ لِسَیفِهِ وَ اَلمُعلِنُ بِشَرِّهِ وَ اَلمُجلِبُ بِخَیلِهِ وَ رَجلِهِ قَد أَشرَطَ نَفسَهُ وَ أَوبَقَ دِینَهُ لِحُطَامٍ یَنتَهِزُهُ أَو مِقنَبٍ یَقُودُهُ أَو مِنبَرٍ یَفرَعُهُ</span>

<span class="Translate">(4) دوّم کیست که شمشیر از غلاف کشیده و شرّ خود را آشکار ساخته سواره و پیاده <span class="description">(لشگریان)</span> خویش را گرد آورده برای فتنه و فساد خویشتن را آماده نموده، دینش را تباه کرده <span class="description">(از دست داده)</span> است برای متاعی که به غنیمت برباید، یا برای سوارانی که پیشرو خود قرار دهد <span class="description">(برای اظهار تبختر و بزرگی)</span> یا برای منبری که بر آن بر آید <span class="description">(و بمردم پیشوائیش را نمایش دهد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَبِئسَ اَلمَتجَرُ أَن تَرَی اَلدُّنیَا لِنَفسِکَ ثَمَناً وَ مِمَّا لَکَ عِندَ اَللَّهِ عِوَضاً</span>

<span class="Translate">(5) و بد تجارتی است که خود را و بهشتی که خداوند آنرا برای تو قرار داده بفروشی و به بهای آن دنیا را بگیری</span>

<span class="Revayat">وَ مِنهُم مَن یَطلُبُ اَلدُّنیَا بِعَمَلِ اَلآخِرَةِ وَ لاَ یَطلُبُ اَلآخِرَةَ بِعَمَلِ اَلدُّنیَا</span>

<span class="Translate">(6) سوّم کسی است که دنیا را بعمل آخرت <span class="description">(تظاهر به عبادت و بندگی)</span> می‌طلبد و آخرت را بعمل دنیا <span class="description">(زهد و تقوی و عبادت حقیقیّ‌)</span> خواهان نیست</span>

<span class="Revayat">قَد طَأمَنَ مِن شَخصِهِ وَ قَارَبَ مِن خَطوِهِ وَ شَمَّرَ مِن ثَوبِهِ وَ زَخرَفَ مِن نَفسِهِ لِلأَمَانَةِ وَ اِتَّخَذَ سِترَ اَللَّهِ ذَرِیعَةً إِلَی اَلمَعصِیَةِ</span>

<span class="Translate">(7) خود را با وقار و طمأنینه نشان می‌دهد <span class="description">(مانند پرهیزکاران تواضع و فروتنی از خود ظاهر نموده و گام خویش را نزدیک بهم گذارده (مانند مردم بی اذیّت و آزار در راه رفتن آهسته آهسته قدم بر می‌دارد) و (برای عبادت و بندگی) دامن جامه‌اش را جمع کرده بسرعت تمام راه می‌رود و خود را برای امین قرار دادن و مورد وثوق گشتن (نزد مردم بزهد و تقوی) آراسته نموده و پردۀ خداوند (راه دین و شریعت) را وسیلۀ معصیت قرار داده (خود را بلباس دین جلوه داده با حیله و تزویر برای صید متاع دنیا و جلب مال و دارائی در راه مردم دام افکنده))</span></span>

<span class="Revayat">وَ مِنهُم مَن أَقعَدَهُ عَن طَلَبِ اَلمُلکِ ضُئُولَةُ نَفسِهِ</span>

<span class="Translate">(8) چهارم کسی است که بر اثر حقارت و پستی و نداشتن وسیله‌ای که بمقام ریاست برسد از خواستن آن مقام خانه نشین گردیده است</span>

<span class="Revayat">وَ اِنقِطَاعُ سَبَبِهِ فَقَصَرَتهُ اَلحَالُ عَلَی حَالِهِ فَتَحَلَّی بِاسمِ اَلقَنَاعَةِ وَ تَزَیَّنَ بِلِبَاسِ أَهلِ اَلزَّهَادَةِ وَ لَیسَ مِن ذَلِکَ فِی مَرَاحٍ وَ لاَ مَغدًی</span>

<span class="Translate">(9) و چون دسترسی به آرزوهای خود ندارد بهمان حالی که مانده خویش را قانع نشان داده بلباس اهل زهد و تقوی زینت می‌دهد و حال آنکه نه در اندرون خود که شب آرام می‌گیرد و نه در بیرون که روز بسر می‌برد <span class="description">(هیچ وقت)</span> اهل قناعت و زهد نیست</span>

<span class="Revayat">وَ بَقِیَ رِجَالٌ غَضَّ أَبصَارَهُم ذِکرُ اَلمَرجِعِ وَ أَرَاقَ دُمُوعَهُم خَوفُ اَلمَحشَرِ فَهُم بَینَ شَرِیدٍ نَادٍّ وَ خَائِفٍ مَقمُوعٍ وَ سَاکِتٍ مَکعُومٍ وَ دَاعٍ مُخلِصٍ وَ ثَکلاَنَ مُوجَعٍ</span>

<span class="Translate">(10) و مردانی چند باقی مانده‌اند که یاد روز باز پسین چشمهای ایشان را <span class="description">(از لذّات دنیا)</span> پوشانده است و از بیم آن روز اشکشان جاری است پس بعضی از آنها رانده و رمیده‌اند <span class="description">(بر اثر انکار منکر یا مشاهدۀ کارهای ناشایسته از میان مردم بیرون رفته یا منزوی شده‌اند)</span> و جمعی ترسناک و خوار و برخی خاموش و دهن بسته مانده‌اند <span class="description">(که نمی‌توانند حقّ را آشکار کنند)</span> و بعضی از روی اخلاص و راستی <span class="description">(مردم را براه حقّ‌)</span> دعوت میکنند <span class="description">(یا آنکه خدا را از روی اخلاص خوانده آمرزش می‌طلبند)</span> و گروهی <span class="description">(بر اثر جور ستمکاران)</span> اندوهگین و رنجورند</span>

<span class="Revayat">قَد أَخمَلَتهُمُ اَلتَّقِیَّةُ وَ شَمَلَتهُمُ اَلذِّلَّةُ فَهُم فِی بَحرٍ أُجَاجٍ أَفوَاهُهُم ضَامِزَةٌ وَ قُلُوبُهُم قَرِحَةٌ قَد وَعَظُوا حَتَّی مُلُّوا وَ قُهِرُوا حَتَّی ذَلُّوا وَ قُتِلُوا حَتَّی قَلُّوا</span>

<span class="Translate">(11) و تقیّه و پنهان شدن <span class="description">(از دشمنان)</span> ایشان را گمنام کرده <span class="description">(بطوریکه هیچکس آنها را نمی‌شناسد)</span> و ذلّت و خواری آنان را فرا گرفته پس ایشان در دریای شور فرو رفته دهانشان بسته و دلشان زخمدار است و مردم را پند داده‌اند تا اینکه ملول و رنجیده شدند <span class="description">(چون به سخنان آنها گوش نداده اعتنائی بایشان ننمودند)</span> و بر اثر مغلوبیّت ذلیل و خوار گشته کشته گردیدند تا اینکه کم شدند</span>

<span class="Revayat">فَلتَکُنِ اَلدُّنیَا فِی أَعیُنِکُم أَصغَرَ مِن حُثَالَةِ اَلقَرَظِ وَ قُرَاضَةِ اَلجَلَمِ وَ اِتَّعِظُوا بِمَن کَانَ قَبلَکُم قَبلَ أَن یَتَّعِظَ بِکُم مَن بَعدَکُم وَ اُرفُضُوهَا ذَمِیمَةً فَإِنَّهَا قَد رَفَضَت مَن کَانَ أَشغَفَ بِهَا مِنکُم و هذه الخطبة ربما نسبها من لا علم له إلی معاویة و هی من کلام أمیر المؤمنین علیه‌السلام الذی لا یشک فیه و أین الذهب من الرغام و العذب من الأجاج و قد دل علی ذلک الدلیل الخریت و نقده الناقد البصیر عمرو بن بحر الجاحظ فإنه ذکر هذه الخطبة فی کتاب البیان و التبیین و ذکر من نسبها إلی معاویة ثم قال هی بکلام علی علیه‌السلام أشبه و بمذهبه فی تصنیف الناس و بالإخبار عما هم علیه من القهر و الإذلال و من التقیة و الخوف ألیق قال و متی وجدنا معاویة فی حال من الأحوال یسلک فی کلامه مسلک الزهاد و مذاهب العباد</span>

<span class="Translate">(12) پس باید دنیا <span class="description">(ئی که رفتارش با نیکان چنین بوده)</span> در نظر شما کوچکتر باشد از تفالۀ برگ درخت سلم <span class="description">(درختی است در بیابان که برگ آن در دبّاغی بکار می‌رود)</span> و از خرده ریزه‌ای که از مقراض می‌افتد <span class="description">(هنگام مقراض کردن پشم گوسفند و مانند آن)</span> و پند گیرید <span class="description">(تنبیه شوید)</span> از احوال پیشینیان <span class="description">(رفتند و به جزای اعمالشان رسیدند)</span> پیش از آنکه آیندگان از حال شما پند گیرند و رها کنید دنیا را که مذموم و ناپسندیده است زیرا دنیا بکسیکه بیش از شما بآن علاقه و دوستی داشته وفاء ننموده <span class="description">(سیّد رضیّ فرماید:)</span> می‌گویم: نادانی، این خطبه را به معاویه نسبت داده و شکّ و ریبی نیست در اینکه این خطبه از سخنان امیر المؤمنین علیه السّلام است و کجا برابری میکند مرتبۀ طلا با خاک و مرتبۀ آب شیرین با آب شور؟! و دلالت نموده بر درستی این سخن راهنمای ماهر و تشخیص داده آنرا مشخّص بینا: عمرو ابن بحر جاحظ که این خطبه را در کتاب «بیان و تبیین» بیان کرده و کسیرا که آنرا به معاویه نسبت داده نام برده این خطبه بکلام علیّ علیه السّلام شبیه‌تر و به روش آن حضرت در تقسیم مردم و شمردن اصناف ایشان و خبر دادن از احوال آنها: مغلوبیّت، خواری، تقیّه و خوف لایقتر و سزاوارتر است <span class="description">(و نیز در آن کتاب)</span> گفته: ما معاویه را در کجا یافتیم که در</span>


==خطبه 33- قاطعیت امام علیه السلام در مبارزه با باطل==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام عند خروجه لقتال أهل البصرة قَالَ عَبدُ اَللَّهِ اَبنُ عَبَّاسِ دَخَلتُ عَلَی أَمِیرِ اَلمُؤمِنِینَ علیه‌السلام بِذِی قَارٍ وَ هُوَ یَخصِفُ نَعلَهُ فَقَالَ لِی مَا قِیمَةُ هَذِهِ اَلنَّعلِ فَقُلتُ لاَ قِیمَةَ لَهَا فَقَالَ علیه‌السلام وَ اَللَّهِ لَهِیَ أَحَبُّ إِلَیَّ مِن إِمرَتِکُم إِلاَّ أَن أُقِیمَ حَقّاً أَو أَدفَعَ بَاطِلاً ثُمَّ خَرَجَ فَخَطَبَ اَلنَّاسَ فَقَالَ</span>

<span class="Translate">کلام خود راه زهّاد پیش گیرد و به روش بندگان خدا رفتار نماید؟ عبد اللّه ابن عبّاس گفت: در ذی قار <span class="description">(موضعی است نزدیک بصره)</span> بر امیر المؤمنین علیه السّلام وارد شدم هنگامیکه پارگی کفش خود را می‌دوخت پس بمن فرمود قیمت این کفش چند است‌؟ عرض کردم ارزشی ندارد فرمود: سوگند بخدا این کفش نزد من از امارت و حکومت بر شما محبوبتر است، لکن <span class="description">(من قبول چنین امارت و حکومتی نموده‌ام برای اینکه)</span> حقّی را ثابت گردانم یا باطلی را بر اندازم پس حضرت بیرون رفته برای مردم خطبه خواند و فرمود</span>

<span class="Revayat">إِنَّ اَللَّهَ بَعَثَ مُحَمَّداً صلی‌الله‌علیه‌وآله وَ لَیسَ أَحَدٌ مِنَ اَلعَرَبِ یَقرَأُ کِتَاباً وَ لاَ یَدَّعِی نُبُوَّةً</span>

<span class="Translate">(1) خداوند سبحان حضرت محمّد صلّی اللّٰه علیه و آله را فرستاد در میان عرب که هیچیک از آنها نبود که کتاب بخواند و نه دعوی نبوّت و پیغمبری کند <span class="description">(نه کتابی در میان ایشان بود و نه پیغمبری)</span></span>

<span class="Revayat">فَسَاقَ اَلنَّاسَ حَتَّی بَوَّأَهُم مَحَلَّتَهُم وَ بَلَّغَهُم مَنجَاتَهُم فَاستَقَامَت قَنَاتُهُم وَ اِطمَأَنَّت صَفَاتُهُم</span>

<span class="Translate">(2) پس آن حضرت ایشان را رهنمایی فرمود <span class="description">(از گفتار و کردار زشت منع نمود)</span> تا آنکه جا داد آنها را به مکان‌شان و به جایگاه آسودگی رسانیدشان و از بیچارگی نجاتشان داد پس نیزۀ ایشان راست گردید <span class="description">(به استقلال و نظم در زندگی رسیدند)</span> و سنگ بزرگ لرزان آنان آرامش یافت <span class="description">(اضطراب و نگرانی که بر اثر نا امنی داشتند بر طرف شد)</span></span>

<span class="Revayat">أَمَا وَ اَللَّهِ إِن کُنتُ لَفِی سَاقَتِهَا حَتَّی وَلَّت بِحَذَافِیرِهَا مَا ضَعُفتُ وَ لاَ جَبُنتُ</span>

<span class="Translate">(3) آگاه باشید سوگند بخدا من در میان کسانی بودم که آنها را براه هدایت و رستگاری سوق می‌دادند <span class="description">(و با آنان که زیر بار اطاعت نرفته جنگیدند جنگ کردم)</span> تا همۀ لشگریان دشمن پشت کرده فرار نمودند و من <span class="description">(در آن واقعه)</span> عاجز نبوده ترس بخود راه ندادم</span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّ مَسِیرِی هَذَا لِمِثلِهَا فَلَأَبقُرَنَّ اَلبَاطِلَ حَتَّی یَخرُجَ اَلحَقُّ مِن جَنبِهِ</span>

<span class="Translate">(4) و این رفتن من بجنگ مردم بصره مانند همان هنگام است که با پیغمبر برای هدایت و رستگاری خلق می‌رفتیم پس <span class="description">(اکنون هم عاجز نبوده و ترس بمن راه نمی‌یابد، و)</span> باطل را می‌شکافم تا حقّ از پهلوی آن بیرون آید <span class="description">(تاریکی باطل که حقّ را پوشانده من به روشنائی عمل خود بر طرف می‌سازم تا هویدا گردد)</span></span>

<span class="Revayat">مَا لِی وَ لِقُرَیشٍ وَ اَللَّهِ لَقَد قَاتَلتُهُم کَافِرِینَ وَ لَأُقَاتِلَنَّهُم مَفتُونِینَ</span>

<span class="Translate">(5) مرا با قریش چه کار است‌؟ <span class="description">(سبب دشمنی ایشان با من چیست)</span> سوگند بخدا <span class="description">(غرض از جنگ کردن من با ایشان این است که)</span> در وقتی که کافر <span class="description">(مشرک و بت پرست)</span> بودند با آنها جنگیدم و اکنون هم که فتنه و فساد پیش گرفته از راه حقّ قدم بیرون نهاده‌اند با آنان می‌جنگم <span class="description">(پس جنگ من با آنها در این دو موقع بر اثر کفر و ضلالت است و گر نه دشمنی ندارم)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنِّی لَصَاحِبُهُم بِالأَمسِ کَمَا أَنَا صَاحِبُهُمُ اَلیَومَ</span>

<span class="Translate">(6) و من همانطور که دیروز <span class="description">(زمان حیات حضرت رسول در جنگ کردن)</span> با ایشان همراه بودم <span class="description">(استقامت داشتم)</span> امروز هم همراه هستم <span class="description">(ایستادگی دارم، پس در استقامت و دلیری من هیچ تغییری پیدا نشده، بنا بر این از راه ضلالت و گمراهی قدم بیرون نهید و دست از کارزار با من بردارید )</span></span>


==خطبه 34- برانگیختن مردم برای نبرد با شامیان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام فی استنفار الناس إلی أهل الشام</span>

<span class="Translate">34 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است هنگامیکه اصحاب خود را امر بجنگ با مردم شام فرموده <span class="description">(بعد از جنگ با خوارج در نهروان حضرت مردم را امر فرمود که در نخیله بیرون شهر کوفه گرد آمده برای جنگ با مردم شام آماده باشند و بایشان دستور داد که کمتر به ملاقات زن و فرزندانشان بروند، آنها سخنان حضرت را پیروی نکرده پنهانی داخل کوفه شدند، و آن بزرگوار را با معدودی از بزرگانشان در آنجا تنها گذاشته لشگرگاه را خالی کردند، پس کسانیکه به کوفه رفتند بر نگشتند و آنها که مانده بودند شکیبائی نداشتند، لذا حضرت به کوفه تشریف آورده برای مردم خطبه خواند و آنها را بجهاد ترغیب نمود، آنان اطاعت نکردند، پس حضرت ایشان را چند روزی بحال خود گذاشت و بعد از آن این خطبه را فرمود)</span></span>

<span class="Revayat">أُفٍّ لَکُم لَقَد سَئِمتُ عِتَابَکُم أَ رَضِیتُم بِالحَیٰاةِ اَلدُّنیٰا مِنَ اَلآخِرَةِ عِوَضاً وَ بِالذُّلِّ مِنَ اَلعِزِّ خَلَفاً</span>

<span class="Translate">(1) من از شما دلتنگ و نگران می‌باشم و از ملامت کردن شما رنجیده گشتم آیا در عوض زندگانی همیشگی به زندگانی موقّت دنیا خوشنود، هستید و بجای عزّت و بزرگی تن بذلّت و خواری دادید؟</span>

<span class="Revayat">إِذَا دَعَوتُکُم إِلَی جِهَادِ عَدُوِّکُم دَارَت أَعیُنُکُم کَأَنَّکُم مِنَ اَلمَوتِ فِی غَمرَةٍ وَ مِنَ اَلذُّهُولِ فِی سَکرَةٍ یُرتَجُ عَلَیکُم حَوَارِی فَتَعمَهُونَ فَکَأَنَّ قُلُوبَکُم مَألُوسَةٌ فَأَنتُم لاَ تَعقِلُونَ</span>

<span class="Translate">(2) وقتی شما را بجنگ کردن با دشمن می‌خوانم چشمهایتان دور می‌زند <span class="description">(مضطرب می‌شوید گویا بسختی مرگ و رنج بیهوشی مبتلی شده‌اید که راه گفت و شنود شما با من بسته در پاسخ سخنانم حیران و سرگردانید مانند آنکه عقل از شما زائل گشته دیوانه شده‌اید که (راه اصلاح را از فساد و خوبی را از بدی و عزّت را از ذلّت تمیز نمی‌دهید و) نمی‌فهمید)</span></span>

<span class="Revayat">مَا أَنتُم لِی بِثِقَةٍ سَجِیسَ اَللَّیَالِی وَ مَا أَنتُم بِرُکنٍ یُمَالُ بِکُم وَ لاَ زَوَافِرُ عِزٍّ یُفتَقَرُ إِلَیکُم</span>

<span class="Translate">(3) هیچ وقت شما برای من نه امین و درستکار هستید <span class="description">(اعتماد بشما نداشته و ندارم)</span> و نه سپاهی می‌باشید که <span class="description">(برای دفع دشمن)</span> میل بشما داشته باشند و نه یاران توانائی که نیازمند بشما گردند</span>

<span class="Revayat">مَا أَنتُم إِلاَّ کَإِبِلٍ ضَلَّ رُعَاتُهَا فَکُلَّمَا جُمِعَت مِن جَانِبٍ اِنتَشَرَت مِن آخَرَ</span>

<span class="Translate">(4) نیستید شما مگر مانند شترهایی که ساربانهایشان ناپیدا هستند، چون از طرفی گرد آیند از طرف دیگر پراکنده شوند</span>

<span class="Revayat">لَبِئسَ لَعَمرُ اَللَّهِ سَعرُ نَارِ اَلحَربِ أَنتُم تُکَادُونَ وَ لاَ تَکِیدُونَ وَ تُنتَقَصُ أَطرَافُکُم فَلاَ تَمتَعِضُونَ لاَ یُنَامُ عَنکُم وَ أَنتُم فِی غَفلَةٍ سَاهُونَ</span>

<span class="Translate">(5) سوگند بخدا شما برای افروخته شدن آتش جنگ بد مردمی باشید <span class="description">(زیرا)</span> با شما مکر و حیله میکنند و شما حیله نمی‌کنید و شهرهای شما را تصرّف می‌نمایند و شما خشمگین نمی‌شوید <span class="description">(در صدد دفاع بر نمی‌آیید)</span> دشمن به خواب نمی‌رود و شما را خواب غفلت ربوده فراموش کار هستید</span>

<span class="Revayat">غُلِبَ وَ اَللَّهِ اَلمُتَخَاذِلُونَ</span>

<span class="Translate">(6) سوگند بخدا مغلوبند کسانیکه <span class="description">(برای جلوگیری از پیشروی دشمن)</span> با یکدیگر همراهی نکردند</span>

<span class="Revayat">وَ اَیمُ اَللَّهِ إِنِّی لَأَظُنُّ بِکُم أَن لَو حَمِسَ اَلوَغَی وَ اِستَحَرَّ اَلمَوتُ قَدِ اِنفَرَجتُم عَنِ اِبنِ أَبِی طَالِبٍ اِنفِرَاجَ اَلرَّأسِ</span>

<span class="Translate">(7) سوگند بخدا گمان میکنم اگر جنگ شدّت یابد و آتش مرگ و قتل افروخته شود شما مانند جدا شدن سر از بدن از <span class="description">(اطراف)</span> پسر ابو طالب جدا خواهید شد <span class="description">(با این خوف و ترسی که دارید ممکن نیست دوباره بدور من گرد آئید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَللَّهِ إِنَّ اِمرَأً یُمَکِّنُ عَدُوَّهُ مِن نَفسِهِ یَعرُقُ لَحمَهُ وَ یَهشِمُ عَظمَهُ وَ یَفرِی جِلدَهُ لَعَظِیمٌ عَجزُهُ ضَعِیفٌ مَا ضُمَّت عَلَیهِ جَوَانِحُ صَدرِهِ</span>

<span class="Translate">(8) و سوگند بخدا مردی که دشمن را بطوری بر خود مسلّط کند که گوشتش را بدون اینکه چیزی بر استخوان باقی بماند بخورد و استخوان را شکسته پوستش را جدا سازد <span class="description">(خلاصه از دشمن که هستی او را از جان و مال و زن و فرزند در تصرّف آورده جلوگیری ننماید)</span> ناتوانی و بی حمیّتی او بسیار و قلب و آنچه آنرا از اطراف سینۀ او فرا گرفته ضعیف است</span>

<span class="Revayat">أَنتَ فَکُن ذَاکَ إِن شِئتَ فَأَمَّا أَنَا فَوَاللَّهِ دُونَ أَن أُعطِیَ ذَلِکَ ضَربٌ بِالمَشرَفِیَّةِ تَطِیرُ مِنهُ فَرَاشُ اَلهَامِ وَ تَطِیحُ اَلسَّوَاعِدُ وَ اَلأَقدَامُ وَ یَفعَلُ اَللّٰهُ بَعدَ ذَلِکَ مٰا یَشٰاءُ أَیُّهَا اَلنَّاسُ إِنَّ لِی عَلَیکُم حَقّاً وَ لَکُم عَلَیَّ حَقٌّ فَأَمَّا حَقُّکُم عَلَیَّ فَالنَّصِیحَةُ لَکُم وَ تَوفِیرُ فَیئِکُم عَلَیکُم وَ تَعلِیمُکُم کَیلاَ تَجهَلُوا وَ تَأدِیبُکُم کَیمَا تُعَلِّمُوا وَ أَمَّا حَقِّی عَلَیکُم فَالوَفَاءُ بِالبَیعَةِ وَ اَلنَّصِیحَةُ فِی اَلمَشهَدِ وَ اَلمَغِیبِ وَ اَلإِجَابَةُ حِینَ أَدعُوکُم وَ اَلطَّاعَةُ حِینَ آمُرُکُم</span>

<span class="Translate">(9) ای شنونده اگر تو هم می‌خواهی در ناتوانی و بی حمیّتی مانند این مرد باش و امّا من بخدا سوگند پیش از آنکه به دشمن فرصت و توانائی دهم با شمشیرهای مشرفی <span class="description">(مشارف نام قرایی بوده که شمشیر مشرفی بآن منسوب است)</span> چنان باو خواهم زد که ریزه استخوانهای سر او بپرّد و بازوها و قدمهایش قطع شود و پس از کوشش من اختیار فتح و فیروزی با خدا است ( 10 )ای مردم مرا بر شما حقّی و شما را بر من حقّی است امّا حقّی که شما بر من دارید نصیحت کردن بشما است <span class="description">(ترغیب به اخلاق پسندیده و باز داشتن از گفتار و کردار ناشایسته)</span> و رساندن غنیمت و حقوق بشما است به تمامی <span class="description">(از بیت المال مسلمین بدون اینکه بگذارم حیف و میل شود)</span> و یاد دادن بشما است <span class="description">(از کتاب و سنّت آنچه را که نمی‌دانید)</span> تا نادان نمانید و تربیت نمودن شما است <span class="description">(بآداب شرعیّه)</span> تا بیاموزید <span class="description">(و بر طبق آن رفتار نمائید)</span> و امّا حقّی که من بر شما دارم باقی ماندن به بیعت است و اخلاص و دوستی در پنهان و آشکار و اجابت من چون شما را بخوانم و اطاعت و پیروی بآنچه بشما امر کنم</span>


==خطبه 35- نکوهش سرپیچی از فرمان رهبری در جریان حکمیت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام بعد التحکیم</span>

<span class="Translate">35 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است که پس از رأی دادن حکمین فرموده است: <span class="description">(وقتی که عمرو ابن عاص و ابو موسی بموجب قرارداد تحکیم در دومة الجندل که قلعۀ بین شام و مدینه و بشام نزدیکتر بوده و در سر حدّ شام و عراق واقع است بهم رسیدند و راجع بامر خلافت با یکدیگر گفتگو نمودند، حضرت در آن هنگام به کوفه تشریف برده منتظر دانستن نتیجۀ حکم آنها بود، تا اینکه در آخر عمرو، ابو موسی را فریب داد و قرار گذاشتند هر یک بمنبر رفته امیر خود را عزل نموده امر خلافت را بشوری محوّل نمایند، عمرو، ابو موسی را بر خود مقدّم داشت که بمنبر رفت و حضرت امیر را از خلافت عزل نمود، و بعد از او عمرو بمنبر رفته معاویه را بخلافت نصب کرد، چون این خبر در کوفه به آن حضرت رسید دلتنگ شده برخاست و برای مردم این خطبه را خواند)</span></span>

<span class="Revayat">اَلحَمدُ لِلَّهِ وَ إِن أَتَی اَلدَّهرُ بِالخَطبِ اَلفَادِحِ وَ اَلحَدَثِ اَلجَلِیلِ</span>

<span class="Translate">(1) ستایش مخصوص خداوند است هر چند روزگار بلیّۀ بزرگ و پیش آمد بسیار سخت پیش آرد <span class="description">(مقصود حضرت این است که ستایش خداوند در هر حال خواه در وقت خوشی و خواه در وقت سختی لازم است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَشهَدُ أَن لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ وَحدَهُ لاَ شَرِیکَ لَهُ لَیسَ مَعَهُ إِلَهٌ غَیرُهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبدُهُ وَ رَسُولُهُ صلی‌الله‌علیه‌وآله</span>

<span class="Translate">(2) و گواهی می‌دهم که نیست خدائی مگر خدای یگانه که شریک ندارد و نیست معبودی سوای او و محمّد بنده و فرستادۀ او است</span>

<span class="Revayat">أَمَّا بَعدُ فَإِنَّ مَعصِیَةَ اَلنَّاصِحِ اَلشَّفِیقِ اَلعَالِمِ اَلمُجَرِّبِ تُورِثُ اَلحَیرَةَ وَ تُعقِبُ اَلنَّدَامَةَ</span>

<span class="Translate">خداوند بر او و آلش درود فرستد. (3) و بعد، نتیجۀ نافرمانی نصیحت کنندۀ مهربان که <span class="description">(بهر چیز)</span> دانا و با تجربه است حسرت و اندوه است و در پی آن ندامت و پشیمانی</span>

<span class="Revayat">وَ قَد کُنتُ أَمَرتُکُم فِی هَذِهِ اَلحُکُومَةِ أَمرِی وَ نَخَلتُ لَکُم مَخزُونَ رَأیِی لَو کَانَ یُطَاعُ لِقَصِیرٍ أَمرٌ</span>

<span class="Translate">(4) و من در این حکمیّت <span class="description">(چون زیان آنرا می‌دانستم)</span> امر و رأی خود را با خلاصۀ آنچه در نظر داشتم برای شما بیان کردم <span class="description">(شما گفتارم را پیروی نکردید به پشیمانی گرفتار شدید که سودی ندارد)</span> «لو کان یطاع لقصیر أمر» ای کاش امر و رأی قصیر پیروی می‌شد <span class="description">(این جمله ضرب المثل مشهور عرب است برای کسانیکه نصیحت ناصح را نشنوند و به پشیمانی مبتلی گردند، و قصّۀ آن اینست که جذیمۀ أبرش پادشاه حیره با عمرو ابن ظرب پادشاه جزیره جنگ کرد و او را بقتل رسانید، پس از عمرو دخترش زبّاء جانشین پدر شد و در صدد خونخواهی پدر بر آمده خواست با جذیمه کار زار نماید خواهرش زبیبه او را منع کرد، پس زبّاء بفکر افتاد که با مکر و حیله انتقام پدر را بگیرد، نامه‌ای به جذیمه نوشت که من زنم و زنان را پادشاهی نشاید و از شوهر ناگزیرند، و من غیر از تو کسیرا برای همسری نمی‌پسندم و اگر بیم سرزنش مردم نبود خودم بسوی تو می‌آمدم، پس اگر قدم رنجه فرمایی مملکت مرا از آن خود خواهی یافت، چون نامه به جذیمه رسید با بزرگان اصحابش مشورت کرد همه او را باین سفر تشویق نمودند مگر قصیر ابن سعید که فرزند کنیز او و مردی بسیار با هوش و تدبیر بود که هیچ گاه جانب احتیاط را فرو نمی‌گذاشت، از روی فراست حدس زد که باید حیله‌ای در این دعوت باشد، لذا با رأی اصحاب جذیمه مخالفت کرد و او را از این سفر منع نمود، لیکن جذیمه به گفتار او اعتنائی نکرده با هزار سوار حرکت کرد، چون نزدیک جزیره رسید لشگر زبّاء او را استقبال نمودند ولی احترام زیادی ندید، قصیر اشاره کرد که برگرد و به نزد زبّاء نرو که من در این کار مکر و حیله می‌بینم، جذیمه باز اعتنائی به گفتۀ او نکرده چون وارد جزیره گشت، او را کشتند، آنگاه قصیر گفت: لو کان یطاع لقصیر أمر و این سخن در میان عرب ضرب المثل شد، خلاصه مقصود حضرت آنست که ای کاش رأی و اندیشۀ مرا در قبول نکردن حکمیّت عمرو ابن عاص و ابو موسی پیروی می‌کردید تا اکنون پشیمان نمی‌شدید، و من آنچه را که بشما باید بگویم گفتم)</span></span>

<span class="Revayat">فَأَبَیتُم عَلَیَّ إِبَاءَ اَلمُخَالِفِینَ اَلجُفَاةِ وَ اَلمُنَابِذِینَ اَلعُصَاةِ حَتَّی اِرتَابَ اَلنَّاصِحُ بِنُصحِهِ وَ ضَنَّ اَلزَّندُ بِقَدحِهِ</span>

<span class="Translate">(5) پس مرا پیروی نکرده امتناع نمودید، مانند مخالفین جفاء کار و پیمان شکن نافرمان تا اینکه <span class="description">(بر اثر اصرار شما بر مخالفت و نافرمانی)</span> نصیحت کننده در پند دادن مردّد گشت و آتش زنه از آتش دادن بخل ورزیده <span class="description">(با اینکه نصیحت کنندۀ با تجربه هرگز مردّد نمی‌شود و از پند دادن خودداری نمی‌کند، اتّفاق رأی و اجتماع شما بر مخالفت و نافرمانی او را مانند کسی نموده که در گفتارش مردّد باشد و از پند دادن خودداری نماید، و این جملۀ و ضنّ الزّند بقدحه مثلی است که گفته میشود برای کسیکه چون مردم نصائح سودمند او را قبول نکنند از پند دادن مضایقه میکند، و صلاح و فساد کار ایشان را نمی‌گوید)</span></span>

<span class="Revayat">فَکُنتُ أَنَا وَ إِیَّاکُم کَمَا قَالَ أَخُو هَوَازِنَ أَمَرتُکُم أَمرِی بِمُنعَرِجِ اَللِّوَی فَلَم تَستَبِینُوا اَلنُّصحَ إِلاَّ ضُحَی اَلغَدِ</span>

<span class="Translate">(6) پس حکایت من و شما مانند آنست که برادر هوازن <span class="description">(درید ابن الصّمة)</span> گفته <span class="description">(و سبب اینکه حضرت درید را برادر هوازن فرموده آنست که در نسب به قبیلۀ هوازن می‌رسد، زیرا او از بنی خشم ابن معاویه ابن بکر ابن هوازن است، چنانکه خداوند متعال در قرآن کریم س 46 ی 21 می‌فرماید: « وَ اُذکُر أَخٰا عٰادٍ» » یعنی یاد کن برادر عاد را که مراد حضرت هود پیغمبر است که از قبیلۀ عاد بوده، و حکایت درید آنست که چون با برادرش عبد اللّه بجنگ بنی بکر ابن هوازن رفت و غنیمت بسیاری آورد، در مراجعت عبد اللّه خواست در منعرج اللّوی که اسم موضعی است یک شب توقّف کند، درید از باب نصیحت او را گفت: ماندن در اینجا دور از احتیاط است، مبادا بنی هوازن را جمعیّت و کمکی فراهم آمده ناگاه بر سر ما تازند، عبد اللّه از غروری که داشت پند او را گوش نداد و شب را در آن منزل توقّف نمود، فردا چاشتگاه طایفۀ بنی هوازن با جمعیّت زیادی بر سر ایشان تاخته عبد اللّه را بقتل رسانیدند و درید با زخم بسیار از دست آنان نجات یافت، پس از آن قصیده‌ای گفت که یکی از اشعار آن این شعر است که حضرت بر سبیل مثال فرموده)</span> امرتکم أمری بمنعرج اللّوی فلم تستبینوا النّصح إلاّ ضحی الغد یعنی در منعرج اللّوی امر و رأی خود را بشما بیان کردم، پس فایدۀ پند مرا ندانستید مگر چاشتگاه فردا <span class="description">(نظیر این حکایت نصیحت و پند دوستانه من بود بشما که گفتم کار جنگ بر معاویه و اصحابش سخت شده لذا در صدد حیله و تزویر بر آمده قرآنها بر سر نیزه‌ها کرده‌اند و تشکیل مجلس محاکمه می‌خواهند، شما از گفتار من پیروی ننموده فریب گفتار و کردار ایشان را خورده به حکومت حکمین راضی شدید و اصرار نمودید و منهم رضاء دادم، اکنون زیان مخالفت با من بر شما هویدا گردید )</span></span>


==خطبه 36- تلاش در هدایت خوارج نهروان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام فی تخویف أهل النهروان</span>

<span class="Translate">36 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است که در ترسانیدن اهل نهروان فرموده. <span class="description">(نهروان اسم موضعی است در کنار نهری در راهی که به کوفه نزدیک است سمت صحرای حروراء، و حروراء نام قریه‌ایست نزدیک کوفه، و اینکه خوارج نهروان را حروریّه می‌نامند از جهت این است که اجتماع ایشان برای مخالفت با امیر المؤمنین در آن صحرا بوده است، و سبب جنگ حضرت با خوارج نهروان آنست که چون در جنگ صفّین کارزار بر معاویه و اصحابش سخت شد مخصوصا در لیلة الهریر که سی و شش هزار نفر از هر دو لشگر کشته شد، و هریر الکلب در لغت زوزه کشیدن سگ را گویند، و روبرو شدن دلیران را در کارزار بآن تشبیه می‌نمایند، خلاصه بامداد آن شب معاویه بدستور عمرو ابن عاص حیله بکار برده فرمان داد تا لشگریان پانصد قرآن بر سر نیزه‌ها کرده جلو لشگر حضرت آورده فریاد کردند: ای مسلمانان کارزار دمار از روزگار عرب بر آورد و این همه مخالفت بنیاد قبائل ما و شما را بر انداخت، بیایید تا بکتاب خدا باز گشته بآنچه میان ما حکم کند رضاء داده دست از مخالفت برداریم، این حیلۀ ایشان مؤثّر شد و لشگر عراق از آن سخنان متردّد گشته در جنگ سستی نمودند و دوازده هزار کس رو گرداندند و بحضرت گفتند: مالک اشتر را از جنگ باز گردان و گر نه با تو می‌جنگیم، آن جناب ناچار مالک را باز گردانید و قضیّۀ حکمین رو داد، و حضرت از زیادی اصرار ایشان به حکمیّت آنان تن داد، و آنها بعد از دانستن رأی حکمین و حیلۀ عمرو ابن عاص بیش از پیش با حضرت مخالفت نموده گفتند: چون خلق را در کار خالق و امر خلافت حکم ساختی اکنون بکفر و خطای خویش اقرار و پس از آن توبه کن تا از تو اطاعت و پیروی نماییم، حضرت ابتداء عبد اللّه ابن عبّاس را فرستاد تا ایشان را نصیحت نمود و پس از آن خودش با آنان سخن گفته شبهاتشان را رفع فرمود تا اینکه هشت هزار تن از گفتار و تصمیم خود باز گشتند و چهار هزار درصد و جنگ با آن جناب بر آمده متوجّه نهروان شدند، و همۀ آنها در حوالی آن نهر کشته گردیدند مگر نه نفر که به اطراف گریختند، و اکثر نواصب و خوارج از نسل ایشانند، و سبب اینکه ایشان را خوارج می‌گویند آنست که بر آن حضرت خروج کردند، و سبب نامیدن نواصب آنست که به عداوت و دشمنی اهل بیت «علیهم السّلام» و شیعیان ایشان متظاهرند، خلاصه حضرت پیش از جنگ برای اتمام حجّت آنها را ترسانیده فرمود)</span></span>

<span class="Revayat">فَأَنَا نَذِیرٌ لَکُم أَن تُصبِحُوا صَرعَی بِأَثنَاءِ هَذَا اَلنَّهَرِ وَ بِأَهضَامِ هَذَا اَلغَائِطِ عَلَی غَیرِ بَیِّنَةٍ مِن رَبِّکُم وَ لاَ سُلطَانٍ مُبِینٍ مَعَکُم</span>

<span class="Translate">(1) من شما را می‌ترسانم از اینکه صبح کنید در حالتی که در میان این نهر و در بین این زمینهای پست و بلند کشته افتاده باشید بدون آنکه نزد پروردگار خود <span class="description">(بر مخالفت و یاغی شدن با من)</span> حجّت و دلیلی داشته و نه <span class="description">(در این کار)</span> برهان واضحی با شما است</span>

<span class="Revayat">قَد طَوَّحَت بِکُمُ اَلدَّارُ وَ اِحتَبَلَکُمُ اَلمِقدَارُ</span>

<span class="Translate">(2) دنیا شما را هلاک میکند و قضاء و قدر الهیّ شما را در دام می‌اندازد <span class="description">(با مخالفت با امام خود راهی جز کشته شدن برای شما نیست)</span></span>

<span class="Revayat">وَ قَد کُنتُ نَهَیتُکُم عَن هَذِهِ اَلحُکُومَةِ فَأَبَیتُم عَلَیَّ إِبَاءَ اَلمُخَالِفِینَ اَلمُنَابِذِینَ حَتَّی صَرَفتُ رَأیِی إِلَی هَوَاکُم</span>

<span class="Translate">(3) من شما را از حکومت حکمین <span class="description">(که اکنون پشیمان شده‌اید)</span> نهی کردم پس شما امتناع کرده مخالفت نمودید مانند مخالفین پیمان شکن <span class="description">(هنگامیکه لشگر معاویه در جنگ صفّین قرآنها را بر سر نیزه‌ها کردند گفتید: ایشان ما را بسوی کتاب خدا دعوت می‌نمایند و ما را لازم است دعوت آنها را اجابت کنیم، و من می‌دانستم آنان چون شکست خورده این حیله را بکار برده‌اند، گفتارشان را باور نکردم، شما با من مخالفت نموده گفتید: اگر دعوت ایشان را اجابت نکنی ترا بآنها تسلیم می‌نماییم، پس من بدون رضایت چاره نداشتم)</span> تا اینکه بمیل و خواهش شما رفتار کردم <span class="description">(از جنگ دست کشیده مالک اشتر را هم از کار زار باز گردانیدم)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَنتُم مَعَاشِرُ أَخِفَّاءُ اَلهَامِ سُفَهَاءُ اَلأَحلاَمِ وَ لَم آتِ لاَ أَبَا لَکُم بُجراً وَ لاَ أَرَدتُ بِکُم ضُرّاً</span>

<span class="Translate">(4) و شما <span class="description">(دیروز که حکومت حکمین را واجب دانسته امروز آنرا کفر می‌پندارید، پس)</span> گروهی سبک سر و سفیه و بی بردباری، هستید <span class="description">(زیرا در گفتار و کردار ثابت قدم نبوده از روی خردمندی سخن نگفته کاری نمی‌کنید)</span> من شرّی برای شما نیاوردم، ای بی پدرها <span class="description">(جملۀ لا أبا لکم را عرب در موقع مذمّت و نفرین گوید، زیرا پدر نداشتن نزدشان سبب ذلّت و خواری است)</span> و نخواستم بشما زیانی وارد شود</span>


==خطبه 37- بیان فضائل خود برای آگاه نمودن خوارج==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام یجری مجری الخطبة</span>

<span class="Translate">37 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است که قائم مقام خطبه می‌باشد <span class="description">(و کلمات این فصل خلاصه و گزیدۀ از گفتار طولانی است که آن بزرگوار بعد از واقعۀ نهروان فرموده و در آن شرح حال خود را از زمان وفات حضرت رسول تا آن زمان بیان فرموده است)</span></span>

<span class="Revayat">فَقُمتُ بِالأَمرِ حِینَ فَشِلُوا وَ تَطَلَّعتُ حِینَ تَقَبَّعُوا وَ نَطَقتُ حِینَ تَعتَعُوا وَ مَضَیتُ بِنُورِ اَللَّهِ حِینَ وَقَفُوا وَ کُنتُ أَخفَضَهُم صَوتاً وَ أَعلاَهُم فَوتاً</span>

<span class="Translate">(1) برای یاری دین اسلام قیام کردم هنگامیکه مسلمین ضعیف و ناتوان بودند و خود را آشکار نمودم آنگاه که ایشان <span class="description">(از عجز و ناتوانی)</span> سر در گریبان بودند و <span class="description">(در مسائل دین)</span> گویا شدم وقتی که آنان وا ماندند و بنور خدا <span class="description">(از ظلمات جهل)</span> گذشتم <span class="description">(هر مجهولی نزد من معلوم بود)</span> زمانیکه آنها حیران و سرگردان بودند و <span class="description">(با این وصف در خود نمائی)</span> از همه خاموشتر و در پیشی گرفتن <span class="description">(بمراتب کمال)</span> از آنها برتر بودم</span>

<span class="Revayat">فَطِرتُ بِعِنَانِهَا وَ اِستَبدَدتُ بِرِهَانِهَا کَالجَبَلِ لاَ تُحَرِّکُهُ اَلقَوَاصِفُ وَ لاَ تُزِیلُهُ اَلعَوَاصِفُ</span>

<span class="Translate">(2) پس زمام فضایل را گرفته پرواز نمودم <span class="description">(برای گشایش مشکلات به چابکی حاضر می‌شدم)</span> و گرو آن فضائل را بردم <span class="description">(مرتبۀ هیچکس در فضل و کمال بمن نرسید و در هر امری ثبات قدم داشتم)</span> مانند کوه که بادهای شکننده و تند آنرا نمی‌جنباند و از جا نمی‌کند</span>

<span class="Revayat">لَم یَکُن لِأَحَدٍ فِیَّ مَهمَزٌ وَ لاَ لِقَائِلٍ فِیَّ مَغمَزٌ</span>

<span class="Translate">(3) هیچکس نتوانسته از من <span class="description">(در حضور یا در غیاب)</span> عیب و نقصی بگیرد</span>

<span class="Revayat">اَلذَّلِیلُ عِندِی عَزِیزٌ حَتَّی آخُذَ اَلحَقَّ لَهُ وَ اَلقَوِیُّ عِندِی ضَعِیفٌ حَتَّی آخُذَ اَلحَقَّ مِنهُ</span>

<span class="Translate">(4) ذلیل و ستمکشیده نزد من عزیز و ارجمند است تا آنگاه که حقّ او را <span class="description">(از ظالم)</span> بستانم و قویّ و ستمگر نزد من ناتوان است تا وقتی که حقّ <span class="description">(مظلوم)</span> را از او بگیرم</span>

<span class="Revayat">رَضِینَا عَنِ اَللَّهِ قَضَاءَهُ وَ سَلَّمنَا لِلَّهِ أَمرَهُ</span>

<span class="Translate">(5) ما از قضاء و قدر الهیّ خوشنود و تسلیم فرمان او هستیم</span>

<span class="Revayat">أَ تَرَانِی أَکذِبُ عَلَی رَسُولِ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله وَ اَللَّهِ لَأَنَا أَوَّلُ مَن صَدَّقَهُ فَلاَ أَکُونُ أَوَّلَ مَن کَذَبَ عَلَیهِ</span>

<span class="Translate">(6) آیا می‌بینی مرا که بر رسول خدا دروغ بگویم‌؟! <span class="description">(با اینکه من به وحی خداوند و بنصّ آن حضرت خلیفه و جانشین او هستم)</span> سوگند بخدا من اوّل کسی هستم که او را تصدیق کرد پس اوّل کسیکه <span class="description">(بعد از وفات)</span> او را تکذیب نماید نمی‌باشم <span class="description">(زیرا در پنهان و آشکار براستی و درستی و پاکی مرا ستوده و برادر خویش خوانده، پس اگر دروغ بگویم او را تکذیب کرده‌ام)</span></span>

<span class="Revayat">فَنَظَرتُ فِی أَمرِی فَإِذَا طَاعَتِی قَد سَبَقَت بَیعَتِی وَ إِذَا اَلمِیثَاقُ فِی عُنُقِی لِغَیرِی</span>

<span class="Translate">(7) پس <span class="description">(سبب اینکه با خلفاء مدارا (5) نمودم آنست که)</span> در امر خلافت خود اندیشه کرده دیدم اطاعت و پیروی از فرمان حضرت رسول <span class="description">(فرموده بود اگر کار بجدال بکشد سر فرود آرم)</span> بر من واجب است، بیعت کردم و بر طبق عهد و پیمان خود با آن حضرت رفتار نمودم</span>


==خطبه 38- تعریف شبهه و روش مصون ماندن از آن==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">38 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در بیان وجه تسمیۀ شبهه و اینکه کسیرا از مرگ رهائی نیست)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّمَا سُمِّیَتِ اَلشُّبهَةُ شُبهَةً لِأَنَّهَا تُشبِهُ اَلحَقَّ فَأَمَّا أَولِیَاءُ اَللَّهِ فَضِیَاؤُهُم فِیهَا اَلیَقِینُ وَ دَلِیلُهُم سَمتُ اَلهُدَی</span>

<span class="Translate">(1) شبهه از این جهت شبهه نامیده شده که شبیه و مانند حقّ است <span class="description">(هر کس نمی‌تواند میان حقّ و باطل تمیز دهد)</span> پس روشنی دوستان خدا در شبهه ایمان و اعتقاد ایشان است <span class="description">(بخدا و رسول)</span> و راهشان راه هدایت و رستگاری است <span class="description">(که از آن راه پیروان خود را از تاریکی‌های شبهه‌ها نجات داده و حقّ را بآنان آشکار می‌نمایند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَمَّا أَعدَاءُ اَللَّهِ فَدُعَاؤُهُم فِیهَا اَلضَّلاَلُ وَ دَلِیلُهُمُ اَلعَمَی</span>

<span class="Translate">(2) و امّا دشمنان خدا دعوت کنندۀ شان در آن شبهه ضلالت و گمراهی است و رهنمای شان کوری و سرگردانی <span class="description">(که بسبب آن پیروان خود را در دنیا بد بخت و در آخرت بعذاب الهیّ گرفتار می‌سازند)</span></span>

<span class="Revayat">فَمَا یَنجُو مِنَ اَلمَوتِ مَن خَافَهُ وَ لاَ یُعطَی اَلبَقَاءَ مَن أَحَبَّهُ</span>

<span class="Translate">(3) پس <span class="description">(پیروان دوستان خدا نباید از مرگ و کشته شدن بیم داشته باشند، زیرا)</span> کسیرا هم که از مرگ بیم داشته باشد بالأخره نجات و رهائی از آن نیست و کسیکه دوستدار زنده بودن باشد همیشه باقی و زنده نخواهد ماند <span class="description">(بنا بر این شایسته آنست که شخص به زندگی موقّتی دنیا دل نبندد و از مرگ و پیکار در راه خدا برای نصرت دین رو نگرداند )</span></span>


==خطبه 39- سرزنش یاران به دلیل سستی در جنگ==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">39 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(هنگامیکه نعمان ابن بشیر بامر معاویه با دو هزار نفر برای ترساندن مردم عراق از شام حرکت کرد، چون به عین التّمر نزدیک کوفه رسید مالک ابن کعب از حبیّ که از جانب حضرت و حکومت آنجا را داشت و بیش از صد نفر با او نبود آن جناب را از این واقعه خبر داد، حضرت بر منبر تشریف برده پس از ادای حمد و ثنای الهیّ فرمود: خدا شما را هدایت کند، نعمان ابن بشیر با گروهی از مردم شام که بسیار نیستند نزدیک مالک ابن کعب که برادر شما است فرود آمده‌اند، مهیّا شوید بروید و برادر خود را کمک دهید، شاید بسبب شما خداوند جمعی از کفّار را نابود نماید، چون مردم در رفتن بکمک مالک ابن کعب اهمال نمودند حضرت رؤسای ایشان را دعوت کرده امر به رفتن نمود، قریب سیصد نفر گرد آمده بقیّه خودداری کردند، پس آن بزرگوار غمگین برخاسته فرمود)</span></span>

<span class="Revayat">مُنِیتُ بِمَن لاَ یُطِیعُ إِذَا أَمَرتُ وَ لاَ یُجِیبُ إِذَا دَعَوتُ</span>

<span class="Translate">(1) به کسانی گرفتار شده‌ام که چون ایشان را امر می‌نمایم پیروی نمی‌کنند و آنها را می‌خوانم جواب نمی‌دهند</span>

<span class="Revayat">لاَ أَبَا لَکُم مَا تَنتَظِرُونَ بِنَصرِکُم رَبَّکُم أَ مَا دِینٌ یَجمَعُکُم وَ لاَ حَمِیَّةَ تُحمِشُکُم</span>

<span class="Translate">(2) ای بی پدرها برای نصرت و یاری پروردگار خود منتظر چه هستید <span class="description">(سبب سستی در کار و نرفتن بسوی جهاد در راه خدا چیست‌؟)</span> آیا نیست دینی که شما را گرد آورد <span class="description">(تا برای بدست آوردن سعادت دنیا و آخرت یکدیگر را کمک نمائید و آیا نیست حمیّت و غیرتی که شما را (برای دفع دشمن) تکان بدهد (برای حمایت از دین و اهل آن‌؟))</span></span>

<span class="Revayat">أَقُومُ فِیکُم مُستَصرِخاً وَ أُنَادِیکُم مُتَغَوِّثاً فَلاَ تَسمَعُونَ لِی قَولاً وَ لاَ تُطِیعُونَ لِی أَمراً حَتَّی تَکَشَّفَ اَلأُمُورُ عَن عَوَاقِبِ اَلمَسَاءَةِ</span>

<span class="Translate">(3) در میان شما ایستاده فریاد کنان یاری و همراهی می‌طلبم سخن مرا گوش نمی‌دهید و فرمانم را پیروی نمی‌کنید تا اینکه <span class="description">(بر اثر نافرمانی و مخالفت با من)</span> پیش آمدهای بد هویدا گردد <span class="description">(دشمن بر جان و مال و ایمان شما تسلّط پیدا نماید؟)</span></span>

<span class="Revayat">فَمَا یُدرَکُ بِکُم ثَارٌ وَ لاَ یُبلَغُ بِکُم مَرَامٌ</span>

<span class="Translate">(4) بتوسّط شما خونخواهی نمی‌توان نمود <span class="description">(با شما مقاومت با دشمن ممکن نیست‌؟)</span> و به همراهی شما مقصودی <span class="description">(در امر دین و دنیا)</span> حاصل نمی‌شود</span>

<span class="Revayat">دَعَوتُکُم إِلَی نَصرِ إِخوَانِکُم فَجَرجَرتُم جَرجَرَةَ اَلجَمَلِ اَلأَسَرِّ وَ تَثَاقَلتُم تَثَاقُلَ اَلنِّضوِ اَلأَدبَرِ ثُمَّ خَرَجَ إِلَیَّ مِنکُم جُنَیدٌ مُتَذَائِبٌ ضَعِیفٌ کَأَنَّمٰا یُسٰاقُونَ إِلَی اَلمَوتِ وَ هُم یَنظُرُونَ أقول قوله علیه‌السلام متذائب أی مضطرب من قولهم تذاءبت الریح أی اضطرب هبوبها و منه یسمی الذئب ذئبا لاضطراب مشیته</span>

<span class="Translate">(5) شما را برای یاری برادرانتان دعوت کردم، ناله کردید <span class="description">(آخ و وای گفتید)</span> مانند نالۀ شتر هنگامی که نافش درد میکند و <span class="description">(در رفتن بکار زار و یاری برادرانتان)</span> مانند <span class="description">(راه رفتن)</span> شتر بیماری که پشتش زخم است سستی کردید و سپاه کمی از شما هم که بسوی من آمد نگران و ناتوانند مانند اینکه ایشان بسوی مرگ فرستاده میشوند و آنان مرگ را در مقابل خود می‌بینند <span class="description">(سیّد رضیّ فرماید:)</span> می‌گویم: متذائب در سخن آن حضرت بمعنی مضطرب و نگران است و این مأخوذ از گفتار عربست که گفته‌اند تذاءبت الرّیح یعنی بادهای مضطرب و درهم وزید و از این جهت گرگ ذئب، نامیده شده که در رفتارش نگران است</span>


==خطبه 40- ضرورت حکومت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام فی الخوارج لما سمع قولهم لا حکم إلا لله</span>

<span class="Translate">40 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است هنگامیکه شنید سخن خوارج نهروان را: «نیست حکمی مگر از جانب خدا» فرمود</span>

<span class="Revayat">قَالَ علیه‌السلام کَلِمَةُ حَقٍّ یُرَادُ بِهَا اَلبَاطِلُ نَعَم إِنَّهُ لاَ حُکمَ إِلاَّ لِلَّهِ</span>

<span class="Translate">(1) سخن حقّی است که از آن ارادۀ باطل میشود آری نیست حکمی مگر از جانب خدا <span class="description">(خداوند متعال حاکم بجمیع امور و واجب الإطاعه است و از مقتضیات احکام الهیّ آنست که باید در میان خلق امیر و رئیسی باشد تا امر معاش و معادشان را منظّم نماید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَکِن هَؤُلاَءِ یَقُولُونَ لاَ إِمرَةَ إِلاَّ لِلَّهِ وَ إِنَّهُ لاَ بُدَّ لِلنَّاسِ مِن أَمِیرٍ بَرٍّ أَو فَاجِرٍ</span>

<span class="Translate">(2) و لیکن خوارج می‌گویند: امارت و ریاست <span class="description">(در بین خلق)</span> مخصوص خداوند است و حال آنکه ناچار برای مردم امیری لازم است خواه نیکوکار یا بد کار باشد</span>

<span class="Revayat">یَعمَلُ فِی إِمرَتِهِ اَلمُؤمِنُ وَ یَستَمتِعُ فِیهَا اَلکَافِرُ وَ یُبَلِّغُ اَللَّهُ فِیهَا اَلأَجَلَ وَ یُجمَعُ بِهِ اَلفَیءُ وَ یُقَاتَلُ بِهِ اَلعَدُوُّ وَ تَأمَنُ بِهِ اَلسُّبُلُ وَ یُؤخَذُ بِهِ لِلضَّعِیفِ مِنَ اَلقَوِیِّ حَتَّی یَستَرِیحَ بَرٌّ وَ یُستَرَاحَ مِن فَاجِرٍ</span>

<span class="Translate">(3) مؤمن در امارت و حکومت او بطاعت مشغول است و کافر بهرۀ خود را می‌یابد <span class="description">(همه با بودن امیر از هرج و مرج و اضطراب و نگرانی آسوده‌اند)</span> و خداوند در زمان او هر که را باجل مقدّر می‌رساند <span class="description">(با نبودن امیر مردم بجان هم می‌افتند)</span> و بتوسّط او مالیات جمع می‌گردد <span class="description">(تا در وقت حاجت بکار بندد)</span> و با دشمن جنگ میشود و راهها <span class="description">(از دزدها و یاغیها)</span> ایمن می‌گردد و حقّ ضعیف و ناتوان از قویّ و ستمکار گرفته میشود تا نیکوکار در رفاه و از <span class="description">(شرّ)</span> بد کار آسوده ماند</span>

<span class="Revayat">وَ فِی رِوَایَةٍ أُخرَی أَنَّهُ علیه‌السلام لَمَّا سَمِعَ تَحکِیمَهُم قَالَ حُکمَ اَللَّهِ أَنتَظِرُ فِیکُم</span>

<span class="Translate"><span class="description">(سیّد رضیّ فرماید:)</span> (4) در روایت دیگر وارد شده که چون حضرت سخن خوارج را شنید <span class="description">(که می‌گفتند: نیست حکمی مگر از جانب خدا)</span> فرمود: منتظر حکم خدا در بارۀ <span class="description">(کشتن)</span> شما هستم</span>

<span class="Revayat">وَ قَالَ أَمَّا اَلإِمرَةُ اَلبَرَّةُ فَیَعمَلُ فِیهَا اَلتَّقِیُّ وَ أَمَّا اَلإِمرَةُ اَلفَاجِرَةُ فَیَتَمَتَّعُ فِیهَا اَلشَّقِیُّ إِلَی أَن تَنقَطِعَ مُدَّتُهُ وَ تُدرِکَهُ مَنِیَّتُهُ</span>

<span class="Translate">و فرمود: (5) پرهیزکار در زمان امیر عادل بطاعت خدا مشغول است و زیانکار در زمان امیر فاجر بهرۀ خود را می‌یابد تا اینکه عمر هر یک بسر آمده مرگ را دریابند <span class="description">(آنگاه او به پاداش و این بکیفر کردار خود خواهد رسید )</span></span>


==خطبه 41- توصیه به وفاداری و نهی از پیمان‌شکنی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">41 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(که در آن وفاء را ستوده و حیله را مذمّت فرموده)</span></span>

<span class="Revayat">إِنَّ اَلوَفَاءَ تَوأَمُ اَلصِّدقِ وَ لاَ أَعلَمُ جُنَّةً أَوقَی مِنهُ وَ لاَ یَغدِرُ مَن عَلِمَ کَیفَ اَلمَرجِعُ</span>

<span class="Translate">(1) وفاء قرین راستی است و من سپری نگاه‌دارنده تر از وفای بعهد <span class="description">(برای جلوگیری از عذاب الهیّ‌)</span> سراغ ندارم و کسیکه بداند باز گشتش <span class="description">(در قیامت)</span> چگونه است <span class="description">(و بچه نحوی از او حساب می‌کشند، هرگز)</span> مکر نمی‌کند</span>

<span class="Revayat">وَ لَقَد أَصبَحنَا فِی زَمَانٍ قَدِ اِتَّخَذَ أَکثَرُ أَهلِهِ اَلغَدرَ کَیساً وَ نَسَبَهُم أَهلُ اَلجَهلِ فِیهِ إِلَی حُسنِ اَلحِیلَةِ مَا لَهُم قَاتَلَهُمُ اَللَّهُ</span>

<span class="Translate">(2) ما در زمانی واقع شده‌ایم که بیشتر مردم آن، مکر را زیرکی پندارند و نادانان ایشان را زیرک خوانند چه سودی می‌برند این مکر کنندگان‌؟ خدا ایشان را بکشد! <span class="description">(تا مردم از شرّشان آسوده گردند، و یا اینکه خدا آنان را از رحمت خود دور فرماید)</span></span>

<span class="Revayat">قَد یَرَی اَلحُوَّلُ اَلقُلَّبُ وَجهَ اَلحِیلَةِ وَ دُونَهُ مَانِعٌ مِن أَمرِ اَللَّهِ وَ نَهیِهِ فَیَدَعُهَا رَأیَ عَینٍ بَعدَ اَلقُدرَةِ عَلَیهَا وَ یَنتَهِزُ فُرصَتَهَا مَن لاَ حَرِیجَةَ لَهُ فِی اَلدِّینِ</span>

<span class="Translate">(3) شخص زیرک و کار دان راه حیله و چارۀ هر کار را میداند و سبب اینکه حیله بکار نمی‌برد آنست که امر و نهی خدا او را مانع میشود و با اینکه حیله را دیده و دانسته و توانائی بکار بردن آنرا دارد ترک میکند و کسیکه در دین از هیچ گناهی باک ندارد <span class="description">(مانند معاویه و عمرو ابن عاص)</span> فرصت را از دست نداده در هر کاری بمکر و حیله دست اندازد <span class="description">(مقصود حضرت آنست که اگر ترس از خدا نبود برای بکار بردن حیله و مکر، من از همه زبردست‌تر بودم )</span></span>


==خطبه 42- پرهیز از آرزوهای طولانی و هوا پرستی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">42 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در مذمّت از متابعت هوای نفس و آرزوی بی‌حدّ)</span></span>

<span class="Revayat">أَیُّهَا اَلنَّاسُ إِنَّ أَخوَفَ مَا أَخَافُ عَلَیکُمُ اِثنَانِ اِتِّبَاعُ اَلهَوَی وَ طُولُ اَلأَمَلِ فَأَمَّا اِتِّبَاعُ اَلهَوَی فَیَصُدُّ عَنِ اَلحَقِّ وَ أَمَّا طُولُ اَلأَمَلِ فَیُنسِی اَلآخِرَةَ</span>

<span class="Translate">(1) ای مردم ترسناکترین چیزیکه از ابتلای شما بآن می‌ترسم دو چیز است اوّل پیروی از هوای نفس و دوّم آرزوی بیشمار امّا پیروی از هوای نفس شخص را از راه حقّ باز می‌دارد و آرزوی بی‌حساب آخرت را از یاد می‌برد</span>

<span class="Revayat">أَلاَ وَ إِنَّ اَلدُّنیَا قَد وَلَّت حَذَّاءَ فَلَم یَبقَ مِنهَا إِلاَّ صُبَابَةٌ کَصُبَابَةِ اَلإِنَاءِ اِصطَبَّهَا صَابُّهَا</span>

<span class="Translate">(2) آگاه باشید دنیا بسرعت و تندی <span class="description">(از اهلش)</span> رو می‌گرداند <span class="description">(اهل آن بزودی فانی می‌گردند، و یا اینکه خوشگذرانی در آن و دل بستن بآن بی نتیجه می‌گردد)</span> پس باقی نمانده از آن مگر ته مانده‌ای مانند باقی ماندۀ آب ظرفی که کسی آنرا <span class="description">(سراشیب گرفته)</span> ریخته باشد <span class="description">(در آن ظرف آبی باقی نمانده باشد مگر اندکی)</span></span>

<span class="Revayat">أَلاَ وَ إِنَّ اَلآخِرَةَ قَد أَقبَلَت وَ لِکُلٍّ مِنهُمَا بَنُونَ فَکُونُوا مِن أَبنَاءِ اَلآخِرَةِ وَ لاَ تَکُونُوا مِن أَبنَاءِ اَلدُّنیَا فَإِنَّ کُلَّ وَلَدٍ سَیُلحَقُ بِأُمِّهِ یَومَ اَلقِیَامَةِ</span>

<span class="Translate">(3) و آگاه باشید که آخرت نزدیکست و برای هر یک از دنیا و آخرت فرزندانی است پس شما از فرزندان آخرت باشید <span class="description">(بدستور خدا و رسول رفتار نموده باین زندگی موقّتی دل نبندید)</span> و از فرزندان دنیا نباشید زیرا بزودی در قیامت هر فرزندی به مادرش ملحق خواهد شد <span class="description">(پس فرزند دنیا در آتش و فرزند آخرت در بهشت خواهد رفت)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّ اَلیَومَ عَمَلٌ وَ لاَ حِسَابَ وَ غَداً حِسَابٌ وَ لاَ عَمَلَ أقول الحذاء السریعة و من الناس من یرویه جذاء بالجیم و الذال أی انقطع درها و خیرها</span>

<span class="Translate">(4) و <span class="description">(بدانید)</span> امروز <span class="description">(ایّام عمر فانی)</span> روز عمل و کار است، و حساب و باز خواستی ندارد و فردا <span class="description">(قیامت)</span> روز حساب و باز خواست است و موقع عمل و کار نیست <span class="description">(پس این روزها را غنیمت شمرده در کاری که رضای خدا در آنست بکوشید تا در قیامت موقع حساب آسوده باشید (سیّد رضیّ فرماید:) می‌گویم: حذّاء بمعنی سرعت و شتابست و بعضی جذّاء بجیم و ذال نقل میکنند، یعنی در دل بستن بدنیا خیر و سودی نمی‌باشد)</span></span>


==خطبه 43- علت درنگ در جنگ با شامیان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام و قد أشار علیه أصحابه بالاستعداد لحرب أهل الشام بعد إرساله جریر بن عبد الله البجلی إلی معاویة</span>

<span class="Translate">43 - از سخنان آن حضرت علیه السَّلام است که پس از آنکه جریر ابن عبد اللّه بجلیّ را <span class="description">(برای گرفتن بیعت)</span> نزد معاویه بشام فرستاد</span>

<span class="Revayat">إِنَّ اِستِعدَادِی لِحَربِ أَهلِ اَلشَّامِ وَ جَرِیرٌ عِندَهُم إِغلاَقٌ لِلشَّامِ وَ صَرفٌ لِأَهلِهِ عَن خَیرٍ إِن أَرَادُوهُ</span>

<span class="Translate">(1) آماده شدن من برای جنگ با مردم شام با اینکه جریر نزد ایشان است <span class="description">(و هنوز جواب ما را نیاورده)</span> بستن در است بروی آنان و باعث رو گردانیدن آنها است از خوبی <span class="description">(بیعت کردن)</span> اگر اراده کرده باشند <span class="description">(اگر بگویند اقدام تو بجنگ، ما را وادار نمود که فرمانت را قبول نکنیم، ما را بر نافرمانی آنها ایرادی نیست، و بر فرض که بخواهند بیعت کنند شروع ما بجنگ سبب انصراف آنان میشود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَکِن قَد وَقَّتُّ لِجَرِیرٍ وَقتاً لاَ یُقِیمُ بَعدَهُ إِلاَّ مَخدُوعاً أَو عَاصِیاً وَ اَلرَّأیُ عِندِی مَعَ اَلأَنَاةِ فَأَروِدُوا وَ لاَ أَکرَهُ لَکُمُ اَلإِعدَادَ</span>

<span class="Translate">(2) امّا من برای جریر مدّتی را معلوم کرده‌ام که بیش از آن توقّف ننماید مگر <span class="description">(از معاویه)</span> فریب خورده باشد <span class="description">(او را برای گرفتن جواب معطّل داشته)</span> یا نافرمانی کرده <span class="description">(در گرفتن جواب از او اهمال نموده)</span> و رأی من مدارا نمودن <span class="description">(با ایشان)</span> است، پس شما هم مدارا کنید و <span class="description">(اگر چه)</span> بدم نمی‌آید که شما آماده برای جنگ باشید</span>

<span class="Revayat">وَ لَقَد ضَرَبتُ أَنفَ هَذَا اَلأَمرِ وَ عَینَهُ وَ قَلَّبتُ ظَهرَهُ وَ بَطنَهُ فَلَم أَرَ لِی إِلاَّ اَلقِتَالَ أَوِ اَلکُفرَ بِمَا جَاءَ مُحَمَّدٌ صلی‌الله‌علیه‌وآله</span>

<span class="Translate">(3) «و لقد ضربت أنف هذا الأمر و عینه» یعنی من بینی و چشم این کار را زده‌ام <span class="description">(این ضرب المثل عربی است که بجای ضرب المثل فارسی: من همۀ طرف این کار را پائیده‌ام، بکار می‌رود)</span> و نهان و آشکار آنرا زیر و رو کرده‌ام چاره‌ای برای خود ندیدم مگر جنگیدن <span class="description">(با معاویه و یارانش)</span><span class="description">( یا کفر و انکار آنچه را که حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله آورده زیرا جلوگیری نکردن از اضلال و گمراهی کفّار و منافقین بی اعتنائی بامر خدا و رسول می‌باشد و آن برای علّی کفر است، و برای اطاعت امر خدا و رسول البتّه با آنان جنگ کرده شرّشان را دفع می‌نمایم. پس در موضوع سبب قتل عثمان که معاویه به آن حضرت نسبت می‌داد می‌فرماید:)</span></span>

<span class="Revayat">إِنَّهُ قَد کَانَ عَلَی اَلأُمَّةِ وَالٍ أَحدَثَ أَحدَاثاً وَ أَوجَدَ لِلنَّاسِ مَقَالاً فَقَالُوا ثُمَّ نَقَمُوا فَغَیَّرُوا</span>

<span class="Translate">(4) عثمان بر امّت حکومت میکرد و بدعتهای چندی <span class="description">(کارهای ناشایسته و مخالف ایمان)</span> پدید آورد و <span class="description">(آن کارهای زشت)</span> سبب گفتگو بین مردم <span class="description">(مذمّت و اعتراض)</span> گردید</span>


==خطبه 44- سرزنش مصقله بن هبیره==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام لما هرب مصقلة بن هبیرة الشیبانی إلی معاویة و کان قد ابتاع سبی بنی ناجیة من عامل أمیر المؤمنین علیه‌السلام و أعتقهم فلما طالبه بالمال خاس به و هرب إلی الشام</span>

<span class="Translate">و ایشان هم <span class="description">(آنچه باید در بارۀ او بگویند)</span> گفتند و باو بی‌میل شدند، و تغییرش دادند <span class="description">(او را کشتند، پس نسبت قتل او بمن از طرف معاویه بر خلاف واقع است )</span> و او اسیران بنی ناجیه را از عامل امیر المؤمنین خریده آزاد کرد چون حضرت بهای آنرا مطالبه نمود خیانت کرده بشام گریخت <span class="description">(گروهی از بنی ناجیه بعد از جنگ صفّین با خوارج نهروان متَّفق و به آن حضرت یاغی گشته رو به مدائن آوردند، حضرت معقل ابن قیس را با دو هزار سوار بجنگ آنها فرستاد، چون معقل در کنار دریای فارس بایشان رسید جنگید و رئیس بنی ناجیه خریّت ابن راشد را با اصحابش بقتل رسانید، و پانصد تن زن و مرد و بچه را که در اوّل نصرانی و بعد مسلمان آنگاه مرتدّ شده و به خریّت ملحق گشته بودند اسیر کرد، و در برگشتن رسید به اردشیر خرّه که اسم شهری است در خوزستان، و در آنجا مصقله از جانب امیر المؤمنین حاکم بود اسیران باو پناه برده آزادی خودشان را درخواست نمودند مصقله آنان را از معقل به پانصد هزار درهم خریده آزاد کرد و وعده داد که در وقت معیّنی آن مبلغ را برای حضرت بفرستد، پس معقل به کوفه رفته واقعه را خدمت حضرت عرض کرد، آن بزرگوار منتظر بود که مصقله پانصد هزار درهم بفرستد، چون دیر کرد نامه‌ای باو نوشت که یا مال را بفرست یا حاضر شو تا بکار تو رسیدگی شود، مصقله به خدمت حضرت رسید و دویست هزار درهم اداء نمود، و نتوانست باقی را پرداخت نماید، چند روزی مهلت خواست و شبانه نزد معاویه بشام گریخت، چون حضرت گریختن او را شنید فرمود)</span></span>

<span class="Revayat">قَبَّحَ اَللَّهُ مَصقَلَةَ فَعَلَ فِعلَ اَلسَّادَةِ وَ فَرَّ فِرَارَ اَلعَبِیدِ</span>

<span class="Translate">(1) خدا مصقله را زشت سازد رفتاری کرد مانند رفتار بزرگان <span class="description">(اسیرانی خریده آزاد نمود)</span> و گریخت مانند گریختن بندگان</span>

<span class="Revayat">فَمَا أَنطَقَ مَادِحَهُ حَتَّی أَسکَتَهُ وَ لاَ صَدَّقَ وَاصِفَهُ حَتَّی بَکَّتَهُ</span>

<span class="Translate">(2) پس هنوز مدح کننده را گویا نکرده خاموش گردانید، و توصیف کننده تصدیق کار او را ننموده مجبور بتوبیخ و سرزنشش گردید <span class="description">(آزاد کردن اسیران سبب مدح و ثنای او شد، لیکن چون برای پرداخت بهای آنها نزد دشمن گریخت مدح خود را بذمّ تبدیل نموده سبب ملامت خلق گردید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَو أَقَامَ لَأَخَذنَا مَیسُورَهُ وَ اِنتَظَرنَا بِمَالِهِ وُفُورَهُ</span>

<span class="Translate">(3) و اگر می‌ماند و نمی‌رفت آنچه را که مقدور او بود می‌گرفتیم و <span class="description">(برای دریافت باقی)</span> منتظر زیاد شدن مال او می‌گردیدیم</span>


==خطبه 45- سخنرانی در روز عید فطر==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">45 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در مذمّت دنیا و مفاسد آن)</span></span>

<span class="Revayat">اَلحَمدُ لِلَّهِ غَیرَ مَقنُوطٍ مِن رَحمَتِهِ وَ لاَ مَخلُوٍّ مِن نِعمَتِهِ وَ لاَ مَأیُوسٍ مِن مَغفِرَتِهِ وَ لاَ مُستَنکَفٍ عَن عِبَادَتِهِ اَلَّذِی لاَ تَبرَحُ مِنهُ رَحمَةٌ وَ لاَ تُفقَدُ لَهُ نِعمَةٌ</span>

<span class="Translate">(1) سپاس خداوندی راست که هیچکس مأیوس از رحمت او نیست و نعمت او همگان را شامل است و از آمرزش او احدی نومید نبوده و پرستش او برای کسی سبب سر شکستگی نمی‌باشد <span class="description">(زیرا تنها او سزاوار پرستش است و بسبب عبادت و پرستش تکبّر نکند تا بنده سر شکسته شود)</span> خدائی که از رحمت دریغ نمی‌کند و نعمت او زوال نمی‌پذیرد</span>

<span class="Revayat">وَ اَلدُّنیَا دَارٌ مُنِیَ لَهَا اَلفَنَاءُ وَ لِأَهلِهَا مِنهَا اَلجَلاَءُ وَ هِیَ حُلوَةٌ خَضرَاءُ وَ قَد عَجِلَت لِلطَّالِبِ وَ اِلتَبَسَت بِقَلبِ اَلنَّاظِرِ</span>

<span class="Translate">(2) دنیا سرائی است فناء و نیستی برای آن و برای اهلش رخت بر بستن مقدّر گردیده است و آن <span class="description">(در نظر اهلش)</span> خوشگوار و سبز و خرّم است و <span class="description">(سبب گول زدن و غافل نمودن آن اینست که)</span> شتابان به سراغ خواهان و طالبش می‌آید و علاقه و محبّت خود را بدل نظر کننده وارد میکند</span>

<span class="Revayat">فَارتَحِلُوا مِنهَا بِأَحسَنِ مَا بِحَضرَتِکُم مِنَ اَلزَّادِ وَ لاَ تَسأَلُوا فِیهَا فَوقَ اَلکَفَافِ وَ لاَ تَطلُبُوا مِنهَا أَکثَرَ مِنَ اَلبَلاَغِ</span>

<span class="Translate">(3) پس کوچ کنید از آن <span class="description">(دلبند بآن نگشته مهیّای سفر آخرت شده و آسایش در آنجا را بخواهید)</span> و از بهترین متاع خود <span class="description">(پرستش خالق و خدمت بخلق)</span> توشه بردارید و در آن بیش از حاجت نطلبید و از آن زیادتر از آنچه بشما رسیده نخواهید <span class="description">(برای گرد آوردن مال در دنیا تلاش نکنید، زیرا در حلال آن حساب و باز پرسی است، و در حرام آن عقاب و کیفر )</span></span>


==خطبه 46- دعای سفر==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام عند عزمه علی المسیر إلی الشام</span>

<span class="Translate">46 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است هنگامیکه تصمیم حرکت بشام گرفته</span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِن وَعثَاءِ اَلسَّفَرِ وَ کَآبَةِ اَلمُنقَلَبِ وَ سُوءِ اَلمَنظَرِ فِی اَلأَهلِ وَ اَلمَالِ وَ اَلوَلَدِ</span>

<span class="Translate">(1) بار خدایا از مشقّت سفر و اندوه بازگشتن <span class="description">(که بر اثر مرگ کسان یا تلف شدن مال پیش آید)</span> و بدی نگاه کردن <span class="description">(مردم)</span> در اهل و مال و فرزند بتو پناه می‌برم</span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ أَنتَ اَلصَّاحِبُ فِی اَلسَّفَرِ وَ أَنتَ اَلخَلِیفَةُ فِی اَلأَهلِ وَ لاَ یَجمَعُهُمَا غَیرُکَ لِأَنَّ اَلمُستَخلَفَ لاَ یَکُونُ مُستَصحَباً وَ اَلمُستَصحَبَ لاَ یَکُونُ مُستَخلَفاً و ابتداء هذا الکلام مروی عن رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وآله و قد قفاه أمیر المؤمنین علیه‌السلام بأبلغ کلام و تممه بأحسن تمام من قوله و لا یجمعهما غیرک إلی آخر الفصل</span>

<span class="Translate">(2) بار خدایا تو در سفر همراه و در خانواده جانشین منی و غیر از تو کسی نیست که بتواند در سفر همراه و در وطن جانشین باشد زیرا هر که <span class="description">(در وطن)</span> جانشین باشد <span class="description">(در سفر)</span> همراه نیست و هر که همراه باشد جانشین نیست ابتدای این کلام از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله روایت شده و حضرت امیر علیه السّلام در پی آن از و لا یجمعهما غیرک تا آخر فرمایش بلیغترین سخن را فرموده و آنرا به بهترین وجهی تمام کرده است</span>


==خطبه 47- خبر از آینده کوفه==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام فی ذکر الکوفة</span>

<span class="Translate">47 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است در بارۀ کوفه <span class="description">(و از ویران شدن آن و ظلم و جور ستمکاران که بعد از آن بزرگوار بر اهل آن وارد ساختند خبر می‌دهد)</span></span>

<span class="Revayat">کَأَنِّی بِکِ یَا کُوفَةُ تُمَدِّینَ مَدَّ اَلأَدِیمِ اَلعُکَاظِیِّ تُعرَکِینَ بِالنَّوَازِلِ وَ تُرکَبِینَ بِالزَّلاَزِلِ</span>

<span class="Translate">(1) ای کوفه گویا ترا می‌بینم که <span class="description">(بر اثر آمد و رفت لشگرهای گوناگون و پیش آمد هرج و مرج)</span> کشیده می‌شوی مانند چرم عکاظیّ <span class="description">(که در وقت دبّاغی کش و واکش و مالش آن بسیار است، و عکاظ اسم بازاری بوده در بیابانی میان نخله و طائف، و عرب پیش از اسلام هر سال یک ماه در آنجا گرد آمده اشعار خوانده در حسب و نسب بر یکدیگر فخر و مباهات می‌نمودند، و بیشتر متاعی که در آنجا خرید و فروش می‌شده چرم بوده، لذا می‌فرماید:)</span> و از پیش آمد حادثه‌ها <span class="description">(ظلم و جور ستمکاران مانند چرم در وقت دبّاغی)</span> پایمال می‌شوی و جنبشها <span class="description">(انواع مصیبت و بلاء)</span> بر تو وارد میشود</span>

<span class="Revayat">وَ إِنِّی لَأَعلَمُ أَنَّهُ مَا أَرَادَ بِکِ جَبَّارٌ سُوءاً إِلاَّ اِبتَلاَهُ اَللَّهُ بِشَاغِلٍ أَو رَمَاهُ بِقَاتِلٍ</span>

<span class="Translate">(2) و من می‌دانم هیچ ستمگری بر تو ارادۀ ظلم و جور نکند مگر آنکه خداوند او را به بلائی مبتلی یا کشنده‌ای را بر او مسلّط گرداند <span class="description">(این خبر از جملۀ اخبار بغیب آن حضرتست، چنانکه در تواریخ وقائع کوفه و پیش آمدها بر ستمکاران آن شرح داده شده است )</span></span>


==خطبه 48- سازماندهی نیروها برای نبرد صفین==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام عند المسیر إلی الشام</span>

<span class="Translate">48 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(که در نخیله)</span> هنگام رفتن بشام</span>

<span class="Revayat">اَلحَمدُ لِلَّهِ کُلَّمَا وَقَبَ لَیلٌ وَ غَسَقَ وَ اَلحَمدُ لِلَّهِ کُلَّمَا لاَحَ نَجمٌ وَ خَفَقَ وَ اَلحَمدُ لِلَّهِ غَیرَ مَفقُودِ اَلإِنعَامِ وَ لاَ مُکَافَإِ اَلإِفضَالِ</span>

<span class="Translate">(1) سپاس خداوند را سزا است هر بار که شب گردد و جهان رو به ظلمت و تاریکی نهد و ستایش حقّ تعالی را روا است هر وقت که ستاره هویدا و پنهان شود <span class="description">(همیشه در هر وقتی از اوقات حمد و شکر خدای متعال بر هر کس واجب و لازم است)</span> و حمد بیشمار معبودی را است که مستجمع جمیع صفات کمالیّه است، و نعمت و بخشش او تمامی ندارد <span class="description">(همگان را شامل است)</span> و فضل و کرمش را هیچ چیز برابری نمی‌کند</span>

<span class="Revayat">أَمَّا بَعدُ فَقَد بَعَثتُ مُقَدِّمَتِی وَ أَمَرتُهُم بِلُزُومِ هَذَا اَلمِلطَاطِ حَتَّی یَأتِیَهُم أَمرِی</span>

<span class="Translate">(2) و بعد جلو داران لشگر خود <span class="description">(زیاد ابن نصر و شریح ابن هانی)</span> را <span class="description">(با دوازده هزار سوار)</span> فرستادم و بایشان دستور دادم که در کنار فرات درنگ نمایند تا فرمان من <span class="description">(در خصوص حرکت)</span> بآنها برسد</span>

<span class="Revayat">وَ قَد رَأَیتُ أَن أَقطَعَ هَذِهِ اَلنُّطفَةَ إِلَی شِرذِمَةٍ مِنکُم مُوطِنِینَ أَکنَافَ دَجلَةَ فَأُنهِضَهُم مَعَکُم إِلَی عَدُوِّکُم وَ أَجعَلَهُم مِن أَمدَادِ اَلقُوَّةِ لَکُم أقول یعنی علیه‌السلام بالملطاط هاهنا السمت الذی أمرهم بلزومه و هو شاطئ الفرات و یقال ذلک أیضا لشاطئ البحر و أصله ما استوی من الأرض و یعنی بالنطفة ماء الفرات و هو من غریب العبارات و عجیبها</span>

<span class="Translate">(3) و مصلحت در این دیدم که از این آب <span class="description">(فرات)</span> عبور کرده نزد عدّه‌ای از شما <span class="description">(مسلمانان)</span> روم که در اطراف دجله ساکن <span class="description">(اهل مدائن)</span> هستند و ایشان را تجهیز کرده با شما بجنگ دشمنتان بیاورم و آنها را برای شما کمک قرار دهم <span class="description">(سیّد رضیّ فرماید:)</span> می‌گویم: منظور حضرت از لفظ ملطاط در اینجا موضعی بوده است کنار فرات که جلوداران لشگر خود را به فرود آمدن در آنجا امر فرموده و نیز بساحل و کنار دریا هم ملطاط گفته میشود و این لفظ در اصل بمعنی زمین هموار است و مقصود حضرت از لفظ نطفة <span class="description">(که بمعنی آب صافی است کم یا زیاد)</span> آب فرات است و این تعبیر از عبارات غریبه و شگفت آور است</span>


==خطبه 49- خدا شناسی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام اَلحَمدُ لِلَّهِ اَلَّذِی بَطَنَ خَفِیَّاتِ اَلأُمُورِ وَ دَلَّت عَلَیهِ أَعلاَمُ اَلظُّهُورِ وَ اِمتَنَعَ عَلَی عَینِ اَلبَصِیرِ</span>

<span class="Translate">49 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در صفات حقّ تعالی)</span> سپاس مخصوص خداوندی است که دانای به امور پنهانی است <span class="description">(پنهانیها نزد او هویدا است، پس بآنچه آشکار است بطریق اولی دانا است و نشانهای ظاهر و هویدا (جمیع موجودات) بر وجود و هستی او دلالت دارد (از روی علامات و آثار ظاهر و پیدا است، زیرا مخلوق بخالق نیازمند است، و نمی‌شود که ممکن به خودی خود دارای وجود هستی گردد) و دیدن او با بینائی چشم محال است (زیرا در مکانی نیست تا بچشم دیده شود))</span></span>

<span class="Revayat">فَلاَ عَینُ مَن لَم یَرَهُ تُنکِرُهُ وَ لاَ قَلبُ مَن أَثبَتَهُ یُبصِرُهُ</span>

<span class="Translate">(2) پس چشم کسیکه او را ندیده <span class="description">(هستی و بودنش را)</span> انکار نمی‌کند <span class="description">(زیرا آثار هستی او را می‌بیند)</span> و دل کسیکه هستی او را <span class="description">(از آثار و علامات)</span> دانسته بکنه ذاتش پی نمی‌برد</span>

<span class="Revayat">سَبَقَ فِی اَلعُلُوِّ فَلاَ شَیءَ أَعلَی مِنهُ وَ قَرُبَ فِی اَلدُّنُوِّ فَلاَ شَیءَ أَقرَبُ مِنهُ فَلاَ اِستِعلاَؤُهُ بَاعَدَهُ عَن شَیءٍ مِن خَلقِهِ وَ لاَ قُربُهُ سَاوَاهُم فِی اَلمَکَانِ بِهِ</span>

<span class="Translate">(3) در بلندی <span class="description">(بر همه)</span> برتری دارد، و هیچ چیز از او بالاتر نیست و در نزدیکی <span class="description">(بهمه)</span> نزدیک است، و هیچ چیز از او نزدیکتر نیست پس <span class="description">(چون بهمه احاطه دارد)</span> بلندی او او را از مخلوقاتش دور نکرده و نزدیکی او خلق را در مکانی با او مساوی و برابر ننموده</span>

<span class="Revayat">لَم یُطلِعِ اَلعُقُولَ عَلَی تَحدِیدِ صِفَتِهِ وَ لَم یَحجُبهَا عَن وَاجِبِ مَعرِفَتِهِ</span>

<span class="Translate">(4) عقلها را بر حدّ و نهایت صفت خود آگاه نساخته <span class="description">(زیرا برای صفات که عین ذات او است حدّی نیست)</span> و <span class="description">(لی)</span> آنها را از شناختن خویش بقدر واجب باز نداشته <span class="description">(زیرا عقول اگر چه بکنه ذات و صفات او پی نمی‌برند ولی بقدر واجب از آثار و علامات به معرفت و شناساییش راه برده باو اعتراف کرده‌اند)</span></span>

<span class="Revayat">فَهُوَ اَلَّذِی تَشهَدُ لَهُ أَعلاَمُ اَلوُجُودِ عَلَی إِقرَارِ قَلبِ ذِی اَلجُحُودِ تَعَالَی اَللَّهُ عَمَّا یَقُولُهُ اَلمُشَبِّهُونَ بِهِ وَ اَلجَاحِدُونَ لَهُ عُلُوّاً کَبِیراً</span>

<span class="Translate">(5) پس او است خداوندی که آثار و علامات موجوده بر اقرار دل منکر او گواهی می‌دهد <span class="description">(کسانیکه خدا را به گفتار و کردار انکار میکنند آثار و علامات موجوده گواهی می‌دهد که در دل باو اقرار دارند)</span> و منزّه است خداوند از گفتار آنهائی که او را بخلق تشبیه میکنند و کسانیکه او را انکار می‌نمایند</span>


==خطبه 50- علل پیدایش فتنه ها==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">50 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در بیان آنچه سبب فتنه و فساد میشود)</span></span>

<span class="Revayat">إِنَّمَا بَدءُ وُقُوعِ اَلفِتَنِ أَهوَاءٌ تُتَّبَعُ وَ أَحکَامٌ تُبتَدَعُ یُخَالَفُ فِیهَا کِتَابُ اَللَّهِ وَ یَتَوَلَّی عَلَیهَا رِجَالٌ رِجَالاً عَلَی غَیرِ دِینِ اَللَّهِ</span>

<span class="Translate">(1) منشأ فتنه و فسادها <span class="description">(در میان مردم)</span> پیروی از خواهشهای نفس است و احکامی که بر خلاف شرع صادر گردد کتاب خدا <span class="description">(قرآن کریم)</span> با آن خواهشها و حکمها مخالف است و <span class="description">(همچنین از اسباب فتنه و فساد آنست که)</span> گروهی از مردم دیگران را بر خواهشها و حکمهای بر خلاف دین یاری و پیروی میکنند <span class="description">(چون حقّ و باطل را در هم می‌نمایند فتنه و فساد ظاهر میشود)</span></span>

<span class="Revayat">فَلَو أَنَّ اَلبَاطِلَ خَلَصَ مِن مِزَاجِ اَلحَقِّ لَم یَخفَ عَلَی اَلمُرتَادِینَ وَ لَو أَنَّ اَلحَقَّ خَلَصَ مِن لَبسِ اَلبَاطِلِ اِنقَطَعَت عَنهُ أَلسُنُ اَلمُعَانِدِینَ</span>

<span class="Translate">(2) پس اگر باطل با حقّ در هم نمی‌شد راه حقّ بر خواهان آن پوشیده نمی‌گردید و اگر حقّ در میان باطل پنهان نمی‌بود دشمنان <span class="description">(هرگز)</span> نمی‌توانستند از آن بد گوئی کنند</span>

<span class="Revayat">وَ لَکِن یُؤخَذُ مِن هَذَا ضِغثٌ وَ مِن هَذَا ضِغثٌ فَیُمزَجَانِ فَهُنَالِکَ یَستَولِی اَلشَّیطَانُ عَلَی أَولِیَائِهِ وَ یَنجُو اَلَّذِینَ سَبَقَت لَهُم مِنَ اَللَّهِ اَلحُسنیٰ</span>

<span class="Translate">(3) ولیکن چون قسمتی از حقّ و قسمتی از باطل فرا گرفته و درهم می‌گردد پس آنگاه شیطان بر دوستان خود تسلّط پیدا میکند <span class="description">(برای اضلال و گمراهی فرصت بدست آورده، و باطل را در نظر خواهان حقّ جلوه می‌دهد و راه بد گوئی را برای دشمنان دین باز می‌نماید)</span> و کسانیکه لطف خدا شامل حالشان گردیده است <span class="description">(از اضلال و گمراهی شیطان)</span> نجات می‌یابند <span class="description">(و از آمیزش حقّ بباطل در شبهه نمی‌افتند)</span></span>


==خطبه 51- فرمان خط شکنی و آزاد کردن آب فرات==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام لما غلب أصحاب معاویة أصحابه علیه‌السلام علی شریعة الفرات بصفین و منعوهم من الماء</span>

<span class="Translate">51 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است آنگاه که لشگر معاویه در جنگ صفّین بر اصحاب آن بزرگوار پیشی جسته راه ورود به آب فراتر بتصرّف در آورده آنان را از برداشتن آب مانع گشتند:</span>

<span class="Revayat">قَدِ اِستَطعَمُوکُمُ اَلقِتَالَ فَأَقِرُّوا عَلَی مَذَلَّةٍ وَ تَأخِیرِ مَحَلَّةٍ أَو رَوُّوا اَلسُّیُوفَ مِنَ اَلدِّمَاءِ تَروَوا مِنَ اَلمَاءِ</span>

<span class="Translate">(1) لشگر معاویه <span class="description">(با تصرّف شریعۀ فرات و منع شما از برداشتن آب)</span> کارزار با شما را طالبند پس شما یا بر ذلّت و خواری اقرار کرده شجاعت و شرافت را از دست بدهید <span class="description">(اظهار عجز و ناتوانی کرده از تشنگی بیچاره شده خود را به دشمن تسلیم نمائید)</span> یا آنکه شمشیرهاتان را از خونها <span class="description">(ی ایشان)</span> سیراب کنید تا از آب سیر آب شوید</span>

<span class="Revayat">فَالمَوتُ فِی حَیَاتِکُم مَقهُورِینَ وَ اَلحَیَاةُ فِی مَوتِکُم قَاهِرِینَ</span>

<span class="Translate">(2) پس مرگ <span class="description">(حقیقیّ‌)</span> در زندگانی شما است اگر مغلوب بشوید و <span class="description">(حقیقت)</span> زندگانی در مرگ شما است آنگاه که <span class="description">(بر دشمن)</span> غالب آئید <span class="description">(مرگ با عزّت و شرافت بهتر است از زندگانی با ذلّت و خواری)</span></span>

<span class="Revayat">أَلاَ وَ إِنَّ مُعَاوِیَةَ قَادَ لُمَةً مِنَ اَلغُوَاةِ وَ عَمَسَ عَلَیهِمُ اَلخَبَرَ حَتَّی جَعَلُوا نُحُورَهُم أَغرَاضَ اَلمَنِیَّةِ</span>

<span class="Translate">(3) آگاه باشید که معاویه عدّۀ قلیلی از گمراهان و نادانان را بکار زار آورده <span class="description">(با اینکه لشگر معاویه زیاد بوده ایشان را به عدّۀ قلیلی تعبیر فرموده، اشاره است باینکه بعلم جنگ آشنا نیستند)</span> و حقیقت امر را <span class="description">(که جنگ برای بدست آوردن سلطنت و ریاست است)</span> از آنان پنهان نموده <span class="description">(و خونخواهی عثمان را بهانه قرار داده)</span> تا اینکه آنها گلوهای خود را هدف <span class="description">(تیرهای)</span> مرگ قرار داده‌اند <span class="description">(از روی نادانی و گمراهی برای کشته شدن آماده هستند )</span></span>


==خطبه 52- سخنرانی در عید قربان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام و لتغایر الروایتین قد تقدم مختارها بروایة و نذکرها هاهنا بروایة أخری</span>

<span class="Translate">52 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در بیان بیوفائی دنیا و اهمیّت ندادن بآن)</span></span>

<span class="Revayat">أَلاَ وَ إِنَّ اَلدُّنیَا قَد تَصَرَّمَت وَ آذَنَت بِانقِضَاءٍ وَ تَنَکَّرَ مَعرُوفُهَا وَ أَدبَرَت حَذَّاءَ فَهِیَ تَحفِزُ بِالفَنَاءِ سُکَّانَهَا وَ تَحدُو بِالمَوتِ جِیرَانَهَا وَ قَد أَمَرَّ مِنهَا مَا کَانَ حُلواً وَ کَدِرَ مِنهَا مَا کَانَ صَفواً</span>

<span class="Translate">این خطبه پیش از این به روایتی اختیار و نقل شده، و در اینجا از روی روایت دیگری برای اختلافی که در این دو روایتست بیان می‌کنیم: (1) آگاه باشید دنیا و بفناء و نیستی نهاده و <span class="description">(بر اثر تغییراتی که در آن مشاهده میشود)</span> در گذشتش را اعلام کرده و خوشی آن باقی نمی‌ماند، <span class="description">(مانند جوانی و تندرستی)</span> و به تندی <span class="description">(از اهلش)</span> رو بر می‌گرداند و ساکنین خود را بفناء و نیستی می‌کشاند و همسایگان را بسوی مرگ میراند <span class="description">(تا به گورستان بسپارد)</span> و شیرینیهای آن به تلخی مبدّل شد <span class="description">(مانند جوانی به پیروی و تندرستی که به بیماری تبدیل می‌گردد)</span> و صافیهای آن تیره گردید <span class="description">(پس اکنون که تغییرات در آن آنی و فوری و بهرۀ از آن موقّتی است، نبایستی بآن دلبند شد)</span></span>

<span class="Revayat">فَلَم یَبقَ مِنهَا إِلاَّ سَمَلَةٌ کَسَمَلَةِ اَلإِدَاوَةِ أَو جُرعَةٌ کَجُرعَةِ اَلمَقلَةِ لَو تَمَزَّزَهَا اَلصَّدیَانُ لَم یَنقَع</span>

<span class="Translate">(2) پس از این دنیا <span class="description">(نسبت به زندگانی هر کس زمانی)</span> باقی نمانده مگر ته مانده‌ای <span class="description">(چند روزی)</span> مانند ته ماندۀ آب در مشک کوچکی یا باقی نمانده از آن مگر جرعه‌ای <span class="description">(مدّت کمی)</span> مانند جرعۀ مقلة <span class="description">(عادت عرب بر اینست که چون تشنگان در بیابان اندک آبی یابند، سنگ ریزه در ظرفی ریخته آنقدر آب بر آن بریزند که آن سنگریزه‌ها را بپوشاند، پس هر یک آن مقدار آب را برای رفع تشنگی بیاشامد، و باین طریق آب اندک را میان خودشان قسمت کنند، و آن سنگریزه‌ها را مقلة گویند)</span> پس تشنۀ <span class="description">(دنیا که مدّت کمی از عمرش باقی مانده)</span> اگر بمکد آن ته مانده <span class="description">(و یا آن جرعۀ مقله)</span> را <span class="description">(بدنیا دل بسته از آخرت چشم پوشد)</span> تشنگی او بر طرف نشود <span class="description">(بهره‌ای که در نظر دارد بدست نیاورد)</span></span>

<span class="Revayat">فَأَزمِعُوا عِبَادَ اَللَّهِ اَلرَّحِیلَ عَن هَذِهِ اَلدَّارِ اَلمَقدُورِ عَلَی أَهلِهَا اَلزَّوَالُ وَ لاَ یَغلِبَنَّکُم فِیهَا اَلأَمَلُ وَ لاَ یَطُولَنَّ عَلَیکُم فِیهَا اَلأَمَدُ</span>

<span class="Translate">(3) پس ای بندگان خدا <span class="description">(اکنون که رفتار دنیا با شما چنین است)</span> برای کوچ کردن از این سرا که برای اهلش زوال و نیستی مقدّر شده آماده شوید و آرزو بر شما غالب نشود و مدّت زندگانی در آن بنظر شما طولانی نیاید <span class="description">(به آرزوهای بیجا تکیه مکنید و از مرگ غافل نباشید که ناگاه شما را دریابد)</span></span>

<span class="Revayat">فَوَاللَّهِ لَو حَنَنتُم حَنِینَ اَلوُلَّهِ اَلعِجَالِ وَ دَعَوتُم بِهَدِیلِ اَلحَمَامِ وَ جَأَرتُم جُؤَارَ مُتَبَتِّلِی اَلرُّهبَانِ وَ خَرَجتُم إِلَی اَللَّهِ مِنَ اَلأَموَالِ وَ اَلأَولاَدِ اِلتِمَاسَ اَلقُربَةِ إِلَیهِ فِی اِرتِفَاعِ دَرَجَةٍ عِندَهُ أَو غُفرَانِ سَیِّئَةٍ أَحصَتهَا کُتُبُهُ وَ حَفِظَهَا رُسُلُهُ لَکَانَ قَلِیلاً فِیمَا أَرجُو لَکُم مِن ثَوَابِهِ وَ أَخَافُ عَلَیکُم مِن عِقَابِهِ</span>

<span class="Translate">(4) پس سوگند بخدا اگر بنالید مانند نالۀ شتران غم زدۀ فرزند مرده و بخوانید مانند صدای کبوتر و فریاد و زاری نمائید مانند فریاد و زاری راهبی که دنیا را ترک کرده و از مالها و فرزندان در راه خدا بگذرید برای درخواست تقرّب از جهت بلندی مقام و منزلت نزد او یا آمرزش گناهی که نوشته شده و فرشتگان او آن گناه را ثبت نموده‌اند هر آینه کم است در مقابل ثوابی که از جانب خداوند متعال من برای شما امیدوارم و <span class="description">(همچنین)</span> کم است در برابر عذاب او که من از آن برای شما می‌ترسم <span class="description">(ثواب و پاداش عبادت و پرستش خدا که من بشما امر میکنم بیشتر است از پاداش عبادتی که شما در طلب آن تضرّع و زاری می‌کنید و بآنچه که وسیلۀ تقرّب است دست می‌اندازید، و عقاب و کیفر معصیتی که من شما را از آن نهی می‌نمایم سختتر است از معصیتی که شما در آمرزش آن ناله و سوگواری می‌نمایید، خلاصه پاداش عبادت و بندگی خدا و کیفر معصیت و نافرمانی او که من می‌دانم از حیطۀ ادراک و فهم شما بیرون است، پس کوشش کنید در آنچه که امر میکنم، و چشم بپوشید از آنچه که نهی می‌نمایم)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَللَّهِ لَوِ اِنمَاثَت قُلُوبُکُمُ اِنمِیَاثاً وَ سَالَت عُیُونُکُم مِن رَغبَةٍ إِلَیهِ أَو رَهبَةٍ مِنهُ دَماً ثُمَّ عُمِّرتُم فِی اَلدُّنیَا مَا اَلدُّنیَا بَاقِیَةٌ مَا جَزَت أَعمَالُکُم وَ لَو لَم تُبقُوا شَیئاً مِن جُهدِکُم أَنعُمَهُ عَلَیکُمُ اَلعِظَامَ وَ هُدَاهُ إِیَّاکُم لِلإِیمَانِ و منها فی ذکر یوم النحر و صفة الأضحیة</span>

<span class="Translate">(5) و سوگند بخدا اگر برای شوق به حقّ تعالی یا برای ترس از او دلهای شما گداخته شود و از چشمهایتان خون جاری گردد و بدین منوال زندگی کنید در دنیا مادامی که باقی است این اعمال و منتهی درجۀ کوشش شما برابری با نعمتهای بزرگ خداوند که بشما عطاء فرموده نمی‌نماید و مساوی راهنمائی نمودن او شما را بسوی ایمان نمی‌گردد و قسمتی از این خطبه در بیان عید قربان و صفت حیوان قربانی است:</span>

<span class="Revayat">وَ مِن تَمَامِ اَلأُضحِیَّةِ اِستِشرَافُ أُذُنِهَا وَ سَلاَمَةُ عَینِهَا فَإِذَا سَلِمَتِ اَلأُذُنُ وَ اَلعَینُ سَلِمَتِ اَلأُضحِیَّةُ وَ تَمَّت</span>

<span class="Translate">(6) از جملۀ شرائط حیوان قربانی آنست که تمام گوش باشد <span class="description">(بریده و شکافته نباشد)</span> و چشمش سالم باشد پس اگر گوش و چشمش بی عیب بود قربانی صحیح و درست است</span>

<span class="Revayat">وَ لَو کَانَت عَضبَاءَ اَلقَرنِ تَجُرُّ رِجلَهَا إِلَی اَلمَنسَکِ و المنسک هاهنا المذبح</span>

<span class="Translate">(7) و اگر شاخ شکسته باشد <span class="description">(برای قربانی صلاحیّت ندارد، مانند گوسفند پا شکسته‌ایست که)</span> برای رفتن به قربانگاه می‌لنگد <span class="description">(قربانی گوسفند پا شکسته و شاخ شکسته درست نیست سیّد رضیّ فرماید:)</span> منسک <span class="description">(اگر چه بمعنی محلّ عبادت و پرستش است، و لیکن)</span> در اینجا بمعنی قربانگاه و آن موضعی است که قربانی را در آنجا سر می‌برند</span>


==خطبه 53- بیان علت شروع جنگ صفین==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام فی ذکر البیعة</span>

<span class="Translate">53 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است در بیان بیعت کردن <span class="description">(مردم با آن بزرگوار)</span></span>

<span class="Revayat">فَتَدَاکُّوا عَلَیَّ تَدَاکَّ اَلإِبِلِ اَلهِیمِ یَومَ وِردِهَا قَد أَرسَلَهَا رَاعِیهَا وَ خُلِعَت مَثَانِیهَا حَتَّی ظَنَنتُ أَنَّهُم قَاتِلِیَّ أَو بَعضَهُم قَاتِلُ بَعضٍ لَدَیَّ</span>

<span class="Translate">(1) پس <span class="description">(از کشته شدن عثمان)</span> مردم نزد من خود را بیکدیگر زده <span class="description">(برای بیعت نمودن)</span> ازدحام نمودند، مانند ازدحام شتر تشنه، هنگام آشامیدن آب که عقال و ریسمانش باز شده و ساربان رهایش نموده باشد <span class="description">(و بطوری بر من هجوم آورند)</span> که گمان کردم می‌خواهند مرا بقتل رسانند یا بعضی از ایشان قصد دارند در حضور من بعض دیگر را بکشند</span>

<span class="Revayat">وَ قَد قَلَّبتُ هَذَا اَلأَمرَ بَطنَهُ وَ ظَهرَهُ حَتَّی مَنَعَنِی اَلنَّومَ فَمَا وَجَدتُنِی یَسَعُنِی إِلاَّ قِتَالُهُم أَوِ اَلجُحُودُ بِمَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ صلی‌الله‌علیه‌وآله</span>

<span class="Translate"><span class="description">(پس بیعت ایشان را قبول کردم)</span> (2) و <span class="description">(چون بعد از آن دسته‌ای مانند طلحه و زبیر نقض عهد کرده پیمان شکستند)</span> من ظاهر و باطن این امر را زیر و رو نمودم به حدّی که <span class="description">(اندیشه در این باب)</span> مرا از خواب باز داشت پس طاقت نیاوردم مگر به جنگیدن با ایشان <span class="description">(که پیمان شکستند)</span> یا انکار آنچه که محمّد صلّی اللّه علیه و آله آورده است <span class="description">(زیرا پیکار با یاغیها بر امام واجب است و در صورت قدرت و توانائی اگر با آنان جنگ نکند ترک واجب کرده و آن برای امام مانند آن بود که احکام حضرت رسول را انکار نموده باشد، و چون انکار احکام رسول خدا سبب عذاب الهیّ است)</span></span>

<span class="Revayat">فَکَانَت مُعَالَجَةُ اَلقِتَالِ أَهوَنَ عَلَیَّ مِن مُعَالَجَةِ اَلعِقَابِ وَ مَوتَاتُ اَلدُّنیَا أَهوَنَ عَلَیَّ مِن مَوتَاتِ اَلآخِرَةِ</span>

<span class="Translate">(3) پس علاج جنگیدن بر من آسانتر بود از علاج عذاب الهیّ‌ و مرگهای دنیا <span class="description">(مشقّتها و سختیها)</span> بر من آسانتر است از مرگها <span class="description">(و عذابها)</span> ی قیامت</span>


==خطبه 54- بیان علت تأخیر در شروع جنگ صفین==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام و قد استبطأ أصحابه إذنه لهم فی القتال بصفین</span>

<span class="Translate">54 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است در صفّین موقعی که اصحاب آن بزرگوار تصوّر کردند در شروع به جنگیدن <span class="description">(با مردم شام)</span> درنگ و کندی می‌نماید <span class="description">(چون در صفّین آب بتصرّف حضرت در آمد و از اهل شام ممانعت ننمود چند روزی جنگ متارکه گشت، پس بعضی از لشگریان گفتند تأمّل او در فرمان بجنگ شاید برای اینست که از مرگ و کشته شدن می‌ترسد، و برخی دیگر گفتند شاید برای اینست که در وجوب جنگیدن با مردم شام شکّ و تردید دارد، حضرت در پاسخ آنان فرمود)</span></span>

<span class="Revayat">أَمَّا قَولُکُم أَ کُلَّ ذَلِکَ کَرَاهِیَةَ اَلمَوتِ فَوَاللَّهِ مَا أُبَالِی دَخَلتُ إِلَی اَلمَوتِ أَو خَرَجَ اَلمَوتُ إِلَیَّ</span>

<span class="Translate">(1) امّا سخن شما که آیا این همه تأمّل و درنگ من برای ترس از مرگ و کشته شدن است‌؟ پس سوگند بخدا هیچ باکی ندارم از داخل شدن در مرگ <span class="description">(کشته شدن در میدان کارزار)</span> یا اینکه ناگاه مرگ مرا دریابد</span>

<span class="Revayat">وَ أَمَّا قَولُکُم شَکّاً فِی أَهلِ اَلشَّامِ فَوَاللَّهِ مَا دَفَعتُ اَلحَربَ یَوماً إِلاَّ وَ أَنَا أَطمَعُ أَن تَلحَقَ بِی طَائِفَةٌ فَتَهتَدِیَ بِی وَ تَعشُوَ إِلَی ضَوئِی</span>

<span class="Translate">(2) و امّا سخن شما در اینکه <span class="description">(فرمان جنگیدن نمی‌دهم برای آنست که در وجوب کارزار)</span> با اهل شام مرا شکّ و تردیدی است پس سوگند بخدا یک روز جنگ کردن را بتأخیر نینداختم مگر برای آنکه می‌خواهم گروهی <span class="description">(از ایشان)</span> بمن ملحق گردیده هدایت شوند <span class="description">(از گمراهی دست کشیده براه راست قدم نهند)</span> و بچشم کم نور خود روشنی راه مرا ببینند</span>

<span class="Revayat">وَ ذَلِکَ أَحَبُّ إِلَیَّ مِن أَن أَقتُلَهَا عَلَی ضَلاَلِهَا وَ إِن کَانَت تَبُوءُ بِآثَامِهَا</span>

<span class="Translate">(3) و این تأمّل و درنگ در کارزار نزد من محبوبتر است از اینکه آن گمراهان را بکشم و اگر چه <span class="description">(ایشان دست از ضلالت و گمراهی بر نداشته بالأخره کشته میشوند و در قیامت)</span> با گناهانشان <span class="description">(مخالفت با امام و پیروی نمودن از دشمنان آن حضرت)</span> باز می‌گردند <span class="description">(گرفتار خواهند شد )</span></span>


==خطبه 55- مقایسه یاران خود با یاران پیامبر (ص)==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">55 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(که در آن ثبات قدم خویش و سائر اصحاب حضرت رسول و فداکاریهاشان را در جنگها برای یاری دین مقدّس اسلام بیان فرموده، و اصحابش را بجهاد در راه خدا و جنگ با دشمنان ترغیب نموده آنان را از سستی در این امر توبیخ و سرزنش می‌نماید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَقَد کُنَّا مَعَ رَسُولِ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله نَقتُلُ آبَاءَنَا وَ أَبنَاءَنَا وَ إِخوَانَنَا وَ أَعمَامَنَا مَا یَزِیدُنَا ذَلِکَ إِلاَّ إِیمَاناً وَ تَسلِیماً وَ مُضِیّاً عَلَی اَللَّقَمِ وَ صَبراً عَلَی مَضَضِ اَلأَلَمِ وَ جِدّاً فِی جِهَادِ اَلعَدُوِّ</span>

<span class="Translate">(1) ما <span class="description">(برای یاری دین اسلام زمانیکه)</span> با رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله بودیم پدران و فرزندان و برادران و عموهای خود را <span class="description">(در جنگها)</span> می‌کشتیم و این رفتار بر ایمان و اعتقاد ما افزوده اطاعت و فرمانبرداری پیش می‌گرفتیم و ثبات قدم ما را در راه راست می‌افزود و شکیبائی ما را بر سوزش درد و سعی و کوششمان را برای جهاد با دشمن زیاد می‌نمود</span>

<span class="Revayat">وَ لَقَد کَانَ اَلرَّجُلُ مِنَّا وَ اَلآخَرُ مِن عَدُوِّنَا یَتَصَاوَلاَنِ تَصَاوُلَ اَلفَحلَینِ یَتَخَالَسَانِ أَنفُسَهُمَا أَیُّهُمَا یَسقِی صَاحِبَهُ کَأسَ اَلمَنُونِ فَمَرَّةً لَنَا مِن عَدُوِّنَا وَ مَرَّةً لِعَدُوِّنَا مِنَّا</span>

<span class="Translate">(2) و <span class="description">(در کارزارهای زمان پیغمبر روش جنگیدن ما با دشمن چنین)</span> بود مردی از ما با یکی از دشمن بیکدیگر حمله کرده با هم در می‌افتادند مانند در افتادن دو حیوان نر و بجان یکدیگر می‌افتادند <span class="description">(در صدد کشتن هم بر می‌آمدند)</span> تا کدام یک دیگری را از جام مرگ سیراب نماید <span class="description">(او را بکشد)</span> پس گاهی ما بر دشمن ظفر می‌یافتیم و گاهی دشمن بر ما غالب می‌گشت</span>

<span class="Revayat">فَلَمَّا رَأَی اَللَّهُ صِدقَنَا أَنزَلَ بِعَدُوِّنَا اَلکَبتَ وَ أَنزَلَ عَلَینَا اَلنَّصرَ حَتَّی اِستَقَرَّ اَلإِسلاَمُ مُلقِیاً جِرَانَهُ وَ مُتَبَوِّئاً أَوطَانَهُ</span>

<span class="Translate">(3) چون خداوند راستی ما را دید <span class="description">(از همه چیز گذشتن در راه اسلام را نشان دادیم)</span> دشمن ما را خوار و فیروزی را نصیب ما گردانید تا اینکه اسلام مستقرّ <span class="description">(و امر دین منظّم)</span> گردید مانند شتری که در موقع استراحت سینه و گردن خود را بر زمین می‌افکند <span class="description">(از اضطراب و نگرانی از دشمن رهائی یافت)</span> و در جاهای خود پخش شد <span class="description">(حقیقت آن در همه جای جهان منتشر گردید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَعَمرِی لَو کُنَّا نَأتِی مَا أَتَیتُم مَا قَامَ لِلدِّینِ عَمُودٌ وَ لاَ اِخضَرَّ لِلإِیمَانِ عُودٌ</span>

<span class="Translate">(4) و بجان خودم سوگند اگر رفتار ما <span class="description">(در یاری اسلام)</span> مانند رفتار شما بود <span class="description">(و در پیکار با دشمن مانند شما سستی و سهل انگاری می‌نمودیم)</span> پایۀ دین برقرار نمی‌گردید <span class="description">(خداشناسی پیدا نمی‌شد)</span> و شاخۀ درخت ایمان سبز نمی‌گشت <span class="description">(قوانین اسلام منتشر نمی‌گردید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَیمُ اَللَّهِ لَتَحتَلِبُنَّهَا دَماً وَ لَتُتبِعُنَّهَا نَدَماً</span>

<span class="Translate">(5) و سوگند بخدا از این رفتار <span class="description">(ناپسندیده و سستی در کارزار بعوض شیر از ناقۀ دنیا)</span> خون خواهید دوشید و در پی آن <span class="description">(وقتی دشمن بر شما مسلّط گردد)</span> پشیمان خواهید گشت</span>


==خطبه 56- خبر از سلطه معاویه==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام لأصحابه</span>

<span class="Translate">56 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است برای اصحاب خود <span class="description">(اهل کوفه که بآنان خبر می‌دهد بلیّه‌ای را که بعد از آن بزرگوار بآن مبتلی میشوند و دستور می‌فرماید که در آن هنگام چگونه رفتار نمایند)</span></span>

<span class="Revayat">أَمَّا إِنَّهُ سَیَظهَرُ عَلَیکُم بَعدِی رَجُلٌ رَحبُ اَلبُلعُومِ مُندَحِقُ اَلبَطنِ یَأکُلُ مَا یَجِدُ وَ یَطلُبُ مَا لاَ یَجِدُ فَاقتُلُوهُ وَ لَن تَقتُلُوهُ</span>

<span class="Translate">(1) آگاه باشید که بزودی بعد از من مردی گشاده گلو و شکم بر آمده <span class="description">(معاویة ابن ابی سفیان)</span> بر شما غالب میشود می‌خورد آنچه بیابد و می‌خواهد آنچه نیابد <span class="description">(هر چه می‌خورد سیر نمی‌گشت تا اینکه می‌گفت سفره را بر چینید خسته شدم و سیر نگردیدم. گفته‌اند پرخوری او بر اثر نفرین حضرت رسول بود آنگاه که کس بطلب او فرستاده دید به خوردن مشغول است، بازگشت و گفت طعام می‌خورد، دیگر باره فرستاد باز به خوردن مشغول بود، پس آن حضرت فرمود: أللّهمّ لا تشبع بطنه یعنی بار خدایا شکم او را سیر مگردان)</span> پس <span class="description">(در صورت قدرت و توانائی)</span> او را بکشید و اگر چه هرگز او را نخواهید کشت <span class="description">(توانائی کشتن او را ندارید)</span></span>

<span class="Revayat">أَلاَ وَ إِنَّهُ سَیَأمُرُکُم بِسَبِّی وَ اَلبَرَاءَةِ مِنِّی أَمَّا اَلسَّبُّ فَسُبُّونِی فَإِنَّهُ لِی زَکَاةٌ وَ لَکُم نَجَاةٌ وَ أَمَّا اَلبَرَاءَةُ فَلاَ تَتَبَرَّءُوا مِنِّی</span>

<span class="Translate">(2) آگاه باشید بزودی آن مرد شما را بنا سزا گفتن و بیزاری جستن از من امر میکند پس اگر شما را به ناسزا گفتن مجبور نمود مرا دشنام دهید زیرا نا سزا گفتن برای من سبب علوّ مقام میشود و برای شما باعث بر نجات و رهائی <span class="description">(از شرّ او)</span> است و امّا در بیزاری جستن، پس از من بیزاری نجوئید <span class="description">(در باطن دوستدارم باشید)</span></span>

<span class="Revayat">فَإِنِّی وُلِدتُ عَلَی اَلفِطرَةِ وَ سَبَقتُ إِلَی اَلإِیمَانِ وَ اَلهِجرَةِ</span>

<span class="Translate">(3) زیرا من به فطرت اسلام تولّد یافته‌ام <span class="description">(هیچ گاه در راه کفر و شرک قدم ننهاده از اوّل اسلام اختیار نموده‌ام نه مانند سائرین که کافر و بت پرست بوده مسلمان گردیده‌اند )</span> و در ایمان و هجرت <span class="description">(بیرون رفتن از وطن برای نصرت و یاری رسول خدا)</span> سبقت و پیشی گرفتم <span class="description">(اوّل مردی که به پیغمبر ایمان آورد و برای پیشرفت دین اسلام او را یاری کرد من بودم، پس بیزاری از من بیزاری از خدا است و بیزاری از خدا موجب عذاب ابدیّ است)</span></span>


==خطبه 57- خبر از آینده شوم خوارج==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام کلم به الخوارج</span>

<span class="Translate">57 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است که به خوارج نهروان فرموده</span>

<span class="Revayat">أَصَابَکُم حَاصِبٌ وَ لاَ بَقِیَ مِنکُم آبِرٌ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(چون در جنگ صفّین پس از قرار داد تحکیم و نوشتن عهد نامه، خوارج از آن بزرگوار کناره گیری نموده از هر طرف فریاد کردند: لا حکم إلاّ للّه یعنی نیست حکمی مگر از جانب خدا، و گفتند الحکم للّه یا علیّ لا لک یعنی یا علیّ حکم و فرمان دادن مخصوص خدا است نه برای تو، و حکم خدا در بارۀ معاویه و اصحابش آنست که به فرمان ما داخل گردند و ما خطاء کردیم که به تحکیم رضاء دادیم، پس چون به خطای خود پی بردیم بخدا توبه و بازگشت نمودیم، تو نیز مانند ما از خطای خود توبه و بازگشت نما، و بعضی گفتند چون به تحکیم رضاء دادی کافر شدی اکنون بکفر خود گواهی ده پس از آن توبه کن تا ترا اطاعت کنیم، حضرت فرمود)</span>: (1) بادی که سنگ ریزه را به جنبش می‌آورد بر شما بوزد <span class="description">(عذاب الهیّ شما را دریابد)</span> و باقی نماند از شما کسیکه نخل خرما را هرس کند <span class="description">(یا کسیکه سخن گوید، یا کسیکه بر جهد، خلاصه نسل شما قطع گردد)</span></span>

<span class="Revayat">أَ بَعدَ إِیمَانِی بِاللَّهِ وَ جِهَادِی مَعَ رَسُولِ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله أَشهَدُ عَلَی نَفسِی بِالکُفرِ لَ قَد ضَلَلتُ إِذاً وَ مٰا أَنَا مِنَ اَلمُهتَدِینَ</span>

<span class="Translate">(2) آیا بعد از ایمان آوردن من بخدا و جهاد به همراهی رسول اکرم، صلّی اللّه علیه و آله <span class="description">(در جنگها)</span> کفر و خطاء را بر خود گواهی دهم‌؟ پس در این هنگام <span class="description">(به اقرار بر خطای خویش)</span> گمراه شده از راه راست قدم بیرون نهاده‌ام!</span>

<span class="Revayat">فَأُوبُوا شَرَّ مَآبٍ وَ اِرجِعُوا عَلَی أَثَرِ اَلأَعقَابِ</span>

<span class="Translate">(3) پس، از بدترین راهی که قدم در آن نهاده‌اید بر گردید <span class="description">(از این راه باطل برگشته دیگر باره این سخنان زشت را نگویید)</span> و بجای پای خود بازگشت نمائید <span class="description">(از راهی که رفته‌اید بجای خویش برگشته از حقّ پیروی کنید)</span></span>

<span class="Revayat">أَمَا إِنَّکُم سَتَلقَونَ بَعدِی ذُلاًّ شَامِلاً وَ سَیفاً قَاطِعاً وَ أَثَرَةً یَتَّخِذُهَا اَلظَّالِمُونَ فِیکُم سُنَّةً قوله علیه‌السلام و لا بقی منکم آبر یروی علی ثلاثة أوجه أحدها أن یکون کما ذکرناه آبر بالراء من قولهم رجل آبر للذی یأبر النخل أی یصلحه و یروی آثر بالثاء بثلاث نقط یراد به الذی یأثر الحدیث أی یرویه و یحکیه و هو أصح الوجوه عندی کأنه علیه‌السلام قال لا بقی منکم مخبر و یروی آبز بالزای المعجمة و هو الواثب و الهالک أیضا یقال له آبز</span>

<span class="Translate">(4) آگاه باشید بزودی بعد از من بذلّت و خواری بسیار بر خورده به شمشیر برنده مبتلی گردید و مال شما را ستمکاران گرفته اختصاص بخود دهند و این کار را در میان شما سنّت و عادت خویش قرار دهند <span class="description">(از قتل و غارتی که بعد از آن بزرگوار از طرف ستمکاران مانند مهلب ابن ابی صفره و دیگران در میان آنان واقع شده خبر می‌دهد سیّد رضیّ فرماید:)</span> فرمایش آن حضرت: و لا بقی منکم ابر بر سه وجه نقل میشود اوّل چنانکه بیان نمودیم ابر براء مهمله و این مأخوذ از قول عربست که کسیکه نخل خرما را هرس میکند می‌گویند رجل ابر و <span class="description">(دوّم)</span> اثر بثاء سه نقطه روایت میشود که مراد از آن کسی است که حدیثی روایت میکند یا سخنی حکایت می‌نماید و این قول نزد من صحیح‌ترین وجوه است <span class="description">(زیرا)</span> گویا حضرت فرموده است: گوینده‌ای از شما باقی نماند و <span class="description">(سوّم)</span> ابن بزاء نقطه‌دار روایت میشود و آن بمعنی واثب یعنی بر جهنده است و نیز ابن بمعنی هالک یعنی تباه گشته استعمال میشود</span>


==خطبه 58- خبر از پایان کار خوارج==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و قال علیه‌السلام لما عزم علی حرب الخوارج و قیل له إن القوم قد عبروا جسر النهروان</span>

<span class="Translate">58 - هنگامیکه امام علیه السّلام تصمیم بجنگ با خوارج گرفت و به آن حضرت گفته شد که ایشان از پل نهروان عبور کردند، فرمود</span>

<span class="Revayat">مَصَارِعُهُم دُونَ اَلنُّطفَةِ وَ اَللَّهِ لاَ یُفلِتُ مِنهُم عَشَرَةٌ وَ لاَ یَهلِکُ مِنکُم عَشَرَةٌ یعنی بالنطفة ماء النهر و هی أفصح کنایة عن الماء و إن کان کثیرا جما و قد أشرنا إلی ذلک فیما تقدم عند مضی ما أشبهه</span>

<span class="Translate">(1) قتلگاه ایشان <span class="description">(موضع کشته شدنشان)</span> این طرف آب <span class="description">(نهروان)</span> است 2 سوگند بخدا ده تن از آنان <span class="description">(از کشته شدن)</span> نجات نمی‌یابد و ده نفر هم از شما هلاک نمی‌گردد <span class="description">(چون حضرت برای جنگ با خوارج در پی ایشان می‌رفت، مردی از اصحابش آمد و گفت: یا امیر المؤمنین خوارج از نهر عبور کردند، فرمود دیدی ایشان گذشتند؟ آن مرد گفت آری، فرمود سوگند بخدا عبور نکردند و هرگز عبور نمی‌کنند و محلّ کشته شدن آنها این طرف نهر است، بعد از آن سوار شده رفتند، چون نزدیک نهر رسیدند، دیدند که همۀ خوارج غلاف شمشیرها را شکسته اسبهای خود را پی کرده آمادۀ جنگند و فریاد میکنند: لا حکم إلاّ للّه یعنی حکمی نیست مگر از جانب خدا «این کلمه را همیشه شعار خود قرار داده غوغایی بر پا می‌نمودند» پس حضرت فرمان جنگ داد، چون جنگ تمام شد فهمیدند که نه تن از خوارج فرار کرده کشته نشده‌اند و از اصحاب حضرت فقط هشت تن کشته شده بودند سیّد رضیّ فرماید:)</span> مقصود حضرت از لفظ نطفة <span class="description">(که بمعنی آب صافی است)</span> آب نهر است و این فصیحترین کنایه است برای آب هر چند زیاد باشد و پیش از این به این معنی <span class="description">(در پائین خطبۀ چهل و هشتم که راجع بجنگ با خوارج بود)</span> اشاره نمودیم</span>


==خطبه 59- خبر از تداوم تفکّر انحرافی خوارج==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و قال علیه‌السلام لما قتل الخوارج فقیل له یا أمیر المؤمنین هلک القوم بأجمعهم</span>

<span class="Translate">59 - چون خوارج نهروان کشته شدند به آن حضرت گفته شد: یا امیر المؤمنین همۀ ایشان هلاک گشتند، فرمود</span>

<span class="Revayat">کَلاَّ وَ اَللَّهِ إِنَّهُم نُطَفٌ فِی أَصلاَبِ اَلرِّجَالِ وَ قَرَارَاتِ اَلنِّسَاءِ</span>

<span class="Translate">(1) سوگند بخدا چنین نیست ایشان نطفه‌هایی هستند در پشت مردها و رحم زنها <span class="description">(نه تن از آنها گریخته و در شهرها متفرّق شدند، از آنان فرزندانی بوجود خواهد آمد که در روی زمین فتنه و فساد می‌نمایند، و لیکن)</span></span>

<span class="Revayat">کُلَّمَا نَجَمَ مِنهُم قَرنٌ قُطِعَ حَتَّی یَکُونَ آخِرُهُم لُصُوصاً سَلاَّبِینَ</span>

<span class="Translate">(2) هر زمان از آنها شاخی <span class="description">(سری)</span> پیدا گردد شکسته شود <span class="description">(بزودی کشته میشود)</span> تا اینکه آخرشان دزدها و راهزنان میشوند <span class="description">(مانند اجدادشان، چنانکه نقل شده چون آن نه نفر در شهرها پراکنده گشتند هر کدام مذهبی اختیار و از آن ترویج کردند و در راهها دزدی می‌نمودند)</span></span>


==خطبه 60- نهی از کشتار خوارج==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و قال علیه‌السلام فی الخوارج لاَ تَقتُلُوا اَلخَوَارِجَ بَعدِی فَلَیسَ مَن طَلَبَ اَلحَقَّ فَأَخطَأَهُ کَمَن طَلَبَ اَلبَاطِلَ فَأَدرَکَهُ یعنی معاویة و أصحابه</span>

<span class="Translate">60 - امام علیه السّلام در بارۀ خوارج فرمود: (1) بعد از من خوارج را نکشید زیرا کسیکه می‌خواسته حقّ را بدست آورد و خطاء کرده <span class="description">(گمراه شده مانند کسی نیست که در راه باطل قدم نهاده و آنرا در یافته (سیّد رضیّ فرماید:) منظور حضرت (از جملۀ من طلب الباطل فأدرکه یعنی کسیکه باطل را خواسته و آنرا دریافته) معاویه و پیروان او است (حضرت از کشتن خوارج نهی فرموده برای اینکه مقصود اصلی آنها بدست آوردن حقّ بوده، و لیکن برای رسیدن بآن براه خطاء افتاده گمراه شدند، و البتّه چنین کسانی سزاوار کشتن نیستند بخلاف معاویه و یارانش که مقصود اصلی آنان باطل بوده و آنها را باید کشت، چنانکه در سخن پنجاه و ششم فرمود: فاقتلوه یعنی معاویه را بکشید. و امّا اینکه آن حضرت خوارج را کشت و کشتنشان را بعد از خود نهی فرمود برای این بود که آنها پیشقدم در جنگ با آن بزرگوار شده و فتنه و فساد کرده مردم را به بدعتهای خویش دعوت نموده نیکان را بقتل می‌رساندند مانند عبد اللّه ابن خبّاب که از اصحاب امیر المؤمنین بود او را کشتند و شکم زنش را که آبستن بود دریدند، پس نهی از کشتن ایشان در صورتیست که فتنه و فساد بر پا نکنند و خون ناحقّ نریزند و اقدام بجنگ ننمایند))</span></span>


==خطبه 61- در پاسخ تهدید به ترور==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام لما خوف من الغیلة</span>

<span class="Translate">61 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است هنگامیکه او را از کشته شدن ناگهانی ترسانیدند <span class="description">(اصحابش خبر دادند که ابن ملجم در صدد قتل او بر آمده، فرمود:)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّ عَلَیَّ مِنَ اَللَّهِ جُنَّةً حَصِینَةً فَإِذَا جَاءَ یَومِی اِنفَرَجَت عَنِّی وَ أَسلَمَتنِی فَحِینَئِذٍ لاَ یَطِیشُ اَلسَّهمُ وَ لاَ یَبرَأُ اَلکَلمُ</span>

<span class="Translate">(1) خداوند سپر محکمی برای من قرار داده <span class="description">(نگهدار من است تا زمانیکه مرگ برایم مقدّر نشده)</span> پس هر گاه روز من بسر رسد آن سپر <span class="description">(محافظت)</span> از من جدا گردد، و مرا <span class="description">(به مرگ)</span> تسلیم نماید در آن هنگام تیر <span class="description">(مرگ)</span> بخطاء نرود و زخم <span class="description">(نیزۀ تقدیر)</span> شفاء نیابد</span>


==خطبه 62- روش برخورد با دنیا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">62 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در بیان دل نبستن به دنیای فانی و ترس از حساب قیامت)</span></span>

<span class="Revayat">أَلاَ وَ إِنَّ اَلدُّنیَا دَارٌ لاَ یُسلَمُ مِنهَا إِلاَّ فِیهَا وَ لاَ یُنجَی بِشَیءٍ کَانَ لَهَا</span>

<span class="Translate">(1) آگاه باشید دنیا سرائی است که هیچکس از آن به سلامت نمی‌ماند مگر <span class="description">(بتقوی و پرهیزکاری)</span> در آن <span class="description">(زیرا دنیا دار عمل است و آخرت دار جزاء، پس کسیکه در دنیا بدستور خدا و رسول رفتار نماید در آخرت به سلامت ماند، و کسیکه پیروی ننمود بعذاب ابدی گرفتار گردد)</span> و هیچکس بجهت چیزی <span class="description">(گفتار و کرداری)</span> که برای دنیا بنماید نجات نیابد <span class="description">(و نجات و رستگاری در آخرت برای کسی است که گفتار و کردارش برای خدا باشد)</span></span>

<span class="Revayat">اُبتُلِیَ اَلنَّاسُ بِهَا فِتنَةً فَمَا أَخَذُوهُ مِنهَا لَهَا أُخرِجُوا مِنهُ وَ حُوسِبُوا عَلَیهِ وَ مَا أَخَذُوهُ مِنهَا لِغَیرِهَا قَدِمُوا عَلَیهِ وَ أَقَامُوا فِیهِ</span>

<span class="Translate">(2) مردم بدنیا بسبب امتحان و آزمایش گرفتار شده‌اند <span class="description">(خداوند ایشان را امتحان می‌فرماید، به این معنی که هر کس در دنیا از فرمان الهیّ پیروی نماید رستگار گردد، و هر که نافرمانی کند بعذاب گرفتار شود، و این امتحان بجهت آن نیست که بآخر کار آنان علم نداشته باشد و بخواهد دانا گردد که امتحان به این معنی محال است، زیرا او به آشکار و نهان هر چیز دانا است)</span> پس آنچه از <span class="description">(متاع)</span> دنیا برای دنیا فراهم آورند از کفشان می‌رود <span class="description">(در موقع مرگ بجا می‌گذارند)</span> و <span class="description">(در آخرت)</span> حساب آنرا از آنان می‌طلبند و آنچه که از دنیا برای غیر دنیا <span class="description">(آخرت)</span> تهیئه نمایند بر ایشان می‌ماند و همیشه با آنها است</span>

<span class="Revayat">فَإِنَّهَا عِندَ ذَوِی اَلعُقُولِ کَفَیءِ اَلظِّلِّ بَینَا تَرَاهُ سَابِغاً حَتَّی قَلَصَ وَ زَائِداً حَتَّی نَقَصَ</span>

<span class="Translate">(3) پس <span class="description">(اکنون که کار دنیایی زیان آور است بآن دلبند مباش، زیرا)</span> دنیا نزد خردمندان مانند برگشتن سایه است که تا آنرا گسترده ببینی جمع میشود و تا آنرا زیاد ببینی کم گردد <span class="description">(همچو سایه زائل گشته برای اهلش باقی نماند )</span></span>


==خطبه 63- شتافتن به سوی اعمال پسندیده==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام فَاتَّقُوا اَللَّهَ عِبَادَ اَللَّهِ وَ بَادِرُوا آجَالَکُم بِأَعمَالِکُم وَ اِبتَاعُوا مَا یَبقَی لَکُم بِمَا یَزُولُ عَنکُم</span>

<span class="Translate">63 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(که مردم را بخدا پرستی و نکوکرداری در دنیا و آماده بودن برای سفر آخرت امر می‌فرماید)</span> 1 پس <span class="description">(از سپاس و ستایش خداوند متعال و درود بر رسول اکرم)</span> ای بندگان خدا از معصیت خدا بپرهیزید <span class="description">(معصیت ننمائید و از عذاب بترسید)</span> و بسبب کردار خود بر مرگهایتان پیش دستی کنید <span class="description">(در زندگی نیکو کردار باشید تا پس از مرگ ایمن گردید)</span> و بخرید چیزی <span class="description">(اعمال صالحه)</span> را که برای شما باقی می‌ماند به چیزی که از کفتان می‌رود <span class="description">(آخرت را دریابید که همیشه باقی است، و از شهوات دنیا چشم پوشید که بزودی فانی گردد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ تَرَحَّلُوا فَقَد جُدَّ بِکُم وَ اِستَعِدُّوا لِلمَوتِ فَقَد أَظَلَّکُم</span>

<span class="Translate">(2) و <span class="description">(برای سفر آخرت)</span> آماده باشید که برای کوچاندن شما سعی و شتاب دارند و برای مرگ مستعدّ باشید که بر شما سایه افکنده است <span class="description">(نزدیک شده و علامات و آثارش هویدا است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ کُونُوا قَوماً صِیحَ بِهِم فَانتَبَهُوا وَ عَلِمُوا أَنَّ اَلدُّنیَا لَیسَت لَهُم بِدَارٍ فَاستَبدَلُوا فَإِنَّ اَللَّهَ سُبحَانَهُ لَم یَخلُقکُم عَبَثاً وَ لَم یَترُککُم سُدًی</span>

<span class="Translate">(3) و <span class="description">(مانند)</span> گروهی باشید که چون بانگ بر ایشان زده آگاه <span class="description">(و بیدار)</span> شدند <span class="description">(نه مانند کسانیکه در خواب غفلت ماندند تا آنگاه که به چنگال مرگ گرفتار گردیدند)</span> و دانستند که دنیا جای <span class="description">(اقامت)</span> ایشان نیست، پس <span class="description">(آنرا بآخرت)</span> تبدیل نمودند زیرا خداوند سبحان شما را بی‌جهت نیافریده و مهمل و بیکار رها نکرده است <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 23 ی 115 فرموده: «أَ فَحَسِبتُم أَنَّمٰا خَلَقنٰاکُم عَبَثاً وَ أَنَّکُم إِلَینٰا لاٰ تُرجَعُونَ‌» یعنی آیا گمان کردید که شما را بی‌جهت آفریدیم و پنداشتید که بسوی ما باز گشت نخواهید نمود؟)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَا بَینَ أَحَدِکُم وَ بَینَ اَلجَنَّةِ أَوِ اَلنَّارِ إِلاَّ اَلمَوتُ أَن یَنزِلَ بِهِ</span>

<span class="Translate">(4) و میان هیچکس از شما و بهشت یا دوزخ فاصله‌ای نیست مگر مرگ که او را در یابد <span class="description">(زیرا پس از مرگ باب عمل و توبه و بازگشت بسته شود، پس هر که مرد اگر در دنیا اطاعت و پیروی کرده ببهشت رود، و اگر نافرمانی نموده در دوزخ گرفتار خواهد بود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّ غَایَةً تَنقُصُهَا اَللَّحظَةُ وَ تَهدِمُهَا اَلسَّاعَةُ لَجَدِیرَةٌ بِقَصرِ اَلمُدَّةِ</span>

<span class="Translate">(5) و مدّت زندگی <span class="description">(در دنیا)</span> که یک لحظه آنرا کم گرداند، و ساعت <span class="description">(مرگ)</span> آنرا از بین ببرد به کوتاهی سزاوار است <span class="description">(زندگانی در دنیا را که بزودی منقضی شود باید کوتاه دانست و از کار آخرت باز نماند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّ غَائِباً یَحدُوهُ اَلجَدِیدَانِ اَللَّیلُ وَ اَلنَّهَارُ لَحَرِیٌّ بِسُرعَةِ اَلأَوبَةِ</span>

<span class="Translate">(6) و غایبی که <span class="description">(از وطن اصلی خود آخرت دور گشته و)</span> نو آیندگان یعنی شب و روز او را <span class="description">(بمنزل حقیقی)</span> میراند سزاوار است که بزودی <span class="description">(به وطنش)</span> بازگشت نماید <span class="description">(باید در فکر بازگشتن بوطن اصلی خود بوده در این مسافرت دنیا برای آسایش آنجا ربح و سودی بدست آرد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّ قَادِماً یَقدَمُ بِالفَوزِ أَوِ اَلشِّقوَةِ لَمُستَحِقٌّ لِأَفضَلِ اَلعُدَّةِ</span>

<span class="Translate">(7) و کسیکه با سعادت و نیکبختی یا شقاوت و بدبختی <span class="description">(به وطنش)</span> می‌آید نیکوترین توشه را نیازمند است</span>

<span class="Revayat">فَتَزَوَّدُوا فِی اَلدُّنیَا مِنَ اَلدُّنیَا مَا تُحرِزُونَ بِهِ أَنفُسَکُم غَداً</span>

<span class="Translate">(8) پس در دنیا از دنیا توشه بردارید از آنچه خود را فردا <span class="description">(ی قیامت از عذاب الهی)</span> برهانید</span>

<span class="Revayat">فَاتَّقَی عَبدٌ رَبَّهُ نَصَحَ نَفسَهُ وَ قَدَّمَ تَوبَتَهُ وَ غَلَبَ شَهوَتَهُ فَإِنَّ أَجَلَهُ مَستُورٌ عَنهُ وَ أَمَلَهُ خَادِعٌ لَهُ وَ اَلشَّیطَانُ مُوَکَّلٌ بِهِ یُزَیِّنُ لَهُ اَلمَعصِیَةَ لِیَرکَبَهَا وَ یُمَنِّیهِ اَلتَّوبَةَ لِیُسَوِّفَهَا حَتّٰی تَهجُمَ مَنِیَّتُهُ عَلَیهِ أَغفَلَ مَا یَکُونُ عَنهَا</span>

<span class="Translate">(9) و <span class="description">(بهترین توشه برای آخرت آنست که)</span> بنده از عذاب پروردگارش بپرهیزد باینکه خود را پند دهد <span class="description">(و گفتار و کردار نیک را شعار خود قرار دهد)</span> و به توبه و بازگشت پیشی گیرد <span class="description">(پیش از رسیدن مرگ از گناهان توبه نماید)</span> و بر شهوتش <span class="description">(خواهشهای نفسش)</span> مسلّط شود زیرا مرگ او از او پنهان است <span class="description">(معلوم نیست چه وقت عمرش بسر می‌رسد)</span> و آرزویش او را فریب می‌دهد <span class="description">(از کار آخرت باز می‌دارد )</span> و شیطان با او همراه است معصیت و نافرمانی <span class="description">(خدا و رسول)</span> را برای او می‌آراید تا بر آن سوار شود <span class="description">(مرتکب گردد)</span> و او را به توبه نمودن امیدوار می‌نماید که آنرا بتأخیر اندازد تا اینکه ناگاه مرگ او را دریابد در حالتی که از آن بسیار غافل می‌باشد</span>

<span class="Revayat">فَیَا لَهَا حَسرَةً عَلَی ذِی غَفلَةٍ أَن یَکُونَ عُمُرُهُ عَلَیهِ حُجَّةً وَ أَن تُؤَدِّیَهُ أَیَّامُهُ إِلَی شِقوَةٍ</span>

<span class="Translate">(10) پس حسرت و اندوه بر آن غافلی باد که عمرش <span class="description">(در قیامت)</span> بر او حجّت و دلیل باشد <span class="description">(باینکه چرا در دنیا که همه جور وسیله برایت مهیّا بود سعادتمند نگشتی)</span> و ایّام زندگانیش او را به بدبختی رساند <span class="description">(بر اثر نافرمانی در دنیا بعذاب ابدی گرفتار گردد)</span></span>

<span class="Revayat">نَسأَلُ اَللَّهَ سُبحَانَهُ أَن یَجعَلَنَا وَ إِیَّاکُم مِمَّن لاَ تُبطِرُهُ نِعمَةٌ وَ لاَ تُقَصِّرُ بِهِ عَن طَاعَةِ رَبِّهِ غَایَةٌ وَ لاَ تَحُلُّ بِهِ بَعدَ اَلمَوتِ نَدَامَةٌ وَ لاَ کَآبَةٌ</span>

<span class="Translate">(11) از خداوند سبحان در خواست می‌نماییم که ما و شما را در ردیف کسانی قرار دهد که هیچ نعمتی او را یاغی و سرکش ننماید <span class="description">(هر چند نعمت یابد تواضع و فروتنیش بیشتر گردد)</span> و هیچ فائده و غرضی <span class="description">(از اغراض باطله مانند رئاء و خود نمائی)</span> او را از عبادت و بندگی پروردگار باز ندارد و <span class="description">(کاری کند که)</span> بعد از مرگ پشیمانی و اندوه او را در نیابد</span>


==خطبه 64- شناخت صفات خدا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">64 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در صفات حقّ تعالی)</span></span>

<span class="Revayat">اَلحَمدُ لِلَّهِ اَلَّذِی لَم تَسبِق لَهُ حَالٌ حَالاً فَیَکُونَ أَوَّلاً قَبلَ أَن یَکُونَ آخِراً وَ یَکُونَ ظَاهِراً قَبلَ أَن یَکُونَ بَاطِناً</span>

<span class="Translate">(1) حمد و سپاس خداوندی را سزاست که هیچ صفتی <span class="description">(از صفاتش)</span> بر صفت دیگر او پیشی نگرفته است پس پیش از آنکه آخر است اوّل می‌باشد و پیش از آنکه پنهان باشد هویدا است <span class="description">(زیرا پیش و پس شدن از مختصّات زمان است و زمان از لواحق حرکت و حرکت از لوازم اجسام و ذات مقدّس او منزّه از زمان و زمانیّات و مقدّم بر همۀ اجسام است، پس نمی‌توان گفت که اوّلست قبل از آخر و ظاهر است پیش از باطن و حیّ و زنده است پیش از عالم و هکذا، زیرا برای او صفات زائدۀ بر ذات نیست تا بعضی بر بعض دیگر تقدّم و پیشی گیرد، پس صفات او عین ذات او هستند و گر نه زیاده و نقصان پذیرد، و بعضی علّت بعض دیگر و بعضی معلول و ناقص گردد و این از لوازم ممکناتست، بنا بر این اوّلیّت و آخریّت او عبارتست از اینکه او است مبدا هر چه بوجود آمده و مرجع هر چه فانی گردد، و مراد از ظاهریّت و باطنیّت او آنست که بسبب آیات و مخلوقاتش ظاهر و نمایان است و کنه ذات مقدّسش از رؤیت و ادراک و احاطۀ اوهام باطن و پنهان، خلاصه او یکتایی است که مانندی برای او فرض نشود، لذا می‌فرماید:)</span></span>

<span class="Revayat">کُلُّ مُسَمًّی بِالوَحدَةِ غَیرُهُ قَلِیلٌ وَ کُلُّ عَزِیزٍ غَیرُهُ ذَلِیلٌ وَ کُلُّ قَوِیٍّ غَیرُهُ ضَعِیفٌ وَ کُلُّ مَالِکٍ غَیرُهُ مَملُوکٌ وَ کُلُّ عَالِمٍ غَیرُهُ مُتَعَلِّمٍ وَ کُلُّ قَادِرٍ غَیرُهُ یَقدِرُ وَ یَعجِزُ</span>

<span class="Translate">(2) و غیر او هر که به وحدت و یکی بودن نامیده شود کم است <span class="description">(در مقابل بسیار یعنی ما سوای او واحد عددی است که متّصف به صفت قلّت باشد و مبدا و جزء کثیر است بخلاف او که واحد حقیقی است و کثرت ندارد یعنی دوّمی برای او فرض نمی‌شود)</span> و هر عزیزی غیر او ذلیل و خوار است <span class="description">(زیرا معلول است و معلول ذلیل علّت می‌باشد)</span> و هر توانائی غیر او ناتوان است <span class="description">(چون منشأ و مبدا هر قوّتی او است، پس غیر او چگونه ضعیف و ناتوان نباشد که یک چشم بر هم زدن بقاء و هستی خود را در اختیار ندارد)</span> و هر مالک و متصرّفی غیر او مملوک <span class="description">(و مقهور اراده و مشیّت او)</span> است <span class="description">(زیرا غیر از خداوند سبحان هر چه که هست ممکن است و هر ممکن معلول و در اختیار علّت، پس مالک حقیقی او است)</span> و هر دانائی غیر او متعلّم و یاد گیرنده است <span class="description">(زیرا علم او عین ذاتست و علم غیر او زائد بر ذات و نیازمند به آموختن از غیر تا منتهی گردد بعلم حقّ تعالی، پس عالم مطلق او است و بس)</span> و هر قادر و توانائی غیر او <span class="description">(در بعض امور)</span> توانا است و <span class="description">(در بعض دیگر)</span> ناتوان <span class="description">(و این دلیل بر امکان است، پس قادر حقیقی او است که قدرت عین ذات او و مبدأ قدرت و هر قادر و توانائی است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ کُلُّ سَمِیعٍ غَیرُهُ یَصَمُّ عَن لَطِیفِ اَلأَصوَاتِ وَ یُصِمُّهُ کَبِیرُهَا وَ یَذهَبُ عَنهُ مَا بَعُدَ مِنهَا وَ کُلُّ بَصِیرٍ غَیرُهُ یَعمَی عَن خَفِیِّ اَلأَلوَانِ وَ لَطِیفِ اَلأَجسَامِ وَ کُلُّ ظَاهِرٍ غَیرُهُ غَیرُ بَاطِنٍ وَ کُلُّ بَاطِنٍ غَیرُهُ غَیرُ ظَاهِرٍ</span>

<span class="Translate">(3) و هر شنونده‌ای غیر او را آوازهای بسیار بلند کر می‌گرداند و آوازهای آهسته و دور را نمی‌شنود <span class="description">(زیرا شنوایی غیر او بتوسّط قوّۀ سامعۀ جسمیّه است و آن قوّه دارای شرایطی است که اگر آن شرائط موجود نباشد صدایی نشنود، مثلا بسیار آهسته و دور و یا بسیار بلند نباشد که باعث اختلال آن قوّه گردد و مانع شنوایی باشد، و لیکن چون شنوایی خداوند متعال بذاته و بدون آلت است، لذا همۀ صداها: آهسته و بلند و دور و نزدیک پیش او یکسان و آشکار و نمایان است، پس سمیع مطلق و شنوای حقیقی او است)</span> و هر بینائی غیر او از <span class="description">(دیدن)</span> رنگهای پنهان <span class="description">(مانند رنگها در تاریکی)</span> و از <span class="description">(دیدن)</span> اجسام لطیفه <span class="description">(مانند ذرّه‌ها)</span> نابینا است <span class="description">(زیرا بینائی هر کس بتوسّط قوّۀ باصرۀ جسمیّه است که آن قوّه دارای شرایطی است، و لیکن خدای تعالی بکنه ذات و بدون آلت بینا است، پس همۀ اشیاء: آشکار و نهان پیش او یکسان است)</span> و غیر او هر آشکاری پنهان نیست و هر پنهانی آشکار نیست <span class="description">(پس او هم آشکار و هم پنهان است: آشکار است از جهة اینکه از روی آثار و علامات بر هیچکس پنهان نیست، و پنهان است از جهة اینکه محال است و نمی‌شود کنه ذاتش را درک نمود، او است خداوندی که)</span></span>

<span class="Revayat">لَم یَخلُق مَا خَلَقَهُ لِتَشدِیدِ سُلطَانٍ وَ لاَ تَخَوُّفٍ مِن عَوَاقِبِ زَمَانٍ وَ لاَ اِستِعَانَةٍ عَلَی نِدٍّ مُثَاوِرٍ وَ لاَ شَرِیکٍ مُکَاثِرٍ وَ لاَ ضِدٍّ مُنَافِرٍ وَ لَکِن خَلاَئِقُ مَربُوبُونَ وَ عِبَادٌ دَاخِرُونَ</span>

<span class="Translate">(4) مخلوقاتش را نه برای تقویت سلطنت و پادشاهی آفریده و نه برای ترس از پیشآمدهای روزگار <span class="description">(که مبادا روزی محتاج شود)</span> و نه برای یاری خواستن <span class="description">(بر دفع)</span> همتائی که با او نزاع کند و نه برای جلوگیری از غلبه و فخر و مباهات شریک و ضدّ بلکه <span class="description">(آفریدگان)</span> مخلوقاتی هستند پرورده شده <span class="description">(به نعمتهای او)</span> و بندگانی ذلیل و خوار <span class="description">(در مقابل حکم و مشیّت او)</span></span>

<span class="Revayat">لَم یَحلُل فِی اَلأَشیَاءِ فَیُقَالَ هُوَ فِیهَا کَائِنٌ وَ لَم یَنأَ عَنهَا فَیُقَالَ هُوَ مِنهَا بَائِنٌ</span>

<span class="Translate">(5) در چیزها حلول نکرده تا گفته شود در آنها است <span class="description">(زیرا حلول در شیء مستلزم جسمیّت و امکان است)</span> و از هیچ چیز دور نگشته تا گفته شود از آنها جدا است <span class="description">(زیرا به همۀ اشیاء احاطه دارد)</span></span>

<span class="Revayat">لَم یَؤُدهُ خَلقُ مَا اِبتَدَأَ وَ لاَ تَدبِیرُ مَا ذَرَأَ وَ لاَ وَقَفَ بِهِ عَجزٌ عَمَّا خَلَقَ وَ لاَ وَلَجَت عَلَیهِ شُبهَةٌ فِیمَا قَضَی وَ قَدَّرَ</span>

<span class="Translate">(6) آفریدن آفریدگان و تدبیر و اصلاح حال آن او را خسته و وامانده نگردانید و در آفریدن اشیاء ناتوان نگردیده و در آنچه حکم نموده و مقدّر فرموده شبهه‌ای بر او دست نداده</span>

<span class="Revayat">بَل قَضَاءٌ مُتقَنٌ وَ عِلمٌ مُحکَمٌ وَ أَمرٌ مُبرَمٌ</span>

<span class="Translate">(7) بلکه حکم او حکمی است استوار و علمش پایدار و امرش ثابت و برقرار</span>

<span class="Revayat">اَلمَأمُولُ مَعَ اَلنِّقَمِ اَلمَرهُوبُ مَعَ اَلنِّعَمِ</span>

<span class="Translate">(8) و بندگان او با وجود عقوبتها و خشمهای او باو امیدوارند <span class="description">(زیرا ملجأ و پناهی جز او ندارند)</span> و با وجود نعمتها و بخششهایش از او هراسانند <span class="description">(که مبادا کاری کنند که بعذاب گرفتار شوند )</span></span>


==خطبه 65- آموزش تاکتیک های نظامی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام کان یقوله لأصحابه فی بعض أیام صفین</span>

<span class="Translate">65 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در آداب جنگ)</span> روزی در جنگ صفّین <span class="description">(که شبش لیلة الهریر و آن در ماه صفر سال سی و هفت هجری بود)</span> برای اصحاب خود بیان فرمود</span>

<span class="Revayat">مَعَاشِرَ اَلمُسلِمِینَ اِستَشعِرُوا اَلخَشیَةَ وَ تَجَلبَبُوا اَلسَّکِینَةَ وَ عَضُّوا عَلَی اَلنَّوَاجِذِ فَإِنَّهُ أَنبَی لِلسُّیُوفِ عَنِ اَلهَامِ</span>

<span class="Translate">(1) ای گروه مسلمانان خوف و ترس را شعار خود بنمائید <span class="description">(و از خدا بترسید و در کارزار با دشمن سستی ننمائید)</span> و وقار و آرامی <span class="description">(در کارزار)</span> را رویّۀ خویش قرار دهید <span class="description">(از روبرو شدن با دشمن پرهیز نکنید)</span> و دندانهاتان را بر هم بفشارید <span class="description">(در جنگ استقامت ورزید، و سختیهای کارزار را بخود هموار نمائید)</span> زیرا این طرز رفتار، شمشیرها را از سرها دور کننده‌تر است <span class="description">(استقامت در جنگ و تحمّل سختیهای کارزار از هر حیله و تدبیری برای شکست دشمن بهتر و نتیجه‌اش فتح و فیروزی است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَکمِلُوا اَللَّأمَةَ وَ قَلقِلُوا اَلسُّیُوفَ فِی أَغمَادِهَا قَبلَ سَلِّهَا وَ اِلحَظُوا اَلخَزرَ وَ اِطعَنُوا اَلشَّزرَ وَ نَافِحُوا بِالظُّبَی وَ صِلُوا اَلسُّیُوفَ بِالخُطَا</span>

<span class="Translate">(2) و زره را کامل بپوشید <span class="description">(زرۀ خود دار و آستین دار بپوشید تا جائی از تن شما نمایان نباشد)</span> و شمشیرها را در غلاف پیش از بیرون کشیدن بجنبانید <span class="description">(تا در وقت حاجت بیرون کشیدن آن آسان باشد، و یا اینکه صدای آلات جنگ را به گوش دشمن رسانیده خود را آماده نشان دهید تا نگران گشته بترسد و باعث مغلوبیّت او شود)</span> و <span class="description">(دشمن را)</span> به گوشۀ چشم و خشمناک بنگرید <span class="description">(زیرا بتمام چشم نگاه کردن علامت ترس و شگفت است که بر اثر آن دشمن جرأت یافته ممکن است غلبه نماید)</span> و بجانب چپ و راست نیزه بزنید <span class="description">(اطراف را بپائید که شاید دشمن در کمین نشسته از چپ یا راست حمله نماید)</span> و با نوک و دم شمشیرها زد و خورد نمائید <span class="description">(دشمن را از جلو آمدن مانع گردید)</span> و شمشیرها را <span class="description">(اگر کوتاه است)</span> به پیش نهادن گامها <span class="description">(به دشمن)</span> برسانید <span class="description">(خود را باو نزدیک سازید که علامت مردی و دلیری پا پیش نهادن است نه دوری نمودن و بنوک شمشیر اشاره کردن، روایت شده که در یکی از جنگها بحضرت عرض شد شمشیر تو کوتاه است، فرمود به گامی آنرا بلند گردانم)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَمُوا أَنَّکُم بِعَینِ اَللَّهِ وَ مَعَ اِبنِ عَمِّ رَسُولِ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم فَعَاوِدُوا اَلکَرَّ وَ اِستَحیُوا مِنَ اَلفَرِّ فَإِنَّهُ عَارٌ فِی اَلأَعقَابِ وَ نَارٌ یَومَ اَلحِسَابِ</span>

<span class="Translate">(3) و بدانید که خدا شما را در نظر دارد <span class="description">(کردار شما را می‌بیند)</span> و با پسر عموی رسول خدا، صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، می‌باشید پس پی در پی <span class="description">(به دشمن)</span> حمله کنید و از گریختن شرم نمائید زیرا فرار ننگ برای اعقابست <span class="description">(فرزندانتان را بعد از شما سرزنش خواهند کرد)</span> و آتش روز حساب و رستاخیز می‌باشد <span class="description">(گریخته از جنگ در قیامت بعذاب الهیّ گرفتار خواهد شد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ طِیبُوا عَن أَنفُسِکُم نَفساً وَ اِمشُوا إِلَی اَلمَوتِ مَشیاً سُجُحاً</span>

<span class="Translate">(4) و خوشحال باشید که روحتان <span class="description">(در جنگ)</span> از بدن جدا گردد و به آسانی بسوی مرگ بروید <span class="description">(از کشته شدن در راه حقّ برای یاری دین خورسند باشید، زیرا حیات عاریتی را بدل به زندگانی جاویدان خواهید ساخت، چنانکه در قرآن کریم س 3 ی 169 می‌فرماید: «وَ لاٰ تَحسَبَنَّ اَلَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ أَموٰاتاً بَل أَحیٰاءٌ عِندَ رَبِّهِم یُرزَقُونَ‌» یعنی گمان مکن کسانیکه در راه خدا کشته شدند مرده‌اند، بلکه زنده‌اند و از جانب پروردگارشان روزی داده میشوند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ عَلَیکُم بِهَذَا اَلسَّوَادِ اَلأَعظَمِ وَ اَلرِّوَاقِ اَلمُطَنَّبِ فَاضرِبُوا ثَبَجَهُ فَإِنَّ اَلشَّیطَانَ کَامِنٌ فِی کِسرِهِ قَد قَدَّمَ لِلوَثبَةِ یَداً وَ أَخَّرَ لِلنُّکُوصِ رِجلاً</span>

<span class="Translate">(5) و بر شما باد <span class="description">(حمله)</span> باین سیاهی بسیار بزرگ <span class="description">(لشگر انبوه معاویه)</span> و سرا پردۀ افراشته شدۀ بطنابها <span class="description">(خیمۀ معاویه، گفته‌اند: سرا پردۀ بلندی برای معاویه بر پا کرده بودند که صد هزار نفر در اطراف آن گرد آمده پیمان بسته بودند که متفرّق نشوند اگر چه کشته گردند)</span> پس درون آن سرا پرده را بزنید <span class="description">(همّت گمارید تا آن خیمه را متصرّف گردید)</span> زیرا شیطان <span class="description">(معاویه)</span> در گوشۀ آن پنهان است که برای بر جستن دست پیش داشته و برای برگشتن پا پس نهاده <span class="description">(در کار زار ثابت قدم نیست و مضطرب و نگران است اگر ترسیدید بر شما مسلّط گردد، و اگر دلیر بودید مغلوب شده فرار اختیار نماید)</span></span>

<span class="Revayat">فَصَمداً صَمداً حَتَّی یَنجَلِیَ لَکُم عَمُودُ اَلحَقِّ وَ أَنتُمُ اَلأَعلَونَ وَ اَللّٰهُ مَعَکُم وَ لَن یَتِرَکُم أَعمٰالَکُم</span>

<span class="Translate">(6) پس <span class="description">(جنگیدن با او و همراهانش را)</span> قصد کنید <span class="description">(مهیّای حمله و نابود کردن ایشان گشته در این کار اقدام نمائید)</span> تا حقیقت حقّ برای شما هویدا گردد <span class="description">(در دنیا و آخرت سعادتمند شوید، چنانکه در قرآن کریم س 47 ی 35 می‌فرماید: «فَلاٰ تَهِنُوا وَ تَدعُوا إِلَی اَلسَّلمِ وَ أَنتُمُ اَلأَعلَونَ وَ اَللّٰهُ مَعَکُم وَ لَن یَتِرَکُم أَعمٰالَکُم‌» یعنی ای مؤمنین در جنگ با کفّار سست نشوید و صلح و آشتی را از آنها در خواست ننمائید که موجب عجز و ناتوانایی شما گردد)</span> و شما برتر و بالاترید <span class="description">(شما بر حقّید و غلبه و فیروزی از آن شما است)</span> و خدا با شما همراه است و هرگز <span class="description">(پاداش)</span> کردارتان را ناقص و کم نمی‌گرداند <span class="description">(شما را در دنیا و آخرت رستگار می‌نماید )</span></span>


==خطبه 66- ردّ استدلال انصار و قریش در سقیفه==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام فی معنی الأنصار قالوا لما انتهت إلی أمیر المؤمنین علیه‌السلام أنباء السقیفة بعد وفاة رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وآله قال علیه‌السلام ما قالت الأنصار قالوا قالت منا أمیر و منکم أمیر قال علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">66 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است در بارۀ ادّعای انصار <span class="description">(راجع بامر خلافت)</span> گفته‌اند: پس از وفات رسول خدا «صلّی اللّه علیه و آله» چون اخبار سقیفۀ <span class="description">(بنی ساعده یعنی خانه‌ای که جماعت انصار در مدینه برای حلّ و فصل قضا یا در آنجا گرد می‌آمدند)</span> به امیر المؤمنین «علیه السّلام» رسید <span class="description">(که انصار سعد ابن عباده را که بیمار بود به سقیفه آورده خواستند او را امیر و خلیفه نمایند، ابو بکر و عمر آگاه شده به آنجا شتافته با ایشان گفتگو آغاز کردند، انصار گفتند: ما بامر خلافت سزاوارتریم، اگر قبول ندارید شما برای خود و ما برای خویشتن امیری تعیین می‌نماییم، عمر گفت: دو شمشیر در یک غلاف نشاید و عرب از شما اطاعت و پیروی نمی‌نماید، و هر دسته از مهاجرین و انصار فضائل و مناقب و حقوق خود را و اسلام یاد کردند، پس از آن بشیر ابن سعد خزرجی از روی حسد برخاسته قریش را ستود و با عمر و ابو عبیده بابی بکر بیعت نمودند و سعد ابن عباده را به منزلش بردند)</span> حضرت فرمود: انصار چه گفتند؟ پاسخ دادند که آنها گفتند از ما امیری باشد و از شما امیری، فرمود</span>

<span class="Revayat">فَهَلاَّ اِحتَجَجتُم عَلَیهِم بِأَنَّ رَسُولَ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله وَصَّی بِأَن یُحسَنَ إِلَی مُحسِنِهِم وَ یُتَجَاوَزَ عَن مُسِیئِهِم قَالُوا وَ مَا فِی هَذَا مِنَ اَلحُجَّةِ عَلَیهِم فَقَالَ علیه‌السلام لَو کَانَتِ اَلإِمَارَةُ فِیهِم لَم تَکُنِ اَلوَصِیَّةُ بِهِم</span>

<span class="Translate">(1) چرا حجّت و دلیل برای ایشان نیاوردید باینکه رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله وصیّت کرده که به نیکوکار آنها نیکوئی شود و از بد کردارشان در گذرند گفتند: این جمله بر انصار چگونه حجّت و دلیلی است‌؟ فرمود اگر امارت در ایشان می‌بود <span class="description">(و لیاقت خلافت را داشتند)</span> حاجت به توصیۀ برای ایشان نبود <span class="description">(بلکه بایشان سفارش دیگران را می‌فرمود)</span></span>

<span class="Revayat">ثُمَّ قَالَ علیه‌السلام فَمَا ذَا قَالَت قُرَیشٌ قَالُوا اِحتَجَّت بِأَنَّهَا شَجَرَةُ اَلرَّسُولِ صلی‌الله‌علیه‌وآله فَقَالَ علیه‌السلام اِحتَجُّوا بِالشَّجَرَةِ وَ أَضَاعُوا اَلثَّمَرَةَ</span>

<span class="Translate">(2) پس از آن فرمود: قریش <span class="description">(در مقابل احتجاج انصار)</span> چه گفتند؟ پاسخ دادند که حجّت و دلیل آوردند باینکه آنها شجره و درخت رسول <span class="description">(از یک اصل و نسب و سزاوارتر بخلافت)</span> هستند فرمود: به درخت احتجاج کردند و میوه را ضائع و تباه ساختند <span class="description">(اگر آنان با شجره و درخت رسول خویشی دور دارند و به این جهت خود را بامر خلافت سزاوار می‌دانند، من خود میوۀ آن درخت و پسر عموی آن حضرت، هستم، خلافت و امارت حقّ من است، و دیگری را شایستگی آن نیست )</span></span>


==خطبه 67- ستایش هاشم بن عتبه برای استانداری مصر==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام لما قلد محمد ابن أبی بکر مصر فملکت علیه و قتل</span>

<span class="Translate">67 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است هنگامیکه <span class="description">(پیش از وقعۀ صفّین)</span> قلاّده حکومت مصر را به گردن محمّد بن ابی بکر انداخت <span class="description">(خیر و شرّ و صلاح و فساد آن سامان را باو واگذار فرمود)</span> ولی <span class="description">(بعد از وقعۀ صفّین مصر از تصرّف او خارج گشته کشته گردید (با خاتمۀ جنگ صفّین و حکم حکمین کار معاویه بالا گرفت و روز بروز توانائی او زیاد شد، بطمع افتاد که مصر را بتصرّف خویش در آورد، و چنانکه در موقع بیعت عمرو ابن عاص با او قرار گذارده او را حاکم مصر گرداند، لذا عمرو را با شش هزار سوار که بسیاری از آنان کسانی بودند که در صدد خونخواهی عثمان بر آمده گمان می‌کردند که محمّد ابن ابی بکر او را کشته بسوی مصر فرستاد، و به بزرگان آنجا نامه‌ها فرستاده و دوستانش را ترغیب نموده دشمنانش را ترسانید، چون محمّد از این واقعه آگاه شد شرح حال را بحضرت نوشته پول و لشگر بکمک خواست، حضرت پاسخ نامه‌اش را فرستاده وعده داد آنچه خواسته بفرستد، ولی محمّد شتاب کرده اهل مصر را برای جنگیدن با عمرو دعوت نمود و چهار هزار نفر دعوتش را پذیرفته با او همراه شدند، دو هزار نفر از آنها را به سرداری کنانة ابن بشر از پیش فرستاد و خود در میان دو هزار نفر دیگر باقی ماند، و کنانه داد مردی داده گروه بسیاری از لشگر عمرو را بقتل رسانید و آنقدر با آنان جنگید تا خود و همراهانش کشته شدند چون این خبر به لشگر محمّد رسید از دورش پراکنده گشتند، پس محمّد خود را تنها دیده فرار کرد و رو بمصر نهاده در یکی از خرابه‌ها پنهان شد و عمرو وارد مصر گردیده معاویة ابن خدیج کندی را که یکی از سردارانش بود بطلب محمّد فرستاد، معاویة ابن خدیج پس از جستجوی بسیار در حالتی که محمّد از تشنگی نزدیک به هلاکت بود او را پیدا کرده سر از بدنش جدا نمود و تنش را در میان خر مرده‌ای نهاده سوزانید، چون حضرت از این خبر مطّلع گردید بسیار اندوهگین شده فرمود: خدا محمّد را رحمت کند، او جوانی بود تازه کار که مکر و حیلۀ دشمنان را ندیده ))</span></span>

<span class="Revayat">وَ قَد أَرَدتُ تَولِیَةَ مِصرَ هَاشِمَ بنَ عُتبَةَ وَ لَو وَلَّیتُهُ إِیَّاهَا لَمَا خَلَّی لَهُمُ اَلعَرصَةَ وَ لاَ أَنهَزَهُمُ اَلفُرصَةَ</span>

<span class="Translate">(1) و من می‌خواستم حکومت مصر را به هاشم ابن عتبه واگذار نمایم <span class="description">(هاشم که مردی با تجربه و کار دان بود از خواصّ اصحاب امیر المؤمنین و دوستدار آن حضرت بوده در جنگ صفّین شهید شد پس)</span> اگر او را حاکم آن سامان قرار داده بودم هر آینه برای آنان <span class="description">(عمرو ابن عاص و لشگریانش)</span> میدان جنگ را خالی نمی‌کرد <span class="description">(ایستادگی میکرد و شمشیر از دست نمی‌داد و فرار نمی‌نمود، چنانکه محمّد فرار کرده گمان نمود که بر اثر فرار نجات می‌یابد)</span> و آنها را فرصت نمی‌داد <span class="description">(تا اظهار شجاعت و دلیری نمایند)</span></span>

<span class="Revayat">بِلاَ ذَمٍّ لِمُحَمَّدِ ابنِ أَبِی بَکرٍ فَلَقَد کَانَ إِلَیَّ حَبِیباً وَ کَانَ لِی رَبِیباً</span>

<span class="Translate">(2) و غرض من از این مدح هاشم مذمّت محمّد پسر ابی بکر نیست <span class="description">(زیرا او سزاوار نکوهش نمی‌باشد و)</span> او دوست و ربیب <span class="description">(پسر زن)</span> من بود <span class="description">(اگر میدان جنگ را خالی کرده فرار نمود، ناچار بود و تقصیری نداشت. مادر محمّد اسماء بنت عمیس است که در اوّل زوجۀ جعفر ابن ابی طالب بود و از او عبد اللّه ابن جعفر متولّد گشت و پس از کشته شدن جعفر در جنگ مؤته ابو بکر او را گرفت و محمّد از او تولّد یافت و بعد از ابو بکر حضرت او را تزویج نمود و محمّد در دامن تربیت آن جناب نشو و نما یافت و از همان کودکی بر ولایت و دوستی آن بزرگوار ببار آمد، و حضرت او را بسیار دوست می‌داشت و احترام می‌نمود، و می‌فرمود: محمّد فرزند من است که از صلب ابو بکر بوجود آمده )</span></span>


==خطبه 68- نکوهش یاران در خالی گذاشتن میدان مبارزه==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام فی ذم أصحابه</span>

<span class="Translate">68 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است در نکوهش اصحابش <span class="description">(که برای جنگ با اهل شام یعنی معاویه و لشگرش خود را آماده نمی‌ساختند)</span></span>

<span class="Revayat">کَم أُدَارِیکُم کَمَا تُدَارَی اَلبِکَارُ اَلعَمِدَةُ وَ اَلثِّیَابُ اَلمُتَدَاعِیَةُ کُلَّمَا حِیصَت مِن جَانِبٍ تَهَتَّکَت مِن آخَرَ</span>

<span class="Translate">(1) تا چند با شما <span class="description">(برای حاضر نشدن برای جهاد در راه خدا)</span> مماشات کنم، چنانکه با شترهای جوانی که سنگینی بار کوهان آنها را کوبیده مماشاة کنند <span class="description">(شما هم چون بهائم بی خردید به این جهت شکیبائی نداشته زیر بار سختیهای جنگ نرفته از دشمن جلوگیری نمی‌نمائید)</span> و چنانکه با جامه‌های کهنه که پی در پی دریده شده هر بار که از سمتی بدوزند از طرف دیگر پاره می‌گردد، مداراة می‌نمایند <span class="description">(شما را از هر جانبی گرد آورده برای جنگ آماده می‌نمایم پراکنده می‌گردید)</span></span>

<span class="Revayat">کُلَّمَا أَطَلَّ عَلَیکُم مَنسِرٌ مِن مَنَاسِرِ أَهلِ اَلشَّامِ أَغلَقَ کُلُّ رَجُلٍ مِنکُم بَابَهُ وَ اِنجَحَرَ اِنجِحَارَ اَلضَّبَّةِ فِی جُحرِهَا وَ اَلضَّبُعِ فِی وِجَارِهَا</span>

<span class="Translate">(2) هر گاه گروهی از لشگر اهل شام بشما نزدیک شوند هر مرد شما <span class="description">(از ترس)</span> در خانۀ خود را بسته در گوشه‌ای پنهان شود مانند پنهان شدن سوسمار و کفتار در لانۀ خود <span class="description">(که به اندک آوازی در خانۀ خود پنهان گردند)</span></span>

<span class="Revayat">اَلذَّلِیلُ وَ اَللَّهِ مَن نَصَرتُمُوهُ وَ مَن رَمَی بِکُم فَقَد رَمَی بِأَفوَقَ نَاصِلٍ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(پس)</span> (3) سوگند بخدا ذلیل و خوار است کسیکه شما او را <span class="description">(در جلوگیری از دشمن، یا در کارزار)</span> یاری کنید <span class="description">(زیرا مردی با خرد و دلیر نیستید)</span> و کسیکه با یاری شما <span class="description">(بسوی دشمن)</span> تیر اندازد <span class="description">(و بخواهد پیشروی او را مانع گردد)</span> با تیر سر شکستۀ بی پیکان تیر انداخته <span class="description">(چنانکه از چنین تیری بهره‌ای نیست از شما هم برای دفع دشمن و شکست او در کارزار سودی برده نمی‌شود)</span></span>

<span class="Revayat">إِنَّکُم وَ اَللَّهِ لَکَثِیرٌ فِی اَلبَاحَاتِ قَلِیلٌ تَحتَ اَلرَّایَاتِ</span>

<span class="Translate">(4) سوگند بخدا شما در میان خانه‌ها بسیارید و در زیر بیرقها کم <span class="description">(تا در خانه‌های خود هستید گرد هم آمده لاف زده گزاف می‌گوئید، ولی برای جنگیدن با دشمن حاضر نمی‌شوید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنِّی لَعَالِمٌ بِمَا یُصلِحُکُم وَ یُقِیمُ أَوَدَکُم وَ لَکِنِّی لاَ أَرَی إِصلاَحَکُم بِإِفسَادِ نَفسِی</span>

<span class="Translate">(5) و من آنچه را که شما را اصلاح نماید <span class="description">(برای جنگ با دشمن آماده سازد)</span> و کجی شما را راست گرداند <span class="description">(فرمانبردار کند)</span> می‌دانم <span class="description">(می‌توانم مانند ستمکاران برای پیشرفت مقاصد خود بعضی از شما را کشته یا زندانی نمایم تا دیگران عبرت گرفته از ترس مرا اطاعت نمایند)</span> و لیکن سوگند بخدا اصلاح شما را با افساد و تباه ساختن خود جایز نمی‌بینم <span class="description">(زیرا اصلاح باین نحو سبب گرفتاری من است بعذاب الهیّ و باین امر راضی نیستم)</span></span>

<span class="Revayat">أَضرَعَ اَللَّهُ خُدُودَکُم وَ أَتعَسَ جُدُودَکُم</span>

<span class="Translate">(6) خداوند روی شما را خوار گرداند <span class="description">(شما چون لیاقت قبول نصیحت و پند مرا ندارید بعذاب گرفتار شوید)</span> و حظّ و بهره‌های شما را ناقابل نماید <span class="description">(در دنیا بد بخت شوید، چنانکه در آخرت هم بد بخت خواهید بود)</span></span>

<span class="Revayat">لاَ تَعرِفُونَ اَلحَقَّ کَمَعرِفَتِکُمُ اَلبَاطِلَ وَ لاَ تُبطِلُونَ اَلبَاطِلَ کَإِبطَالِکُمُ اَلحَقَّ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(زیرا)</span> (7) حقّ را نمی‌شناسید <span class="description">(از احکام الهیّه پیروی نمی‌کنید)</span> چنانکه با باطل آشنا هستید <span class="description">(از آن پیروی می‌نمایید)</span> و در صدد ابطال باطل نیستید، چنانکه حقّ‌ و حقیقت را باطل می‌کنید <span class="description">(براه حقّ قدم ننهاده همواره در راه باطل سیر می‌نمایید)</span></span>


==خطبه 69- شکایت از مردم به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و قال علیه‌السلام فی سحرة الیوم الذی ضرب فیه</span>

<span class="Translate">69 - امام علیه السّلام بعد از نیمۀ شب روزی که <span class="description">(وقت طلوع صبح نوزدهم رمضان سال چهل هجری)</span> شمشیر بر فرق مبارکش زده شد <span class="description">(بوسیلۀ عبد الرّحمن ابن ملجم مرادی و بر اثر آن در ثلث اوّل شب بیست و یکّم آن ماه وفات نمود)</span> فرمود</span>

<span class="Revayat">مَلَکَتنِی عَینِی وَ أَنَا جَالِسٌ فَسَنَحَ لِی رَسُولُ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله فَقُلتُ یَا رَسُولَ اَللَّهِ مَا ذَا لَقِیتُ مِن أُمَّتِکَ مِنَ اَلأَوَدِ وَ اَللَّدَدِ فَقَالَ اُدعُ عَلَیهِم</span>

<span class="Translate">(1) نشسته بودم خواب به چشمم مسلّط شد و رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله بر من آشکار گردید گفتم: ای رسول خدا بسیار کجی <span class="description">(نافرمانی)</span> و دشمنی از امّت تو دیدم فرمود: آنان را نفرین کن</span>

<span class="Revayat">فَقُلتُ أَبدَلَنِی اَللَّهُ بِهِم خَیراً مِنهُم وَ أَبدَلَهُم بِی شَرّاً لَهُم مِنِّی یعنی بالأود الاعوجاج و باللدد الخصام و هذا من أفصح الکلام</span>

<span class="Translate">(2) گفتم: خدا بجای ایشان بهترین اشخاص را بمن بدهد و بجای من بدترین کس را بر آنها بگمارد <span class="description">(به اجابت دعای حضرت حجّاج بر آنان مسلّط گشت و انواع ظلمها و ستمها نموده آنها را بذلّت و بد بختی مبتلی کرد سیّد رضیّ فرماید:)</span> مقصود حضرت از لفظ أود اعوجاج <span class="description">(کجی و ناراستی)</span> و از لفظ لدد خصام <span class="description">(دشمنی)</span> می‌باشد، و این از سخنان بسیار فصیح است</span>


==خطبه 70- سرزنش اهل عراق در ضعف و سستی برابر دشمن==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام فی ذم أهل العراق</span>

<span class="Translate">70 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است در نکوهش مردم عراق <span class="description">(در جنگ صفّین چون لشگر شام شکست خورده بدستور عمرو ابن عاص قرآنها بر سر نیزه‌ها زده اظهار عجز و ناتوانی نمودند، و بر اثر این مکر و حیله لشگر عراق در جنگیدن با ایشان سستی نموده و از فتح و فیروزی حتمی که بدستشان می‌آمد گذشته بجنگ خاتمه دادند، حضرت فرمود)</span></span>

<span class="Revayat">أَمَّا بَعدُ یَا أَهلَ اَلعِرَاقِ فَإِنَّمَا أَنتُم کَالمَرأَةِ اَلحَامِلِ حَمَلَت فَلَمَّا أَتَمَّت أَملَصَت وَ مَاتَ قَیِّمُهَا وَ طَالَ تَأَیُّمُهَا وَ وَرِثَهَا أَبعَدُهَا</span>

<span class="Translate">(1) بعد از سپاس و ستایش خداوند متعال و درود بر پیغمبر اکرم، ای مردم عراق شما چون زن آبستنی هستید که پس از تحمّل مدّت حمل بچه را سقط کرده مرده بیندازد و شوهرش بمیرد و بیوگی او طول بکشد و <span class="description">(پس از مرگ چون فرزند و شوهری نداشته)</span> بیگانه‌ترین اشخاص میراثش را ببرد <span class="description">(در این جنگ رنج بسیار کشیدید و چون فتح و فیروزی بشما نزدیک شد فریب خورده آنرا از دست دادید و به حکومت حکمین راضی گشتید و از رأی امامتان پیروی ننموده خود را بی پیشوا فرض کردید تا اینکه دشمن بیگانه شهرهایتان را بتصرّف در آورده بر شما مسلّط گردید)</span></span>

<span class="Revayat">أَمَا وَ اَللَّهِ مَا أَتَیتُکُمُ اِختِیَاراً وَ لَکِن جِئتُ إِلَیکُم سَوقاً</span>

<span class="Translate">(2) آگاه باشید سوگند بخدا من با اختیار بسوی شما نیامدم <span class="description">(حرکت من از مدینه و آمدنم بسوی شما و ماندن در کوفه به دلخواه نبود)</span> و لیکن <span class="description">(در جنگ جمل چون لشگر حجاز برای کمک با من وافی نبود و لشگر شما را می‌خواستم، لذا)</span> بناچار آمدم <span class="description">(و چون پس از جنگ با اهل بصره جنگ با مردم شام پیش آمد از این جهت مجبور شدم در شهر شما اقامت نمایم)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَقَد بَلَغَنِی أَنَّکُم تَقُولُونَ عَلِیٌّ یَکذِبُ قَاتَلَکُمُ اَللَّهُ فَعَلَی مَن أَکذِبُ أَ عَلَی اَللَّهِ فَأَنَا أَوَّلُ مَن آمَنَ بِهِ أَم عَلَی نَبِیِّهِ فَأَنَا أَوَّلُ مَن صَدَّقَهُ</span>

<span class="Translate">(3) و بمن خبر رسیده که شما <span class="description">(از روی نفاق و دوروئی)</span> می‌گوئید: علیّ دروغ می‌گوید خدا شما را بکشد <span class="description">(رحمتش را از شما دور گرداند)</span> بر که دروغ می‌گویم‌؟ آیا بر خدا دروغ می‌بندم‌؟ من که اوّل کسی هستم که باو ایمان آورده‌ام! یا بر پیغمبر او دروغ می‌بندم‌؟ من که اوّل کسی هستم که او را تصدیق نموده‌ام!</span>

<span class="Revayat">کَلاَّ وَ اَللَّهِ وَ لَکِنَّهَا لَهجَةٌ غِبتُم عَنهَا وَ لَم تَکُونُوا مِن أَهلِهَا</span>

<span class="Translate">(4) سوگند بخدا چنین نیست <span class="description">(که شما می‌گوئید)</span> و لیکن سخنانم صحیح و گفتارم فصیح است، شما که در آن هنگام <span class="description">(که آنرا از پیغمبر فرا می‌گرفتم)</span> حاضر نبودید و <span class="description">(اگر هم حاضر بودید)</span> لیاقت شنیدن آنرا نداشتید <span class="description">(چون اخبار بغیب را نمی‌فهمیدید بر شما پوشیده ماند)</span></span>

<span class="Revayat">وَیلُمِّهِ کَیلاً بِغَیرِ ثَمَنٍ لَو کَانَ لَهُ وِعَاءٌ وَ لَتَعلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعدَ حِینٍ</span>

<span class="Translate">(5) وای بر مادر او <span class="description">(که مرا تکذیب میکند یعنی مادر به مرگ او نشیند زیرا)</span> بی بها پیمانه میکنم <span class="description">(همه چیز را یاد می‌دهم بدون توقّع و مزد)</span> اگر او را ظرفی باشد <span class="description">(استعداد داشته باشد)</span> و هر آینه خواهید دانست راستی گفتار را بعد از این <span class="description">(در قیامت که بکیفر گفتار خود مبتلی خواهند شد، یا پس از وفات آن حضرت وقتی که بنی امیّه بر آنها مسلّط گشته آنچه که آن بزرگوار از آینده خبر داده بود بر آنان هویدا گردید. جملۀ «وَ لَتَعلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعدَ حِینٍ‌» را از قرآن کریم اقتباس فرموده س 38 ی 88)</span></span>


==خطبه 71- روش صلوات فرستادن بر پیامبر (ص)==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام علم فیها الناس الصلاة علی النبی صلی‌الله‌علیه‌وآله</span>

<span class="Translate">71 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است که در آن درود فرستادن بر پیغمبر «صلّی اللّه علیه و آله» را بمردم یاد می‌دهد</span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ دَاحِیَ اَلمَدحُوَّاتِ وَ دَاعِمَ اَلمَسمُوکَاتِ وَ جَابِلَ اَلقُلُوبِ عَلَی فِطرَتِهَا شَقِیِّهَا وَ سَعِیدِهَا اِجعَل شَرَائِفَ صَلَوَاتِکَ وَ نَوَامِیَ بَرَکَاتِکَ عَلَی مُحَمَّدٍ عَبدِکَ وَ رَسُولِکَ اَلخَاتِمِ لِمَا سَبَقَ وَ اَلفَاتِحِ لِمَا اِنغَلَقَ</span>

<span class="Translate">(1) بار خدایا این گسترانندۀ زمینها و نگاه‌دارندۀ آسمانها و ای آفرینندۀ قلبهایی که شقاوت و بدبختی را اختیار کرده و دلهایی که سعادت و خوشبختی را برگزیده قرار ده بزرگترین درودها و افزونترین برکتهایت را بر محمّد، بنده و فرستادۀ خود که ختم کننده بود آن <span class="description">(وحی و رسالت)</span> را که به پیغمبران پیش آمد و راه بسته شدۀ <span class="description">(سیادت و سعادت بشر)</span> را گشود</span>

<span class="Revayat">وَ اَلمُعلِنِ اَلحَقَّ بِالحَقِّ وَ اَلدَّافِعِ جَیشَاتِ اَلأَبَاطِیلِ وَ اَلدَّامِغِ صَولاَتِ اَلأَضَالِیلِ کَمَا حُمِّلَ فَاضطَلَعَ قَائِماً بِأَمرِکَ مُستَوفِزاً فِی مَرضَاتِکَ غَیرَ نَاکِلٍ عَن قُدُمٍ وَ لاَ وَاهٍ فِی عَزمٍ</span>

<span class="Translate">(2) و حقّ <span class="description">(دین و شریعت)</span> را بحقّ <span class="description">(برهان عقل و علم)</span> آشکار کرد و از جوش و خروش باطل و نادرستیها <span class="description">(فتنه‌های زمان جاهلیّت)</span> جلوگیری نمود و تسلّط گمراهیها <span class="description">(ی از راه بیرون رفته و از راه برندگان)</span> را نابود کرد چنانکه سنگینی رسالت بر او تحمیل شده بقوّت و توانائی آنرا متحمّل گردید و بامر و فرمان تو قیام کرد <span class="description">(دین حقّ و علوم و معارف را بمردم یاد داد)</span> و برای بدست آوردن خوشنودی تو <span class="description">(تبلیغ رسالت)</span> شتاب نمود بی آنکه از سبقت و پیش افتادن بماند و در اراده و تصمیمی که داشت سستی ورزد</span>

<span class="Revayat">وَاعِیاً لِوَحیِکَ حَافِظاً لِعَهدِکَ مَاضِیاً عَلَی نَفَاذِ أَمرِکَ حَتَّی أَورَی قَبَسَ اَلقَابِسِ وَ أَضَاءَ اَلطَّرِیقَ لِلخَابِطِ</span>

<span class="Translate">(3) و وحی تو را ضبط کرد و عهد و پیمانت را نگاه داشت و بر اجراء فرمان تو اصرار ورزید تا اینکه شعلۀ آتش را بر افروخت <span class="description">(علم و دانش و خدا پرستی را در میان خلق منتشر ساخت)</span> و برای کسیکه در راه کج <span class="description">(راه نادانی و فتنه)</span> می‌رفت راه حقّ را روشن و هویدا نمود</span>

<span class="Revayat">وَ هُدِیَت بِهِ اَلقُلُوبُ بَعدَ خَوضَاتِ اَلفِتَنِ وَ اَلآثَامِ وَ أَقَامَ مُوضِحَاتِ اَلأَعلاَمِ وَ نَیِّرَاتِ اَلأَحکَامِ فَهُوَ أَمِینُکَ اَلمَأمُونُ وَ خَازِنُ عِلمِکَ اَلمَخزُونِ وَ شَهِیدُکَ یَومَ اَلدِّینِ وَ بَعِیثُکَ بِالحَقِّ وَ رَسُولُکَ إِلَی اَلخَلقِ</span>

<span class="Translate">(4) و بسبب آن حضرت دلهایی که در فتنه‌ها و گمراهیها فرو رفته بودند هدایت شدند و آن بزرگوار نشانهای واضح و احکام شرعیّه را بر پا نمود پس او امین درستکار و خزینۀ علم و اسرار تو است و روز رستخیز <span class="description">(بر نیکو کاران و بد کاران)</span> از جانب تو شاهد و گواه است و مبعوث شده براه حقّ و رسول و فرستادۀ تو بسوی خلق می‌باشد</span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ اِفسَح لَهُ مَفسَحاً فِی ظِلِّکَ وَ اِجزِهِ مُضَاعَفَاتِ اَلخَیرِ مِن فَضلِکَ</span>

<span class="Translate">(5) بار خدایا برای او در سایۀ رحمت و احسان خود جائی فراخ بگشا و او را <span class="description">(در برابر رنجهایی که برای نشر علوم و معارف حقّه کشیده)</span> از فضل و کرمت پاداش نیکو ده</span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ أَعلِ عَلَی بِنَاءِ اَلبَانِینَ بِنَاءَهُ وَ أَکرِم لَدَیکَ مَنزِلَتَهُ وَ أَتمِم لَهُ نُورَهُ وَ اِجزِهِ مِنِ اِبتِعَاثِکَ لَهُ مَقبُولَ اَلشَّهَادَةِ وَ مَرضِیَّ اَلمَقَالَةِ ذَا مَنطِقٍ عَدلٍ وَ خُطَّةٍ فَصلٍ</span>

<span class="Translate">(6) بار خدایا بنای او را بر بنای سازندگان پیش <span class="description">(دین او را بر ادیان انبیاء سلف)</span> بلند <span class="description">(ظاهر و غالب گردان )</span> و مقام و منزلتش را نزد خود گرامی دار و نورش را <span class="description">(چراغی که در راه حقّ بیفروخت)</span> تمام کن <span class="description">(تا همۀ جهانیان از آن بهره‌مند شوند)</span> و پاداش بر انگیختن او به رسالت، گواهیش پذیرفته گفتارش را پسندیده قرار ده که راست گفتار بود و میان حقّ و باطل را جدا می‌نمود</span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ اِجمَع بَینَنَا وَ بَینَهُ فِی بَردِ اَلعَیشِ وَ قَرَارِ اَلنِّعمَةِ وَ مُنَی اَلشَّهَوَاتِ وَ أَهوَاءِ اَللَّذَّاتِ وَ رَخَاءِ اَلدَّعَةِ وَ مُنتَهَی اَلطُّمَأنِینَةِ وَ تُحَفِ اَلکَرَامَةِ</span>

<span class="Translate">(7) بار خدایا بین ما و او را جمع کن در جائیکه زندگانی آن نیک و نعمت آن جاودانی و خواهشهای آن مطلوب و هوسهای آن بر آورده و آسایش آن بسیار و جای استراحت است با تحف و ارمغانهای نیکو</span>


==خطبه 72- افشاگری درباره شخصیت مروان بن حکم==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام قاله لمروان ابن الحکم بالبصرة قَالُوا أُخِذَ مَروَانُ بنُ اَلحَکَمِ أَسِیراً یَومَ اَلجَمَلِ فَاستَشفَعَ اَلحَسَنَ وَ اَلحُسَینَ علیهماالسلام إِلَی أَمِیرِ اَلمُؤمِنِینَ علیه‌السلام فَکَلَّمَاهُ فِیهِ فَخَلَّی سَبِیلَهُ فَقَالاَ لَهُ یُبَایِعُکَ یَا أَمِیرَ اَلمُؤمِنِینَ قَالَ علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">72 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است که در بصره راجع بمروان ابن حکم فرموده گفته‌اند: چون مروان ابن حکم در جنگ جمل اسیر شد امام حسن و امام حسین «علیهما السّلام» را نزد امیر المؤمنین «علیه السّلام» شفیع قرار داد پس آن دو بزرگوار در بارۀ او عرض کردند: یا امیر المؤمنین مروان با تو بیعت میکند، حضرت او را رها کرده فرمود</span>

<span class="Revayat">أَ وَ لَم یُبَایِعنِی بَعدَ قَتلِ عُثمَانَ لاَ حَاجَةَ لِی فِی بَیعَتِهِ إِنَّهَا کَفٌّ یَهُودِیَّةٌ لَو بَایَعَنِی بِیَدِهِ لَغَدَرَ بِسَبَّتِهِ</span>

<span class="Translate">(1) آیا بعد از کشته شدن عثمان با من بیعت نکرد؟ <span class="description">(و پس از آن در جنگ جمل شرکت نمود)</span> مرا به بیعت او حاجت نیست زیرا دست دادن او برای بیعت مانند دست دادن یهودی است <span class="description">(که بمکر و حیله و پیمان شکنی مشهور است)</span> اگر بدست خود با من بیعت کند هر آینه باد برش مکر و حیله بکار برد <span class="description">(در پنهانی پیمان بشکند و وفای بعهد ننماید و بیعت خود را چون باد انگاشته رها کند. این جمله را برای پستی مروان فرموده و باز در سرزنش او می‌فرماید:)</span></span>

<span class="Revayat">أَمَا إِنَّ لَهُ إِمرَةً کَلَعقَةِ اَلکَلبِ أَنفَهُ</span>

<span class="Translate">(2) آگاه باشید که او را امارت و حکومتی خواهد بود. <span class="description">(بسیار کوتاه)</span> چون لیسیدن سگ بینی خود را <span class="description">(مدّت امارت و حکومت مروان تقریبا چهار ماه و ده روز بوده)</span></span>

<span class="Revayat">وَ هُوَ أَبُو اَلأَکبُشِ اَلأَربَعَةِ وَ سَتَلقَی اَلأُمَّةُ مِنهُ وَ مِن وُلدِهِ یَوماً أَحمَرَ</span>

<span class="Translate">(3) و او پدر چهار رئیس است <span class="description">(مراد از چهار رئیس فرزندان او بودند که عبد الملک خلیفه شد و عبد العزیز والی مصر و بشر والی عراق و محمّد والی جزیره گردید، و آنها در مکر و حیله و گمراه کردن مردم مانند پدرشان بودند)</span> و زود باشد که مردم از مروان و فرزندان او روز سرخ را <span class="description">(قتل و غارت و انواع سختیها که از ایشان صادر شد)</span> دریابند <span class="description">(و بعضی گفته‌اند مراد از چهار رئیس که حضرت فرموده چهار پسر عبد الملک ابن مروان، یزید و سلیمان و ولید و هشام، هستند که هر چهار بخلافت رسیدند)</span></span>


==خطبه 73- بیان برتری خودش در شورای خلافت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام لما عزموا علی بیعة عثمان</span>

<span class="Translate">73 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است هنگامیکه مردم عزم بیعت با عثمان نمودند</span>

<span class="Revayat">لَقَد عَلِمتُم أَنِّی أَحَقُّ بِهَا مِن غَیرِی وَ وَ اَللَّهِ لَأُسَلِّمَنَّ مَا سَلِمَت أُمُورُ اَلمُسلِمِینَ وَ لَم یَکُن فِیهَا جَورٌ إِلاَّ عَلَیَّ خَاصَّةً</span>

<span class="Translate">(1) شما می‌دانید که من برای خلافت از هر کس شایسته و سزاوارترم <span class="description">(و با این حال او را بخلافت می‌گمارید )</span> (2) و سوگند بخدا خلافت را <span class="description">(بدیگری)</span> رها می‌نمایم مادامی که امور مسلمانان منظّم باشد <span class="description">(فتنه و فسادی در میان آنها پیدا نگردد)</span> و مادامی که در زمان خلافت دیگری بجز بر من <span class="description">(به هیچ کس)</span> جور و ستمی وارد نشود <span class="description">(و اینکه حقّ خود را بطلبیده از آن چشم می‌پوشم)</span></span>

<span class="Revayat">اِلتِمَاساً لِأَجرِ ذَلِکَ وَ فَضلِهِ وَ زُهداً فِیمَا تَنَافَستُمُوهُ مِن زُخرُفِهِ وَ زِبرِجِهِ</span>

<span class="Translate">(3) برای درک اجر و ثواب آن است <span class="description">(که حقّ تعالی به مظلومین عطاء می‌فرماید)</span> و برای بی رغبتی بمال و زینت دنیا <span class="description">(ریاست و بزرگی)</span> است که شما بآن شائق هستید <span class="description">(من خلافت را بکسیکه لیاقت آنرا ندارد وا می‌گذارم تا بدانند طالب بدست آوردن ریاست و بزرگی دنیا نیستم، بلکه این گفتارم برای اتمام حجّت و راهنمائی گمراهان است)</span></span>


==خطبه 74- دفاعیات امام در برابر تهمت قتل عثمان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام لما بلغه اتهام بنی أمیة له بالمشارکة فی دم عثمان</span>

<span class="Translate">74 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است هنگامیکه شنید بنی امیّه او را متّهم نموده‌اند که در کشتن عثمان شرکت داشته</span>

<span class="Revayat">أَ وَ لَم یَنهَ بَنِی أُمَیَّةَ عِلمُهَا بِی عَن قَرفِی</span>

<span class="Translate">(1) آیا آشنائی بنی امیّه به احوال من آنان را از عیب جوئی من باز نداشت‌؟</span>

<span class="Revayat">أَ وَ مَا وَزَعَ اَلجُهَّالَ سَابِقَتِی عَن تُهَمَتِی وَ لَمَا وَعَظَهُمُ اَللَّهُ بِهِ أَبلَغُ مِن لِسَانِی أَنَا حَجِیجُ اَلمَارِقِینَ وَ خَصِیمُ اَلمُرتَابِینَ</span>

<span class="Translate">(2) آیا سابقۀ من در اسلام نادانان را از زدن تهمت بمن منع ننمود؟ <span class="description">(بنی امیّه با اینکه یقین دارند نفاق و دوروئی در گفتار و کردار من راه ندارد، برای چه مرا متّهم نموده می‌گویند: مباشر قتل عثمان بوده‌ام، و اگر در ظاهر اقدام نکرده‌ام در پنهانی مردم را به کشتن او وادار نموده‌ام، آیا نمی‌دانند که من در گفتار و کردار از کسی باک ندارم‌؟ اگر مائل به کشتن عثمان بودم آنرا پنهان نکرده در ظاهر با کشندگان او همراه می‌شدم )</span> (3) و <span class="description">(گفتار من در این مردم اثر نخواهد نمود، زیرا)</span> آنچه خداوند بر سبیل پند بیان فرموده <span class="description">(در قرآن: س 49 ی 12 «یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا اِجتَنِبُوا کَثِیراً مِنَ اَلظَّنِّ إِنَّ بَعضَ اَلظَّنِّ إِثمٌ وَ لاٰ تَجَسَّسُوا وَ لاٰ یَغتَب بَعضُکُم بَعضاً أَ یُحِبُّ أَحَدُکُم أَن یَأکُلَ لَحمَ أَخِیهِ مَیتاً فَکَرِهتُمُوهُ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ إِنَّ اَللّٰهَ تَوّٰابٌ رَحِیمٌ‌» یعنی ای کسانیکه بخدا و رسول گردیدید دوری کنید از بسیاری گمان که بعض از گمانها گناه است، و کنجکاوی نکنید و غیبت همدیگر را ننمائید یعنی پشت سر دیگری سخن نگویید، آیا هیچیک از شما دوست دارد گوشت مرده برادر و همکیش خود را بخورد؟ نه، از خوردن آن کراهت خواهید داشت، پس همچنانکه از خوردن گوشت مردۀ برادر خود کراهت دارید از غیبت او نیز دوری نمائید، و از خدا بترسید اگر غیبت کردید توبه کنید که خداوند بسیار آمرزندۀ گناه و مهربان است. و س 33 ی 58: «وَ اَلَّذِینَ یُؤذُونَ اَلمُؤمِنِینَ وَ اَلمُؤمِنٰاتِ بِغَیرِ مَا اِکتَسَبُوا فَقَدِ اِحتَمَلُوا بُهتٰاناً وَ إِثماً مُبِیناً» یعنی کسانیکه مردان و زنان ایمان آورده را می‌رنجانند بدون آنکه کاری کرده باشند که سزاوار رنجانیدن گردند، پس آنها افتراء و دروغ بستن بدیگری و گناه هویدائی را مرتکب شده‌اند)</span> از زبان <span class="description">(گفتار)</span> من بلیغتر و نیکوتر است <span class="description">(و با این حال اثر نکرد)</span> من با خارج شوندگان از دین احتجاج میکنم و با شکّ کنندگان در دین دشمنی می‌نمایم</span>

<span class="Revayat">وَ عَلَی کِتَابِ اَللَّهِ تُعرَضُ اَلأَمثَالُ وَ بِمَا فِی اَلصُّدُورِ تُجَازَی اَلعِبَادُ</span>

<span class="Translate">(5) و <span class="description">(از جملۀ احتجاج و مخاصمۀ من اینست که می‌گویم)</span> کارهای مشتبه بحقّ <span class="description">(مانند اینکه مرا شریک در خون عثمان می‌دانند)</span> بر قرآن کریم عرضه میشود <span class="description">(پس با همراه نبودن با کشندگان او و اینکه هیچیک از مباشرین قتل او نگفته که در این امر شرکت داشته‌ام، اگر آیه‌ای از کتاب خدا دلالت دارد که قاتل عثمان هستم شما بر طبق آن حکم کرده در حقّ من رفتار نمائید)</span> و بندگان خدا از روی آنچه در سینه‌ها دارند جزاء داده میشوند <span class="description">(و چون شما قلبا به آرزوی دست آوردن خلافت و امارت بوده خونخواهی عثمان را بهانه قرار داده برای فریب مردم مرا متّهم نموده‌اید، پس در قیامت بکیفر گفتار خود خواهید رسید )</span></span>


==خطبه 75- تشویق به عمل نیکو==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">75 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(که مردم را ترغیب بصفات پسندیده که موجب بدست آوردن سعادت دنیا و آخرت گردد می‌فرماید)</span></span>

<span class="Revayat">رَحِمَ اَللَّهُ اِمرَأً سَمِعَ حُکماً فَوَعَی وَ دُعِیَ إِلَی رَشَادٍ فَدَنَا وَ أَخَذَ بِحُجزَةِ هَادٍ فَنَجَا</span>

<span class="Translate">(1) خدا رحمت کند مردی را که سخن حکیمانه‌ای بشنود و بپذیرد و چون براه راست خوانده شود بطرف آن برود و کمر بند راهنما <span class="description">(رسول اکرم و ائمّۀ معصومین)</span> را بگیرد، و <span class="description">(از سختیهای دنیا و آخرت)</span> نجات یابد</span>

<span class="Revayat">رَاقَبَ رَبَّهُ وَ خَافَ ذَنبَهُ قَدَّمَ خَالِصاً وَ عَمِلَ صَالِحاً اِکتَسَبَ مَذخُوراً وَ اِجتَنَبَ مَحذُوراً</span>

<span class="Translate"><span class="description">(دستورهای)</span> (2) پروردگارش را مراقبت نماید <span class="description">(بر طبق آنچه خداوند فرموده رفتار کند)</span> و از گناه خود بترسد عمل خالص <span class="description">(پاکیزه از رئاء و خود نمائی)</span> پیش فرستد و کردارش نیکو و شایسته باشد بدست آورد آنچه <span class="description">(ثواب و پاداش عبادت و بندگی)</span> که برای او <span class="description">(در آخرت)</span> ذخیره شده است و دوری کند از آنچه <span class="description">(گفتار و کردار زشت)</span> که منع گردیده</span>

<span class="Revayat">رَمَی غَرَضاً وَ أَحرَزَ عِوَضاً کَابَرَ هَوَاهُ وَ کَذَّبَ مُنَاهُ</span>

<span class="Translate">(3) تیر به نشان زند <span class="description">(در هر حال خدا را در نظر داشته باشد)</span> و کالای آخرت را بجای کالای دنیا گرد آورد <span class="description">(از دنیا چشم پوشد و بکوشد تا سعادت جاودانی بدست آرد)</span><span class="description">( بر خواهش نفس خود غلبه یابد)</span> و آرزوهایش را دروغ پندارد</span>

<span class="Revayat">جَعَلَ اَلصَّبرَ مَطِیَّةَ نَجَاتِهِ وَ اَلتَّقوَی عُدَّةَ وَفَاتِهِ رَکِبَ اَلطَّرِیقَةَ اَلغَرَّاءَ وَ لَزِمَ اَلمَحَجَّةَ اَلبَیضَاءَ</span>

<span class="Translate">(4) شکیبائی را مرکب نجات و رستگاری خویش قرار دهد <span class="description">(در مصائب صبر را شعار خویش قرار داده رنجها و سختیهای دنیا را مانند شتر بار کش بر خویشتن هموار نماید)</span> و تقوی و پرهیزکاری را توشۀ مرگ خویش گرداند در راه روشن <span class="description">(شریعت اسلام)</span> قدم بنهد و از شاهراه درخشنده <span class="description">(که آشکار و هویدا است)</span> دور نگردد <span class="description">(در بیراهه پا نگذارد)</span></span>

<span class="Revayat">اِغتَنَمَ اَلمَهَلَ وَ بَادَرَ اَلأَجَلَ وَ تَزَوَّدَ مِنَ اَلعَمَلِ</span>

<span class="Translate">(5) مهلت چند روز زندگی را غنیمت شمرده فرصت را از دست ندهد <span class="description">(کاری کند که باعث خوشنودی خدا و رسول باشد و عمر خود را بیهوده بسر نبرد)</span> و آمادۀ مرگ باشد <span class="description">(بدنیا دل نبندد و همیشه مستعدّ مرگ باشد که ناگهان او را دریابد)</span> و از کردار <span class="description">(شایسته: بندگی خدا و خدمت بخلق)</span> توشه بردارد</span>


==خطبه 76- هشدار به بنی امیه به دلیل غصب حقش==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">76 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(زمانیکه سعد ابن العاص از جانب عثمان حاکم کوفه بود برای حضرت در مدینه هدیّه و نامه‌ای فرستاد که من سوای عثمان برای هیچکس هدیّه به این مقدار نفرستاده‌ام، حضرت چون نامۀ او را خواند فرمود)</span></span>

<span class="Revayat">إِنَّ بَنِی أُمَیَّةَ لَیُفَوِّقُونَنِی تُرَاثَ مُحَمَّدٍ صلی‌الله‌علیه‌وآله تَفوِیقاً</span>

<span class="Translate">(1) بنی امیّه از میراث محمّد «صلّی اللّه علیه و آله» <span class="description">(غنایمی که به برکت آن حضرت رسیده است)</span> اندکی بمن می‌دهند، مانند شیری که به بچّۀ شتر هنگام دوشیدن مادرش داده میشود</span>

<span class="Revayat">وَ اَللَّهِ لَئِن بَقِیتُ لَهُم لَأَنفُضَنَّهُم نَفضَ اَللَّحَّامِ اَلوِذَامَ اَلتَّرِبَةَ و یروی التراب الوذمة و هو علی القلب و قوله علیه‌السلام لیفوقوننی أی یعطوننی من المال قلیلا قلیلا کفواق الناقة و هو الحلبة الواحدة من لبنها و الوذام التربة جمع وذمة و هی الحزة من الکرش أو الکبد تقع فی التراب فتنفض</span>

<span class="Translate">(2) سوگند بخدا اگر بر ایشان تسلّط یافتم آنها را بدور اندازم مانند دور انداختن گوشت فروش پاره‌های جگر یا شکنجۀ خاک آلود را <span class="description">(سیّد رضیّ فرماید:)</span> و در روایت دیگر است التّراب الوذمة و آن بر عکس الوذام التَّربة می‌باشد و معنی لیفوّقوننی فرمایش آن حضرت «علیه السّلام» اینست که از بیت المال اندکی بمن می‌دهند مانند فواق شتر و فواق بمعنی یک بار شیر دادن بچّۀ شتر است از شیر مادرش و وذام جمع ذمة است و آن بمعنی پاره شکنبه یا جگر می‌باشد که در خاک افتاده خاک آلوده گردد</span>


==خطبه 77- نیایش با خدا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلمات کان علیه‌السلام یدعو بها</span>

<span class="Translate">77 - از سخنانی است که آن حضرت علیه السّلام بوسیلۀ آن دعاء می‌فرماید <span class="description">(و کیفیّت استغفار و طلب آمرزش را بمردم یاد می‌دهد، و استغفار معصومین از انبیاء و أئمّۀ اطهار «علیهم السّلام» بجهت آموختن بخلق است، زیرا آنان هیچ گاه معصیت و نافرمانی حقّ تعالی نکرده‌اند تا در صدد استغفار و طلب آمرزش بر آیند)</span></span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ اِغفِر لِی مَا أَنتَ أَعلَمُ بِهِ مِنِّی فَإِن عُدتُ فَعُد عَلَیَّ بِالمَغفِرَةِ</span>

<span class="Translate">(1) خدایا بیامرز آنچه <span class="description">(گناهی)</span> را از من که تو بآن داناتری پس اگر من باز گردم <span class="description">(دوباره مرتکب آن شوم)</span> تو آمرزش را بمن باز گردان</span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ اِغفِر لِی مَا وَأَیتُ مِن نَفسِی وَ لَم تَجِد لَهُ وَفَاءً عِندِی</span>

<span class="Translate">(2) خدایا بیامرز آنچه که من با خود وعده کرده‌ام <span class="description">(اطاعت و بندگی که انجام آنرا عهده گرفتم)</span> و وفای بآن عهد را از من نیافتی</span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ اِغفِر لِی مَا تَقَرَّبتُ بِهِ إِلَیکَ بِلِسَانِی ثُمَّ خَالَفَهُ قَلبِی</span>

<span class="Translate">(3) خدایا بیامرز آنچه که من بآن بسوی تو به زبانم تقرّب می‌جویم و دلم بر خلاف آنست <span class="description">(در اوّل امر برای تقرّب عبادت و بندگی نمودم و بعد از آن اندیشه‌هائی مانند رئاء و خودنمایی در خاطرم آمد)</span></span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ اِغفِر لِی رَمَزَاتِ اَلأَلحَاظِ وَ سَقَطَاتِ اَلأَلفَاظِ وَ شَهَوَاتِ اَلجَنَانِ وَ هَفَوَاتِ اَللِّسَانِ</span>

<span class="Translate">(4) خدایا بیامرز اشاره‌های گوشه‌های چشم را <span class="description">(که به گوشۀ چشم اشاره کند تا مؤمنی را آزار رسانیده یا به غیبت و بد گوئی او زبان گشاید)</span> و گفتارهای بیهوده و آرزوهای دل و لغزشهای زبان مرا</span>


==خطبه 78- رد تکیه بر غیر خدا در پاسخ به اخترشناس==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام قاله لبعض أصحابه لما عزم علی المسیر إلی الخوارج و قد قال له یا أمیر المؤمنین إن سرت فی هذا الوقت خشیت ألا تظفر بمرادک من طریق علم النجوم</span>

<span class="Translate">78 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است که به بعضی از اصحاب خود <span class="description">(عفیف برادر اشعث ابن قیس)</span> فرمود آنگاه که عازم رفتن بجنگ با خوارج بود او بآن بزرگوار عرض کرد: یا امیر المؤمنین اگر در این هنگام <span class="description">(بسوی خوارج)</span> روانه شوی می‌ترسم ظفر نیافته بمقصود خویش نرسی، و این اطّلاع را از علم نجوم دانسته‌ام</span>

<span class="Revayat">فقال علیه‌السلام أَ تَزعَمُ أَنَّکَ تَهدِی إِلَی اَلسَّاعَةِ اَلَّتِی مَن سَارَ فِیهَا صُرِفَ عَنهُ اَلسُّوءُ وَ تُخَوِّفُ مِنَ اَلسَّاعَةِ اَلَّتِی مَن سَارَ فِیهَا حَاقَ بِهِ اَلضُّرُّ</span>

<span class="Translate">حضرت فرمود: (1) آیا گمان داری که تو ساعتی را نشان می‌دهی که هر که در آن سفر کند بلاء و بدی از او دور گردد؟ و بر حذر می‌داری از ساعتی که هر که در آن روانه شود زیان و سختی او را فرا گیرد؟</span>

<span class="Revayat">فَمَن صَدَّقَکَ بِهَذَا فَقَد کَذَّبَ اَلقُرآنَ وَ اِستَغنَی عَنِ اَلاِستِعَانَةِ بِاللَّهِ فِی نَیلِ اَلمَحبُوبِ وَ دَفعِ اَلمَکرُوهِ</span>

<span class="Translate">(2) کسیکه این سخنان تو را باور نماید قرآن را دروغ پنداشته <span class="description">(در قرآن کریم س 27 ی 65 می‌فرماید: «قُل لاٰ یَعلَمُ مَن فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلأَرضِ اَلغَیبَ إِلاَّ اَللّٰهُ‌» یعنی بگو هر که در آسمانها و زمین است نا آمده و پوشیده را نمی‌داند مگر خدا)</span> و برای بدست آوردن آنچه دوست دارد و دوری از ناپسندیها از طلب یاری از خدا بی نیاز گردیده</span>

<span class="Revayat">وَ یَنبَغِی فِی قَولِکَ لِلعَامِلِ بِأَمرِکَ أَن یُوَلِّیَکَ اَلحَمدَ دُونَ رَبِّهِ لِأَنَّکَ بِزَعمِکَ أَنتَ هَدَیتَهُ إِلَی اَلسَّاعَةِ اَلَّتِی نَالَ فِیهَا اَلنَّفعَ وَ أَمِنَ اَلضُّرَّ</span>

<span class="Translate">(3) و سزای گفتار تو آنست که هر که به فرمانت رفتار نماید باید تو را حمد و سپاس گزارد نه پروردگارش را زیرا تو گمان داری که تویی آنکه او را به ساعتی راهنمائی کرده‌ای که در آن سود بدست آورده و از زیان ایمن گشته است</span>

<span class="Revayat">ثم أقبل علیه‌السلام علی الناس فقال أَیُّهَا اَلنَّاسُ إِیَّاکُم وَ تَعَلُّمَ اَلنُّجُومِ إِلاَّ مَا یُهتَدَی بِهِ فِی بَرٍّ أَو بَحرٍ</span>

<span class="Translate">(4) <span class="description">(بعد از آن حضرت بمردم رو نموده فرمود:)</span> ای مردم از آموختن نجوم بپرهیزید <span class="description">(و آنرا یاد نگیرید)</span> مگر به قدری که در بیابان یا در دریا <span class="description">(برای دانستن راهها در سفر و شناختن اوقات عبادت و بندگی و تعیین قبله و مسیر کشتی و مانند آنها)</span> بآن راه یافته شود <span class="description">(حاجت داشته باشید، در قرآن کریم س 6 ی 97 می‌فرماید: «وَ هُوَ اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ اَلنُّجُومَ لِتَهتَدُوا بِهٰا فِی ظُلُمٰاتِ اَلبَرِّ وَ اَلبَحرِ قَد فَصَّلنَا اَلآیٰاتِ لِقَومٍ یَعلَمُونَ‌» یعنی او است خداوندی که ستاره‌ها را برای شما قرار داد تا در تاریکی‌های بیابان و دریا بآنها راه بیابید، و ما برای مردم دانا نشانه‌های قدرت خود را بیان کردیم)</span></span>

<span class="Revayat">فَإِنَّهَا تَدعُو إِلَی اَلکَهَانَةِ وَ اَلمُنَجِّمُ کَالکَاهِنِ وَ اَلکَاهِنُ کَالسَّاحِرِ وَ اَلسَّاحِرُ کَالکَافِرِ وَ اَلکَافِرُ فِی اَلنَّارِ</span>

<span class="Translate">زیرا نتیجۀ آموختن نجوم کهانت و غیب گوئی گردد، (5) و <span class="description">(کهانت صنعتی است که دارای آن بکمک دیو و جنّ از غیب و پوشیده خبر می‌دهد و در میان مردم فتنه و فساد کند، و کار منجّم از جهت غیب گوئی و ربط دادن کواکب و ستارگان را در سود و زیان و سعد و نحس اوقات و نومید کردن مردم را از خدا و امیدوار نمودن به گفتار و کردار خود و اعتقاد بدرستی آن مانند عمل و اعتقاد شخص کاهن است پس از جهت گمراهی خویش و گمراه کردن دیگران)</span> منجّم مانند کاهن است و کاهن مانند ساحر <span class="description">(سحر سخنی است که ساحر می‌گوید، یا طلسمی است که می‌نویسد و بسبب آن بدیگری زیان وارد می‌سازد، مانند آنکه میان زن و شوهر و دوستان را جدائی انداخته آنها را با یکدیگر دشمن می‌نماید)</span> و ساحر مانند کافر است و <span class="description">(سزای)</span> کافر <span class="description">(معذّب بودن)</span> در آتش است <span class="description">(پس به گفتار و کردار منجّم اعتماد ننمائید)</span></span>

<span class="Revayat">سِیرُوا عَلَی اِسمِ اَللَّهِ</span>

<span class="Translate">(6) سفر کنید بکمک و همراهی از اسم خدا <span class="description">(که البتّه حقّ تعالی زیان سفر را از مسافر دور خواهد کرد. حضرت در همان ساعت بجنگ خوارج رفت و فتح و فیروزی نصیب او گردید، و این کلام بزرگترین دلیل است بر بطلان و نادرستی قول منجّمین)</span></span>


==خطبه 79- نکوهش زنان پس از جریان جنگ جمل==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام بعد فراغه من حرب الجمل فی ذم النساء ببیان نقصهن</span>

<span class="Translate">79 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است که پس از خاتمۀ جنگ جمل در نکوهش زنها می‌فرماید: <span class="description">(گویا توبیخ و سرزنش عائشه و پیروان او نیز منظور باشد)</span></span>

<span class="Revayat">مَعَاشِرَ اَلنَّاسِ إِنَّ اَلنِّسَاءَ نَوَاقِصُ اَلإِیمَانِ نَوَاقِصُ اَلحُظُوظِ نَوَاقِصُ اَلعُقُولِ</span>

<span class="Translate">(1) ای مردم، زنها از ایمان وارث و خرد کم بهره هستند</span>

<span class="Revayat">فَأَمَّا نُقصَانُ إِیمَانِهِنَّ فَقُعُودُهُنَّ عَنِ اَلصَّلاَةِ وَ اَلصِّیَامِ فِی أَیَّامِ حَیضِهِنَّ</span>

<span class="Translate">(2) امّا نقصان ایمانشان بجهت نماز نخواندن و روزه نگرفتن است در روزهای حیض</span>

<span class="Revayat">وَ أَمَّا نُقصَانُ عُقُولِهِنِّ فَشَهَادَةُ إِمرَأَتَینِ کَشَهَادَةِ اَلرَّجُلِ اَلوَاحِدِ</span>

<span class="Translate">(3) و جهت نقصان خردشان آن است که <span class="description">(در اسلام)</span> گواهی دو زن بجای گواهی یک مرد است</span>

<span class="Revayat">وَ أَمَّا نُقصَانُ حُظُوظِهِنَّ فَمَوَارِیثُهُنَّ عَلَی اَلأَنصَافِ مِن مَوَارِیثِ اَلرِّجَالِ</span>

<span class="Translate">(4) و از جهت نقصان نصیب و بهره هم ارث آنها نصف ارث مردان می‌باشد</span>

<span class="Revayat">فَاتَّقُوا شِرَارَ اَلنِّسَاءِ وَ کُونُوا مِن خِیَارِهِنَّ عَلَی حَذَرٍ</span>

<span class="Translate">(5) پس از زنهای بد پرهیز کنید، و از خوبانشان بر حذر باشید</span>

<span class="Revayat">وَ لاَ تُطِیعُوهُنَّ فِی اَلمَعرُوفِ حَتَّی لاَ یَطمَعنَ فِی اَلمُنکَرِ</span>

<span class="Translate">(6) و در گفتار و کردار پسندیده از آنها پیروی نکنید <span class="description">(پیروی نکردن از آنان در معروف «یعنی گفتار و کردار پسندیده» آنست که اگر آن معروف یکی از واجبات باشد شما آنرا بعنوان معروف بودنش بجا آورید، و بنمایانید که اتیان بآن بجهت اطاعت و پیروی از آنها نیست، و اگر یکی از مستحبّات باشد بجا نیاورید، زیرا بجا نیاوردن مستحبّ بعنوان پیروی نکردن از آنان مستحبّ است، خلاصه در هیچ امری به گفتار و خواهشهای آنان اعتناء ننمائید)</span> تا در گفتار و کردار ناشایسته طمع نکنند <span class="description">(و شما را بانجام آن وادار ننمایند)</span></span>


==خطبه 80- تعریف زهد و پارسایی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">80 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در ترغیب مردم بترک دنیا و سپاسگزاری از نعمتها و بخششهای خداوند متعال)</span></span>

<span class="Revayat">أَیُّهَا اَلنَّاسُ اَلزَّهَادَةُ قِصَرُ اَلأَمَلِ وَ اَلشُّکرُ عِندَ اَلنِّعَمِ وَ اَلوَرَعُ عِندَ اَلمَحَارِمِ</span>

<span class="Translate">(1) ای مردم <span class="description">(از آثار)</span> زهد و دل نبستن بدنیا کم کردن آرزوها و سپاسگزاری از نعمتها <span class="description">(ی حقّ تعالی)</span> و اجتناب و دوری از حرامها است</span>

<span class="Revayat">فَإِن عَزَبَ ذَلِکَ عَنکُم فَلاَ یَغلِبِ اَلحَرَامُ صَبرَکُم وَ لاَ تَنسَوا عِندَ اَلنِّعَمِ شُکرَکُم</span>

<span class="Translate">(2) پس اگر باین سه چیز دست نیافتید <span class="description">(نتوانستید هر سه را انجام دهید دو تای از آنها را ترک ننمائید، اوّل)</span> حرام بر شکیبائی شما غلبه پیدا نکند <span class="description">(شکیبا باشید و گرد معاصی نگردید)</span> و <span class="description">(دوّم)</span> سپاسگزاری از نعمتها <span class="description">(ی حقّ تعالی)</span> را فراموش نکنید</span>

<span class="Revayat">فَقَد أَعذَرَ اَللَّهُ إِلَیکُم بِحُجَجٍ مُسفِرَةٍ ظَاهِرَةٍ وَ کُتُبٍ بَارِزَةِ اَلعُذرِ وَاضِحَةٍ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(زیرا اگر مخالفت نمودید، برای عذاب در قیامت)</span> (3) خداوند بوسیلۀ حجّتهای پیدا و روشن <span class="description">(پیغمبران و دلیل عقل)</span> و کتابهای <span class="description">(آسمانی که)</span> آشکار و هویدا <span class="description">(در دسترس همۀ شما است)</span> جای عذر برای شما باقی نگذاشته</span>


==خطبه 81- دنیا شناسی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام فی صفة الدنیا</span>

<span class="Translate">81 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است در صفت دنیا</span>

<span class="Revayat">مَا أَصِفُ مِن دَارٍ أَوَّلُهَا عَنَاءٌ وَ آخِرُهَا فَنَاءٌ فِی حَلاَلِهَا حِسَابٌ وَ فِی حَرَامِهَا عِقَابٌ</span>

<span class="Translate">(1) چگونه وصف کنم سرائی را که اوّل آن رنج و آخر آن نیستی است در حلال آن حساب و در حرامش عقاب می‌باشد <span class="description">(آنچه از راه حلال بدست آید در قیامت حساب آنرا می‌رسند، و اگر از راه حرام بیابید در آخرت بعذاب گرفتار می‌شوید)</span></span>

<span class="Revayat">مَنِ اِستَغنَی فِیهَا فُتِنَ وَ مَنِ اِفتَقَرَ فِیهَا حَزِنَ وَ مَن سَاعَاهَا فَاتَتهُ وَ مَن قَعَدَ عَنهَا وَاتَتهُ</span>

<span class="Translate">(2) کسیکه در آن غنیّ و بی نیاز شد در فتنه و بلاء افتد و کسیکه در آن نیازمند و درویش باشد غمگین است و کسیکه در تحصیل آن کوشید بآن نمی‌رسد و کسیکه در طلب آن نکوشید دنیا باو رو کند</span>

<span class="Revayat">وَ مَن أَبصَرَ بِهَا بَصَّرَتهُ وَ مَن أَبصَرَ إِلَیهَا أَعمَتهُ أقول و إذا تأمل المتأمل قوله علیه‌السلام من أبصر بها بصرته وجد تحته من المعنی العجیب و الغرض البعید ما لا تبلغ غایته و لا یدرک غوره و لا سیما إذا قرن إلیه قوله و من أبصر إلیها أعمته فإنه یجد الفرق بین أبصر بها و أبصر إلیها واضحا نیرا و عجیبا باهرا</span>

<span class="Translate">(3) و کسیکه <span class="description">(به عبرت)</span> بآن نگریست دنیا او را بینا و آگاه کرد <span class="description">(تا راه راست را بافته خود را آمادۀ آخرت نمود)</span> و کسیکه به زینت و آرایش آن نگاه کرد، دنیا او را نابینا گردانید <span class="description">(که گمراه شد سیّد رضیّ فرماید:)</span> می‌گویم: اگر کسی در فرمایش آن حضرت «علیه السّلام»: من أبصر بها بصّرته <span class="description">(کسیکه به عبرت بدنیا نگریست دنیا او را بینا و آگاه نمود)</span> تأمّل و درنگ نماید درون آن معنی شگفت و مقصود بزرگی می‌یابد که به نهایت آن نتوان رسید، و حقیقت آن را نتوان دریافت مخصوصا اگر این جمله را با جملۀ و من أبصر إلیها أعمته <span class="description">(و کسیکه به زینت و آرایش دنیا نگاه کرد، دنیا او را نابینا گردانید)</span> همراه نماید چون فرق میان جملۀ أبصر بها و جملۀ أبصر إلیها را واضح و روشن و عجیب و آشکار می‌یابد</span>


==خطبه 82- خطبه «غرّا»==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام و تسمی بالغراء و هی من الخطب العجیبة</span>

<span class="Translate">82 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است که آنرا خطبۀ غرّاء <span class="description">(نورانی و برجسته)</span> می‌نامند، و آن از خطبه‌های شگفت آور است</span>

<span class="Revayat">اَلحَمدُ لِلَّهِ اَلَّذِی عَلاَ بِحَولِهِ وَ دَنَا بِطَولِهِ مَانِحِ کُلِّ غَنِیمَةٍ وَ فَضلٍ وَ کَاشِفِ کُلِّ عَظِیمَةٍ وَ أَزلٍ</span>

<span class="Translate">(1) سپاس خداوندی را سزا است که به قدرت و توانائی خود <span class="description">(به همۀ اشیاء)</span> غالب و بفضل و احسانش <span class="description">(بهر چیز)</span> نزدیک است بخشنده است هر فائده و سودی را و دفع کنندۀ هر بلای بزرگ و سخت</span>

<span class="Revayat">أَحمَدُهُ عَلَی عَوَاطِفِ کَرَمِهِ وَ سَوَابِغِ نِعَمِهِ وَ أُومِنُ بِهِ أَوَّلاً بَادِیاً وَ أَستَهدِیهِ قَرِیباً هَادِیاً وَ أَستَعِینُهُ قَاهِراً قَادِراً وَ أَتَوَکَّلُ عَلَیهِ کَافِیاً نَاصِراً</span>

<span class="Translate">(2) بر احسانهای پی در پی و نعمتهای واسعه‌اش او را حمد می‌نمایم و باو ایمان می‌آوردم <span class="description">(هستی و یکتا بودنش را یقین دارم)</span> که اوّل <span class="description">(و مبدا اشیاء)</span> و <span class="description">(هستی او بر همه)</span> هویدا است و از او راه هدایت را می‌طلبم که <span class="description">(بهمه)</span> نزدیک و راهنما است و از او یاری می‌جویم که غالب و توانا است <span class="description">(که هر شرّی را از من دور و هر خیری را بمن برساند و باو توکّل می‌نمایم که (مرا) کافی و یاور است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَشهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً صلی‌الله‌علیه‌وآله عَبدُهُ وَ رَسُولُهُ أَرسَلَهُ لِإِنفَاذِ أَمرِهِ وَ إِنهَاءِ عُذرِهِ وَ تَقدِیمِ نُذُرِهِ</span>

<span class="Translate">(3) و گواهی می‌دهم که محمّد صلّی اللّه علیه و آله بنده و فرستادۀ او است فرستاده است او را برای انجام امر و فرمانش و تبلیغ حجّت و دلیلش و ترساندن <span class="description">(معصیت کاران را)</span> از عذابش پیش از روز رستخیز</span>

<span class="Revayat">أُوصِیکُم عِبَادَ اَللَّهِ بِتَقوَی اَللَّهِ اَلَّذِی ضَرَبَ لَکُمُ اَلأَمثَالَ وَ وَقَّتَ لَکُمُ اَلآجَالَ وَ أَلبَسَکُمُ اَلرِّیَاشَ وَ أَرفَغَ لَکُمُ اَلمَعَاشَ وَ أَحَاطَ بِکُمُ اَلإِحصَاءَ وَ أَرصَدَ لَکُمُ اَلجَزَاءَ وَ آثَرَکُم بِالنِّعَمِ اَلسَّوَابِغِ وَ اَلرِّفَدِ اَلرَّوَافِغِ وَ أَنذَرَکُم بِالحُجَجِ اَلبَوَالِغِ فَأَحصَاکُم عَدَداً وَ وَظَّفَ لَکُم مُدَداً فِی قَرَارِ خِبرَةٍ وَ دَارِ عِبرَةٍ</span>

<span class="Translate">(4) بندگان خدا شما را سفارش میکنم بتقوی و ترس از <span class="description">(عذاب)</span> خدائی که برای <span class="description">(رهنمایی)</span> شما <span class="description">(در قرآن کریم)</span> مثلها زده <span class="description">(و حکایات بیان فرموده تا از غفلت بیرون آئید)</span> و اجلهای شما را معلوم نموده و لباسها <span class="description">(ی آدمیّت)</span> بشما پوشانیده <span class="description">(تا بر سائر مخلوقات برتری داشته باشید)</span> و در معیشت شما توسعه داده <span class="description">(وسائل راحتی را فراهم نموده)</span> و به کردار شما <span class="description">(از نیک و بد و بزرگ و کوچک)</span> احاطه دارد و جزای آنرا در کمین نهاده و نعمتهای بسیار و صلۀ بیشمار بشما بخشیده و بوسیلۀ حجّتهای آشکار <span class="description">(پیغمبران و کتب آسمانی)</span> شما را <span class="description">(از عذاب)</span> ترسانیده و شما را <span class="description">(در امتحان و آزمایش)</span> بشمار آورده <span class="description">(علم او به جزئیّ و کلّی گفتار و کردار شما احاطه دارد)</span> و مدّت عمر و زندگانی شما را در دار آزمایش و سرای عبرت تعیین نموده</span>

<span class="Revayat">أَنتُم مُختَبَرُونَ فِیهَا وَ مُحَاسَبُونَ عَلَیهَا فَإِنَّ اَلدُّنیَا رَنِقٌ مَشرَبُهَا رَدِغٌ مَشرَعُهَا یُونِقُ مَنظَرُهَا وَ یُوبِقُ مَخبَرُهَا</span>

<span class="Translate">(5) و شما در دنیا امتحان می‌شوید <span class="description">(تا نیکو کارانتان از بد کرداران تمییز داده شوند)</span> و <span class="description">(در قیامت)</span> بحساب آنچه که در دنیا گفته و انجام داده‌اید رسیدگی میکنند پس <span class="description">(بدنیا دل نبندید که)</span> سر چشمۀ دنیا تیره و گل آلود است <span class="description">(و در نظر دنیا پرستان)</span> منظرۀ آن شگفت آور است و در مورد امتحان و آزمایش هلاک و تباه می‌سازد</span>

<span class="Revayat">غُرُورٌ حَائِلٌ وَ ضَوءٌ آفِلٌ وَ ظِلٌّ زَائِلٌ وَ سِنَادٌ مَائِلٌ</span>

<span class="Translate">(6) و فریبنده‌ای است که نیست میشود و روشنی است که پنهان می‌گردد و سایه‌ای است که زائل میشود و تکیه گاهی است که رو به خرابی می‌رود <span class="description">(ثبات و قراری برای آن نیست)</span></span>

<span class="Revayat">حَتَّی إِذَا أَنِسَ نَافِرُهَا وَ اِطمَأَنَّ نَاکِرُهَا قَمَصَت بِأَرجُلِهَا وَ قَنَصَت بِأَحبُلِهَا وَ أَقصَدَت بِأَسهُمِهَا وَ أَعلَقَتِ اَلمَرءَ أَوهَاقَ اَلمَنِیَّةِ قَائِدَةً لَهُ إِلَی ضَنکِ اَلمَضجَعِ وَ وَحشَةِ اَلمَرجِعِ وَ مُعَایَنَةِ اَلمَحَلِّ وَ ثَوَابِ اَلعَمَلِ</span>

<span class="Translate">(7) تا هر گاه کسیکه <span class="description">(از روی)</span><span class="description">( غریزۀ عقل)</span> از آن دوری میکرد و بآن دل نمی‌بست، بآن انس گرفت و مطمئنّ گردید مانند اسب یا شتر، دنیا بپای خود باو لگد افکند <span class="description">(تا او را بر زمین زند)</span> و به دامهایش <span class="description">(که در راه گسترده)</span> او را شکار کند و به تیرهایش <span class="description">(که در کمان نهاده)</span> او را هلاک سازد و ریسمانهای مرگ <span class="description">(بیماریهای گوناگون و سختیها)</span> را به گردن مرد <span class="description">(شجاع و دلیر)</span> می‌اندازند و او را به خوابگاه تنگ <span class="description">(قبر)</span> و باز گشتگاه ترسناک <span class="description">(آخرت)</span> و دیدن جایگاه همیشگی <span class="description">(بهشت یا دوزخ)</span> و جزای کردار <span class="description">(نیک یابد)</span> می‌کشاند</span>

<span class="Revayat">وَ کَذَلِکَ اَلخَلَفُ یَعقِبُ اَلسَّلَفَ لاَ تُقلِعُ اَلمَنِیَّةُ اِختِرَاماً وَ لاَ یَرعَوِی اَلبَاقُونَ اِجتِرَاماً یَحتَذُونَ مِثَالاً وَ یَمضُونَ أَرسَالاً إِلَی غَایَةِ اَلاِنتِهَاءِ وَ صَیُّورِ اَلفَنَاءِ</span>

<span class="Translate">(8) و همین طور است رفتار دنیا با کسانیکه در آینده می‌آیند، و جانشین پیشینیان هستند مرگ از هلاک کردن <span class="description">(آنها و بیچاره و کردنشان)</span> باز نمی‌ایستد و بازماندگان، از ارتکاب گناه دست باز نداشته پشیمان نمی‌شوند و از رفتار گذشتگان پیروی می‌نمایند و پی در پی <span class="description">(می‌آیند و)</span> می‌گذرند تا پایان فناء و نیستی منتهی میشود <span class="description">(همه بمیرند)</span></span>

<span class="Revayat">حَتَّی إِذَا تَصَرَّمَتِ اَلأُمُورُ وَ تَقَضَّتِ اَلدُّهُورُ وَ أَزِفَ اَلنُّشُورُ أَخرَجَهُم مِن ضَرَائِحِ اَلقُبُورِ وَ أَوکَارِ اَلطُّیُورِ وَ أَوجِرَةِ اَلسِّبَاعِ وَ مَطَارِحِ اَلمَهَالِکِ سِرَاعاً إِلَی أَمرِهِ مُهطِعِینَ إِلَی مَعَادِهِ</span>

<span class="Translate">(9) پس هر گاه <span class="description">(بر اثر مرگ خلائق)</span> رشتۀ کارها از هم گسیخت و روزگار سپری گردید و انگیختن مردم نزدیک شد <span class="description">(قیامت بر پا گردید خداوند آنان را از میان قبرها و آشیانۀ پرندگان (اگر آنها را خورده باشند) و لانۀ درندگان (اگر ایشان را طعمۀ خود کرده باشند) و میدانهای جنگ (اگر کشته شده باشند) بیرون می‌آورد در حالتی که آمادۀ انجام امر و فرمان حقّ تعالی بوده بسوی معاد و جای بازگشت که خداوند برای آنها قرار داده بسرعت و تندی می‌روند)</span></span>

<span class="Revayat">رَعِیلاً صُمُوتاً قِیَاماً صُفُوفاً یَنفُذُهُمُ اَلبَصَرُ وَ یُسمِعُهُمُ اَلدَّاعِی عَلَیهِم لَبُوسُ اَلاِستِکَانَةِ وَ ضَرَعُ اَلاِستِسلاَمِ وَ اَلذِّلَّةِ</span>

<span class="Translate">(10) گروهی ساکت و خاموش و ایستادۀ در صفّ می‌باشند <span class="description">(که بر نشستن و سخن گفتن توانائی ندارند)</span> بینائی خداوند به همۀ آنان احاطه دارد <span class="description">(گفتار و کردار هیچیک از آنها در دنیا بر خداوند پوشیده نیست)</span> و <span class="description">(چون برای حساب خوانده شوند)</span> منادی صدای خود را بهمه می‌شنواند لباس خضوع و فروتنی و فرمانبرداری و ذلّت و خواری <span class="description">(بر اثر هول و ترس آنروز)</span> بر آنها پوشیده شود</span>

<span class="Revayat">قَد ضَلَّتِ اَلحِیَلُ وَ اِنقَطَعَ اَلأَمَلُ وَ هَوَتِ اَلأَفئِدَةُ کَاظِمَةً وَ خَشَعَتِ اَلأَصوَاتُ مُهَینِمَةً وَ أَلجَمَ اَلعَرَقُ وَ عَظُمَ اَلشَّفَقُ وَ أُرعِدَتِ اَلأَسمَاعُ لِزَبرَةِ اَلدَّاعِی إِلَی فَصلِ اَلخِطَابِ وَ مُقَایَضَةِ اَلجَزَاءِ وَ نَکَالِ اَلعِقَابِ وَ نَوَالِ اَلثَّوَابِ</span>

<span class="Translate">(11) در آنروز مکر و حیله <span class="description">(که در دنیا برای نجات از گرفتاریها بکار برده می‌شد)</span> بکار نیاید، و آرزو و بریده گردد، و <span class="description">(از ترس عذاب)</span> دلها افسرده و غمگین باشد و صداها با خشوع و فروتنی مخفی و آهسته گردد و دهان پر از عرق میشود <span class="description">(مانند لجام که بدهان اسب باشد)</span> و ترس <span class="description">(از کیفر گناهان)</span> بی اندازه است و از هیبت صدای منادی برای تمییز حقّ از باطل و جزای خیر و شرّ و عقاب و کیفر و بخشیدن ثواب و پاداش، گوشها به لرزه در آید</span>

<span class="Revayat">عِبَادٌ مَخلُوقُونَ اِقتِدَاراً وَ مَربُوبُونَ اِقتِسَاراً وَ مَقبُوضُونَ اِحتِضَاراً وَ مُضَمَّنُونَ أَجدَاثاً وَ کَائِنُونَ رُفَاتاً وَ مَبعُوثُونَ أَفرَاداً وَ مَدِینُونَ جَزَاءً وَ مُمَیَّزُونَ حِسَاباً</span>

<span class="Translate"><span class="description">(مردمانی که در رفتار دنیا را با آنها و چگونگی معاد و باز گشتشان را در قیامت بیان کردیم)</span> (12) بندگانی هستند که به قدرت <span class="description">(خداوند)</span> خلق شده‌اند و به اجبار پرورش یافته و دچار مرگ گردیده و در قبرها رفته و ریزه ریزه شده و به تنهایی <span class="description">(بدون اهل و مال)</span> انگیخته و به جزا <span class="description">(ی گفتار و کردار نیک یابد)</span> رسیده و از روی حساب و وارسی <span class="description">(نیکوکار از بد کردار)</span> تمییز داده شده‌اند <span class="description">(پس سزاوار است که از خواب غفلت بیدار شده معصیت و نافرمانی نکنید که بعد از مردن پشیمانی سودی ندارد)</span></span>

<span class="Revayat">قَد أُمهِلُوا فِی طَلَبِ اَلمَخرَجِ وَ هُدُوا سَبِیلَ اَلمَنهَجِ وَ عُمِّرُوا مَهَلَ اَلمُستَعتِبِ وَ کُشِفَت عَنهُم سُدَفُ اَلرِّیَبِ وَ خُلُّوا لِمِضمَارِ اَلجِیَادِ وَ رَوِیَّةِ اَلاِرتِیَادِ وَ أَنَاةِ اَلمُقتَبِسِ اَلمُرتَادِ فِی مُدَّةِ اَلأَجَلِ وَ مُضطَرَبِ اَلمَهَلِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(زیرا مردم در دنیا)</span> (13) برای رهائی از گمراهی مهلت داده شده‌اند و <span class="description">(بوسیلۀ پیغمبران)</span> براه راست هدایت گردیده‌اند و فرصت بآنها داده شده مانند فرصتی که می‌دهند بکسیکه رضاء و خوشنودی ناراضی از خود را جلب نماید و تاریکی‌های شبهات <span class="description">(نادانی و گمراهی بواسطۀ نعمت عقل و تبلیغ انبیاء)</span> از آنان برداشته شده است و <span class="description">(در دنیا)</span> بحال خود وا گذاشته شده‌اند برای آماده شدن مانند آماده کردن و لاغر نمودن اسبهای نیکو را برای پیشی گرفتن در میدان مسابقه و برای فکر و اندیشه در بدست آوردن حقّ و حقیقت و برای شتاب نکردن جوینده در فرا گرفتن نور علم و دانش، در مدّت زندگانی تا رسیدن اجل که فرصتی در دست است</span>

<span class="Revayat">فَیَا لَهَا أَمثَالاً صَائِبَةً وَ مَوَاعِظَ شَافِیَةً لَو صَادَفَت قُلُوباً زَاکِیَةً وَ أَسمَاعاً وَاعِیَةً وَ آرَاءً عَازِمَةً وَ أَلبَاباً حَازِمَةً</span>

<span class="Translate">(14) ای عجب و شگفت از این مثلهای صائب و راست <span class="description">(که خطاء و اشتباهی در آنها نیست)</span> و از این پندهای شفاء دهندۀ <span class="description">(بیماریهای نادانی و گمراهی)</span> اگر برخورد به دلهای پاکیزه و گوشهای شنوا و اندیشه‌های ثابت و عقلهای استوار <span class="description">(که صلاح و فساد را تشخیص می‌دهد)</span></span>

<span class="Revayat">فَاتَّقُوا اَللَّهَ تَقِیَّةَ مَن سَمِعَ فَخَشَعَ وَ اِقتَرَفَ فَاعتَرَفَ وَ وَجِلَ فَعَمِلَ وَ حَاذَرَ فَبَادَرَ وَ أَیقَنَ فَأَحسَنَ وَ عُبِّرَ فَاعتَبَرَ وَ حُذِّرَ فَحَذِرَ وَ زُجِرَ فَازدَجَرَ</span>

<span class="Translate">(15) پس، از خدا بترسید مانند ترسیدن کسیکه پند را شنید و زیر بار رفت و <span class="description">(از روی نادانی)</span> مرتکب گناه شد و اعتراف نمود <span class="description">(توبه و بازگشت کرد)</span> و <span class="description">(از معصیت و نافرمانی)</span> ترسیده عمل نیکو بجا آورد <span class="description">(رضای خدا و رسول را تحصیل کرد)</span> و <span class="description">(از عذاب الهی)</span> حذر نمود و <span class="description">(بطاعت و بندگی)</span> شتافت و <span class="description">(بروز رستخیز)</span> یقین حاصل نموده رفتار خود را <span class="description">(در دنیا)</span> نیکو گردانید و باو اندرز دادند <span class="description">(براه راست و رستگاری رهنمائیش نمودند)</span> پذیرفت و او را <span class="description">(از سختیهای پس از مرگ)</span> ترسانیدند و ترسید <span class="description">(کاری نکرد که بسختی مبتلی گردد)</span> و <span class="description">(از معصیت و نافرمانی)</span> منعش کردند و <span class="description">(از آن)</span> دوری کرد</span>

<span class="Revayat">وَ أَجَابَ فَأَنَابَ وَ رَاجَعَ فَتَابَ وَ اِقتَدَی فَاحتَذَی وَ أُرِیَ فَرَأَی فَأَسرَعَ طَالِباً وَ نَجَا هَارِباً فَأَفَادَ ذَخِیرَةً وَ أَطَابَ سَرِیرَةً وَ عَمَّرَ مَعَاداً</span>

<span class="Translate">(16) و <span class="description">(فرمان خدا را)</span> اجابت نمود، و <span class="description">(از گمراهی)</span> دور شده و <span class="description">(بعقل خویش)</span> رجوع کرده، و <span class="description">(از گناهانی که مرتکب شده)</span> توبه و بازگشت نمود و <span class="description">(به پیشوایان)</span> اقتداء کرد، و <span class="description">(عینا از رویّۀ آنها)</span> متابعت نمود و راه راست باو نموده شد و آنرا دید <span class="description">(در آن قدم نهاد)</span> پس شتابان جویندۀ حقّ گردید و رستگار شد در حالتی که <span class="description">(از نادانی و گمراهی)</span> گریزان بود، و <span class="description">(برای روز رستخیز)</span> ذخیره <span class="description">(برای هنگام نیازمندی)</span> بدست آورد و باطن خود را پاک گردانید و معاد و بازگشت را <span class="description">(به بنای تقوی و پرهیز کاری)</span> آباد کرد</span>

<span class="Revayat">وَ اِستَظهَرَ زَاداً لِیَومِ رَحِیلِهِ وَ وَجهِ سَبِیلِهِ وَ حَالِ حَاجَتِهِ وَ مَوطِنِ فَاقَتِهِ وَ قَدَّمَ أَمَامَهُ لِدَارِ مُقَامِهِ</span>

<span class="Translate">(17) و به توشۀ <span class="description">(بندگی خدا و خدمت بخلق)</span> برای روز کوچ <span class="description">(از دنیا)</span> و راه <span class="description">(سفر آخرت)</span> و هنگام نیازمندی و جای تنگدستی <span class="description">(قبر و قیامت)</span> پشت خود را قویّ نمود و برای جایگاه همیشگی <span class="description">(آخرت)</span> آن توشه را پیش از خود فرستاد</span>

<span class="Revayat">فَاتَّقُوا اَللَّهَ عِبَادَ اَللَّهِ جَهَةَ مَا خَلَقَکُم لَهُ وَ اِحذَرُوا مِنهُ کُنهَ مَا حَذَّرَکُم مِن نَفسِهِ وَ اِستَحِقُّوا مِنهُ مَا أَعَدَّ لَکُم بِالتَّنَجُّزِ لِصِدقِ مِیعَادِهِ وَ اَلحَذَرِ مِن هَولِ مَعَادِهِ</span>

<span class="Translate">(18) پس ای بندگان خدا پرهیزکار شوید و قصد کنید چیزی <span class="description">(عبادت و بندگی)</span> را که برای آن آفریده شده‌اید و از منتهی درجه چیزی <span class="description">(عذاب همیشگی)</span> که شما را ترسانیده بترسید و سزاوار گردید از بهشتی را که برای شما آماده ساخته بطلب وفای وعدۀ از او که وعدۀ او همیشه راست است و بجهة ترس از وحشت قیامت</span>

<span class="Revayat">و منها جَعَلَ لَکُم أَسمَاعاً لِتَعِیَ مَا عَنَاهَا وَ أَبصَاراً لِتَجلُوَ عَن عَشَاهَا وَ أَشلاَءً جَامِعَةً لِأَعضَائِهَا مُلاَئِمَةً لِأَحنَائِهَا فِی تَرکِیبِ صُوَرِهَا وَ مُدَدِ عُمُرِهَا بِأَبدَانٍ قَائِمَةٍ بِأَرفَاقِهَا وَ قُلُوبٍ رَائِدَةٍ لِأَرزَاقِهَا فِی مُجَلِّلاَتِ نِعَمِهِ وَ مُوجِبَاتِ مِنَنِهِ وَ حَوَاجِزِ عَافِیَتِهِ</span>

<span class="Translate">قسمتی از این خطبه <span class="description">(در بیان خلقت بدن انسان و ذکر نعمتهای حقّ تعالی و ترسانیدن از هول و وحشت صراط و ترغیب بر تقوی و پرهیزکاری)</span> است: (19) خداوند متعال برای بهره بردن شما <span class="description">(از شنوایی)</span> دو گوش <span class="description">(قوّۀ سامعه)</span> را آفرید تا آنچه را که لازم است <span class="description">(و در زندگانی اجتماع بکار آید)</span> حفظ کنند و <span class="description">(از دیدار)</span> دو چشم <span class="description">(قوّۀ باصره)</span> را قرار داد تا از تاریکی رها گردیده بینا شوند و هر عضو <span class="description">(ظاهری)</span> را محتوی اعضاء <span class="description">(باطنه)</span> گردانید <span class="description">(هر عضوی در بر دارد اعضائی را مثل دست که دارای رگ و خون و استخوان و مانند آنها است)</span> و آن اعضاء را در ترکیب صورت و دوامشان در جاهای مناسب قرار داد با بدنهائی که به ترکیبهای سودمند خود قائم و برقرارند و با دلهایی که <span class="description">(بعقل و تدبیر)</span> روزی آن بدنها را می‌طلبند <span class="description">(یا روزیهای خود «علوم و معارف» را جلب می‌نمایند)</span> در حالتی که از منّتهای نعمت بیکران او برخوردار بوده موجبات منّتهای او بر شما هویدا است و با وسائلی که مانع <span class="description">(بیماریها)</span> است بنعمت عافیت و تندرستی از او متنعّم می‌باشید</span>

<span class="Revayat">وَ قَدَّرَ لَکُم أَعمَاراً سَتَرَهَا عَنکُم وَ خَلَّفَ لَکُم عِبَراً مِن آثَارِ اَلمَاضِینَ قَبلَکُم مِن مُستَمتَعِ خَلاَقِهِم وَ مُستَفسَحِ خِنَاقِهِم أَرهَقَتهُمُ اَلمَنَایَا دُونَ اَلآمَالِ وَ شَذَّبَهُم عَنهَا تَخَرُّمُ اَلآجَالِ لَم یَمهَدُوا فِی سَلاَمَةِ اَلأَبدَانِ وَ لَم یَعتَبِرُوا فِی أُنُفِ اَلأَوَانِ</span>

<span class="Translate">(20) و <span class="description">(نیز از نعمت‌یهایی که بشما عطاء فرموده آنست که)</span> مدّت عمر و زندگی را از شما پنهان داشته <span class="description">(نمی‌دانید کی می‌میرید و این ندانستن برای انتظام امور دنیویّ بسیار سودمند است)</span> و از آثار گذشتگان پیش از شما برای شما عبرتها باقی گذاشت از لذّت و بهره‌ای که از دنیا بردند و از طول مدّت و فراخی که قبل از گلوگیر شدن ریسمان مرگ بآنها نصیب شده بود پیش از رسیدن به آرزوها مرگ آنها را شتابان دریافت و میان آنان و آرزوها <span class="description">(شان را)</span> جدائی انداخت و در هنگام تندرستی توشه‌ای <span class="description">(برای آخرت)</span> تهیۀ نکردند و در اوّل زمان <span class="description">(جوانی و توانائی)</span> عبرت نگرفتند <span class="description">(و زندگی خود را بیهوده بسر بردند)</span></span>

<span class="Revayat">فَهَل یَنتَظِرُ أَهلُ بَضَاضَةِ اَلشَّبَابِ إِلاَّ حَوَانِیَ اَلهَرَمِ وَ أَهلُ غَضَارَةِ اَلصِّحَّةِ إِلاَّ نَوَازِلَ اَلسَّقَمِ وَ أَهلُ مُدَّةِ اَلبَقَاءِ إِلاَّ آوِنَةَ اَلفَنَاءِ</span>

<span class="Translate">(21) آیا کسیکه در عنفوان جوانی و توانائی است انتظار می‌برد غیر پیری و خمیدگی را؟ و آیا کسیکه تندرست است غیر بیماریهای گوناگون را چشم براه است‌؟ و آیا کسیکه باقی و برقرار است جز فناء و نیستی را منتظر است‌؟ <span class="description">(خوشبخت کسیکه تا توانا و تندرست است فرصت را غنیمت شمرده در کار بشتابد)</span></span>

<span class="Revayat">مَعَ قُربِ اَلزِّیَالِ وَ أُزُوفِ اَلاِنتِقَالِ وَ عَلَزِ اَلقَلَقِ وَ أَلَمِ اَلمَضَضِ وَ غُصَصِ اَلجَرَضِ وَ تَلَفُّتِ اَلاِستِغَاثَةِ بِنُصرَةِ اَلحَفَدَةِ وَ اَلأَقرِبَاءِ وَ اَلأَعِزَّةِ وَ اَلقُرَنَاءِ</span>

<span class="Translate">(22) با اینکه نزدیک است دوری و جدائی <span class="description">(از دنیا)</span> و انتقال و کوچ کردن <span class="description">(بآخرت)</span> و لرزیدن از اضطراب و نگرانی درد مصیبت و سختی <span class="description">(جان کندن)</span> و آب دهان فرو دادن از بسیاری غمّ و اندوه و چشم به اطراف داشتن برای درخواست فریاد رسی و یاری جستن از خدمتگزاران <span class="description">(یا فرزند زادگان)</span> و خویشان و دوستان و همسران</span>

<span class="Revayat">فَهَل دَفَعَتِ اَلأَقَارِبُ أَو نَفَعَتِ اَلنَّوَاحِبُ وَ قَد غُودِرَ فِی مَحَلَّةِ اَلأَموَاتِ رَهِیناً وَ فِی ضِیقِ اَلمَضجَعِ وَحِیداً</span>

<span class="Translate">(23) پس آیا خویشان <span class="description">(سختیهای مرگ را)</span> دفع میکنند؟ و آیا شیون آنها سودی دارد؟ در حالتی که در گورستان به گرو داده شده و در خوابگاه تنگ <span class="description">(قبر)</span> تنها مانده است</span>

<span class="Revayat">قَد هَتَکَتِ اَلهَوَامُّ جِلدَتَهُ وَ أَبلَتِ اَلنَّوَاهِکُ جِدَّتَهُ وَ عَفَتِ اَلعَوَاصِفُ آثَارَهُ وَ مَحَا اَلحَدَثَانُ مَعَالِمَهُ وَ صَارَتِ اَلأَجسَادُ شَحِبَةً بَعدَ بَضَّتِهَا وَ اَلعِظَامُ نَخِرَةً بَعدَ قُوَّتِهَا وَ اَلأَروَاحُ مُرتَهَنَةً بِثِقَلِ أَعبَائِهَا مُوقِنَةً بِغَیبِ أَنبَائِهَا لاَ تُستَزَادُ مِن صَالِحِ عَمَلِهَا وَ لاَ تُستَعتَبُ مِن سَیِّئِ زَلَلِهَا</span>

<span class="Translate">(24)، گزنده‌ها <span class="description">(مار و کژ دم و کرم و دیگر حیوانات)</span> پوست تنش را پاره پاره کردند و سختیها تازگی او را پوسانید و از بین برد و بادهای سخت آثارش را محو کرد و مصائب دوران نشانه‌های او را نابود نمود <span class="description">(پس در میان قبر اثری و در میان مردم خبری از او باقی نماند)</span> و جسدها پس از طراوت و تازگی تغییر یافت و استخوانها بعد از توانائی پوسیده شد و جانها در گرو بارهای گران <span class="description">(گناه)</span> بماند و به اخبار غیب و نادیده <span class="description">(قبر و قیامت و حساب و بهشت و دوزخ که در بارۀ آن حیران و سرگردان بودند)</span> یقین حاصل نمودند <span class="description">(و در آن هنگام)</span> زیاد کردن کردار نیکو را از ایشان نمی‌طلبند و از بدی خطاهاشان رضاء و خوشنودی بدست نمی‌آورند <span class="description">(زیرا دنیا جای عمل است و آخرت دار جزاء، پس آنجا نمی‌گویند به کردار نیک بیفزا تا از تقصیر تو در گذریم و یا چون بسبب معصیت و نافرمانی از تو رنجیده‌ایم ما را خوشنود نما)</span></span>

<span class="Revayat">أَ وَ لَستُم أَبنَاءَ اَلقَومِ وَ اَلآبَاءَ وَ إِخوَانَهُم وَ اَلأَقرِبَاءَ تَحتَذُونَ أَمثِلَتَهُم وَ تَرکَبُونَ قِدَّتَهُم وَ تَطَئُونَ جَادَّتَهُم</span>

<span class="Translate">(25) آیا شما پسران این مردم و پدران و برادران و خویشان ایشان نیستید که از رویّۀ ایشان پیروی کرده بر مرکب آنان سوار شده در راهی که رفته‌اند قدم می‌نهید؟</span>

<span class="Revayat">فَالقُلُوبُ قَاسِیَةٌ عَن حَظِّهَا لاَهِیَةٌ عَن رُشدِهَا سَالِکَةٌ فِی غَیرِ مِضمَارِهَا کَأَنَّ اَلمَعنِیَّ سِوَاهَا وَ کَأَنَّ اَلرُّشدَ فِی إِحرَازِ دُنیَاهَا</span>

<span class="Translate">(26) پس دلها سخت است برای بدست آوردن نصیب و بهرۀ خود و غافلست از هدایت و رستگاری و در غیر مسیر خویش <span class="description">(در راه معصیت و نافرمانی)</span> راه می‌پیماید گویا مقصود <span class="description">(توجّه تکالیف الهیّه)</span> بغیر ایشان است! و گویا هدایت و رستگاری آنان در گرد آوردن <span class="description">(متاع)</span> دنیا است <span class="description">(نه برای تحصیل زاد و توشه آخرت )</span>!!</span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَمُوا أَنَّ مَجَازَکُم عَلَی اَلصِّرَاطِ وَ مَزَالِقِ دَحضِهِ وَ أَهَاوِیلِ زَلَلِهِ وَ تَارَاتِ أَهوَالِهِ</span>

<span class="Translate">(27) و بدانید که عبور شما بر صراط <span class="description">(پل دوزخ)</span> است که قدمها از لغزش بر آن لرزان و شخص دچار هول و ترس بسیار گردد</span>

<span class="Revayat">فَاتَّقُوا اَللَّهَ عِبَادَ اَللَّهِ تَقِیَّةَ ذِی لُبٍّ شَغَلَ اَلتَّفَکُّرُ قَلبَهُ وَ أَنصَبَ اَلخَوفُ بَدَنَهُ وَ أَسهَرَ اَلتَّهَجُّدُ غِرَارَ نَومِهِ وَ أَظمَأَ اَلرَّجَاءُ هَوَاجِرَ یَومِهِ وَ ظَلَفَ اَلزُّهدُ شَهَوَاتِهِ وَ أَوجَفَ اَلذِّکرُ بِلِسَانِهِ</span>

<span class="Translate">(28) پس ای بندگان خدا از خدا بترسید مانند ترسیدن خردمندی که فکر و اندیشۀ <span class="description">(روز رستخیز)</span> دل او را مشغول ساخته و خوف و ترس <span class="description">(از عذاب الهی)</span> بدنش را رنجور نموده و عبادت و بندگی شب خواب اندک او را هم از دستش گرفته و امید <span class="description">(به رحمت پروردگار)</span> او را در وسط روزها <span class="description">(هنگام شدّت حرارت و گرمی)</span> تشنه نگاه‌داشته <span class="description">(شب را بیدار است و روز را روزه دار)</span> و بی علاقه‌گی بدنیا خواهشهای نفس را از او باز داشته و ذکر خدا به زبانش جاری است <span class="description">(همیشه بیاد خدا است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ قَدَّمَ اَلخَوفَ لِأَمَانِهِ وَ تَنَکَّبَ اَلمَخَالِجَ عَن وَضَحِ اَلسَّبِیلِ وَ سَلَکَ أَقصَدَ اَلمَسَالِکِ إِلَی اَلنَّهجِ اَلمَطلُوبِ</span>

<span class="Translate">(29) و ترس <span class="description">(از معصیت و نافرمانی)</span> را برای در امان بودن <span class="description">(روز رستخیز)</span> مقدّم داشته <span class="description">(در دنیا گناهی ننموده تا در قیامت بعذاب مبتلی نگردد)</span> و از گفتار و کرداری که او را از راه راست و آشکار باز دارد چشم پوشیده و برای رسیدن براه راست روشن <span class="description">(رضاء و خوشنودی خدا)</span> که مطلوبست در راستترین راهها سیر کرده</span>

<span class="Revayat">وَ لَم تَفتِلهُ فَاتِلاَتُ اَلغُرُورِ وَ لَم تَعمَ عَلَیهِ مُشتَبِهَاتُ اَلأُمُورِ ظَافِراً بِفَرحَةِ اَلبُشرَی وَ رَاحَةِ اَلنُّعمَی فِی أَنعَمِ نَومِهِ وَ آمَنِ یَومِهِ</span>

<span class="Translate">(30) و فریب خوردن <span class="description">(از دنیا)</span> که بسیار مانع <span class="description">(از رستگاری)</span> است او را <span class="description">(از عبادت و بندگی)</span> باز نداشته و مشتبهات بر او پنهان نیست <span class="description">(در هیچ امری نادان نباشد)</span> مظفّر و خرسند است به شادی مژدۀ <span class="description">(ببهشت)</span> و به آسایش و خوشی بسیار در آسوده ترین خوابگاه خود <span class="description">(قبر)</span> و ایمن تر روزش <span class="description">(قیامت)</span></span>

<span class="Revayat">قَد عَبَرَ مَعبَرَ اَلعَاجِلَةِ حَمِیداً وَ قَدَّمَ زَادَ اَلآجِلَةِ سَعِیداً وَ بَادَرَ مِن وَجَلٍ وَ أَکمَشَ فِی مَهَلٍ وَ رَغِبَ فِی طَلَبٍ وَ ذَهَبَ عَن هَرَبٍ وَ رَاقَبَ فِی یَومِهِ غَدَهُ وَ نَظَرَ قَدَماً أَمَامَهُ</span>

<span class="Translate">(31) از گذرگاه دنیا گذشته و ستوده شده و توشۀ آخرت را پیش فرستاده و خوشبخت گردیده و از ترس <span class="description">(خدا در راه حقّ‌)</span> شتاب کرد و در دنیا که مهلتش دادند <span class="description">(برای عبادت و بندگی)</span> سرعت نمود و در طلب خوشنودی پروردگار شوق داشت و برای گریختن <span class="description">(از عذاب الهی براه حقّ‌)</span> رفت و در امروز <span class="description">(دنیا)</span> مراقب فردایش <span class="description">(آخرت)</span> بود و آنچه که در پیش داشت <span class="description">(حالات قبر و برزخ و قیامت)</span> پیش از رحلت دید</span>

<span class="Revayat">فَکَفَی بِالجَنَّةِ ثَوَاباً وَ نَوَالاً وَ کَفَی بِالنَّارِ عِقَاباً وَ وَبَالاً وَ کَفَی بِاللَّهِ مُنتَقِماً وَ نَصِیراً وَ کَفَی بِالکِتَابِ حَجِیجاً وَ خَصِیماً</span>

<span class="Translate">(32) پس بهشت بجهت ثواب و بخشش <span class="description">(برای نیکوکاران)</span> کافی است <span class="description">(کاری کنید که جایگاه همیشگی شما آنجا باشد)</span> و دوزخ بجهت عذاب و سختی <span class="description">(برای گناه کاران)</span> بس است <span class="description">(کاری کنید که در آنجا قرار نگیرید)</span> و کافی است که خداوند <span class="description">(از بد کاران)</span> انتقام کشد و <span class="description">(به نیکوکاران)</span> مدد و یاری دهد و بس است که قرآن <span class="description">(در روز رستاخیز با کسانیکه از آن پیروی نکرده‌اند)</span> احتجاج نموده دشمن گردد</span>

<span class="Revayat">أُوصِیکُم بِتَقوَی اَللَّهِ اَلَّذِی أَعذَرَ بِمَا أَنذَرَ وَ اِحتَجَّ بِمَا نَهَجَ</span>

<span class="Translate">(33) وصیّت و سفارش من بشما پرهیزکاری است و ترس از خدا که بوسیلۀ آنچه ترسانده <span class="description">(عذاب و سختیهای قیامت)</span> جای عذر باقی نگذاشته و بآنچه <span class="description">(قرآن کریم)</span> واضح و آشکار نموده حجّت تمام کرده است</span>

<span class="Revayat">وَ حَذَّرَکُم عَدُوّاً نَفَذَ فِی اَلصُّدُورِ خَفِیّاً وَ نَفَثَ فِی اَلآذَانِ نَجِیّاً فَأَضَلَّ وَ أَردَی وَ وَعَدَ فَمَنَّی وَ زَیَّنَ سَیِّئَاتِ اَلجَرَائِمِ وَ هَوَّنَ مُوبِقَاتِ اَلعَظَائِمِ</span>

<span class="Translate">(34) و شما را از دشمنی <span class="description">(: شیطان)</span> ترسانیده <span class="description">(در قرآن کریم س 2 ی 168 «وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ اَلشَّیطٰانِ إِنَّهُ لَکُم عَدُوٌّ مُبِینٌ‌» یعنی جای پاهای شیطان گام ننهید و از او پیروی نکنید، زیرا او برای شما دشمن آشکار است)</span> که نفوذ میکند در سینه‌ها پنهانی و بصورت خیر خواهی <span class="description">(برای گمراه نمودن)</span> در گوشها سخن می‌گوید، پس <span class="description">(پیرو خود را)</span> گمراه کرده تباه می‌سازد و <span class="description">(او را)</span> وعده داده <span class="description">(و به هوسهای بیجا)</span> آرزومند می‌گرداند و جرمهای بد را <span class="description">(در نظر او)</span> آرایش می‌دهد و گناهان بزرگ هلاک کننده را آسان جلوه می‌دهد</span>

<span class="Revayat">حَتَّی إِذَا اِستَدرَجَ قَرِینَتَهُ وَ اِستَغلَقَ رَهِینَتَهُ أَنکَرَ مَا زَیَّنَ وَ اِستَعظَمَ مَا هَوَّنَ وَ حَذَّرَ مَا أَمَّنَ</span>

<span class="Translate">(35) تا آنکه بتدریج پیرو خویش را فریب داده مانند رهن و گرو در قید و بند اطاعت خود در آورد <span class="description">(چنانکه رهن و گرو به ازاء مالی است که تا داده نشود گرو مستردّ نگردد، پیرو شیطان تا به دستوراتش رفتار ننماید دست از او بر نمی‌دارد آنگاه)</span> آنچه <span class="description">(از خواهشها)</span> که زینت و آرایش داده بود انکار میکند و آنچه <span class="description">(گناهانی)</span> که آسان وا نموده بود بزرگ می‌شمرد و از آنچه که <span class="description">(پیروان خود را)</span> ایمن کرده بود می‌ترساند <span class="description">(این سخن اشاره است بآنچه خداوند در قرآن کریم س 8 ی 48 از او حکایت فرموده: «وَ إِذ زَیَّنَ لَهُمُ اَلشَّیطٰانُ أَعمٰالَهُم وَ قٰالَ لاٰ غٰالِبَ لَکُمُ اَلیَومَ مِنَ اَلنّٰاسِ وَ إِنِّی جٰارٌ لَکُم فَلَمّٰا تَرٰاءَتِ اَلفِئَتٰانِ نَکَصَ عَلیٰ عَقِبَیهِ وَ قٰالَ إِنِّی بَرِیءٌ مِنکُم إِنِّی أَریٰ‌» «مٰا لاٰ تَرَونَ إِنِّی أَخٰافُ اَللّٰهَ وَ اَللّٰهُ شَدِیدُ اَلعِقٰابِ‌» یعنی آنگاه که شیطان کردار مشرکین قریش را برای رفتن بجنگ پیغمبر اکرم زینت و خوبی آنرا در نظر آنها جلوه داد و گفت: امروز از جهت توانائی و انبوهی لشگر هیچکس بر شما غالب نخواهد شد و من فریاد رس شما هستم، پس آنگاه که آنان لشگر اسلام را در بدر دیده بهم نزدیک شدند، شیطان برد و پاشنۀ پا یعنی بطور قهقری باز گشته گفت: من از شما بیزارم، من می‌بینم فرشتگان برای یاری مسلمین می‌آیند و شما نمی‌بینید، من از خدا می‌ترسم و عذاب خدا سخت است )</span></span>

<span class="Revayat">و منها فی صفة خلق الإنسان أَم هَذَا اَلَّذِی أَنشَأَهُ فِی ظُلُمَاتِ اَلأَرحَامِ وَ شُغُفِ اَلأَستَارِ نُطفَةً دِهَاقاً وَ عَلَقَةً مُحَاقاً وَ جَنِیناً وَ رَاضِعاً وَ وَلِیداً وَ یَافِعاً</span>

<span class="Translate">قسمتی‌از این خطبه در کیفیّت آفرینش انسان است <span class="description">(و حالات او را در دنیا و قبر شرح داده و مردم را به عبرت گرفتن از گذشتگان یاد آوری و آنها را به توبه ترغیب می‌فرماید)</span>: <span class="description">(شما را از فریب شیطان آگاه ساختم، اکنون)</span> (36) آیا شما را به چگونگی خلقت انسان یاد آوری نمایم که خداوند او را در تاریکی رحمها <span class="description">(بچه دانها)</span> و پرده‌ها که <span class="description">(برای او)</span> مانند غلاف بود بیافرید <span class="description">(رحمها اشاره است به رحم و شکم و مشیمة که پرده‌ایست بچه با آن بدنیا می‌آید)</span> از نطفۀ ریخته شده و خون بسته گردیده ناقص پس در شکم بچه شد بعد کودک شیر خواره و از شیر گرفته تا بسنّ‌ احتلام رسید</span>

<span class="Revayat">ثُمَّ مَنَحَهُ قَلباً حَافِظاً وَ لِسَاناً لاَفِظاً وَ بَصَراً لاَحِظاً لِیَفهَمَ مُعتَبِراً وَ یُقصِرُ مُزدَجِراً حَتَّی إِذَا قَامَ اِعتِدَالُهُ وَ اِستَوَی مِثَالُهُ نَفَرَ مُستَکبِراً وَ خَبَطَ سَادِراً مَاتِحاً فِی غَربِ هَوَاهُ کَادِحاً سَعیاً لِدُنیَاهُ فِی لَذَّاتِ طَرَبِهِ وَ بَدَوَاتِ أَرَبِهِ</span>

<span class="Translate">(37) پس او را قلب حفظ کنند <span class="description">(عقل)</span> و زبان گویا و چشم بینا بخشید برای اینکه بفهمد و <span class="description">(از گذشتگان)</span> عبرت گیرد و از معصیت و نافرمانی خودداری و دوری نماید تا اینکه بحدّ کمال رسیده قدّ راست کرد و کبر و غرور بر او مستولی شده فرار کرد <span class="description">(از خدا و رسول پیروی ننمود)</span> و گمراه شده <span class="description">(در راه غیر مستقیم قدم نهاده از گفتار و کردار ناپسندیده)</span> بی باک بود، بطوریکه هوا و هوس خود را در دلو بزرگ <span class="description">(از چاه ضلالت و گمراهی بیرون)</span> می‌کشد <span class="description">(مانند کسیکه از بالای چاه بوسیلۀ دلو آب بیرون می‌آورد)</span> برای رسیدن به خوشیها و حاجتهای دنیای خود سعی و کوشش بسیار دارد</span>

<span class="Revayat">لاَ یَحتَسِبُ رَزِیَّةً وَ لاَ یَخشَعُ تَقِیَّةً فَمَاتَ فِی فِتنَتِهِ غَرِیراً وَ عَاشَ فِی هَفوَتِهِ یَسِیراً لَم یُفِد عِوَضاً وَ لَم یَقضِ مُفتَرَضاً</span>

<span class="Translate">(38) و باور ندارد که ناکامی و بلائی باو رخ نماید و از هیچ گناهی باک ندارد پس در غفلت و نادانی و ضلالت و گمراهی مرد بعد از آنکه در لغزش و خطای خویش اندک زمانی <span class="description">(در دنیا)</span> زیسته بود و در مقابل نعمت‌هایی که خداوند باو بخشیده <span class="description">(برای آخرت)</span> عوض و سودی نبرد و آنچه بر او واجب بود بجا نیاورد</span>

<span class="Revayat">دَهِمَتهُ فَجَعَاتُ اَلمَنِیَّةِ فِی غُبَّرِ جِمَاحِهِ وَ سَنَنِ مِرَاحِهِ فَظَلَّ سَادِراً وَ بَاتَ سَاهِراً فِی غَمَرَاتِ اَلآلاَمِ وَ طَوَارِقِ اَلأَوجَاعِ وَ اَلأَسقَامِ</span>

<span class="Translate">(39) پس در اواخر سرکشی و پیروی از هوای نفس و هنگام خوشحالی اندوههای مرگ او را فرا گرفت و با دردهای سخت و بیماریهای گوناگون که بحران آن در شب است حیران و سرگردان روز را بشب می‌آمد و شب را تا بروز بیدار بود</span>

<span class="Revayat">بَینَ أَخٍ شَقِیقٍ وَ وَالِدٍ شَفِیقٍ وَ دَاعِیَةٍ بِالوَیلِ جَزَعاً وَ لاَدِمَةٍ لِلصَّدرِ قَلَقاً وَ اَلمَرءُ فِی سَکرَةٍ مُلهِیَةٍ وَ غَمرَةٍ کَارِثَةٍ وَ أَنَّةٍ مُوجِعَةٍ وَ جَذبَةٍ مُکرِبَةٍ وَ سَوقَةٍ مُتعِبَةٍ</span>

<span class="Translate">(40) در حالتی که برادر غم خوار و پدر مهربان و همسری که از بی صبری وای وای می‌گفت و دختر <span class="description">(یا مادر)</span> که از اضطراب و نگرانی به سینه می‌زد، در اطراف او بودند و آن مرد در بیهوشی جان کندن که او را بخود مشغول داشت در غمّ و اندوه بسیار و نالۀ دردناک و جان دادن با سختی و رفتن از دنیا از روی رنج مبتلی بود</span>

<span class="Revayat">ثُمَّ أُدرِجَ فِی أَکفَانِهِ مُبلِساً وَ جُذِبَ مُنقَاداً سَلِساً ثُمَّ أُلقِیَ عَلَی اَلأَعوَادِ رَجِیعَ وَصَبٍ وَ نِضوَ سَقَمٍ تَحمِلُهُ حَفَدَةُ اَلوِلدَانِ وَ حَشَدَةُ اَلإِخوَانِ إِلَی دَارِ غُربَتِهِ وَ مُنقَطَعِ زَورَتِهِ</span>

<span class="Translate">(41) پس <span class="description">(از مردن)</span> در کفنها پیچیده میشود در حالت نومیدی و <span class="description">(بسوی قبر)</span> کشیده در حالتی که فرمانبردار و آرام است <span class="description">(چون کاری از او بر نمی‌آید)</span> بعد او را روی تخته‌های تابوت می‌اندازند وا مانده و از حال رفته مانند شتر از سفر باز گشته و رنجور که از جهت بیماری لاغر گردیده است <span class="description">(پس از آن)</span> فرزندان خدمتگزار و برادران گرد آمده او را به دوش می‌کشند <span class="description">(و می‌برند)</span> تا خانۀ غربت و بی‌کسی <span class="description">(قبر)</span> جائیکه دیگر ملاقات نخواهد شد</span>

<span class="Revayat">حَتَّی إِذَا اِنصَرَفَ اَلمُشَیِّعُ وَ رَجَعَ اَلمُتَفَجِّعُ أُقعِدَ فِی حُفرَتِهِ نَجِیّاً لِبَهتَةِ اَلسُّؤَالِ وَ عَثرَةِ اَلاِمتِحَانِ وَ أَعظَمُ مَا هُنَالِکَ بَلِیَّةً نُزُولُ اَلحَمِیمِ وَ تَصلِیَةُ اَلجَحِیمِ وَ فَورَاتُ اَلسَّعِیرِ وَ سَورَاتُ اَلزَّفِیرِ</span>

<span class="Translate">(42) و چون تشییع کننده‌ها و مصیبت دیده‌ها <span class="description">(از گورستان)</span> باز گردند او را در قبر می‌نشانند در حالتی که از وحشت و ترس سؤال <span class="description">(نکیر و منکر)</span> و لغزش در امتحان آهسته سخن می‌گوید <span class="description">(زیرا از ترس بر بلند سخن گفتن توانائی ندارد، یا آنکه از هول امتحان و سؤال، با خدا راز می‌گوید که پروردگارا مرا بدنیا باز گردان تا کار نیکو انجام دهم)</span> و بزرگترین بلیّه در آنجا آب گرم نازل شده و وارد کردن به دوزخ و هیجان و شدّت صدای آتش است</span>

<span class="Revayat">لاَ فَترَةٌ مُرِیحَةٌ وَ لاَ دَعَةٌ مُزِیحَةٌ وَ لاَ قُوَّةٌ حَاجِزَةٌ وَ لاَ مَوتَةٌ نَاجِزَةٌ وَ لاَ سِنَةٌ مُسلِیَةٌ بَینَ أَطوَارِ اَلمَوتَاتِ وَ عَذَابِ اَلسَّاعَاتِ إِنَّا بِاللَّهِ عَائِذُونَ</span>

<span class="Translate">(43) در عذاب سستی نیست تا او را راحتی دهد و نه آسایشی که رنج را بر طرف سازد و نه قوّت و طاقتی دارد که از آن مانع گردد و نه مرگی که او را <span class="description">(از این سختی)</span> برهاند و نه چشم بر هم زدن و خواب اندکی که اندوهش را بزداید بین انواع مرگها <span class="description">(دردهای سخت)</span> و عذابهای پی در پی مبتلی است ما <span class="description">(از این عذابها)</span> بخدا پناه می‌بریم <span class="description">(و رهائی از آن گرفتاریها را از او درخواست می‌نماییم )</span></span>

<span class="Revayat">عِبَادَ اَللَّهِ أَینَ اَلَّذِینَ عُمِّرُوا فَنَعِمُوا وَ عُلِّمُوا فَفَهِمُوا وَ أُنظِرُوا فَلَهُوا وَ سَلِمُوا فَنَسُوا أُمهِلُوا طَوِیلاً وَ مُنِحُوا جَمِیلاً وَ حُذِّرُوا أَلِیماً وَ وُعِدُوا جَسِیماً</span>

<span class="Translate">(44) بندگان خدا، کجا هستند کسانیکه خداوند بآنها عمر و زندگی عطاء فرمود و به نعمتهای خود آنان را متنعّم نمود و آنچه باید بدانند بآنها آموخت بطوریکه فهمیدند و بآنان مهلت داد و ایشان در بازی و بیهودگی فرصت را از دست دادند و در تندرستی و رفاه بودند <span class="description">(عطاهای خدا را)</span> فراموش کردند؟ آنها را مدّتی دراز مهلت دادند و بایشان احسان و نیکوئی کرده از عذاب دردناک ترسانیدندشان و به نعمتهای بزرگ وعده داده شدند <span class="description">(و آنان از خواب غفلت بیدار نگشتند)</span></span>

<span class="Revayat">اِحذَرُوا اَلذُّنُوبَ اَلمُوَرِّطَةَ وَ اَلعُیُوبَ اَلمُسخِطَةَ</span>

<span class="Translate">(45) از گناهانی که <span class="description">(ارتکاب آنها)</span> هلاک و تباه می‌سازد و از عیبهایی که <span class="description">(خدا را)</span> بغضب و خشم می‌آورد دوری کنید <span class="description">(تا رستگار گردید)</span></span>

<span class="Revayat">أُولِی اَلأَبصَارِ وَ اَلأَسمَاعِ وَ اَلعَافِیَةِ وَ اَلمَتَاعِ هَل مِن مَنَاصٍ أَو خَلاَصٍ أَو مَعَاذٍ أَو مَلاَذٍ أَو فِرَارٍ أَو مَحَارٍ أَم لاَ فَأَنّٰی تُؤفَکُونَ أَم أَینَ تُصرَفُونَ أَم بِمَا ذَا تَغتَرُّونَ</span>

<span class="Translate">(46) ای دارندگان دیده‌های بینا و گوشهای شنوا و تن درست و کالای دنیا <span class="description">(مال و اولاد)</span> آیا هیچ جای گریز یا رهائی یا پناه گاه یا تکیه گاه یا جای فرار و باز گشتی <span class="description">(از عذاب الهی)</span> هست یا نیست‌؟ چگونه <span class="description">(از فرمان خدا)</span> باز گشته به کجا باز گردیده بچه چیز فریفته می‌شوید؟!</span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّمَا حَظُّ أَحَدِکُم مِنَ اَلأَرضِ ذَاتِ اَلطُّولِ وَ اَلعَرضِ قِیدُ قَدِّهِ مُتَعَفِّراً عَلَی خَدِّهِ</span>

<span class="Translate">(47) بهرۀ هر یک از شما از زمین باندازۀ درازی و پهنای قامت او است با رخسار خاک آلوده <span class="description">(آنگاه که زیر خاک پنهان گردد، پس این همه رنج و کوشش برای بدست آوردن خانه‌ها و آبادیها چه سودی دارد)</span></span>

<span class="Revayat">اَلآنَ عِبَادَ اَللَّهِ وَ اَلخِنَاقُ مُهمَلٌ وَ اَلرُّوحُ مُرسَلٌ فِی فَینَةِ اَلإِرشَادِ وَ رَاحَةِ اَلأَجسَادِ وَ بَاحَةِ اَلاِحتِشَادِ وَ مَهَلِ اَلبَقِیَّةِ وَ أُنُفِ اَلمَشِیَّةِ وَ إِنظَارِ اَلتَّوبَةِ</span>

<span class="Translate">(48) اکنون ای بندگان خدا فرصت را غنیمت شمرید تا وقتی که ریسمان <span class="description">(مرگ)</span> رها است و گلوی شما را نگرفته و روح در بدن شما می‌باشد در حینی که موقع هدایت و رستگاری است و بدنها راحت و اجتماع فراوان و مهلت زندگانی و اراده و اختیار بر قرار و موقع توبه و بازگشت</span>

<span class="Revayat">وَ اِنفِسَاحِ اَلحَوبَةِ قَبلَ اَلضَّنکِ وَ اَلمَضِیقِ وَ اَلرَّوعِ وَ اَلزُّهُوقِ وَ قَبلَ قُدُومِ اَلغَائِبِ اَلمُنتَظَرِ وَ أَخذَةِ اَلعَزِیزِ اَلمُقتَدِرِ و فی الخبر أنه علیه‌السلام لما خطب بهذه الخطبة اقشعرت لها الجلود و بکت العیون و رجفت القلوب و من الناس من یسمی هذه الخطبة الغراء</span>

<span class="Translate">و مجال انجام حاجت و نیازمندی باقی است ، (49) پیش از رفتن فرصت و قرار در جای تنگ <span class="description">(قبر)</span> و ترس از نابودی و بیرون شدن جان از بدن و رسیدن غائب نادیده <span class="description">(مرگ)</span> که در انتظار آن می‌باشند و گرفتار <span class="description">(عذاب)</span> خدای غالب و توانا گردیدن <span class="description">(سیّد رضیّ فرماید:)</span> در خبر وارد شده است چون امام علیه السّلام این خطبه را بیان فرمود بدنها به لرزه در آمد و چشمها گریان گردید و دلها مضطرب و نگران شد و جماعتی این خطبه را خطبۀ غرّاء <span class="description">(نورانی و برجسته می‌نامند )</span></span>


==خطبه 83- روانشناسی عمرو عاص==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام فی ذکر عمرو بن العاص</span>

<span class="Translate">83 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است در بارۀ <span class="description">(گفتار و کردار نادرست)</span> عمرو ابن عاص <span class="description">(و توبیخ و سرزنش از او)</span><span class="description">(. همانطور که عاص ابن وائل که بر حسب ظاهر پدر عمرو نامیده می‌شد دشمن رسول خدا بود عمرو هم با امیر المؤمنین دشمنی کرده در دروغ بستن به آن حضرت کوشش داشت از آن بزرگوار عیب جوئی می‌نمود و در صدد بود که محبّت و دوستی او را از دلها بیرون نموده آن وجود مقدّس را کوچک جلوه دهد، و از جمله دروغهایی که به آن جناب می‌بست، بمردم شام می‌گفت: چون علیّ مزاح و شوخی بسیار میکند در اصلاح امور چندان کوششی ندارد، از این جهت ما او را پیشوای خود قرار ندادیم. امام علیه السّلام در اینجا اثبات می‌نماید که گفتار عمرو نادرست و این سخن بهتان و دروغ است)</span></span>

<span class="Revayat">عَجَباً لاِبنِ اَلنَّابِغَةِ یَزعُمُ لِأَهلِ اَلشَّامِ أَنَّ فِیَّ دُعَابَةً وَ أَنِّی اِمرُؤٌ تِلعَابَةٌ أُعَافِسُ وَ أُمَارِسُ لَقَد قَالَ بَاطِلاً وَ نَطَقَ آثِماً</span>

<span class="Translate">(1) شگفتا از پسر زانیه! <span class="description">(نابغة نام مادر عمرو است و جهت نامیدن او باین لفظ آنست که بزناء دادن شهرت داشت و همه او را می‌شناختند و عادت عرب آنست که فرزندان را هر گاه به مادری که به خوبی یا به زشتی شهرت داشته باشد نسبت می‌دهند و نابغة کنیز اسیر شده‌ای بود که عبد اللّه ابن جدعان تیمیّ در مکّه او را خرید و چون زانیه بود نتوانست او را نگاه دارد آزادش کرد، پس ابو لهب ابن عبد المطّلب و امیّة ابن خلف و هشام ابن مغیره و ابو سفیان ابن حرب و عاص ابن وائل در یک طهر با او جمع شده در نتیجه عمرو متولّد گردید و میان این پنج نفر اختلاف شد هر یک ادّعا می‌نمود که عمرو فرزند من است، ولی چون عاص ابن وائل بیش از دیگران به نابغه انفاق میکرد گفت این فرزند از آن عاص است با اینکه به ابو سفیان شبیه تر بود خلاصه چنین بی پدری)</span> می‌گوید بمردم شام دروغ، که من مردی شوخ هستم و بسیار بازی گوش و به شوخی و بازی ممارست دارم نادرست سخن گفته و باین گفتار گناه کار است</span>

<span class="Revayat">أَمَا وَ شَرُّ اَلقَولِ اَلکَذِبُ إِنَّهُ لَیَقُولُ فَیَکذِبُ وَ یَعِدُ فَیُخلِفُ وَ یَسأَلُ فَیُلحِفُ وَ یُسأَلُ فَیَبخَلُ وَ یَخُونُ اَلعَهدَ وَ یَقطَعُ اَلإِلَّ</span>

<span class="Translate">(2) آگاه باشید که بدترین گفتار دروغ است و عمرو سخنی که به زبان میراند دروغ می‌گوید و <span class="description">(با هر که)</span> وعده کند خلاف آن رفتار می‌نماید و در پرسش خود پر گوئی میکند، و از او که بپرسند <span class="description">(در پاسخ)</span> بخل می‌ورزد و در عهد و پیمان نابکاری میکند و از خویشان دوری می‌نماید</span>

<span class="Revayat">فَإِذَا کَانَ عِندَ اَلحَربِ فَأَیُّ زَاجِرٍ وَ آمِرٍ هُوَ مَا لَم تَأخُذِ اَلسُّیُوفُ مَآخِذَهَا فَإِذَا کَانَ ذَلِکَ کَانَ أَکبَرُ مَکِیدَتِهِ أَن یَمنَحَ اَلقَومَ سَبَّتَهُ</span>

<span class="Translate">(3) و چون در میدان جنگ حاضر گردد <span class="description">(برای تهییج فساد و افروختن آتش جنگ)</span> چه بسیار امر و نهی و زبان بازی میکند مادامی که شمشیرها بکار نیفتاده‌اند پس آنگاه که شمشیرها از غلاف بیرون آمده جنگ شروع گردید بزرگترین حیله و کید او آنست که عورت خود را بمردم نشان دهد <span class="description">(در جنگ صفّین چون عمرو در کارزار با امیر المؤمنین مصادف شد و حضرت بر او تاخت تا او را بقتل رساند، عمرو خود را از اسب به زیر انداخته به پشت، روی زمین خوابید و در برابر آن بزرگوار پاهایش را بلند کرده عورتش را نمایان ساخت، حضرت چشم پوشیده باز گردید، و بسر ابن ابی ارطاة که یکی از سر لشگرهای معاویه بود در همان وقعۀ صفّین شیوۀ عمرو را بکار برده از چنگال مرگ رهید، بعد از آن جملۀ یمنح القوم سبّته ضرب المثل شد برای کسیکه در حوادث و پیش آمدها بذلّت و خواری تن دهد)</span></span>

<span class="Revayat">أَمَا وَ اَللَّهِ إِنِّی لَیَمنَعُنِی مِنَ اَللَّعِبِ ذِکرُ اَلمَوتِ وَ إِنَّهُ لَیَمنَعُهُ مِن قَولِ اَلحَقِّ نِسیَانُ اَلآخِرَةِ</span>

<span class="Translate">(4) بدانید بخدا سوگند یاد مرگ مرا از شوخی و بازی باز می‌دارد و فراموشی از آخرت عمرو را از گفتار حقّ مانع می‌گردد</span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّهُ لَم یُبَایِع مُعَاوِیَةَ حَتَّی شَرَطَ لَهُ أَن یُؤتِیَهُ أَتِیَّةً وَ یُرضِخَ لَهُ عَلَی تَرکِ اَلدِّینِ رَضِیخَةً</span>

<span class="Translate">(5) او با معاویه بیعت ننمود مگر بشرط آنکه عطیّه و بخششی باو بدهد و برای دست از دین برداشتن <span class="description">(مخالفت با امام زمان خود نمودن)</span> رشوۀ کمی <span class="description">(حکومت چند روزۀ مصر را)</span> باو ببخشد</span>


==خطبه 84- ضرورت عبرت و پندپذیری==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام وَ أَشهَدُ أَن لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ وَحدَهُ لاَ شَرِیکَ لَهُ اَلأَوَّلُ لاَ شَیءَ قَبلَهُ وَ اَلآخِرُ لاَ غَایَةَ لَهُ</span>

<span class="Translate">(1) 84 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در توحید و ذکر بعضی از صفات حقّ تعالی)</span> گواهی می‌دهم معبودی بسزا نیست جز خدا، یگانه‌ایست که شریک ندارد اوّل است که پیش از او چیزی نبوده <span class="description">(ازلی و مبدا هر موجودی است)</span> و آخر است که برای او حدّ و انتهائی نیست <span class="description">(ابدی و منتهی الیه همۀ موجودات است)</span></span>

<span class="Revayat">لاَ تَقَعُ اَلأَوهَامُ لَهُ عَلَی صِفَةٍ وَ لاَ تُعقَدُ اَلقُلُوبُ مِنهُ عَلَی کَیفِیَّةٍ وَ لاَ تَنَالُهُ اَلتَّجزِئَةُ وَ اَلتَّبعِیضُ وَ لاَ تُحِیطُ بِهِ اَلأَبصَارُ وَ اَلقُلُوبُ</span>

<span class="Translate">(2) وهمها به هیچ یک از صفات او نمی‌رسند <span class="description">(درک نمی‌کنند، زیرا او را صفت زائدۀ بر ذات نیست تا وهم آنرا دریافته وصف نماید)</span> و دلها <span class="description">(عقلها)</span> او را به کیفیّت و چگونگی تصدیق نمی‌نمایند <span class="description">(زیرا او را کیفیّتی نیست تا عقل آنرا بیان کند)</span> و تجزیۀ و تبعیض برای او روا نیست <span class="description">(زیرا جزء و ترکیب شایسته ممکن است)</span> و چشمها و دلها باو احاطه ندارد <span class="description">(زیرا محدود بحدّی نیست تا چشم او را ببیند و عقل حقیقتش را درک نماید. حضرت در این چند جملۀ کوتاه جمیع مسائل توحید را بیان فرموده و منتهی درجۀ فصاحت و بلاغت را بکار برده و این یکی از فضائل بزرگ آن بزرگوار است که دیگران را از آن بهره‌ای نیست)</span></span>

<span class="Revayat">و منها فَاتَّعِظُوا عِبَادَ اَللَّهِ بِالعِبَرِ اَلنَّوَافِعِ وَ اِعتَبِرُوا بِالآیِ اَلسَّوَاطِعِ وَ اِزدَجِرُوا بِالنُّذُرِ اَلبَوَالِغِ وَ اِنتَفِعُوا بِالذِّکرِ وَ اَلمَوَاعِظِ</span>

<span class="Translate">قسمتی‌از این خطبه <span class="description">(در پند و اندرز بمردم)</span> است: (3) بندگان خدا از موعظه‌های سودمند پند پذیرید و از علامتهای درخشنده و آشکار <span class="description">(آیات قرآن که خیر و شرّ و پیش آمدهائی که بر اثر معصیت و نافرمانی بر امم سابقه وارد شده بیان کرده)</span> عبرت گیرید و از هر گونه انذار <span class="description">(عذابهای الهیّ‌)</span> که <span class="description">(در قرآن و سنّت)</span> وارد شده <span class="description">(از گناه)</span> دوری کنید و از یاد آوری و پندها <span class="description">(ی پند دهندگان)</span> بهره‌مند گردید</span>

<span class="Revayat">فَکَأَن قَد عَلِقَتکُم مَخَالِبُ اَلمَنِیَّةِ وَ اِنقَطَعَت مِنکُم عَلاَئِقُ اَلأُمنِیَّةِ وَ دَهَمَتکُم مُفظِعَاتُ اَلأُمُورِ وَ اَلسِّیَاقَةُ إِلَی اَلوِردِ اَلمَورُودِ</span>

<span class="Translate">(4) گویا چنگالهای مرگ <span class="description">(مانند چنگال درندگان)</span> بشما در آویخته است <span class="description">(اجل بشما نزدیکست)</span> و علاقه و دلبستگی به آرزو و از شما جدا گردیده و کارهای سخت رسوا کننده <span class="description">(جان دادن و با دست تهی از این عالم بیرون شدن و در قبر که جایگاه وحشت و ترس است سکنی نمودن و مانند اینها)</span> و سوق دادن بجائی <span class="description">(قیامت)</span> که وارد شدنی است <span class="description">(همۀ خلائق به آنجا وارد خواهند گشت)</span> شما را فرا گرفته است</span>

<span class="Revayat">وَ کُلُّ نَفسٍ مَعَهٰا سٰائِقٌ وَ شَهِیدٌ سَائِقٌ یَسُوقُهَا إِلَی مَحشَرِهَا وَ شَاهِدٌ یَشهَدُ عَلَیهَا بِعَمَلِهَا و منها فی صفة الجنة</span>

<span class="Translate">(5) و <span class="description">(در این راه)</span> با هر کسی یک راننده و یک گواهی دهنده‌ای است راننده‌ای <span class="description">(مرگ)</span> که او را به محشر میراند و گواهی دهنده‌ای <span class="description">(اعضاء و جوارح)</span> که به کردار <span class="description">(نیک و بد)</span> او گواهی می‌دهد قسمتی‌از این خطبه در وصف بهشت است</span>

<span class="Revayat">دَرَجَاتٌ مُتَفَاضِلاَتٌ وَ مَنَازِلُ مُتَفَاوِتَاتٌ</span>

<span class="Translate">(6) بهشت دارای درجه و پایه‌هایی است که بر یکدیگر برتری دارد و دارای منزلهایی است که از هم امتیاز دارد <span class="description">(بجهت آنکه مراتب معرفت و کمال اهل ایمان از یکدیگر تفاوت دارد، پس هر کس بر حسب کردار و اخلاص خود در دنیا درجه و منزلی را در آنجا دریابد، چنانکه در قرآن کریم س 6 ی 132 می‌فرماید: «وَ لِکُلٍّ دَرَجٰاتٌ مِمّٰا عَمِلُوا وَ مٰا رَبُّکَ بِغٰافِلٍ عَمّٰا یَعمَلُونَ‌» یعنی برای هر یک از مردم به ازاء کردارشان پایه‌هایی است و پروردگار تو از آنچه که بجا می‌آورند بی‌خبر نیست)</span></span>

<span class="Revayat">لاَ یَنقَطِعُ نَعِیمُهَا وَ لاَ یَظعَنُ مُقِیمُهَا وَ لاَ یَهرَمُ خَالِدُهَا وَ لاَ یَبأَسُ سَاکِنُهَا</span>

<span class="Translate">(7) آسایش و خوشی در آن زائل نمی‌گردد <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 13 ی 35 می‌فرماید: «مَثَلُ اَلجَنَّةِ اَلَّتِی وُعِدَ اَلمُتَّقُونَ تَجرِی مِن تَحتِهَا اَلأَنهٰارُ أُکُلُهٰا دٰائِمٌ وَ ظِلُّهٰا تِلکَ عُقبَی اَلَّذِینَ اِتَّقَوا وَ عُقبَی اَلکٰافِرِینَ اَلنّٰارُ» یعنی صفت و چگونگی بهشتی که به پرهیزکاران وعده داده شده آنست که زیر آن جویها جاری است، میوۀ آن همیشه باقی و برقرار و سایۀ آن همیشه گسترده است، آنجا منتهی جایگاه پرهیزکاران است و عاقبت کفّار آتش دوزخ باشد)</span> مقیم در آن کوچ نمی‌کند و از آنجا بیرون نخواهد شد <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 57 ی 12 می‌فرماید: «یَومَ تَرَی اَلمُؤمِنِینَ وَ اَلمُؤمِنٰاتِ یَسعیٰ نُورُهُم بَینَ أَیدِیهِم وَ بِأَیمٰانِهِم بُشرٰاکُمُ اَلیَومَ جَنّٰاتٌ تَجرِی مِن تَحتِهَا اَلأَنهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا ذٰلِکَ هُوَ اَلفَوزُ اَلعَظِیمُ‌» یعنی روزی را می‌بینی که نور ایمان مردان و زنان که ایمان آورده‌اند در پیش رو و جانب راست آنها می‌درخشد «این برای آن است که نامۀ اعمال آنان را از پیش و سمت راستشان می‌دهند بخلاف کفّار و منافقین که نامۀ اعمالشان از پشت سر و طرف چپشان داده میشود» و فرشتگان بآنها می‌گویند مژده باد شما را امروز که در بوستانهائی که در زیر آنها نهرها جاری است وارد می‌شوید و در آنها جاوید هستید و این برای آنان رستگاری بزرگی است)</span> و جاوید در آن پیر نمی‌شود و ساکن در آن فقیر نمی‌گردد <span class="description">(زیرا پیری و فقر مستلزم رنج و ناتوانی است و این دو در بهشت نیست، چنانکه در قرآن کریم س 35 ی 34 می‌فرماید: «وَ قٰالُوا اَلحَمدُ لِلّٰهِ اَلَّذِی أَذهَبَ عَنَّا اَلحَزَنَ إِنَّ رَبَّنٰا لَغَفُورٌ شَکُورٌ» ی 35 «اَلَّذِی أَحَلَّنٰا دٰارَ اَلمُقٰامَةِ مِن فَضلِهِ لاٰ یَمَسُّنٰا فِیهٰا نَصَبٌ وَ لاٰ یَمَسُّنٰا فِیهٰا لُغُوبٌ‌» یعنی کسانیکه داخل بهشت میشوند می‌گویند سپاس خدائی را سزا است که حزن و اندوه را از ما دور گردانید، پروردگار ما، آمرزندۀ گناهکاران و جزاء دهندۀ سپاسگزاران است، خداوندی که از فضل و بخشش خود، ما را به جایگاه همیشگی جای داد که در آنجا رنج و ناتوانی بما رو نمی‌آورد )</span></span>


==خطبه 85- بیان صفات الهی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">85 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در بیان بعضی از صفات حقّ تعالی و پند دادن بمردم و ترغیب آنان به عبادت و بندگی)</span></span>

<span class="Revayat">قَد عَلِمَ اَلسَّرَائِرَ وَ خَبَرَ اَلضَّمَائِرَ لَهُ اَلإِحَاطَةُ بِکُلِّ شَیءٍ وَ اَلغَلَبَةُ لِکُلِّ شَیءٍ وَ اَلقُوَّةُ عَلَی کُلِّ شَیءٍ</span>

<span class="Translate">(1) خداوند متعال دانا به نهانیها است و آگاه از اندیشه‌ها <span class="description">(ی در دلها)</span> بهر چیز احاطه دارد <span class="description">(بکلّی و جزئی اشیاء تسلّط دارد)</span> و بر هر چیز غلبه و توانائی دارد</span>

<span class="Revayat">فَلیَعمَلِ اَلعَامِلُ مِنکُم فِی أَیَّامِ مَهَلِهِ قَبلَ إِرهَاقِ أَجَلِهِ وَ فِی فَرَاغِهِ قَبلَ أَوَانِ شُغلِهِ وَ فِی مُتَنَفَّسِهِ قَبلَ أَن یُؤخَذَ بِکَظَمِهِ وَ لیُمَهِّد لِنَفسِهِ وَ قَدَمِهِ وَ لیَتَزَوَّد مِن دَارِ ظَعنِهِ لِدَارِ إِقَامَتِهِ</span>

<span class="Translate">(2) پس باید عمل کنندۀ از شما بعمل بپردازد <span class="description">(خوشنودی خدا و رسول را بدست آورد)</span> در روزهایی که مهلت دارد پیش از آنکه مرگ بزودی او را دریابد و در وقتی که فرصت بدست او است پیش از آنکه <span class="description">(بهول و وحشت قبر و قیامت)</span> دوچار گردد و در زمانیکه راه نفس کشیدن او باز است پیش از آنکه بند آید <span class="description">(بمیرد)</span> و باید برای آسایش خود و استواری قدمش کار نیکو انجام دهد <span class="description">(فرمان خدا و رسول را ببرد تا روز رستخیز آسوده بوده پایش بر صراط نلغزد)</span> و باید از سرای کوچ کردن خود <span class="description">(دنیا)</span> برای جایگاه همیشگی <span class="description">(آخرت)</span> توشه بردارد <span class="description">(که توشۀ آنجا را جز از این سرا نبرند)</span></span>

<span class="Revayat">فَاللَّهَ اَللَّهَ أَیُّهَا اَلنَّاسُ فِیمَا اِستَحفَظَکُم مِن کِتَابِهِ وَ اِستَودَعَکُم مِن حُقُوقِهِ فَإِنَّ اَللَّهَ سُبحَانَهُ لَم یَخلُقکُم عَبَثاً وَ لَم یَترُککُم سُدًی وَ لَم یَدَعکُم فِی جَهَالَةٍ وَ لاَ عَمًی</span>

<span class="Translate">(3) بندگان خدا از خدا بترسید در آنچه در کتاب خود <span class="description">(قرآن)</span> محافظت و رعایت آنرا بشما امر فرموده <span class="description">(در قرآن تدبّر و تأمّل کنید)</span> و در آنچه از حقوق خویش نزد شما ودیعه و امانت نهاده <span class="description">(از اوامر و نواهی او پیروی نمائید)</span> زیرا خداوند سبحان شما را بیهوده نیافریده و مهمل و بیکار رها نکرده و شما را در نادانی و کوری <span class="description">(گمراهی)</span> وا نگذاشته است</span>

<span class="Revayat">قَد سَمَّی آثَارَکُم وَ عَلِمَ أَعمَالَکُم وَ کَتَبَ آجَالَکُم وَ أَنزَلَ عَلَیکُمُ اَلکِتَابَ تِبیٰاناً لِکُلِّ شَیءٍ وَ عَمَّرَ فِیکُم نَبِیَّهُ أَزمَاناً حَتَّی أَکمَلَ لَهُ وَ لَکُم فِیمَا أَنزَلَ مِن کِتَابِهِ دِینَهُ اَلَّذِی رَضِیَ لِنَفسِهِ</span>

<span class="Translate">(4) اعمال شما را معلوم نموده <span class="description">(راه خیر و شرّ و طاعت و معصیت را بشما نشان داده)</span> و به کردار <span class="description">(نیک و بد و کوچک و بزرگ و نهان و آشکار)</span> شما دانا است و مدّت عمر و زندگی شما را معیّن کرده و بر شما کتاب <span class="description">(قرآن کریم)</span> را برهان بر هر چیزی فرستاده است <span class="description">(اوامر و نواهی خویش را در آن بیان فرموده)</span> و روزگاری پیغمبرش را در میان شما زنده نگاه‌داشته تا آنکه دین خود را بآنچه در کتاب خویش فرو فرستاده برای پیغمبر و شما کامل ساخت، دینی که مورد پسند او است <span class="description">(اکمل ادیان است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَنهَی إِلَیکُم عَلَی لِسَانِهِ مَحَابَّهُ مِنَ اَلأَعمَالِ وَ مَکَارِهَهُ وَ نَوَاهِیَهُ وَ أَوَامِرَهُ فَأَلقَی إِلَیکُمُ اَلمَعذِرَةَ وَ اِتَّخَذَ عَلَیکُمُ اَلحُجَّةَ وَ قَدَّمَ إِلَیکُم بِالوَعِیدِ وَ أَنذَرَکُم بَینَ یَدَی عَذٰابٍ شَدِیدٍ</span>

<span class="Translate">(5) و به زبان آن حضرت آنچه دوست داشت از اعمال نیکو و آنچه کراهت داشت از کردار زشت و نواهی و اوامر خود را بشما ابلاغ نمود و جای عذر برای شما باقی نگذاشت و حجّت را بر شما تمام کرد و شما را از عذاب تهدید نمود، پیش از آنکه قیامت بر پا شود و ترسانید پیش از رسیدن عذاب سخت</span>

<span class="Revayat">فَاستَدرِکُوا بَقِیَّةَ أَیَّامِکُم وَ اِصبِرُوا لَهَا أَنفُسَکُم فَإِنَّهَا قَلِیلٌ فِی کَثِیرِ اَلأَیَّامِ اَلَّتِی تَکُونُ مِنکُم فِیهَا اَلغَفلَةُ وَ اَلتَّشَاغُلُ عَنِ اَلمَوعِظَةِ</span>

<span class="Translate">(6) پس <span class="description">(از خواب غفلت بیدار شوید، و)</span> بقیّۀ عمر خود را دریابید <span class="description">(بطلب رضای خدا مشغول گردید)</span> و در روزهای باقی ماندۀ از عمر شکیبائی پیش گیرید <span class="description">(از معصیت و نافرمانی خود را باز دارید)</span> زیرا این روزهای باقی مانده <span class="description">(که ممکن است بتدارک از دست رفته‌ها صرف شود)</span> کم است در مقابل روزهای بسیاری که از شما در غفلت و رو گردانیدن از موعظه و پند می‌باشد</span>

<span class="Revayat">وَ لاَ تُرَخِّصُوا لِأَنفُسِکُم فَتَذهَبَ بِکُمُ اَلرُّخَصُ مَذَاهِبَ اَلظَّلَمَةِ وَ لاَ تُدَاهِنُوا فَیَهجُمَ بِکُمُ اَلإِدهَانُ عَلَی اَلمَعصِیَةِ</span>

<span class="Translate">(7) و نفسهای <span class="description">(سرکش)</span> خود را فرصت ندهید <span class="description">(معصیت را آسان نپندارید)</span> که این فرصتها شما را به راههای ستمکاران می‌برد <span class="description">(از رفتار آنها پیروی خواهید نمود)</span> و <span class="description">(در هیچ امری)</span> سهل انگار نباشید که سهل انگاری ناگاه شما را بر معصیت در آورد</span>

<span class="Revayat">عِبَادَ اَللَّهِ إِنَّ أَنصَحَ اَلنَّاسِ لِنَفسِهِ أَطوَعُهُم لِرَبِّهِ وَ إِنَّ أَغَشَّهُم لِنَفسِهِ أَعصَاهُم لِرَبِّهِ وَ اَلمَغبُونُ مَن غَبَنَ نَفسَهُ وَ اَلمَغبُوطُ مَن سَلِمَ لَهُ دِینُهُ وَ اَلسَّعِیدُ مَن وُعِظَ بِغَیرِهِ وَ اَلشَّقِیُّ مَنِ اِنخَدَعَ لِهَوَاهُ وَ غُرُورِهِ</span>

<span class="Translate">(8) بندگان خدا پند دهنده ترین مردم بخود کسی است که پروردگارش را بیشتر اطاعت و بندگی نماید <span class="description">(زیرا مقصود پند دهنده نفع رساندن بدیگری است و بزرگترین نفعها بدست آوردن سعادت همیشگی است و تحصیل آن مستلزم طاعت و فرمانبرداری از حقّ تعالی، پس هر کس پروردگارش را بیشتر عبادت و بندگی نماید بیشتر سعادت بدست آورد و کسیکه بیشتر سعادت بدست آرد بیشتر از پند دهندگان خود را پند داده است)</span> و فریب دهنده ترین مردم خود را کسی است که بیشتر از آنها پروردگارش را معصیت و نافرمانی کند <span class="description">(زیرا مقصود هر فریب دهنده‌ای زیان رساندن بدیگری است و بزرگترین زیانها بدست آوردن بیچارگی همیشگی است و یافتن آن مستلزم معصیت و نافرمانبرداری است، پس هر کس پروردگارش را از دیگران بیشتر معصیت کند، بیشتر بیچارگی بدست آورده و کسیرا که بیشتر بیچارگی فرا گیرد، بیشتر از فریب دهندگان خود را فریب داده است)</span> ( 9 )و فریب خورده کسی است که زیان بخود روا دارد <span class="description">(خود را هلاک و تباه نموده کاری کند که مستوجب عذاب الهیّ گردد)</span> و خرسند و خوشحال کسی است که دین او به سلامت باشد <span class="description">(بر وفق احکام الهیّه رفتار کند تا دیگران باو غبطه برده مقام او را آرزو کنند)</span> و خوشبخت کسی است که از دیگر کسان پند گیرد <span class="description">(در راه نیکوکاران قدم نهاده از کردار زشت بد کاران دوری نماید)</span> و بد بخت کسی است که از خواهش نفس و نادرستیهای خویش فریب خورد <span class="description">(از هوای نفس پیروی کرده از خطر آن غافل گردد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَمُوا أَنَّ یَسِیرَ اَلرِّیَاءِ شِرکٌ وَ مُجَالَسَةَ أَهلِ اَلهَوَی مَنسَاةٌ لِلإِیمَانِ وَ مَحضَرَةٌ لِلشَّیطَانِ</span>

<span class="Translate">(10) و بدانید اندک رئاء و خود نمائی <span class="description">(در عبادت و بندگی)</span> شرک است <span class="description">(زیرا هر که در عبادت خدا غیری را در نظر گیرد، البتّه او را شریک خدا دانسته)</span> و همنشینی با هوا پرستان <span class="description">(معصیت کاران)</span> باعث فراموشی ایمان و حضور شیطان است <span class="description">(زیرا بر اثر غفلت از ذکر خدا و یاد آخرت نور ایمان از دل گناهکاران بیرون می‌رود و شیطان برای اضلال و گمراهی در مجالشان حاضر میشود، و به فرمودۀ پیغمبر اکرم: «المرء علی دین خلیله و قرینه یعنی مرد پیرو دین و آئین دوست و همنشین خود می‌باشد» نشست و برخاست با هوا پرستان در شخص تأثیر خواهد نمود)</span></span>

<span class="Revayat">جَانِبُوا اَلکَذِبَ فَإِنَّهُ مُجَانِبٌ لِلإِیمَانِ اَلصَّادِقُ عَلَی شَفَا مَنجَاةٍ وَ کَرَامَةٍ وَ اَلکَاذِبُ عَلَی شَرَفِ مَهوَاةٍ وَ مَهَانَةٍ</span>

<span class="Translate">(11) از دروغ دوری کنید که آن از ایمان دور است <span class="description">(زیرا ایمان مجمع فضایلی است که از جملۀ آنها راستی است و دروغ از جملۀ رذائل و صفات ناپسندیده می‌باشد، و به این جهت میان آن با ایمان تباین و جدائی است)</span> راستگو مشرف به نجات و رهائی <span class="description">(از عذاب)</span> و رستگاری است و دروغگو بر جای بلندی است که نزدیک به افتادن در گودال هلاکت و ذلّت و خواری است</span>

<span class="Revayat">وَ لاَ تَحَاسَدُوا فَإِنَّ اَلحَسَدَ یَأکُلُ اَلإِیمَانَ کَمَا تَأکُلُ اَلنَّارُ اَلحَطَبَ وَ لاَ تَبَاغَضُوا فَإِنَّهَا اَلحَالِقَةُ</span>

<span class="Translate">(12) و بر یکدیگر حسد نبرید <span class="description">(زوال مقام دیگری را آرزومند نباشید)</span> زیرا حسد ایمان را می‌خورد <span class="description">(مضمحلّ و نابود می‌نماید)</span> چنانکه آتش هیزم را می‌خورد <span class="description">(سوزانده و خاکستر میکند)</span> و با همدیگر دشمنی نکنید، زیرا دشمنی باعث <span class="description">(قطع رحم و)</span> زوال هر خیر و برکتی است <span class="description">(مانند تیغ که مو را از سر زائل می‌گرداند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَمُوا أَنَّ اَلأَمَلَ یُسهِی اَلعَقلَ وَ یُنسِی اَلذِّکرَ فَأَکذِبُوا اَلأَمَلَ فَإِنَّهُ غَرُورٌ وَ صَاحِبُهُ مَغرُورٌ</span>

<span class="Translate">(13) و بدانید که آرزو موجب بغلط و اشتباه انداختن عقل و فراموشی از ذکر خدا می‌گردد پس <span class="description">(با یاد مرگ و هول و وحشت روز رستخیز)</span> آرزو را دروغ انگارید، زیرا آرزو فریب دهنده است <span class="description">(به چیزی که حقیقتی ندارد)</span> و آرزومند فریب خورده است</span>


==خطبه 86- الگوی انسان کامل==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">86 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(که در آن صفات کسیکه خداوند او را بسیار دوست دارد و شخصی که او را دشمن دارد بیان و مردم را به متابعت و پیروی أئمّه «علیهم السّلام» ترغیب فرموده)</span></span>

<span class="Revayat">عِبَادَ اَللَّهِ إِنَّ مِن أَحَبِّ عِبَادِ اَللَّهِ إِلَیهِ عَبداً أَعَانَهُ اَللَّهُ عَلَی نَفسِهِ فَاستَشعَرَ اَلحُزنَ وَ تَجَلبَبَ اَلخَوفَ فَزَهَرَ مِصبَاحُ اَلهُدَی فِی قَلبِهِ وَ أَعَدَّ اَلقِرَی لِیَومِهِ اَلنَّازِلِ بِهِ فَقَرَّبَ عَلَی نَفسِهِ اَلبَعِیدَ وَ هَوَّنَ اَلشَّدِیدَ</span>

<span class="Translate">(1) بندگان خدا دوستترین بندگان نزد خدا <span class="description">(که نظر مرحمت حقّ تعالی شامل حال او است)</span> بنده‌ای است که خداوند او را بر تسلّط بنفس خویش کمک و یاری کرده است <span class="description">(عقل او را تقویت نموده تا از شهوات و خواهشهای نفس پیروی ننماید)</span> پس <span class="description">(آن بنده)</span> حزن و اندوه را شعار خود قرار داد <span class="description">(برای تحصیل رضاء و خوشنودی حقّ اندیشه نمود تا موجبات آنرا بدست آرد)</span> و خوف و ترس <span class="description">(از عذاب الهیّ‌)</span> را روّیۀ خویشتن گردانید <span class="description">(و هیچ گاه بر خلاف دستورات خدا و رسول رفتار ننموده)</span> پس چراغ هدایت <span class="description">(علوم و معارف الهیّ‌)</span> در دل او روشن شد و <span class="description">(با آن)</span><span class="description">( از تاریکی نادانی و گمراهی رهائی یافته براه راست قدم نهاد، و سفرۀ)</span> ضیافت را برای روزی که بآن وارد میشود آماده ساخت <span class="description">(عبادت و بندگی نمود که پس از مرگ تهی دست نباشد)</span> و دور را بر خود نزدیک کرد <span class="description">(مرگ را که بی‌خبران دور می‌پندارند پیش روی خویش قرار داد و هرگز از آن غافل نبود و باکی نداشت که مرگ او را در بستر بیماری دریابد، یا او بر مرگ وارد شده در راه خدا کشته گردد)</span> و سختی <span class="description">(مرگ و قبر و هول و وحشت روز رستخیز)</span> را <span class="description">(بوسیلۀ توشۀ طاعت و بندگی)</span> آسان گردانید</span>

<span class="Revayat">نَظَرَ فَأَبصَرَ وَ ذَکَرَ فَاستَکثَرَ وَ اِرتَوَی مِن عَذبٍ فُرَاتٍ سُهِّلَت لَهُ مَوَارِدُهُ فَشَرِبَ نَهَلاً وَ سَلَکَ سَبِیلاً جَدَداً</span>

<span class="Translate"><span class="description">(و در خلقت آسمان و زمین و آنچه در آن است)</span> (2) فکر و اندیشه نمود، پس بینا شد <span class="description">(به مبدأ و معاد، چنانکه در قرآن کریم س 41 ی 53 می‌فرماید: «سَنُرِیهِم آیٰاتِنٰا فِی اَلآفٰاقِ وَ فِی أَنفُسِهِم حَتّٰی یَتَبَیَّنَ لَهُم أَنَّهُ اَلحَقُّ‌» یعنی زود باشد که بمردم بنمایانیم آیات و نشانه‌های خود را در اطراف جهان و در نفوس خودشان تا آنکه برای آنها آشکار گردد که خدای بر حقّ او است)</span> و یاد از خدا کرد، پس اعمال نیکو را <span class="description">(که توشۀ آخرت است)</span> بسیار گردانید <span class="description">(هیچ چیز او را از ذکر خدا باز نداشت، چنانکه در قرآن کریم س 24 ی 37 می‌فرماید: «رِجٰالٌ لاٰ تُلهِیهِم تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیعٌ عَن ذِکرِ اَللّٰهِ‌» یعنی مردانی خداوند را تسبیح می‌نمایند که بازرگانی و خرید و فروش آنان را از ذکر خدا باز نمی‌دارد)</span> و از آب پاکیزه و گوارایی که راههای ورود بر آن برای او آسان شده بود سیراب شد <span class="description">(از علوم و معارف الهیّ بهره‌مند گردید و برای استفادۀ از آن سرگردان نماند، بلکه آنچه بر او افاضه می‌شد به آسانی قبول می‌نمود، بخلاف تشنه‌ای که بر سر نهرهای بزرگ دسترسی به آب ندارد، راه می‌جوید تا به آب دسترسی یافته بیاشامد)</span> پس در اوّلین باری که آشامید سیراب گردید <span class="description">(بعد از سیراب شدن از آب معنویّ تشنه نشود که باز به آشامیدن نیازمند گردد، چون شتری که پس از تشنگی به آب برسد بسیار آشامیده سیراب می‌گردد، و چون به آب دیگری رسید میل بآن ندارد یعنی پس از کسب علوم و معارف الهیّ جهل و نادانی برای او نیست که بتحصیل دانشی محتاج باشد)</span> و در راه راست و هموار رفت <span class="description">(براه پرهیزکاران که اطاعت و پیروی است پا نهاد)</span></span>

<span class="Revayat">قَد خَلَعَ سَرَابِیلَ اَلشَّهَوَاتِ وَ تَخَلَّی مِنَ اَلهُمُومِ إِلاَّ هَمّاً وَاحِداً اِنفَرَدَ بِهِ فَخَرَجَ مِن صِفَةِ اَلعَمَی وَ مُشَارَکَةِ أَهلِ اَلهَوَی وَ صَارَ مِن مَفَاتِیحِ أَبوَابِ اَلهُدَی وَ مَغَالِیقِ أَبوَابِ اَلرَّدَی</span>

<span class="Translate">(3) جامه‌های شهوات و خواهشهای نفس را از تن بیرون کرده <span class="description">(بدنیا و آنچه در آنست دل نسبت)</span> و از همۀ منظورها خود را تهی نموده و منظوری ندارد مگر یکی <span class="description">(که تحصیل رضاء و خوشنودی خدا است)</span> پس <span class="description">(متّصف بعلم و معرفت الهیّ شده)</span> از کوری <span class="description">(جهل و نادانی)</span> و از شرکت و معاشرت با هوا پرستان رهائی یافت و خود از کلیدهای درهای هدایت و رستگاری و قفلهای درهای هلاکت گردید <span class="description">(راهنمای دیگران شده و از گمراه کنندگان جلوگیری کرد)</span></span>

<span class="Revayat">قَد أَبصَرَ طَرِیقَهُ وَ سَلَکَ سَبِیلَهُ وَ عَرَفَ مَنَارَهُ وَ قَطَعَ غِمَارَهُ وَ اِستَمسَکَ مِنَ اَلعُرَی بِأَوثَقِهَا وَ مِنَ اَلحِبَالِ بِأَمتَنِهَا فَهُوَ مِنَ اَلیَقِینِ عَلَی مِثلِ ضَوءِ اَلشَّمسِ</span>

<span class="Translate">(4) راه خود را دیده و در آن رفته و علامت و نشانۀ <span class="description">(هدایت و رستگاری)</span> خویش را شناخته و آنچه که در آن فرو رفته <span class="description">(سختیها و اندوهها را)</span> از خود دور کرده و به محکمترین حلقه‌ها و بندها و استوارترین ریسمانها <span class="description">(قرآن کریم و عترت سیّد المرسلین)</span> چنگ زده <span class="description">(و راه نجات و رستگاری یافته)</span> پس یقین او <span class="description">(بحقّ‌)</span> مانند یقین بنور و روشنی آفتاب است <span class="description">(هیچ شکّ و تردیدی در او راه نیابد، و چون از علوم حقّه و معارف الهیّه بهره‌مند گردیده و راهنمای مردم شده)</span></span>

<span class="Revayat">قَد نَصَبَ نَفسَهُ لِلَّهِ سُبحَانَهُ فِی أَرفَعِ اَلأُمُورِ مِن إِصدَارِ کُلِّ وَارِدٍ عَلَیهِ وَ تَصیِیرِ کُلِّ فَرعٍ إِلَی أَصلِهِ</span>

<span class="Translate">(5) نفس خود را برای خدا قرار داده در بزرگترین کارها از هر جهت <span class="description">(که هر چه از او خواسته شود انجام دهد و هر چه از او پرسیده شود پاسخ گوید)</span> و هر فرعی را بسوی اصل آن باز گرداند <span class="description">(حکم آنرا از روی استنباط و اجتهاد صحیح بدست آرد)</span></span>

<span class="Revayat">مِصبَاحُ ظُلُمَاتٍ کَشَّافُ عَشَوَاتٍ مِفتَاحُ مُبهَمَاتٍ دَفَّاعُ مُعضِلاَتٍ دَلِیلُ فَلَوَاتٍ یَقُولُ فَیُفهِمُ وَ یَسکُتُ فَیَسلَمُ</span>

<span class="Translate">(6) او است چراغ تاریکی‌ها و آشکار کنندۀ امور مشتبهه که هویدا نیست و کلید مبهمات <span class="description">(آموزندۀ احکام)</span> و دفع کنندۀ مشکلات <span class="description">(به سخن وافی خود از مسائل رفع اشکال می‌نماید)</span> و راهنمای بیانهای پهناور <span class="description">(مسائل عقلیّه)</span> می‌باشد می‌گوید و <span class="description">(مطلب را)</span> می‌فهماند <span class="description">(نه آنکه بر نادانی و شکّ بیفزاید)</span> و خاموشی می‌گزیند که <span class="description">(از لغزش گفتار و فتوای بنا حقّ‌)</span> سالم ماند <span class="description">(نه آنکه خاموشی او از روی نادانی باشد، خلاصه سخن گفتن و خاموشی را در آنچه مقتضی است بکار آرد، پس بیهوده سخن نگوید و بی‌جهت خاموش ننشیند)</span></span>

<span class="Revayat">قَد أَخلَصَ لِلَّهِ فَاستَخلَصَهُ فَهُوَ مِن مَعَادِنِ دِینِهِ وَ أَوتَادِ أَرضِهِ</span>

<span class="Translate">(7) کردار خود را برای خدا <span class="description">(از شرک و رئاء و خود نمائی)</span> پاک گردانیده و حقّ تعالی هم او را برای خود اختیار کرده <span class="description">(انواع فیوضات و کمالات را باو عطاء فرموده)</span> پس <span class="description">(با این صفات)</span> او از جملۀ کانهای دین و اوتاد زمین او است <span class="description">(که دیگران از کان وجود او جواهر نفیسۀ علم و حکمت اخذ می‌نمایند، و انتظام امر دین و آسایش اهل زمین به برکت وجود او باقی و برقرار است)</span></span>

<span class="Revayat">قَد أَلزَمَ نَفسَهُ اَلعَدلَ فَکَانَ أَوَّلُ عَدلِهِ نَفیَ اَلهَوَی عَن نَفسِهِ یَصِفُ اَلحَقَّ وَ یَعمَلُ بِهِ لاَ یَدَعُ لِلخَیرِ غَایَةً إِلاَّ أَمَّهَا وَ لاَ مَظِنَّةً إِلاَّ قَصَدَهَا</span>

<span class="Translate">(8) عدالت <span class="description">(راستی و درستی)</span> را ملازم خود قرار داده <span class="description">(و از آن دوری ننموده و هیچ گاه در هیچ امر راه افراط یعنی تجاوز از حدّ و راه تفریط یعنی تقصیر و تأخیر در حقّ را پیش نگرفته)</span> پس اوّل مرحلۀ عدالت او آنست که هوا و خواهش نفس را از خود دور کرده <span class="description">(زیرا مرد خدا برای تکمیل قوّۀ عملیّۀ باید از خواهشهای نفس پیروی ننموده از حدود خدا بیرون نرود)</span> حقّ را بیان میکند <span class="description">(مردم را بکار نیکو امر نموده و از کار بد باز می‌دارد)</span> و خود بر طبق آن رفتار می‌نماید <span class="description">(زیرا کسیکه رفتارش موافق گفتار نباشد پند او تأثیری ندارد و مورد توبیخ و سرزنش خداوند متعال می‌باشد، چنانکه در قرآن کریم س 61 ی 2 فرموده: «یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مٰا لاٰ تَفعَلُونَ‌» ی 3 «کَبُرَ مَقتاً عِندَ اَللّٰهِ أَن تَقُولُوا مٰا لاٰ تَفعَلُونَ‌» یعنی ای کسانیکه ایمان آورده‌اید چرا می‌گوئید چیزی را که بجا نمی‌آورید، بزرگترین غضب و دشمنی نزد خدا «یعنی دوری از رحمت او» آنست که بگوئید چیزی را که طبق آن رفتار نکنید)</span> نهایت هیچ خیر و نیکوئی را ترک نکرده مگر آنکه آهنگ آن نموده و گمان هیچ خوبی را رها ننموده مگر آنکه آنرا قصد کرده <span class="description">(سعی و کوشش او آنست که در همۀ راههای خیر و نیکوئی قدم نهد تا منتهی درجۀ رستگاری را بدست آرد هر چند بوسیلۀ گمان باشد)</span></span>

<span class="Revayat">قَد أَمکَنَ اَلکِتَابَ مِن زِمَامِهِ فَهُوَ قَائِدُهُ وَ إِمَامُهُ یَحُلُّ حَیثُ حَلَّ ثَقَلُهُ وَ یَنزِلُ حَیثُ کَانَ مَنزِلُهُ</span>

<span class="Translate">(9) و عنان خود را بکتاب <span class="description">(قرآن کریم)</span> سپرده پس کتاب خدا جلودار و پیشوای او است فرود می‌آید هر جا که بار قرآن فرود آمده و جا می‌گیرد هر جا که جایگاه آنست <span class="description">(در مسافرت بسوی خدا از قرآن مفارقت و جدائی ننموده و دستور و احکامش را همه جا پیروی کرده است )</span></span>

<span class="Revayat">وَ آخَرُ قَد تَسَمَّی عَالِماً وَ لَیسَ بِهِ فَاقتَبَسَ جَهَائِلَ مِن جُهَّالٍ وَ أَضَالِیلَ مِن ضُلاَّلٍ وَ نَصَبَ لِلنَّاسِ أَشرَاکاً مِن حَبَائِلِ غُرُورٍ وَ قَولٍ زُورٍ</span>

<span class="Translate">(10) و بندۀ دیگری <span class="description">(را که خداوند دشمن دارد کسی است که)</span> خود را عالم و دانشمند نامیده در صورتی که نادان است پس از نادانان نادانیها و از گمراهان گمراهیها فرا گرفته <span class="description">(در گفتار و کردارش از آنها پیروی نموده)</span> و دامهایی از ریسمانهای فریب و گفتار دروغ برای مردم گسترده <span class="description">(آنها را به گفتار و کردار نادرست خود فریب می‌دهد تا مجذوب او گردند، چنانکه صیّاد صید را فریب می‌دهد تا در دام افتد)</span></span>

<span class="Revayat">قَد حَمَلَ اَلکِتَابَ عَلَی آرَائِهِ وَ عَطَفَ اَلحَقَّ عَلَی أَهوَائِهِ یُؤَمِّنُ اَلنَّاسَ مِنَ اَلعَظَائِمِ وَ یُهَوِّنُ کَبِیرَ اَلجَرَائِمِ یَقُولُ أَقِفُ عِندَ اَلشُّبُهَاتِ وَ فِیهَا وَقَعَ وَ یَقُولُ أَعتَزِلُ اَلبِدَعَ وَ بَینَهَا اِضطَجَعَ</span>

<span class="Translate">(11) کتاب <span class="description">(قرآن کریم)</span> را بر اندیشه‌های خود حمل نموده <span class="description">(تفسیر کرده)</span> و <span class="description">(کسیکه قرآن را به رأی خود تفسیر نماید)</span> حقّ را طبق خواهشهای خویش قرار داده مردم را از خطرهای بزرگ ایمن می‌گرداند و گناهان بزرگ را <span class="description">(در نظر آنان)</span> آسان می‌نماید <span class="description">(و به ریاء و خود نمائی)</span> می‌گوید از شبهات <span class="description">(هر حکمی که مشکوک و مشتبه است)</span> خودداری میکنم و حال آنکه در آنها افتاده است <span class="description">(حکم میکند و چون به احکام شرع و موارد آن نادان است هر حکم مشتبه در نظر او درست می‌آید)</span> و می‌گوید از بدعتها <span class="description">(احکام بر خلاف قوانین شرع)</span> کناره می‌گیرم و حال آنکه در میان آنها خوابیده است <span class="description">(هر حکم که میکند بدعت است)</span></span>

<span class="Revayat">فَالصُّورَةُ صُورَةُ إِنسَانٍ وَ اَلقَلبُ قَلبُ حَیَوَانٍ لاَ یَعرِفُ بَابَ اَلهُدَی فَیَتَّبِعَهُ وَ لاَ بَابَ اَلعَمَی فَیَصُدَّ عَنهُ وَ ذَلِکَ مَیِّتُ اَلأَحیَاءِ</span>

<span class="Translate">(12) پس صورت <span class="description">(او)</span> صورت آدمی و دل <span class="description">(او)</span> دل حیوان است باب هدایت و راه راست را نمی‌شناسد تا <span class="description">(در آن قدم نهاده)</span> پیروی نماید و باب کوری و گمراهی را نشناخته تا از آن دوری گزیند پس او مرده‌ای است در میان زنده‌ها <span class="description">(زیرا مقصود از حیات، بدست آوردن فضایلی است که موجب سعادت گردد و چون جاهل، از آن فضائل بی بهره است به مرده ماند، بلکه در حقیقت مرده او است)</span></span>

<span class="Revayat">فَأَینَ تَذهَبُونَ وَ أَنَّی تُؤفَکُونَ وَ اَلأَعلاَمُ قَائِمَةٌ وَ اَلآیَاتُ وَاضِحَةٌ وَ اَلمَنَارُ مَنصُوبَةٌ</span>

<span class="Translate">(13) پس <span class="description">(از آنکه راه حقّ و باطل را دانستید و اشخاصی را که خداوند دوست یا دشمن می‌دارد شناختید)</span> کجا می‌روید <span class="description">(و در کدام راه سیر می‌کنید که سزاوارتر باشد)</span> و چگونه شما را <span class="description">(از راه هدایت و رستگاری)</span> بر می‌گردانند <span class="description">(یا در چه وقت و از کجا شما را از راه راست منصرف نمایند)</span> و حال آنکه پرچمها <span class="description">(ی حقّ‌)</span> بر پا است و نشانه‌ها <span class="description">(ی راستی)</span> آشکار و هویدا و منار <span class="description">(هدایت و رستگاری)</span> نصب شده است</span>

<span class="Revayat">فَأَینَ یُتَاهُ بِکُم بَل کَیفَ تَعمَهُونَ وَ بَینَکُم عِترَةُ نَبِیِّکُم وَ هُم أَزِمَّةُ اَلحَقِّ وَ أَعلاَمُ اَلدِّینِ وَ أَلسِنَةُ اَلصِّدقِ فَأَنزِلُوهُم بِأَحسَنِ مَنَازِلِ اَلقُرآنِ وَ رِدُوهُم وُرُودَ اَلهِیمِ اَلعِطَاشِ</span>

<span class="Translate">(14) پس کجا شما را حیران و سرگردان کرده‌اند؟ بلکه چگونه حیران و سرگردان هستید <span class="description">(که صراط مستقیم و راه راست را نمی‌بینید)</span> و حال آنکه عترت پیغمبر شما <span class="description">(ائمّۀ اطهار)</span> در میان شما است‌؟ و آنها پیشوایانی هستند که <span class="description">(مردم را)</span> براه حقّ می‌کشند <span class="description">(چنانکه شخص مهار شتر را بدست گرفته براه می‌برد)</span> و نشانه‌های دین و زبانهای راستگو می‌باشند <span class="description">(گفتارشان راست و درست است که احتمال خلاف در آن داده نمی‌شود و آنچه به پیغمبر اکرم وحی شده برای مردم ترجمه و تفسیر نموده آنان را بحقائق آشنا می‌نمایند)</span> پس آنها را به نیکوترین منزلهای قرآن فرود آورید <span class="description">(محبّت و دوستی آنان را در دلهای خود جای دهید، زیرا دل در میان منزلهای قرآن «که عبارت است از منزل در مقام تصوّر و منزل در زبان بوسیلۀ خواندن و منزل در کتب» بهترین منزل است)</span> و <span class="description">(چون ایشان سرچشمۀ علوم و معارف هستند)</span> بسوی آنان بشتابید <span class="description">(و از علم و دانششان بهره مند گردید)</span> مانند ورود و شتاب شترهای بسیار تشنه <span class="description">(بر سر آب)</span></span>

<span class="Revayat">أَیُّهَا اَلنَّاسُ خُذُوهَا عَن خَاتَمِ اَلنَّبِیِّینَ صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم إِنَّهُ یَمُوتُ مَن مَاتَ مِنَّا وَ لَیسَ بِمَیِّتٍ وَ یَبلَی مَن بَلِیَ مِنَّا وَ لَیسَ بِبَالٍ</span>

<span class="Translate">(15) مردم این روایت را از خاتم النّبیّین صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرا گیرید <span class="description">(در مدح و بزرگواری عترت خود فرموده: در ظاهر)</span> مرده است آنکه از ما می‌میرد و حال آنکه نمرده <span class="description">(بعد از مرگ «که برای همۀ خلائق حتّی برای پیغمبر و عترت او حتمی است» با بدن مثالی، بلکه با بدن اصلی هم در این عالم زنده‌اند و مانند زمان حیات می‌بیند و می‌شنود و سخن می‌گوید)</span> و <span class="description">(بر طبق عقیدۀ نادرست نادانان)</span> پوسیده شده است آنکه از ما پوسیده میشود و حال آنکه پوسیده نشده <span class="description">(بدنش باقی و برقرار است. شرّاح در توجیه و تأویل این حدیث شریف «إنَّه یموت من مّات منّا و لیس بمیّت، وَّ یبلی من بلی منّا و لیس ببال» که حضرت از پیغمبر اکرم نقل فرموده و از جملۀ احادیث مشکلۀ متشابه است بر حسب مذاق و سلیقۀ علمی خود هر یک سخنی گفته و بر آن أدلّه‌ای اقامه نموده‌اند، لیکن جامع‌تر و درستترین سخنان را که روی دو پایۀ برهان عقل و نقل استوار است ما در بالا بیان کردیم و پس از مراجعه بکتب علمیّه و مطالعۀ در اقوال علمای اعلام و جمع بین اخبار مختلفه ظاهر و هویدا می‌گردد، بنا بر این سزاوار نیست کسی از روی بی دانشی آنچه که گفته شد انکار نماید، و در این باب حضرت فرموده:)</span></span>

<span class="Revayat">فَلاَ تَقُولُوا بِمَا لاَ تَعرِفُونَ فَإِنَّ أَکثَرَ اَلحَقِّ فِیمَا تُنکِرُونَ وَ أَعذِرُوا مَن لاَ حُجَّةَ لَکُم عَلَیهِ وَ أَنَا هُوَ</span>

<span class="Translate">(16) پس نگویید <span class="description">(در بارۀ عترت پیغمبر اکرم)</span> آنچه را که نمی‌شناسید <span class="description">(بآن دانا نیستید)</span> زیرا بیشتر حقّ در آن است که شما انکار می‌نمایید و <span class="description">(هنگامیکه عذاب الهیّ بشما رسید)</span> معذور دارید کسیرا که شما را بر او حجّت و دلیلی نیست، و او منم <span class="description">(پس عذری ندارید و در آن موقع نمی‌توانید بگوئید پروردگارا، آیا ما را بآنچه که ندانسته و نفهمیده‌ایم مؤاخذه و بازخواست می‌نمایی، زیرا من آنچه که برای رستگاری شما بکار آید بیان نموده در ارشاد و راهنمائی کوتاهی نکردم، لیکن شما از سخنانم پیروی ننمودید)</span></span>

<span class="Revayat">أَ لَم أَعمَل فِیکُم بِالثَّقَلِ اَلأَکبَرِ وَ أَترُک فِیکُمُ اَلثَّقَلَ اَلأَصغَرَ وَ رَکَزتُ فِیکُم رَایَةَ اَلإِیمَانِ وَ وَقَفتُکُم عَلَی حُدُودِ اَلحَلاَلِ وَ اَلحَرَامِ وَ أَلبَستُکُمُ اَلعَافِیَةَ مِن عَدلِی وَ فَرَشتُکُمُ اَلمَعرُوفَ مِن قَولِی وَ فِعلِی وَ أَرَیتُکُم کَرَائِمَ اَلأَخلاَقِ مِن نَفسِی</span>

<span class="Translate">(17) آیا در میان شما بر طبق بار گرانبهای بزرگ <span class="description">(قرآن کریم)</span> رفتار نکردم‌؟ <span class="description">(قرآن را بشما نیاموختم)</span> و آیا در میان شما بار گرانبهای کوچک <span class="description">(عترت پیغمبر اکرم حسن و حسین)</span> را نگذاشتم <span class="description">(که هادی و راهنمای شما باشند و اینکه حضرت قرآن را ثقل اکبر و عترت را ثقل اصغر فرموده برای آنست که قرآن سند رسالت و ولایت و آسایش دین و شریعت است، پس اگر قرآن نبود رسالت و ولایت و دین و ایمان ثابت نشده بود، و دیگر آنکه از حدیث شریف نبوی «که بر صحّت و درستی مضمون آن عامّه و خاصّه متّفقند» متابعت نموده و آن حدیث بنا بر آنچه ابو سعید خدریّ روایت کرده این است: قال النّبیّ «صلّی اللّه علیه و آله» إنّی تارک فیکم الثّقلین أحدهما أکبر من الأخر: کتاب اللّه جل مّمدود مّن السّماء إلی الأرض و عترتی أهل بیتی لن یّفترقا حتّی یردا علیّ الحوض یعنی پیغمبر اکرم فرمود: من دو چیز گرانبها میان شما می‌گذارم که یکی از آنها از دیگری بزرگتر است، یکی کتاب خدا که آن ریسمانی است از آسمان بزمین کشیده شده یعنی از جانب خدا بخلق نازل گردیده و دیگری عترت و اهل بیت من است و این دو از هم جدا نمی‌شوند تا بمن بر سر حوض در روز رستخیز وارد گردند یعنی همیشه باقی و برقرار خواهند بود )</span> و پرچم و نشانۀ ایمان را در میان شما نصب نمودم <span class="description">(تا گمراه نگردید)</span> و شما را بر حدود و مراتب حلال و حرام واقف ساختم و از عدل و دادگری خود لباس عافیت را بشما پوشانیدم <span class="description">(راه رها گردیدن از ظلم و ستمگری را بشما یاد دادم)</span> و با گفتار و کردار خویش معروف را <span class="description">(که رضاء و خوشنودی خدا و رسول در آنست)</span> گسترانیدم <span class="description">(نشان دادم)</span> و اخلاق پسندیدۀ خود را برای شما آشکار کردم <span class="description">(به اخلاق شایسته آشناتان نمودم)</span></span>

<span class="Revayat">فَلاَ تَستَعمِلُوا اَلرَّأیَ فِیمَا لاَ یُدرِکُ قَعرَهُ اَلبَصَرُ وَ لاَ یَتَغَلغَلُ إِلَیهِ اَلفِکرُ</span>

<span class="Translate">(18) پس رأی و تدبیر <span class="description">(نادرست خود)</span> را در چیزیکه کنه آنرا دیدۀ بینش در نمی‌یابد و فکر و اندیشه بآن راه ندارد بکار نبرید <span class="description">(در این باب از پیش خود سخنی نگویید، زیرا دانستن آن برای هیچکس ممکن نیست مگر بالهام و وحی، و وحی و الهام هم مختصّ است به اشخاصی که خداوند آنها را برای این مقام معیّن فرموده، پس آموختن معارف و علوم و پیروی از آنان سبب رستگاری و خوشبختی است و از پیش خود سخن گفتن و مراجعۀ بغیر ایشان موجب گمراهی و بد بختی است)</span></span>

<span class="Revayat">و منها حَتَّی یَظُنَّ اَلظَّانُّ أَنَّ اَلدُّنیَا مَعقُولَةٌ عَلَی بَنِی أُمَیَّةَ تَمنَحُهُم دَرَّهَا وَ تُورِدُهُم صَفوَهَا وَ لاَ یُرفَعُ عَن هَذِهِ اَلأُمَّةِ سَوطُهَا وَ لاَ سَیفُهَا</span>

<span class="Translate">قسمتی‌از این خطبه <span class="description">(خبر می‌دهد تسلّط بنی امیّه را بر مردم و انقراض دولت ایشان را بزودی)</span>: <span class="description">(بنی امیّه بر مردم مسلّط شده شهرها را بتصرّف خویشتن در آورند و مروان خدا پرست را کشته زنانشان را اسیر کرده اموالشان را به غارت برند، و هر که برای جلوگیری از ظلم و تعدّی آنها قیام کند مغلوب و کشته میشود)</span> (19) تا اینکه گمان کننده <span class="description">(دنیا پرست ظاهر بین)</span> گمان میکند که دنیا مسخّر بنی امیّه شده <span class="description">(چنانکه شتر بعقال و بند بسته میشود)</span> و سودش را بآنها می‌دهد و بر آب صاف و پاکیزۀ خود فرودشان می‌آورد <span class="description">(خلاصه دنیا مخصوص آنان است و دیگران از آن بی بهره‌اند)</span> و تازیانه و شمشیرش <span class="description">(قتل و غارت و انواع سختیها بوسیلۀ آنان)</span> از این امّت برداشته نمی‌شود</span>

<span class="Revayat">وَ کَذَبَ اَلظَّانُّ لِذَلِکَ بَل هِیَ مَجَّةٌ مِن لَذِیذِ اَلعَیشِ یَتَطَعَّمُونَهَا بُرهَةً ثُمَّ یَلفِظُونَهَا جُملَةً</span>

<span class="Translate">(20) و حال آنکه گمان کنندۀ این امر دروغ پنداشته بلکه دولت بنی امیّه و بهره بردنشان در زندگانی دنیا مانند آبی است <span class="description">(در دهان)</span> که اندکی می‌چشند پس <span class="description">(هنوز نیاشامیده)</span> تمام آنرا بیرون می‌اندازند <span class="description">(بزودی دست ظلم و تعدّی آنها کوتاه دیگران بر ایشان مسلّط شده دولتشان منقرض می‌گردد )</span></span>


==خطبه 87- عوامل هلاکت انسانها==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام أَمَّا بَعدُ فَإِنَّ اَللَّهَ لَم یَقصِم جَبَّارِی دَهرٍ قَطُّ إِلاَّ بَعدَ تَمهِیلٍ وَ رَخَاءٍ وَ لَم یَجبُر عَظمَ أَحَدٍ مِنَ اَلأُمَمِ إِلاَّ بَعدَ أَزلٍ وَ بَلاَءٍ وَ فِی دُونِ مَا اِستَقبَلتُم مِن عَتبٍ وَ مَا اِستَدبَرتُم مِن خَطبٍ مُعتَبَرٌ</span>

<span class="Translate">87 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(که در آن مردم را بجهت اختلاف در دین و اعتماد بر آراء و عقائد باطله و پیروی نکردن از پیغمبر و امام سرزنش می‌فرماید)</span> ( 1 )پس از ادای حمد و سپاس خدای تعالی و درود بر خاتم انبیاء <span class="description">(بدانید رسم دنیا بر این بوده که)</span> خداوند سبحان گردنکشان روزگار را هرگز نابود ننموده مگر پس از مهلت دادن و خوشگذرانی و شکستگی استخوان هیچیک از امّتها <span class="description">(ی پیغمبران)</span> را اصلاح نکرده مگر پس از تنگی و رنج <span class="description">(در زندگی، پس شما هم به ستمگری ستمکاران شکیبا بوده منتظر روزی باشید که خدا دست ظلم و تعدّی آنها را کوتاه نماید)</span> و سختیهایی که بآن رو آوردید <span class="description">(شما را دریافت)</span> و کارهای بزرگ و گرفتاریهایی که از آن پشت گردانیدید <span class="description">(رهائی یافتید)</span> عبرت است <span class="description">(تا شما را آگاه گرداند که خداوند هیچ قومی را در سختی نگذارد و عاقبت، ستمکاران را از پای در آورد و هر مصیبت و بلائی را زوالی است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَا کُلُّ ذِی قَلبٍ بِلَبِیبٍ وَ لاَ کُلُّ ذِی سَمعٍ بِسَمِیعٍ وَ لاَ کُلُّ ذِی نَاظِرٍ بِبَصِیرٍ</span>

<span class="Translate">(2) و <span class="description">(لیکن)</span> هر دلداری خردمند نیست <span class="description">(تا حقائق را بفهمد)</span> و هر گوش داری شنوا نیست <span class="description">(تا حقّ را بشنود)</span> و هر چشمداری بینا نیست <span class="description">(تا از دیدن پیشآمدهای روزگار عبرت گیرد، و معلوم است برای درک حقائق دلهای هشیار و گوشهای شنوا و چشمهای بینا لازم است، نه این دلها و گوشها و چشمها که حیوانات هم آنرا دارند)</span></span>

<span class="Revayat">فَیَا عَجَباً وَ مَا لِیَ لاَ أَعجَبُ مِن خَطَاءِ هَذِهِ اَلفِرَقِ عَلَی اِختِلاَفِ حُجَجِهَا فِی دِینِهَا لاَ یَقتَصُّونَ أَثَرَ نَبِیٍّ وَ لاَ یَقتَدُونَ بِعَمَلِ وَصِیٍّ وَ لاَ یُؤمِنُونَ بِغَیبٍ وَ لاَ یَعِفُّونَ عَن عَیبٍ</span>

<span class="Translate">(3) پس شگفتا و چگونه به شگفت نیایم از خطاء و اشتباه کاری این فرقه‌های گوناگون که دلیلهای ایشان در دینشان با یکدیگر اختلاف دارد <span class="description">(و در هر امری اعتماد بر دلیلهای خود دارند و)</span> از سنّت پیغمبری پیروی نکرده به کردار وصیّی اقتداء نمی‌نمایند <span class="description">(اگر پیروی می‌کردند اختلاف در دینشان نبوده از عذاب الهیّ می‌رهیدند)</span> و ایمان بغیب <span class="description">(خدا و روز رستخیز)</span> نمی‌آورند و از زشتی <span class="description">(حرام و شبهه)</span> خودداری نمی‌نمایند <span class="description">(پس اگر بنا دیده گرویده و از زشتی خودداری می‌کردند به دلیلهای نادرست خود که موجب اختلاف در دینشان شد اعتماد نداشتند)</span></span>

<span class="Revayat">یَعمَلُونَ فِی اَلشُّبُهَاتِ وَ یَسِیرُونَ فِی اَلشَّهَوَاتِ اَلمَعرُوفُ فِیهِم مَا عَرَفُوا وَ اَلمُنکَرُ عِندَهُم مَا أَنکَرُوا</span>

<span class="Translate">(4) در شبهات <span class="description">(آنچه بر ایشان مشتبه است، طبق رأی نادرست خود)</span> رفتار نموده از خواهشهای نفس پیروی میکنند معروف و پسندیده نزد ایشان چیزی است که خودشان نیکو شناخته‌اند و منکر و ناشایسته پیش آنها چیزیست که خودشان بد دانسته‌اند</span>

<span class="Revayat">مَفزَعُهُم فِی اَلمُعضِلاَتِ إِلَی أَنفُسِهِم وَ تَعوِیلُهُم فِی اَلمُبهَمَاتِ عَلَی آرَائِهِم کَأَنَّ کُلَّ اِمرِئٍ مِنهُم إِمَامُ نَفسِهِ قَد أَخَذَ مِنهَا فِیمَا یَرَی بِعُرًی ثِقَاتٍ وَ أَسبَابٍ مُحکَمَاتٍ</span>

<span class="Translate">(5) در مشکلات پناهگاهشان خودشان هستند <span class="description">(در حلّ احکام مشکله بخود مراجعه نموده و بنظر خویشتن رفتار می‌نمایند اگر چه مخالف گفتۀ خدا و رسول باشد)</span> و در امور پوشیده <span class="description">(معارف الهیّه)</span> اعتمادشان بر رأیهای <span class="description">(نادرست)</span> خودشان است <span class="description">(اگر چه بر خلاف عقل و دین باشد)</span> گویا هر مردی از ایشان <span class="description">(در امر دین)</span> در آنچه می‌بیند <span class="description">(حکم هر مسئله که بیان میکند)</span> پیشوای خود است که بندهای استوار و دلائل محکمه از خویش گرفته است <span class="description">(و بآنها استدلال می‌نماید و اعتقادش اینست که هر حکمی که به رأی نادرست خود اجتهاد کرده مانند حکم الهی است )</span></span>


==خطبه 88- توصیف بعثت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام أَرسَلَهُ عَلَی حِینِ فَترَةٍ مِنَ اَلرُّسُلِ وَ طُولِ هَجعَةٍ مِنَ اَلأُمَمِ وَ اِعتِزَامٍ مِنَ اَلفِتَنِ وَ اِنتِشَارٍ مِنَ اَلأُمُورِ وَ تَلَظٍّ مِنَ اَلحُرُوبِ وَ اَلدُّنیَا کَاسِفَةُ اَلنُّورِ ظَاهِرَةُ اَلغُرُورِ</span>

<span class="Translate">88 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(که در آن از بعثت پیغمبر اکرم و زمان جاهلیّت بحث و بآن مردم را موعظه فرموده)</span> ( 1 )خداوند متعال پیغمبر اکرم را به رسالت مبعوث گردانید در زمانیکه هیچیک از انبیاء باقی نمانده و به خواب رفتن فرق مختلفۀ مردم در تاریکی نادانی و گمراهی طولانی گشته بود <span class="description">(زیرا از زمان آدم تا بعثت حضرت عیسی از جانب حقّ تعالی پیغمبران برای هدایت خلق پی در پی انگیخته می‌شدند، و از زمان حضرت عیسی تا بعثت حضرت مصطفی که پانصد سال طول کشید پیغمبری مبعوث نشد)</span> و فتنه‌ها در سر تا سر دنیا بر پا گردیده کارها در هم و بر هم گشته آتش جنگها افروخته و نور و روشنائی دنیا پنهان شده <span class="description">(زیرا پیغمبری نبود که مردم علوم و معارف الهیّ را که چراغ و روشنائی هدایت و رستگاری است از او اخذ نمایند و)</span> نادرستیهای آن آشکار گردیده</span>

<span class="Revayat">عَلَی حِینِ اِصفِرَارٍ مِن وَرَقِهَا وَ إِیَاسٍ مِن ثَمَرِهَا وَ اِغوِرَارٍ مِن مَائِهَا قَد دَرَسَت مَنَارُ اَلهُدَی وَ ظَهَرَت أَعلاَمُ اَلرَّدَی</span>

<span class="Translate">(2) برگش زرد گشته و <span class="description">(مردم)</span> از ثمرۀ آن بهره و سودی نمی‌برند و آبش فرو رفته و خشک شده <span class="description">(درخت علم و هدایت را خزان گرفته مردم در راه سعادت و رستگاری قدم نمی‌گذاشتند و خیر و نیکوئی باقی نمانده بود)</span> نشانه‌های هدایت و رستگاری محو و نابود و پرچمهای هلاکت و بدبختی آشکار شده <span class="description">(راهنمایان راه حقّ و درستی از میان رفته و پیشروان راه ضلالت و گمراهی بر سر کار بودند)</span></span>

<span class="Revayat">فَهِیَ مُتَجَهِّمَةٌ لِأَهلِهَا عَابِسَةٌ فِی وَجهِ طَالِبِهَا ثَمَرُهَا اَلفِتنَةُ وَ طَعَامُهَا اَلجِیفَةُ وَ شِعَارُهَا اَلخَوفُ وَ دِثَارُهَا اَلسَّیفُ</span>

<span class="Translate">(3) پس دنیا با منظرۀ بدی به اهلش نگریسته و به خواهان خود رو ترش کرده بود <span class="description">(که بهر گونه سختی مبتلی و آنی آسایش نداشتند)</span> ثمره‌اش فساد و تباهکاری و طعامش گوشت مردار بود <span class="description">(زندگی اهل آن زمان پر از فساد و خوراک بیشتر عربها از بسیاری پریشانی گوشت مردار بود، یا آنکه از راه غارتگری و دزدی از مال یکدیگر اعاشه می‌کردند که کم از گوشت مردار نبود)</span> شعارش خوف و ترس و رویّه‌اش شمشیر بود <span class="description">(اهل آن زمان همواره مضطرب و نگران و بزد و خورد و کشتن یکدیگر مشغول بودند، خلاصه فتنه و فساد و نادانی و گمراهی و بیچارگی سر تا سر دنیا را فرا گرفته بود که حقّ تعالی رسول اکرم را مبعوث گردانید تا آنها را براه راست راهنمائی فرموده سعادت و آسایش دنیا و آخرتشان را برقرار نمود)</span></span>

<span class="Revayat">فَاعتَبِرُوا عِبَادَ اَللَّهِ وَ اُذکُرُوا تِیکَ اَلَّتِی آبَاؤُکُم وَ إِخوَانُکُم بِهَا مُرتَهَنُونَ وَ عَلَیهَا مُحَاسَبُونَ</span>

<span class="Translate">(4) پس عبرت بگیرید بندگان خدا و بیاد بیاورید عقائد نادرست و کارهای زشت پدران و برادران خود را که <span class="description">(اکنون)</span> در گرو و گرفتار آنها هستند و بآنها <span class="description">(روز رستخیز)</span> بازخواست میشوند <span class="description">(و برای رهائی از آن چاره‌ای ندارند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَعَمرِی مَا تَقَادَمَت بِکُم وَ لاَ بِهِمُ اَلعُهُودُ وَ لاَ خَلَت فِیمَا بَینَکُم وَ بَینَهُمُ اَلأَحقَابُ وَ اَلقُرُونُ وَ مَا أَنتُمُ اَلیَومَ مِن یَومٍ کُنتُم فِی أَصلاَبِهِم بِبَعِیدٍ</span>

<span class="Translate">(5) و بجان خودم سوگند از زمان شما تا ایشان روزگار درازی طیّ نشده و میان شما و ایشان سالها و قرنها نگذشته و شما امروز از روزی که در اصلاب آنها بودید دور نیستید <span class="description">(زمان شما بآنان نزدیک است، پس سبب فراموشی و یاد نکردن روزگارشان با اینکه اندک زمانی است از دنیا رفته و از شما دور گشته‌اند چیست‌؟)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَللَّهِ مَا أَسمَعَهُمُ اَلرَّسُولُ شَیئاً إِلاَّ وَ هَا أَنَا ذَا اَلیَومَ مُسمِعُکُمُوهُ وَ مَا أَسمَاعُکُمُ اَلیَومَ بِدُونِ أَسمَاعِهِم بِالأَمسِ وَ لاَ شُقَّت لَهُمُ اَلأَبصَارُ وَ لاَ جُعِلَت لَهُمُ اَلأَفئِدَةُ فِی ذَلِکَ اَلأَوَانِ إِلاَّ وَ قَد أُعطِیتُم مِثلَهَا فِی هَذَا اَلزَّمَانِ</span>

<span class="Translate">(6) بخدا سوگند رسول اکرم چیزی را به گذشتگان شما نشنوانید مگر آنکه من امروز بشما گوشزد می‌نمایم <span class="description">(پس برای مخالفت کردن و نافرمانی خدا و رسول نمی‌توانید بگوئید: کسی نبود ما را تبلیغ نماید)</span> و گوشهای شما امروز از گوشهای آنها در دیروز پست‌تر نیست <span class="description">(پس نمی‌توانید عذر بیاورید که پیشینیان از ما شنواتر بودند سخنان پیغمبر را شنیدند و ما سخنان تو را نمی‌شنویم)</span> و در آن زمان دیده‌های آنان بینا نگشته و دلهایی بآنها داده نشده مگر آنکه در این زمان مانند آن دیده‌ها و دلها بشما هم داده‌اند <span class="description">(پس نمی‌توانید بگوئید: ما کور بوده و تو را ندیدیم آن طور که آنها بینا بوده پیغمبر را می‌دیدند و یا آنکه دلمان هشیار نبوده تا سخنان تو را بفهمیم بطوریکه آنها دل داشته سخنان او را می‌فهمیدند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ وَ اَللَّهِ مَا بَصُرتُم بَعدَهُم شَیئاً جَهِلُوهُ وَ لاَ أُصفِیتُم بِهِ وَ حُرِمُوهُ وَ لَقَد نَزَلَت بِکُمُ اَلبَلِیَّةُ جَائِلاً خِطَامُهَا رِخواً بِطَانُهَا فَلاَ یَغُرَّنَّکُم مَا أَصبَحَ فِیهِ أَهلُ اَلغُرُورِ فَإِنَّمَا هُوَ ظِلٌّ مَمدُودٌ إِلَی أَجَلٍ مَعدُودٍ</span>

<span class="Translate">(7) و سوگند بخدا شما بعد از ایشان بچیزی بینا و دانا نشدید که آنها ندانسته باشند و بچیزی برگزیده نگشتید که آنها از آن محروم و بی بهره مانده باشند <span class="description">(بلکه بآنان آموختند آنچه شما آموختید و عطاء نمودند چیزی را که بشما عطاء کردند، پس شما که بر آنها امتیازی ندارید جهت اینکه از خدا و رسول و امام زمان پیروی نمی‌کنید چیست‌؟)</span> و <span class="description">(بر اثر این پیروی نکردن)</span> بلیّه‌ای <span class="description">(فتنه و فساد معاویه و بنی امیّه)</span> بشما وارد گشته که <span class="description">(آن بلیّه مانند شتر سر کشی است که)</span> مهارش در جولان و تنگ آن سست است <span class="description">(و کسیکه بر چنین شتری سوار گردد بخطر نزدیک است)</span> پس آنچه <span class="description">(ثروت و بزرگی)</span> که گناهکاران در آن، روز کرده زندگی می‌نمایند شما را نفریبد <span class="description">(که تصوّر کنید همیشه باقی است)</span> زیرا آن مانند سایه‌ای است گسترده تا زمان معیّن <span class="description">(که همیشه باقی نخواهد ماند و بزودی نابود میشود )</span></span>


==خطبه 89- وصف توحید==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام اَلحَمدُ لِلَّهِ اَلمَعرُوفِ مِن غَیرِ رُؤیَةٍ وَ اَلخَالِقِ مِن غَیرِ رَوِیَّةٍ اَلَّذِی لَم یَزَل قَائِماً دَائِماً إِذ لاَ سَمَاءٌ ذَاتُ أَبرَاجٍ وَ لاَ حُجُبٌ ذَاتُ أَرتَاجٍ وَ لاَ لَیلٌ دَاجٍ وَ لاَ بَحرٌ سَاجٍ وَ لاَ جَبَلٌ ذُو فِجَاجٍ وَ لاَ فَجٌّ ذُو اِعوِجَاجٍ وَ لاَ أَرضٌ ذَاتُ مِهَادٍ</span>

<span class="Translate">89 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در ذکر پارۀ از صفات حقّ تعالی و پند دادن بمردم برای بر داشتن توشۀ سفر آخرت)</span> ( 1 )سپاس خداوندی را سزاست که بدون دیده شدن بچشم <span class="description">(بوسیلۀ عقول و آثار و صنائع)</span> شناخته شده است <span class="description">(زیرا ممکن را بچشم می‌توان دید و واجب را که محدود بحدّی نیست نمی‌توان)</span> و بدون فکر و اندیشه ایجاد کنندۀ <span class="description">(عوالم)</span> است <span class="description">(زیرا فکر و اندیشه در نا معلوم بکار آید و جهل و نادانی بر ذات واجب محال است، پس چیزی بر او نا معلوم نیست که برای دانستن آن اندیشه بکار آرد)</span> خداوندی که باقی و برقرار است و همیشه بوده زمانیکه آسمان دارای برجها و منازل و حجابهای دارای درهای بزرگ <span class="description">(کرات معلّقۀ در جوّ که بوسیلۀ قوّۀ جاذبه و دافعه مجذوب یکدیگر نمی‌شوند)</span> نبوده و نه شب تاریک و نه دریای آرام و نه کوه دارای راههای گشاده <span class="description">(درّه‌های بزرگ واقع بین دو کوه)</span> و نه راه فراخ دارای اعوجاج و کجی <span class="description">(که بهر طرف راه دارد)</span> و نه زمین گسترده شده</span>

<span class="Revayat">وَ لاَ خَلقٌ ذُو اِعتِمَادٍ ذَلِکَ مُبتَدِعُ اَلخَلقِ وَ وَارِثُهُ وَ إِلَهُ اَلخَلقِ وَ رَازِقُهُ وَ اَلشَّمسُ وَ اَلقَمَرُ دَائِبَانِ فِی مَرضَاتِهِ یُبلِیَانِ کُلَّ جَدِیدٍ وَ یُقَرِّبَانِ کُلَّ بَعِیدٍ</span>

<span class="Translate">و نه مخلوق دارای توانائی و توانگری وجود داشته ، (2) او است آفریننده و اختراع کنندۀ خلائق بی سابقه و مانند <span class="description">(یا از عدم و نیستی بوجود و هستی آورنده)</span> و <span class="description">(پس از فناء و نابودی آنها)</span> وارث ایشان و باقی و برقرار، او است معبود خلائق و روزی دهنده آنها خورشید و ماه در طلب رضای او <span class="description">(بر طبق اراده و حکمتش)</span> سیر میکنند و هر تازه‌ای را کهنه و هر دوری را نزدیک می‌گردانند <span class="description">(با سیر آنها مدّت عمر هر چیز بسر آمده زائل و نابود گردد)</span></span>

<span class="Revayat">قَسَمَ أَرزَاقَهُم وَ أَحصَی آثَارَهُم وَ أَعمَالَهُم وَ عَدَدَ أَنفَاسِهِم وَ خَائِنَةَ أَعیُنِهِم وَ مَا تُخفِی صُدُورُهُم مِنَ اَلضَّمِیرِ وَ مُستَقَرَّهُم وَ مُستَودَعَهُم مِنَ اَلأَرحَامِ وَ اَلظُّهُورِ إِلَی أَن تَتَنَاهَی بِهِمُ اَلغَایَاتُ</span>

<span class="Translate">(3) روزی خلائق را قسمت کرده و آثار و کردار و عدد نفسها و خیانت چشمها <span class="description">(از روی پنهانی یا برمز و اشاره نگاه کردن)</span> و آنچه در سینه‌های آنان پنهان است <span class="description">(فکر و اندیشه می‌نمایند)</span> و جای استقرار و محلّ آنها را در رحم مادران و ظاهر شدنشان <span class="description">(بدنیا آمدن)</span> تا آخر کار ایشان را دانسته <span class="description">(بجزئی و کلّی حالات آنها از ابتداء تا انتهاء دانا)</span></span>

<span class="Revayat">هُوَ اَلَّذِی اِشتَدَّت نِقمَتُهُ عَلَی أَعدَائِهِ فِی سَعَةِ رَحمَتِهِ وَ اِتَّسَعَت رَحمَتُهُ لِأَولِیَائِهِ فِی شِدَّةِ نِقمَتِهِ قَاهِرُ مَن عَازَّهُ وَ مُدَمِّرُ مَن شَاقَّهُ وَ مُذِلُّ مَن نَاوَاهُ وَ غَالِبُ مَن عَادَاهُ</span>

<span class="Translate">(4) او است خداوندی که در عین وسعت و رحمت خود عذابش بر دشمنان سخت است و در عین سختی عذاب، رحمتش دوستداران را فرا گرفته <span class="description">(هیچ امری او را از امر دیگری باز نمی‌دارد)</span> مسلّط است بر هر که بخواهد بر او غلبه جوید و هلاک میکند کسی را که با او مخالفت کند و خوار میکند کسی را که از او دوری کند و غالب است بر کسیکه با او دشمنی ورزد</span>

<span class="Revayat">مَن تَوَکَّلَ عَلَیهِ کَفَاهُ وَ مَن سَأَلَهُ أَعطَاهُ وَ مَن أَقرَضَهُ قَضَاهُ وَ مَن شَکَرَهُ جَزَاهُ عِبَادَ اَللَّهِ زِنُوا أَنفُسَکُم مِن قَبلِ أَن تُوزَنُوا وَ حَاسِبُوهَا مِن قَبلِ أَن تُحَاسَبُوا وَ تَنَفَّسُوا قَبلَ ضِیقِ اَلخِنَاقِ وَ اِنقَادُوا قَبلَ عُنفِ اَلسِّیَاقِ</span>

<span class="Translate">(5) کفایت میکند هر که را که بر او توکّل نماید <span class="description">(هر که کار خود را باو واگذارد امر دنیا و آخرت او را انجام می‌دهد)</span> و بهر که از او <span class="description">(چیزی)</span> در خواست کند، عطاء می‌فرماید و هر که باو قرض دهد <span class="description">(از مال خود در راه او انفاق نماید)</span> قرض خویش را اداء خواهد فرمود <span class="description">(در دنیا و آخرت باو عوض می‌دهد، و اینکه از انفاق در راه او بقرض تعبیر شده برای آنست که بدانیم انفاق در راه خدا عوض دارد، چنانکه قرض مستلزم اداء پرداخت است)</span> و پاداش کسیکه او را شاکر و سپاسگزار باشد خواهد داد ( 6 )بندگان خدا خودتان را <span class="description">(در دنیا بمیزان عدل)</span> بسنجید <span class="description">(در راه راست قدم نهاده از خدا و رسول پیروی کنید)</span> پیش از آنکه <span class="description">(در آخرت بمیزان عمل)</span> سنجیده شوید و بحساب خویش رسیدگی کنید <span class="description">(از کارهای زشت پشیمان شده توبه نمائید)</span> پیش از آنکه حساب شما را وارسی نمایند <span class="description">(که چاره نداشته باشید)</span> و نفس بکشید <span class="description">(تا زنده هستید فرصت را از دست ندهید)</span> پیش از تنگ شدن و گرفتن راه گلو <span class="description">(رسیدن مرگ)</span> و فرمان ببرید پیش از آنکه شما را به خشونت و زور <span class="description">(به آخرت)</span> ببرند</span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَمُوا أَنَّهُ مَن لَم یُعَن عَلَی نَفسِهِ حَتَّی یَکُونَ لَهُ مِنهَا وَاعِظٌ وَ زَاجِرٌ لَم یَکُن لَهُ مِن غَیرِهَا زَاجِرٌ وَ لاَ وَاعِظٌ</span>

<span class="Translate">(7) و بدانید کسیکه از خویشتن کمک و یاری نشود <span class="description">(خداوند او را مساعدت و همراهی ننماید و قوّۀ عاقلۀ او را بر نفس امّاره‌اش غلبه و توانائی ندهد)</span> تا اینکه از جانب خود پند دهنده و جلو گیرنده <span class="description">(از معاصی)</span> برایش باشد، منع کننده و پند دهنده‌ای از غیر برای او نمی‌باشد <span class="description">(هر گاه خود شخص خویشتن را پند نداده برای هدایت و رستگاری آماده نباشد، گفتار دیگران در او سودی نخواهد بخشید، و این جمله اشاره بآن است که استعانت و یاری خواستن از خداوند متعال در هر حال برای اصلاح نفس و دفع شیطان واجب و لازم است، نه آنکه کسی در طاعت و عصیان مجبور باشد تا سخن به مسئلۀ جبر بکشد)</span></span>


==خطبه 90- خطبه «اشباح»==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام تعرف بخطبة الأشباح و هی من جلائل خطبه و کان سائل سأله أن یصف الله له حتی کأنه یراه عیانا فغضب لذلک رَوَی مَسعَدَةُ ابنُ صَدَقَةَ عَنِ اَلصَّادِقِ جَعفَرِ ابنِ مُحَمَّدٍ علیهماالسلام أَنَّهُ قَالَ خَطَبَ أَمِیرُ اَلمُؤمِنِینَ علیه‌السلام بِهَذِهِ اَلخُطبَةِ عَلَی مِنبَرِ اَلکُوفَةِ وَ ذَلِکَ أَنَّ رَجُلاً أَتَاهُ فَقَالَ لَهُ یَا أَمِیرَ اَلمُؤمِنِینَ صِف لَنَا رَبَّنَا لِنَزدَادَ لَهُ حُبّاً وَ بِهِ مَعرِفَةً فَغَضِبَ علیه‌السلام وَ نَادَی اَلصَّلاَةَ جَامِعَةً فَاجتَمَعَ اَلنَّاسُ حَتَّی غَصَّ اَلمَسجِدُ بِأَهلِهِ فَصَعِدَ اَلمِنبَرَ وَ هُوَ مُغضَبٌ مُتَغَیِّرُ اَللَّونِ فَحَمِدَ اَللَّهَ سُبحَانَهُ وَ صَلَّی عَلَی اَلنَّبِیِّ صلی‌الله‌علیه‌وآله ثُمَّ قَالَ</span>

<span class="Translate">90 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است معروف به خطبة الأشباح <span class="description">(و وجه تسمیۀ آن باین اسم آنست که اشباح بمعنی اشخاص است، و در این خطبه اصناف ملائکه و مخلوقات شگفت آور و چگونگی آفرینش آنها بیان میشود)</span> و آن از خطبه‌های جلیل و بزرگ است <span class="description">(امام علیه السّلام این خطبه را برای آن بیان فرمود که)</span> شخصی از آن بزرگوار درخواست نمود که خدا را به قسمی برای او وصف نماید که گویا او را آشکار می‌بیند، پس حضرت از آن درخواست <span class="description">(و اعتقاد او بجائز دانستن وصف خداوند متعال بصفات اجسام)</span> خشمناک گردید. مسعدة ابن صدقه از حضرت امام صادق جعفر ابن محمّد علیهما السّلام روایت کرده که آن بزرگوار فرمود امیر المؤمنین علیه السّلام در کوفه بالای منبر این خطبه را بیان نمود برای آنکه مردی نزد آن حضرت آمد و عرض کرد: یا امیر المؤمنین برای ما پروردگار ما را چنان وصف کن که دوستی و معرفت ما در بارۀ او زیاد گردد امام علیه السّلام <span class="description">(از این پرسش جاهلانه)</span> بخشم آمد و فریاد کرد که مردم همگی به نماز حاضر شوند پس مردم اجتماع کردند بطوریکه مسجد پر از جمعیّت شد و حضرت بالای منبر تشریف برد در حالت غضب که رنگ مبارکش تغییر یافته بود و خداوند سبحان را حمد و سپاسگزاری نمود و درود بر پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله فرستاد، آنگاه فرمود</span>

<span class="Revayat">اَلحَمدُ لِلَّهِ اَلَّذِی لاَ یَفِرُهُ اَلمَنعُ وَ اَلجُمُودُ وَ لاَ یُکدِیهِ اَلإِعطَاءُ وَ اَلجُودُ إِذ کُلُّ مُعطٍ مُنتَقِصٌ سِوَاهُ وَ کُلُّ مَانِعٍ مَذمُومٌ مَا خَلاَهُ هُوَ اَلمَنَّانُ بِفَوَائِدِ اَلنِّعَمِ وَ عَوَائِدِ اَلمَزِیدِ وَ اَلقِسَمِ</span>

<span class="Translate">(1) سپاس خدائی را سزا است که منع عطاء و نبخشیدن، مال و مکنتش را نمی‌افزاید وجود و بخشش، ثروت و دولتش را نمی‌کاهد زیرا <span class="description">(آنچه عطاء فرماید می‌آفریند، نه مانند عطاء و بخشیدن بندگان از جمع آمده‌ها اخراج نماید، لذا امام علیه السّلام می‌فرماید:)</span> مال هر عطاء کننده‌ای غیر از خدای تعالی کم گردیده و هر منع کنندۀ از عطایی سوای حقّ تعالی نکوهش شده است <span class="description">(زیرا منع از عطاء یا از خوف و ترس فقر و پریشانی است و یا از خسّت و پستی، ولی چون در خزائن خداوند متعال از عطاء کم و کاست راه نمی‌یابد تا از فقر خوف داشته باشد، و از بخل و خسّت و این قبیل اوصاف رذیله منزّه و مبرّی است، عطاء نکردن او از روی حکمت و مصلحت است، پس اگر چیزی به بندگان عطاء فرماید و یا منع نماید در هر دو حال جواد است. مردی از حضرت علیّ ابن موسی الرّضا علیه السّلام پرسید معنی جواد چیست‌؟ آن بزرگوار فرمود: سخن تو دو وجه دارد، اگر از مخلوق می‌پرسی جواد کسی است که آنچه خداوند بر او واجب گردانیده اداء کند، و بخیل کسی است که بآنچه خداوند بر او واجب نموده بخل ورزد، و اگر خالق را در نظر داری، پس او جواد است چه عطاء فرماید و چه منع نماید، زیرا اگر به بنده‌ای عطاء فرمود چیزی داده است که نداشته و مستحقّ آن بوده، و اگر منع کرد چیزی نداده که استحقاق آنرا نداشته است)</span> او است احسان کننده <span class="description">(بر بندگان خود)</span> نعمتها و منفعتها و نصیب و بهره‌های بسیار را</span>

<span class="Revayat">عِیَالُهُ اَلخَلاَئِقُ ضَمِنَ أَرزَاقَهُم وَ قَدَّرَ أَقوَاتَهُم وَ نَهَجَ سَبِیلَ اَلرَّاغِبِینَ إِلَیهِ وَ اَلطَّالِبِینَ مَا لَدَیهِ وَ لَیسَ بِمَا سُئِلَ بِأَجوَدَ مِنهُ بِمَا لَم یُسأَل</span>

<span class="Translate">(2) آفریده شدگان جیره خوار او، هستند که ضامن و متکفّل روزی آنان است و آنچه را که می‌خورند <span class="description">(و هستی ایشان بآن برقرار است)</span> مقدّر و تعیین فرموده و برای کسانیکه مایلند باو راه یابند <span class="description">(هدایت شوند)</span> و طالبند آنچه را که نزد او است <span class="description">(بهشت و سعادت همیشگی که بوسیلۀ پیروی از گفتار و کردار انبیاء و اوصیاء بدست می‌آید)</span> راه را واضح و آشکار نموده است و عطاء و بخشش او در چیزیکه درخواست شود بیش از احسان او در چیزیکه درخواست نشده نیست <span class="description">(زیرا در واجب جود صفتی از صفات است مانند رحمت و قدرت که هرگز بیش و کم نگردد و اگر چنین باشد مستلزم آنست که به آن که کمتر بخشیده بخیل باشد و او سبحانه از بخل منزّه و مبرّی است، پس اگر کسی لب بسته چیزی درخواست ننماید هم از حاجت او غافل نیست، برای آنکه هر کس را باندازۀ استعداد و قابلیّت و استحقاق او می‌بخشد، و اینکه دستور رسیده که بنده دعاء کند و از خداوند بطلبد تا احسان و بخشش بیشتری باو برسد بجهت آنست که دعاء و درخواست موجب آن می‌گردد که استعداد و قابلیّت بنده بیشتر شده لایق عطاء و بخشش زیادتری گردد)</span></span>

<span class="Revayat">اَلأَوَّلُ اَلَّذِی لَم یَکُن لَهُ قَبلٌ فَیَکُونَ شَیءٌ قَبلَهُ وَ اَلآخِرُ اَلَّذِی لَیسَ لهُ بَعدٌ فَیَکُونَ شَیءٌ بَعدَهُ وَ اَلرَّادِعُ أَنَاسِیَّ اَلأَبصَارِ عَن أَن تَنَالَهُ أَو تُدرِکَهُ مَا اِختَلَفَ عَلَیهِ دَهرٌ فَیَختَلِفَ مِنهُ اَلحَالُ وَ لاَ کَانَ فِی مَکَانٍ فَیَجُوزَ عَلَیهِ اَلاِنتِقَالُ</span>

<span class="Translate">(3) او است اوّل <span class="description">(و مبدا هر چه بوجود آمده)</span> پس برای او مبدئی نبوده تا پیش از او چیزی باشد و او است آخر <span class="description">(و مرجع هر چه فانی گردد)</span> پس برای او مرجعی نیست تا بعد از او چیزی باشد <span class="description">(نمی‌توان گفت که اوّل است قبل از آخر و آخر است بعد از اوّل، زیرا برای او صفات زائدۀ بر ذات نیست تا بعضی بر بعض دیگر تقدّم و پیشی گیرد، چنانکه در شرح خطبۀ شصت و چهارم بیان شد)</span> و او است مانع اینکه مردمکهای چشمها <span class="description">(سیاهی چشم که بوسیلۀ آن اشیاء دیده میشود)</span> باو برسند <span class="description">(او را به دیدۀ ظاهر ببینند)</span> و یا درک کنند <span class="description">(زیرا مکان و جائی برای او متصوّر نیست تا دیده یا درک شود، بلکه چون قاهر و غالب بر همه چیز است مقهور و مغلوب احساس و ادراک نگردد، چنانکه در شرح خطبۀ چهل و نهم به این معنی اشاره شد)</span> برای او روزگار مختلف نشود <span class="description">(بر خلاف امرش رفتار ننماید)</span> تا تغییر حالی <span class="description">(از قبیل توانائی و ناتوانی و فقر و غناء و تندرستی و بیماری و مانند آنها)</span> در او پیدا گردد و بجائی نمی‌باشد تا انتقال و حرکت <span class="description">(از جائی بجائی)</span> بر او روا باشد <span class="description">(زیرا چون او خالق روزگار و مکانها است، اختلاف احوال و مکان بر او محال و ممتنع است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَو وَهَبَ مَا تَنَفَّسَت عَنهُ مَعَادِنُ اَلجِبَالِ وَ ضَحِکَت عَنهُ أَصدَافُ اَلبِحَارِ مِن فِلِزِّ اَللُّجَینِ وَ اَلعِقیَانِ وَ نُثَارَةِ اَلدُّرِّ وَ حَصِیدِ اَلمَرجَانِ مَا أَثَّرَ ذَلِکَ فِی جُودِهِ وَ لاَ أَنفَدَ سَعَةَ مَا عِندَهُ</span>

<span class="Translate">(4) و اگر ببخشد آنچه را که معدنهای کوهها نفس زنان ظاهر می‌سازند و آنچه را که صدفهای دریاها خنده کنان آشکار می‌نمایند <span class="description">(و مردم آنها را با رنج بسیار بدست می‌آورند)</span> از قبیل نقرۀ خالص و طلای ناب و درّ و مروارید غلطان و خوشۀ مرجان <span class="description">(که گیاهی است دریایی، خلاصه اگر بکسی ببخشد جمیع آنچه را که در درون زمین است از قبیل گنجها و معدنهای برّ و بحر)</span> تأثیری در عطاء و بخشش او ندارد و نعمت‌هایش را تمام نمی‌گرداند</span>

<span class="Revayat">وَ لَکَانَ عِندَهُ مِن ذَخَائِرِ اَلإِنعَامِ مَا لاَ تُنفِدُهُ مَطَالِبُ اَلأَنَامِ لِأَنَّهُ اَلجَوَادُ اَلَّذِی لاَ یَغِیضُهُ سُؤَالُ اَلسَّائِلِینَ وَ لاَ یُبخِلُهُ إِلحَاحُ اَلمُلِحِّینَ فَانظُر أَیُّهَا اَلسَّائِلُ فَمَا دَلَّکَ اَلقُرآنُ عَلَیهِ مِن صِفَتِهِ فَائتَمَّ بِهِ وَ اِستَضِئ بِنُورِ هِدَایَتِهِ وَ مَا کَلَّفَکَ اَلشَّیطَانُ عِلمَهُ مِمَّا لَیسَ فِی اَلکِتَابِ عَلَیکَ فَرضُهُ وَ لاَ فِی سُنَّةِ اَلنَّبِیِّ صلی‌الله‌علیه‌وآله وَ أَئِمَّةِ اَلهُدَی أَثَرُهُ فَکِل عِلمَهُ إِلَی اَللَّهِ سُبحَانَهُ فَإِنَّ ذَلِکَ مُنتَهَی حَقِّ اَللَّهِ عَلَیکَ</span>

<span class="Translate">(5) و نزد او است نعمتهای بی پایان پنهان که <span class="description">(بشر بآنها آگاهی ندارد و)</span> در خواستهای مردم آنها را تمام نمی‌نماید بجهت اینکه اوست بخشاینده‌ای که درخواست تقاضا کنندگان بخشش او را کم نگرداند و اصرار خواستاران او را بخیل نمی‌نماید <span class="description">(زیرا بخل و نقصان از لوازم ممکن است، نه واجب )</span> پس <span class="description">(از بیان حمد و ثنای الهیّ امام علیه السّلام برای اینکه پرسنده را بر خطاء و اشتباهش آگاه سازد و چگونگی مدح و ثنای حقّ تعالی را بآنچه که سزای او است باو و بحاضرین و غائبین تعلیم دهد و آنها را از تأمّل و اندیشۀ در ذات حقّ تعالی و صفاتش باز دارد می‌فرماید:)</span> ای سؤال کننده <span class="description">(اگر خواستی خدا را وصف نمائی از روی اندیشه)</span> بنگر و هر صفتی از صفات او را که قرآن بتو راهنمائی کرده <span class="description">(یاد داده)</span> پیروی نما <span class="description">(حقّ تعالی را بهمان صفات وصف کن)</span> و بنور هدایت قرآن روشنائی <span class="description">(سعادت و رستگاری)</span> را بدست آور و آن صفاتی را که شیطان به آموختن آن تو را وا داشته و در کتاب <span class="description">(قرآن کریم)</span> دانستن آن بر تو واجب نمی‌باشد و در طریقۀ پیغمبر اکرم و ائمّۀ هدی اثری از آن نیست <span class="description">(بیان نشده)</span> علم و دانستن آنرا به خداوند سبحان واگزار <span class="description">(در پی یاد گرفتن و اعتقاد بآن نباش)</span> زیرا منتهی حقّ خدای تعالی بر تو همین است <span class="description">(که او را بخوانی و وصف کنی به نامها و اوصافی که در قرآن کریم و اخبار و احادیث از پیغمبر اکرم و ائمّۀ هدی بیان شده، مثلاً چون در قرآن و اخبار وارد گشته که خدای تعالی سمیع و بصیر و علیم و جواد است یعنی شنوا و بینا و دانا و بخشنده، دانستن و اعتقاد بآنها واجب است، و امّا لامس، و ذائق یعنی لمس کننده و چشنده چون در قرآن و ادعیه و احادیث چنین الفاظی وارد نشده، گفتن آنها جائز نیست و اعتقاد بآنها حرام است، در قرآن کریم س 7 ی 180 می‌فرماید: «وَ لِلّٰهِ اَلأَسمٰاءُ اَلحُسنیٰ فَادعُوهُ بِهٰا وَ ذَرُوا اَلَّذِینَ یُلحِدُونَ فِی أَسمٰائِهِ سَیُجزَونَ مٰا کٰانُوا یَعمَلُونَ‌» یعنی برای خدا نامهای نیکوئی است پس او را بآن نامها بخوانید، و پیروی نکنید کسانی را که در اسماء او عدول کرده منحرف میشوند یعنی نام می‌نهند او را و وصف میکنند به نامها و اوصافی که لایق و سزاوار نیست و گفتن و اعتقاد بآنها جائز نمی‌باشد، زود باشد کیفر آنچه را که رفتار می‌نمایند در یابند. حضرت صادق علیه السّلام می‌فرماید: «کسیکه از روی جهل و نادانی در اسماء خدا عدول کرده از پیش خود او را به نامهائی می‌نامد مشرک میشود و نمی‌داند و باو کافر می‌گردد و گمان میکند کار نیکوئی کرده» خلاصه مستفاد از قرآن و اخبار آنست که اسماء اللّه تعالی توفیقی است یعنی هر اسمی که در قرآن و احادیث و ادعیه وارد نشده، خدا را بآن اسم خواندن و وصف نمودن ممنوع و حرام است اگر چه عقلا صحیح و معنی درست باشد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَم أَنَّ اَلرَّاسِخِینَ فِی اَلعِلمِ هُمُ اَلَّذِینَ أَغنَاهُم عَنِ اِقتِحَامِ اَلسُّدَدِ اَلمَضرُوبَةِ دُونَ اَلغُیُوبِ اَلإِقرَارُ بِجُملَةِ مَا جَهِلُوا تَفسِیرَهُ مِنَ اَلغَیبِ اَلمَحجُوبِ فَمَدَحَ اَللَّهُ اِعتِرَافَهُم بِالعَجزِ عَن تَنَاوُلِ مَا لَم یُحِیطُوا بِهِ عِلماً وَ سَمَّی تَرکَهُمُ اَلتَّعَمُّقَ فِیمَا لَم یُکَلِّفهُمُ اَلبَحثَ عَن کُنهِهِ رُسُوخاً</span>

<span class="Translate">(7) و بدان راسخین و استواران در علم و دانش <span class="description">(أئمّۀ طاهرین علیهم السّلام)</span> کسانی هستند که اقرار و اعتراف بآنچه که پوشیده و در پرده است و تفسیر آنرا نمی‌دانند، بی‌نیازشان کرده از داخل شدن به درهائی که جلو پوشیدها نصب شده پس خداوند تعالی اقرار و اعتراف ایشان را بعجز و ناتوانی از رسیدن بآنچه که در علم و دانش آنها بآن احاطه ندارد، مدح کرده و اندیشه نکردن آنان را در چیزیکه بحث و گفتگوی از کنه و حقیقت آنرا بایشان امر نکرده است رسوخ و استواری نامیده <span class="description">(و آنها را راسخین و استواران در علم و دانش خطاب فرموده، زیرا از حدّ خود تجاوز نکرده و در آنچه که مأمور نیستند کنه و حقیقت آنرا دریابند تعمّق و اندیشه نمی‌کنند، در قرآن کریم س 3 ی 7 می‌فرماید: «هُوَ اَلَّذِی أَنزَلَ عَلَیکَ اَلکِتٰابَ مِنهُ آیٰاتٌ مُحکَمٰاتٌ هُنَّ أُمُّ اَلکِتٰابِ وَ أُخَرُ مُتَشٰابِهٰاتٌ فَأَمَّا اَلَّذِینَ فِی قُلُوبِهِم زَیغٌ فَیَتَّبِعُونَ مٰا تَشٰابَهَ مِنهُ اِبتِغٰاءَ اَلفِتنَةِ وَ اِبتِغٰاءَ تَأوِیلِهِ وَ مٰا یَعلَمُ تَأوِیلَهُ إِلاَّ اَللّٰهُ وَ اَلرّٰاسِخُونَ فِی اَلعِلمِ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِهِ کُلٌّ مِن عِندِ رَبِّنٰا وَ مٰا یَذَّکَّرُ إِلاّٰ أُولُوا اَلأَلبٰابِ‌» یعنی او است خداوندی که قرآن را بر تو فرستاد که بعضی از آن، آیات محکمات و نشانه‌های روشن یعنی آیاتی است دارای معنی واضح و آشکار و دیگر آیات متشابهات است یعنی آیاتی که بحسب ظاهر دانسته نشده که مراد و معنی آنها چیست، پس کسانیکه قلبا مایلند دست از حقّ بردارند از متشابهات آن پیروی می‌کرده تا فتنه بر پا نموده در شکّ و تردید افتاده تأویل و تفسیر آنرا بر طبق مدّعای خود بنمایند، و تأویل و تفسیر آن متشابهات را نمی‌داند مگر خدا و راسخین در علم در حالتی که راسخین که عالم بتأویل هستند می‌گویند: بمحکم و متشابه که از جانب پروردگار است ایمان آوردیم و تناقض و مخالفتی در کلام او یافت نمی‌شود، و اندیشه نمی‌کنند در آیات خدا مگر خردمندان)</span></span>

<span class="Revayat">فَاقتَصِر عَلَی ذَلِکَ وَ لاَ تُقَدِّر عَظَمَةَ اَللَّهِ سُبحَانَهُ عَلَی قَدرِ عَقلِکَ فَتَکُونَ مِنَ اَلهَالِکِینَ</span>

<span class="Translate">(8) پس تو نیز اکتفاء کن بآنچه قرآن کریم راهنمائیت میکند <span class="description">(و بآنچه که در خور فهمت نیست و مأمور به دانستن آن نیستی اندیشه نکن)</span> و عظمت و بزرگی خداوند سبحان را باندازۀ عقل خود نسنج که هلاک و تباه خواهی شد</span>

<span class="Revayat">هُوَ اَلقَادِرُ اَلَّذِی إِذَا اِرتَمَتِ اَلأَوهَامُ لِتُدرِکَ مُنقَطَعَ قُدرَتِهِ وَ حَاوَلَ اَلفِکرُ اَلمُبَرَّأُ مِن خَطَرَاتِ اَلوَسَاوِسِ أَن یَقَعَ عَلَیهِ فِی عَمِیقَاتِ غُیُوبِ مَلَکُوتِهِ وَ تَوَلَّهَتِ اَلقُلُوبُ إِلَیهِ لِتَجرِیَ فِی کَیفِیَّةِ صِفَاتِهِ وَ غَمَضَت مَدَاخِلُ اَلعُقُولِ فِی حَیثُ لاَ تَبلُغُهُ اَلصِّفَاتُ لِتَنَالَ عِلمَ ذَاتِهِ رَدَعَهَا وَ هِیَ تَجُوبُ مَهَاوِیَ سُدَفِ اَلغُیُوبِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(زیرا)</span> (9) او است توانائی که اگر همۀ وهمها متوجّه شوند تا منتهای قدرت و توانائیش را دریابند و اگر فکر و اندیشه‌ای که آلوده به وسوسه‌های شیطانی نگشته بخواهد بزرگی پادشاهیش را در منتهی درجۀ عوالم غیب و نادیدنیها بدست آورد و اگر دلها حیران و شیفتۀ او شوند تا کیفیّت و چگونگی صفاتش را بیابند و اگر عقلها بسیار کنجکاوی کنند <span class="description">(خردمندان اندیشه‌ها صرف نمایند)</span> تا چون حقیقت صفاتش آشکار نیست بکنه ذاتش پی برند <span class="description">(قدرت و توانائی)</span> خداوند متعال آن اوهام و عقول را باز می‌گرداند در حالتی که راههای هلاکت و تاریکی‌های عوالم غیب را طیّ کرده و <span class="description">(از همه جا باز مانده)</span></span>

<span class="Revayat">مُتَخَلِّصَةً إِلَیهِ سُبحَانَهُ فَرَجَعَت إِذ جُبِهَت مُعتَرِفَةً بِأَنَّهُ لاَ یُنَالُ بِجَورِ اَلاِعتِسَافِ کُنهُ مَعرِفَتِهِ وَ لاَ تَخطُرُ بِبَالِ أُولِی اَلرَّوِیَّاتِ خَاطِرَةٌ مِن تَقدِیرِ جَلاَلِ عِزَّتِه</span>

<span class="Translate">از روی اخلاص رو باو نهاده‌اند، (10) پس آن زمان که <span class="description">(از طیّ این راههای خطرناک بجائی نرسیدند و از درک حقیقت ذات و صفات او)</span> ممنوع گشته برگشتند اعتراف دارند باینکه سیر در این راه از روی خبط و اشتباه بوده و کنه معرفت او درک نمی‌شود و بدل صاحبان عقول و اندیشه‌ها سنجش غلبه و بزرگی او خطور نمی‌کند <span class="description">(چه جای آنکه او را دریابند، و)</span></span>

<span class="Revayat">اَلَّذِی اِبتَدَعَ اَلخَلقَ عَلَی غَیرِ مِثَالٍ اِمتَثَلَهُ وَ لاَ مِقدَارٍ اِحتَذَی عَلَیهِ مِن خَالِقٍ مَعهُودٍ کَانَ قَبلَهُ</span>

<span class="Translate">(11) او است خداوندی که خلائق را بیافرید بی صورت و مثالی که از آن اقتباس نموده و مانند آن آفریده باشد و بی سنجش و اندازه‌ای که از خالق و معبودی پیش از خود پیروی کرده باشد <span class="description">(زیرا پیش از او خالقی نبوده که صورتی آفریده و اندازه‌ای بدست داده باشد و او بر طبق آن صورت و اندازه خلقی بیافریند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَرَانَا مِن مَلَکُوتِ قُدرَتِهِ وَ عَجَائِبِ مَا نَطَقَت بِهِ آثَارُ حِکمَتِهِ وَ اِعتِرَافِ اَلحَاجَةِ مِنَ اَلخَلقِ إِلَی أَن یُقِیمَهَا بِمِسَاکِ قُوَّتِهِ مَا دَلَّنَا بِاضطِرَارِ قِیَامِ اَلحُجَّةِ لَهُ عَلَی مَعرِفَتِهِ</span>

<span class="Translate">(12) و از قدرت و توانائی پادشاهی خود و از عجائب آنچه را که آثار و نشانه‌های حکمت او <span class="description">(به زبان حال)</span> بآن گویا است و از احتیاج و نیازمندی موجودات <span class="description">(بدیگری)</span> و اعتراف ایشان باینکه او است که به قدرت و توانائی خود آنها را بر سر پا نگاه‌داشته بما نمود آنچه را که برهان ضروریّ و دلیل قطعی است و ما را راهنمائی نمود بر معرفت و شناسایی او</span>

<span class="Revayat">وَ ظَهَرَت فِی اَلبَدَائِعِ اَلَّتِی أَحدَثَهَا آثَارُ صَنعَتِهِ وَ أَعلاَمُ حِکمَتِهِ فَصَارَ کُلُّ مَا خَلَقَ حُجَّةً لَهُ وَ دَلِیلاً عَلَیهِ وَ إِن کَانَ خَلقاً صَامِتاً فَحُجَّتُهُ بِالتَّدبِیرِ نَاطِقَةٌ وَ دَلاَلَتُهُ عَلَی اَلمُبدِعِ قَائِمَةٌ</span>

<span class="Translate">(13) و آثار صنعت و نشانه‌های حکمت او در همۀ مصنوعات که ایجاد کرده آشکار است پس آنچه آفریده حجّت و دلیل بر حقیقت او است اگر چه <span class="description">(مانند جمادات و نباتات)</span> بی‌زبان باشند <span class="description">(و در ظاهر چیزی نگویند)</span> پس تدبیر و نظم <span class="description">(این موجودات)</span> حجّت و برهان گویایی است بر خلاّقیّت او دلیلی است استوار <span class="description">(روی پایۀ عقل)</span> بر ایجاد کنندگی او</span>

<span class="Revayat">وَ أَشهَدُ أَنَّ مَن شَبَّهَکَ بِتَبَایُنِ أَعضَاءِ خَلقِکَ وَ تَلاَحُمِ حِقَاقِ مَفَاصِلِهِمُ اَلمُحتَجِبَةِ لِتَدبِیرِ حِکمَتِکَ لَم یَعقِد غَیبَ ضَمِیرِهِ عَلَی مَعرِفَتِکَ وَ لَم یُبَاشِر قَلبُهُ اَلیَقِینَ بِأَنَّهُ لاَ نِدَّ لَکَ وَ کَأَنَّهُ لَم یَسمَع تَبَرُّأَ اَلتَّابِعِینَ مِنَ اَلمَتبُوعِینَ إِذ یَقُولُونَ تَاللّٰهِ إِن کُنّٰا لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ إِذ نُسَوِّیکُم بِرَبِّ اَلعٰالَمِینَ</span>

<span class="Translate">(14) و <span class="description">(اکنون که ثابت شد او است خداوند یگانه و بی همتا و پروردگار جمیع موجودات حاضرش دانسته و در مقام تنزیه و تقدیسش می‌فرماید:)</span> گواهی می‌دهم باینکه هر کس تو را تشبیه کند به مخلوقی که آفریده‌ای و دارای اعضای گوناگون و مفصلهای کوچک بهم پیوسته، هستند که بتدبیر و نظم حکمت تو <span class="description">(در زیر پوست و گوشت)</span> پنهان است در حقیقت و نفس الأمر تو را نشناخته و یقین ننموده که مثل و مانندی برای تو نیست <span class="description">(بلکه تصوّر جسم نموده که مقتضی آن حدوث و فناء و امکان است و گویا نشنیده است بیزاری جستن بت پرستان را (در قیامت) از بتهائی که می‌پرستیدند آنگاه که می‌گویند (در قرآن س 26 ی 97): «تَاللّٰهِ إِن کُنّٰا لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ‌» (ی 98) «إِذ نُسَوِّیکُم بِرَبِّ اَلعٰالَمِینَ‌» یعنی بخدا سوگند که ما در ضلالت و گمراهی آشکار بودیم هنگامیکه شما را با پروردگار عالمیان برابر می‌نمودیم)</span></span>

<span class="Revayat">کَذَبَ اَلعَادِلُونَ بِکَ إِذ شَبَّهُوکَ بِأَصنَامِهِم وَ نَحَلُوکَ حِلیَةَ اَلمَخلُوقِینَ بِأَوهَامِهِم وَ جَزَّءُوکَ تَجزِئَةَ اَلمُجَسَّمَاتِ بِخَوَاطِرِهِم وَ قَدَّرُوکَ عَلَی اَلخِلقَةِ اَلمُختَلِفَةِ اَلقُوَی بِقَرَائِحِ عُقُولِهِم</span>

<span class="Translate">(15) دروغ گفتند آنانکه تو را <span class="description">(با مخلوقات)</span> برابر نمودند زمانیکه ترا با بتهایشان تشبیه کرده بسبب اوهام بیهودۀ خود حضرتت را مانند آفریده شدگان جلوه دادند و با اندیشه‌های خویش ترا مانند اجسام دارای اجزاء، دانستند و به روّیۀ عقول ناقصۀ خود برایت مانند مخلوقات گوناگون مقدار و سنجش قائل شدند</span>

<span class="Revayat">وَ أَشهَدُ أَنَّ مَن سَاوَاکَ بِشَیءٍ مِن خَلقِکَ فَقَد عَدَلَ بِکَ وَ اَلعَادِلُ بِکَ کَافِرٌ بِمَا تَنَزَّلَت بِهِ مُحکَمَاتُ آیَاتِکَ وَ نَطَقَت عَنهُ شَوَاهِدُ حُجَجِ بَیِّنَاتِکَ</span>

<span class="Translate">(16) و گواهی می‌دهم کسیکه تو را بچیزی که آفریده‌ای مساوی دانست از تو برگشته و کسیکه از تو بر گشت کافر است <span class="description">(و باور ندارد که تو خداوند بی همتائی)</span> بدلیل آیات محکمۀ واضح و هویدا که از جانب تو <span class="description">(در قرآن کریم به پیغمبر اکرم)</span> نازل شده <span class="description">(س 41 ی 9 می‌فرماید: «قُل أَ إِنَّکُم لَتَکفُرُونَ بِالَّذِی خَلَقَ اَلأَرضَ فِی یَومَینِ وَ تَجعَلُونَ لَهُ أَندٰاداً ذٰلِکَ رَبُّ اَلعٰالَمِینَ‌» یعنی بگو آیا شما کافر می‌شوید به خدائی که زمین را در مقدار دو روز آفرید و برای او مانندها قرار می‌دهید در صورتیکه او است پروردگار عالمیان‌؟!)</span> و بحکم حجّت و دلیلهای آشکار تو <span class="description">(براهین عقلیّه)</span> که همۀ آنها <span class="description">(بکفر چنین کسی که برای تو مثل و مانندی قرار می‌دهد)</span> گویا است</span>

<span class="Revayat">وَ أَنَّکَ أَنتَ اَللَّهُ اَلَّذِی لَم تَتَنَاهَ فِی اَلعُقُولِ فَتَکُونَ فِی مَهَبِّ فِکرِهَا مُکَیَّفاً وَ لاَ فِی رَوِیَّاتِ خَوَاطِرِهَا فَتَکُونَ مَحدُوداً مُصَرَّفاً</span>

<span class="Translate">(17) و گواهی می‌دهم تویی خداوندی که نهایت و پایانی در عقلها برای تو نیست تا در منشأ اندیشه‌ها دارای کیفیّت و چگونگی باشی و نه در اندیشه‌های عقول محدود بحدّی و موصوف بتغییر از جائی بجائی هستی <span class="description">(زیرا محدودیّت و تغییر از لوازم امکان است )</span></span>

<span class="Revayat">منها قَدَّرَ مَا خَلَقَ فَأَحکَمَ تَقدِیرَهُ وَ دَبَّرَهُ فَأَلطَفَ تَدبِیرَهُ وَ وَجَّهَهُ لِوِجهَتِهِ فَلَم یَتَعَدَّ حُدُودَ مَنزِلَتِهِ وَ لَم یَقصُر دُونَ اَلاِنتِهَاءِ إِلَی غَایَتِهِ وَ لَم یَستَصعِب إِذ أُمِرَ بِالمُضِیِّ عَلَی إِرَادَتِهِ وَ کَیفَ وَ إِنَّمَا صَدَرَتِ اَلأُمُورُ عَن مَشِیَّتِهِ</span>

<span class="Translate">قسمتی از این خطبه است <span class="description">(در بیان کیفیّت و چگونگی خلقت اشیاء و اینکه خداوند سبحان از صفات مخلوقات منزّه و مبرّی است)</span>: (18) خداوند متعال بقاء و هستی آنچه آفریده تعیین نموده و آنرا محکم و استوار گردانیده <span class="description">(بطوریکه بیش و کم نخواهد شد)</span> پس از روی لطف <span class="description">(حکمت و مصلحت)</span> آنرا منظّم ساخته و هر یک را اختصاص داده بآنچه که برای آن خلق شده <span class="description">(مانند خورشید برای نور افشانی و ابر برای باریدن و زنبور برای عسل)</span> پس <span class="description">(هیچیک از آفریده‌ها)</span> از حدودی که برایش تعیین گشته تجاوز نکرده و به رسیدن بمقصود کوتاهی ننموده <span class="description">(به وظیفۀ خود رفتار کرده)</span> وقتی که مأمور شده برای انجام اراده و خواست او مأموریّت را دشوار نشمرده <span class="description">(سرکشی نکرده)</span> و چگونه تواند سرکشی کند که همۀ اشیاء به مشیّت و ارادۀ او بوجود آمده <span class="description">(پس اوامر تکوینیّۀ او را فرمان برده طوق خضوع و فروتنی را به گردن انداخته‌اند)</span></span>

<span class="Revayat">اَلمُنشِئُ أَصنَافَ اَلأَشیَاءِ بِلاَ رَوِیَّةِ فِکرٍ آلَ إِلَیهَا وَ لاَ قَرِیحَةِ غَرِیزَةٍ أَضمَرَ عَلَیهَا وَ لاَ تَجرِبَةٍ أَفَادَهَا مِن حَوَادِثِ اَلدُّهُورِ وَ لاَ شَرِیکٍ أَعَانَهُ عَلَی اِبتِدَاعِ عَجَائِبِ اَلأُمُورِ</span>

<span class="Translate">(19) او است خداوند ایجاد کنندۀ انواع مخلوقات بدون اینکه اندیشه‌ای بکار اندازد و بی آنکه قبلا تصوّر کرده بعد بیافریند و بی تجربه و آزمایشی که از پیش آمدهای روزگار استفاده کند و بی شریک و همتائی که او را در آفریدن مخلوقات شگفت آور کمک و همراهی نماید</span>

<span class="Revayat">فَتَمَّ خَلقُهُ بِأَمرِهِ وَ أَذعَنَ لِطَاعَتِهِ وَ أَجَابَ إِلَی دَعوَتِهِ لَم یَعتَرِض دُونَهُ رَیثُ اَلمُبطِئِ وَ لاَ أَنَاةُ اَلمُتَلَکِّئِ</span>

<span class="Translate">(20) پس طبق فرمانش تمام گشت خلقت و آفرینش او <span class="description">(بسبب مشیّت و ارادۀ او مخلوقات بوجود آمدند)</span> و طاعت او را قبول کرده دعوتش را پذیرفتند آفریده‌ای نبوده که در امرش درنگ و سستی نموده انجام فرمانش را بتأخیر اندازد <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 2 ی 117 می‌فرماید: «بَدِیعُ اَلسَّمٰاوٰاتِ‌» «وَ اَلأَرضِ وَ إِذٰا قَضیٰ أَمراً فَإِنَّمٰا یَقُولُ لَهُ کُن فَیَکُونُ‌» یعنی او است پدید آورندۀ آسمانها و زمین که هر گاه آفریدن چیزی را اراده کند و بفرماید موجود شو، بی درنگ موجود می‌گردد)</span></span>

<span class="Revayat">فَأَقَامَ مِنَ اَلأَشیَاءِ أَوَدَهَا وَ نَهَجَ حُدُودَهَا وَ لاَءَمَ بِقُدرَتِهِ بَینَ مُتَضَادِّهَا وَ وَصَلَ أَسبَابَ قَرَائِنِهَا وَ فَرَّقَهَا أَجنَاساً مُختَلِفَاتٍ فِی اَلحُدُودِ وَ اَلأَقدَارِ وَ اَلغَرَائِزِ وَ اَلهَیئَاتِ</span>

<span class="Translate">(21) پس اعوجاج و کجی اشیاء را راست گردانید <span class="description">(آنها را از روی حکمت آفرید)</span> و حدودشان را واضح و روشن قرار داد <span class="description">(آنچه که سزاوارشان بود بآنها افاضه نمود)</span> و به قدرت و توانائی میان اضداد گوناگون آنها را <span class="description">(مانند عناصر چهار گانه: صفراء و بلغم و خون و سوداء در یک مزاج)</span> التیام داده جمع گردانید و آنها را بهم پیوست که از هم جدا نگردند و در حدود و اندازه‌ها و خویها و صفات مختلفه <span class="description">(که هر یک از دیگری امتیاز دارد)</span> قرار داد</span>

<span class="Revayat">بَدَایَا خَلاَئِقَ أَحکَمَ صُنعَهَا وَ فَطَرَهَا عَلَی مَا أَرَادَ وَ ابتَدَعَهَا و منها فی صفة السماء</span>

<span class="Translate"><span class="description">(و آنچه آفریده)</span> (22) مخلوقات شگفت آوری است که خلقت آنها را محکم و استوار گردانید و بر طبق اراده و خواست خود ایجاد و اختراع نمود و قسمتی از این خطبه در بیان کیفیّت و چگونگی آسمان است <span class="description">(در تعقیب وصف قدرت و توانائی خداوند متعال در باب آفریدن اشیاء، چگونگی آفرینش آسمان را «که از مخلوقات شگفت آور و دلالت بر عظمت قدرت او دارد» بیان می‌فرماید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ نَظَمَ بِلاَ تَعلِیقٍ رَهَوَاتِ فُرَجِهَا وَ لاَحَمَ صُدُوعَ اِنفِرَاجِهَا وَ وَشَّجَ بَینَهَا وَ بَینَ أَزوَاجِهَا وَ ذَلَّلَ لِلهَابِطِینَ بِأَمرِهِ وَ اَلصَّاعِدِینَ بِأَعمَالِ خَلقِهِ حُزُونَةَ مِعرَاجِهَا</span>

<span class="Translate">(23) و راههای گشاده آسمان را بی آنکه <span class="description">(بچیزی)</span> آویخته باشد منظّم و برقرار نمود شکافهای وسیعش را بهم پیوست و میان آن و مانندهایش را بهم ربط داد <span class="description">(کرات معلّقۀ در جوّ را بوسیلۀ قوّۀ جاذبه و دافعه‌ای که در آنها ایجاد فرموده ملازم هم گردانیده)</span> و برای فرود آیندگان به فرمان او <span class="description">(ملائکه‌ای که حملۀ رحمت هستند)</span> و بالا روندگانی <span class="description">(ملائکه‌ای)</span> که رفتار و کردار بندگان او را ضبط کرده <span class="description">(می‌نویسند)</span> دشواری <span class="description">(راه آمد و رفتن)</span> آنرا <span class="description">(برای آنها)</span> سهل و آسان قرار داد</span>

<span class="Revayat">وَ نَادَاهَا بَعدَ إِذ هِیَ دُخَانٌ فَالتَحَمَت عُرَی أَشرَاجِهَا وَ فَتَقَ بَعدَ اَلاِرتِتَاقِ صَوَامِتَ أَبوَابِهَا وَ أَقَامَ رَصَداً مِنَ اَلشُّهُبِ اَلثَّوَاقِبِ عَلَی نِقَابِهَا وَ أَمسَکَهَا مِن أَن تَمُورَ فِی خَرقِ اَلهَوَاءِ بِأَیدِهِ وَ أَمَرَهَا أَن تَقِفَ مُستَسلِمَةً لِأَمرِهِ</span>

<span class="Translate">(24) و چون آسمان دود و بخار بود فرمان داد تا قطعات آن که با هم فاصلۀ بسیار داشتند بهم پیوسته و گرد آمدند <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 41 ی 11 می‌فرماید: «ثُمَّ اِستَویٰ إِلَی اَلسَّمٰاءِ وَ هِیَ دُخٰانٌ فَقٰالَ لَهٰا وَ لِلأَرضِ اِئتِیٰا طَوعاً أَو کَرهاً قٰالَتٰا أَتَینٰا طٰائِعِینَ‌» ی 12 «فَقَضٰاهُنَّ سَبعَ سَمٰاوٰاتٍ فِی یَومَینِ وَ أَوحیٰ فِی کُلِّ سَمٰاءٍ أَمرَهٰا وَ زَیَّنَّا اَلسَّمٰاءَ اَلدُّنیٰا بِمَصٰابِیحَ وَ حِفظاً ذٰلِکَ تَقدِیرُ اَلعَزِیزِ اَلعَلِیمِ‌» یعنی پس از آنکه کوههای بزرگ را بروی زمین آفرید حکمت و مصلحتش بر آفریدن آسمان قرار گرفت در حالتی که دود و بخار بود، پس به آسمان و زمین فرمود بیایید و آماده باشید از روی میل یا کراهت، آسمان و زمین گفتند آمدیم اطاعت کننده و فرمانبردار، پس هفت آسمان را بمقدار دو روز بیافرید، و در هر آسمانی کار و حرکات طبیعیّه‌اش را وحی فرموده بر قرار ساخت و آسمان دنیا را به چراغها و ستارگان زینت و آرایش دادیم و آنرا محفوظ نگاه داشتیم، و آن خواست خدای غالب و توانا است که به حکمت و مصلحت هر چیز دانا است. در اینجا باید دانست که مراد از فرمان خداوند متعال به آسمان و زمین و جواب آنها و رضاء و کراهت داشتنشان، اظهار قدرت و توانائی او است باینکه در آفرینش و ایجاد اشیاء برای او هیچ گونه مشقّت و زحمتی نبوده، بلکه بمجرّد اراده و خواستن او بوجود آمده، چنانکه در س 36 ی 82 می‌فرماید: « إِنَّمٰا أَمرُهُ إِذٰا أَرٰادَ شَیئاً أَن یَقُولَ لَهُ کُن فَیَکُونُ‌» » یعنی جز این نیست امر و فرمان او که هر گاه چیزی را اراده کند و بخواهد بگوید موجود باش، بی‌درنگ بوجود آید)</span> و درهای بسته شدۀ آنرا بعد از جمع شدن <span class="description">(برای نزول رحمت و باران)</span> گشود <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 21 ی 30 می‌فرماید: «أَ وَ لَم یَرَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلأَرضَ کٰانَتٰا رَتقاً فَفَتَقنٰاهُمٰا وَ جَعَلنٰا مِنَ اَلمٰاءِ کُلَّ شَی‌ءٍ حَیٍّ أَ فَلاٰ یُؤمِنُونَ‌» یعنی کسانیکه کافر شده و بخدا و رسول نگرویدند، آیا ندیده و ندانستند که آسمانها و زمین برای آمدن باران و روییدن نباتات بسته بود پس آنها را گشودیم، و حیات و بقاء هر چیزی را از آب قرار دادیم، آیا پس از دیدن این آیات و نشانه‌های توحید ایمان نمی‌آورند. در حدیث است که شخصی از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام تفسیر این آیه را پرسید، آن حضرت فرمود: شاید تو گمان میکنی که آسمان و زمین بهم چسبیده بودند و از هم جدا شدند، گفت آری، آن حضرت فرمود: بر این عقیدۀ نادرست استغفار کن و از پروردگار آمرزش بطلب، زیرا معنی اینکه حقّ تعالی می‌فرماید: آسمان و زمین بسته بود آنست که آسمان نمی‌بارید و زمین نمی‌روئید، پس چون خداوند خلق را آفرید و جان داران را در زمین منتشر نمود آسمان را برای باریدن و زمین را برای روییدن باز کرد، سائل گفت: گواهی می‌دهم که تو از جملۀ فرزندان پیغمبران هستی، و آنچه را که آنها دانسته‌اند میدانی)</span> و از ستاره‌های درخشنده برای راههای آن نگهبان برگماشت <span class="description">(تا از آمدن شیاطین به آنجا جلوگیری کنند که سخنان فرشتگان را نشنوند، در جملات بعد امام علیه السّلام اشاره می‌فرماید)</span> و بقوّت و توانائی خود آنرا در شکاف هواء <span class="description">(فضای گشوده)</span> از اضطراب و بهم خوردگی نگاه‌داشت <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 22 ی 65 می‌فرماید: « وَ یُمسِکُ اَلسَّمٰاءَ أَن تَقَعَ عَلَی اَلأَرضِ إِلاّٰ بِإِذنِهِ‌» » یعنی آیا ندیده و ندانسته‌ای که خداوند متعال آسمان را از افتادن بر زمین نگاه می‌دارد مگر باذن و فرمان او، یعنی اگر خواست و اراده فرمود می‌افتد و فرمان داد اینکه در جای خود توقّف نموده تسلیم امر و ارادۀ او باشد (چنانکه در قرآن کریم س 30 ی 25 می‌فرماید: «وَ مِن آیٰاتِهِ أَن تَقُومَ اَلسَّمٰاءُ وَ اَلأَرضُ بِأَمرِهِ‌» یعنی از جملۀ آیات و نشانه‌های قدرت و توانائی او آنست که بامر و ارادۀ او آسمان بدون ستون و زمین بروی آب ثابت و بر قرار است))</span></span>

<span class="Revayat">وَ جَعَلَ شَمسَهَا آیَةً مُبصِرَةً لِنَهَارِهَا وَ قَمَرَهَا آیَةً مَمحُوَّةً مِن لَیلِهَا فَأَجرَاهُمَا فِی مَنَاقِلِ مَجرَاهُمَا وَ قَدَّرَ سَیرَهُمَا فِی مَدَارِجِ دَرَجِهِمَا لِیُمَیَّزَ بَینَ اَللَّیلِ وَ اَلنَّهَارِ بِهِمَا وَ لِیُعلِمَ عَدَدُ اَلسِّنِینَ وَ اَلحِسَابُ بِمَقَادِیرِهِمَا</span>

<span class="Translate">(25) و خورشید آنرا که بینا کننده <span class="description">(روشنی دهنده)</span> است علامت روز قرار داده و ماه را که نورش محو شده نشانۀ شب <span class="description">(محو ماه اشاره است باینکه نورش در پاره‌ای از شبها قسمتی از آن و در بعضی شبها تمامش پنهان می‌گردد)</span> پس آنها را در راههایی که مسیرشان است روانه ساخت و حرکتشان را در منازل و راههایی که بایستی سیر کنند تعیین نمود <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 36 ی 38 می‌فرماید: «وَ اَلشَّمسُ تَجرِی لِمُستَقَرٍّ لَهٰا ذٰلِکَ تَقدِیرُ اَلعَزِیزِ اَلعَلِیمِ‌» ی 39 «وَ اَلقَمَرَ قَدَّرنٰاهُ مَنٰازِلَ حَتّٰی عٰادَ کَالعُرجُونِ اَلقَدِیمِ‌» یعنی خورشید بجائی که برایش مقرّر گشته حرکت میکند و رفتن آنرا خدائی که بهر چیز غالب و دانا است تعیین فرموده، و سیر ماه را در منزلهایی مقرّر نمودیم تا آنگاه که چون بآخر منزلش رسیده بر گردد مانند چوب کهنه و خشک شدۀ خرما که باریک و زرد و کج شده بشکل هلال در آید خورشید و ماه را علامت و نشانۀ روز و شب قرار داد)</span> تا بسبب سیرشان شب از روز امتیاز داشته عدد و شمارۀ سالها و حساب کارها از روی حرکت آنها دانسته شود <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 17 ی 12 می‌فرماید: «وَ جَعَلنَا اَللَّیلَ وَ اَلنَّهٰارَ آیَتَینِ فَمَحَونٰا آیَةَ اَللَّیلِ وَ جَعَلنٰا آیَةَ اَلنَّهٰارِ مُبصِرَةً لِتَبتَغُوا فَضلاً مِن رَبِّکُم وَ لِتَعلَمُوا عَدَدَ اَلسِّنِینَ وَ اَلحِسٰابَ وَ کُلَّ شَی‌ءٍ فَصَّلنٰاهُ تَفصِیلاً» یعنی شب و روز را دو علامت و نشانه بر قدرت و توانائی خود قرار دادیم پس نشانۀ شب و نور آنرا محو نموده و نشانۀ روز را روشن قرار دادیم برای اینکه افزونی در معیشت را از پروردگار خودتان در خواست نمائید و شمارۀ سالها و حساب در کارها را بدانید، و ما هر چیزی را از امر دین و دنیا که بآن نیازمند هستید بطوری که اشتباهی در آن رخ ندهد بیان کردیم)</span></span>

<span class="Revayat">ثُمَّ عَلَّقَ فِی جَوِّهَا فَلَکَهَا وَ نَاطَ بِهَا زِینَتَهَا مِن خَفِیَّاتِ دَرَارِیِّهَا وَ مَصَابِیحِ کَوَاکِبِهَا</span>

<span class="Translate">(26) پس در فضای آسمان فلک را <span class="description">(کره و جسم مستدیر که مدار نجوم به آنست)</span> معلّق نگاه‌داشت و ستاره‌هایی را که مانند درّ سفید و <span class="description">(بسبب بعد و دوری آنها نسبت بما)</span> پنهان است، و ستاره‌هایی را که <span class="description">(بسبب قرب و نزدیکی آنها بما)</span> مانند چراغها روشن است زینت و آرایش آن قرار داد</span>

<span class="Revayat">وَ رَمَی مُستَرِقِی اَلسَّمعِ بِثَوَاقِبِ شُهُبِهَا وَ أَجرَاهَا عَلَی إِذلاَلِ تَسخِیرِهَا مِن ثَبَاتِ ثَابِتِهَا وَ مَسِیرِ سَائِرِهَا وَ هُبُوطِهَا وَ صُعُودِهَا وَ نُحُوسِهَا وَ سُعُودِهَا و منها فی صفة الملائکة</span>

<span class="Translate">و ستاره‌های درخشندۀ آنرا که <span class="description">(مانند تیر)</span> سوراخ میکند بطرف شیاطینی که از راه دزدی گوش می‌دهند انداخت <span class="description">(شیاطین بالا می‌رفتند تا بر اوضاع آسمان و احوال فرشتگان آگاه شده اسرار آنها را بدست آورند، و این جمله توضیح آنست که پیش فرمود که خداوند از ستاره‌های درخشنده برای آسمان نگهبان بر گماشت، نه آنکه همان جمله را تکرار فرموده باشد، و اشاره است بآنچه که در قرآن کریم س 15 ی 16 می‌فرماید: «وَ لَقَد جَعَلنٰا فِی اَلسَّمٰاءِ بُرُوجاً وَ زَیَّنّٰاهٰا لِلنّٰاظِرِینَ‌» (17) «وَ حَفِظنٰاهٰا مِن کُلِّ شَیطٰانٍ رَجِیمٍ‌» (18) «إِلاّٰ مَنِ اِستَرَقَ اَلسَّمعَ فَأَتبَعَهُ شِهٰابٌ مُبِینٌ‌» یعنی در آسمان برجها و منزلهایی برای سیر کواکب قرار داده و آنرا بنور و روشنی خورشید و ماه و ستارگان زینت دادیم تا بینایان از روی عبرت به آثار قدرت و توانائی خالق نگریسته و بیگانگی و بی همتائی او پی برند، و آنرا از بالا رفتن همۀ شیاطین که از رحمت حقّ رانده شده‌اند حفظ نمودیم و هر شیطان و دیوی که از راه دزدی بالا رفته گوش فرا دهد که از اخبار علویّه آگاه گردد ستارۀ درخشان او را پی کرده بسوزاند)</span> و ستارگانی را که ثابت بوده و آنهائی که همواره در حرکت هستند و هبوط و صعود <span class="description">(طلوع و غروب)</span> و نحوس و سعود <span class="description">(ناموافق و مساعد)</span> آنها را <span class="description">(بامر و ارادۀ خود)</span> مسخّر و برقرار فرمود <span class="description">(این جمله اشاره است بآنچه که در قرآن کریم س 7 ی 54 می‌فرماید: «إِنَّ رَبَّکُمُ اَللّٰهُ اَلَّذِی خَلَقَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلأَرضَ فِی سِتَّةِ أَیّٰامٍ ثُمَّ اِستَویٰ عَلَی اَلعَرشِ یُغشِی اَللَّیلَ اَلنَّهٰارَ یَطلُبُهُ حَثِیثاً وَ اَلشَّمسَ وَ اَلقَمَرَ وَ اَلنُّجُومَ مُسَخَّرٰاتٍ بِأَمرِهِ أَلاٰ لَهُ اَلخَلقُ وَ اَلأَمرُ تَبٰارَکَ اَللّٰهُ رَبُّ اَلعٰالَمِینَ‌» یعنی پروردگار شما خداوندی است که آسمانها و زمین را در مقدار شش روز آفرید، پس از آن آفریدن عرش را اراده فرمود «و از آثار قدرت و توانائی او آنست که» شب روشنائی روز را به تاریکی خود می‌پوشاند و بسرعت و کوشش در پی آن بوده آنرا طلب میکند، و خورشید و ماه و ستارگان فرمانبردار امر و ارادۀ او می‌باشند، آگاه باشید که آفریدن مخلوقات و امر و ارادۀ ایجاد اشیاء «بدون مادّه و مدّت» از او است، بلند مرتبه و بزرگ است خداوند که پروردگار جهانیان است. و مراد از نحس و سعد کواکب یعنی ظهور و پیدایش بدی و خوشی در احوال عالم همانا اتّصال آنها است بیکدیگر که بسا موجب اصلاح گردد مانند باریدن باران در وقت مقتضی که باعث فراوانی ارزاق شود و گاهی سبب افساد باشد مانند نباریدن باران که بر اثر آن قحطی پیش آید، و لیکن باید دانست که نحوس و سعود آنها مؤثّر در امری نیست، چه بسا هنگام خشکسالی ارزاق فراوان باشد و بر عکس در سالی که باران در وقت مقتضی باریده تنگی در معیشت روی دهد، پس باید اعتقاد داشت باینکه مؤثّر در امور اراده و خواست حقّ تعالی است و بس، چنانکه امام علیه السّلام وقتی عازم رفتن بجنگ با خوارج بود این موضوع را به عفیف برادر اشعث ابن قیس فرمود، که در شرح خطبۀ هفتاد و هشتم گذشت. و امّا نکته‌ای که یاد آوری آن لازم است و پس از تحقیق در آیات و اخبار و علوم امروزی و بحث با اساتید و بزرگان اهل فضل و دانش می‌گویم، آنست که برای دانستن حقیقت سموات هفتگانه و کرات معلّقۀ در جوّ و شهب ثواقب و استراق سمع شیاطین و هبوط و صعود کواکب و مانند این مسائل بایستی به صحّت و راستی آنچه که انبیاء و اوصیاء ایشان علیهم السّلام که علم بهر چیز را از حقّ تعالی فرا گرفته فرموده‌اند تصدیق و اعتراف نمود، و بظواهر گفتارشان ایمان آورد، زیرا اگر بخواهیم بوسیلۀ عقول ناقصه حقیقت اشیاء را درک کرده یا بآراء مختلفه و گفتارهای گوناگون تطبیق نماییم توانائی نداشته بجائی نمی‌رسیم، بلکه در وادی ضلالت و گمراهی حیران و سرگردان مانده نتیجه‌ای بدست نمی‌آوریم، و العالم بحقائق ملکه و ملکوته )</span> و قسمتی‌از این خطبه در وصف ملائکه است</span>

<span class="Revayat">ثُمَّ خَلَقَ سُبحَانَهُ لِإِسکَانِ سَمَاوَاتِهِ وَ عِمَارَةِ اَلصَّفِیحِ اَلأَعلَی مِن مَلَکُوتِهِ خَلقاً بَدِیعاً مِن مَلاَئِکَتِهِ وَ مَلَأَ بِهِم فُرُوجَ فِجَاجِهَا وَ حَشَا بِهِم فُتُوقَ أَجوَائِهَا وَ بَینَ فَجَوَاتِ تِلکَ اَلفُرُوجِ زَجَلُ اَلمُسَبِّحِینَ مِنهُم فِی حَظَائِرِ اَلقُدسِ وَ سُتُرَاتِ اَلحُجُبِ وَ سُرَادِقَاتِ اَلمَجدِ وَ وَرَاءَ ذَلِکَ اَلرَّجِیجِ اَلَّذِی تَستَکُّ مِنهُ اَلأَسمَاعُ سُبُحَاتُ نُورٍ تَردَعُ اَلأَبصَارَ عَن بُلُوغِهَا فَتَقِفُ خَاسِئَةً عَلَی حُدُودِهَا</span>

<span class="Translate">(27) خداوند سبحان پس از ایجاد آسمانها که از جملۀ ملکوت او هستند برای ساکن کردن در آنها و معمور ساختن قسمت اعلای آن جمعی از ملائکه را که مخلوق بدیع و شگفت می‌باشند آفرید و آنان را در راههای وسیع میانۀ آسمانها و گشادگیهای فضای آنها جای داد و بین آن راههای گشاده آواز تسبیح کنندگان ایشان در مکانهای پاک و پاکیزه و در پشت پرده‌های عظمت و بلند قدری <span class="description">(جاهای آمادۀ برای عبادت و بندگی ایشان)</span> بلند است، و پشت آن آواز مضطرب و نگران کننده که گوشها از آن کر می‌گردد درخشندگیهای نور و روشنائی است که دیده‌های آنها طاقت دیدار آنرا ندارند پس در جاهای خود حیران و سرگردان می‌ایستند <span class="description">(ملائکه‌ای که با تسبیح و تحمید خود در آسمانها غوغا نموده اضطراب و نگرانی بر پا کرده‌اند طاقت مشاهدۀ درخشندگیهای نور عظمت و بزرگواری حقّ تعالی را ندارند زیرا او منزّه است از اینکه دیده‌ای او را دیده و یا حقیقتش را درک کند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَنشَأَهُم عَلَی صُوَرٍ مُختَلِفَاتٍ وَ أَقدَارٍ مُتَفَاوِتَاتٍ أُولِی أَجنِحَةٍ تُسَبِّحُ جَلاَلَ عِزَّتِهِ لاَ یَنتَحِلُونَ مَا ظَهَرَ فِی اَلخَلقِ مِن صُنعِهِ وَ لاَ یَدَّعُونَ أَنَّهُم یَخلُقُونَ شَیئاً مَعَهُ مِمَّا اِنفَرَدَ بِهِ بَل عِبٰادٌ مُکرَمُونَ لاٰ یَسبِقُونَهُ بِالقَولِ وَ هُم بِأَمرِهِ یَعمَلُونَ</span>

<span class="Translate">(28) خدای تعالی آنان را بصورتها و شکلهای گوناگون دارای بالها آفرید که تسبیح کنان بزرگی و ارجمندی او را می‌ستایند <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 35 ی 1 می‌فرماید: «اَلحَمدُ لِلّٰهِ فٰاطِرِ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلأَرضِ جٰاعِلِ اَلمَلاٰئِکَةِ رُسُلاً أُولِی أَجنِحَةٍ مَثنیٰ وَ ثُلاٰثَ وَ رُبٰاعَ یَزِیدُ فِی اَلخَلقِ مٰا یَشٰاءُ إِنَّ اَللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَی‌ءٍ قَدِیرٌ» یعنی سپاس خدائی را سزا است که پدیدۀ آورندۀ آسمانها و زمین است فرشتگان را رسولان و پیغام آورندگان بسوی انبیاء قرار داد، و آنها دارای بالهای متعدّده‌ای هستند دو، دو، و سه، سه، و چهار، چهار «مراد خصوصیّت اعداد نیست، چنانکه می‌فرماید:» در آفرینش خود زیاد میکند آنچه که بخواهد، زیرا خداوند بر همه چیز قادر و توانا است آنچه که در آفریده‌ها آشکار و نمایان از صنع پروردگار است بخود نمی‌بندند (مانند بشر ادّعای ربوبیّت و پروردگاری نمی‌کنند) و ادّعا نمی‌نمایند خلق کردن چیزی را که خالق و ایجاد کننده او تنها خدا است (خود را شریک خدا نمی‌دانند بر خلاف قول بت پرستان که آنان را شریک خدا می‌دانستند) بلکه آنان بندگانی گرامی شده، هستند که در گفتار بر خداوند پیشی نگرفته طبق امر و فرمان او رفتار می‌نمایند (بی اجازۀ حقّ تعالی سخنی نگفته بر خلاف امرش کاری انجام نمی‌دهند، چنانکه در قرآن کریم س 21 ی 26 می‌فرماید: «وَ قٰالُوا اِتَّخَذَ اَلرَّحمٰنُ وَلَداً سُبحٰانَهُ بَل عِبٰادٌ مُکرَمُونَ‌» ی 27 «لاٰ یَسبِقُونَهُ بِالقَولِ وَ هُم بِأَمرِهِ یَعمَلُونَ‌» یعنی کفّار از روی جهل و نادانی گفتند: خدای بخشنده گرفت از فرشتگان فرزند، حقّ تعالی از اینگونه گفتار منزّه و پاک است، بلکه فرشتگان بندگانی هستند گرامی شده که در گفتار از او پیشی نگرفته به دستورش رفتار میکنند))</span></span>

<span class="Revayat">جَعَلَهُم فِیمَا هُنَالِکَ أَهلَ اَلأَمَانَةِ عَلَی وَحیِهِ وَ حَمَّلَهُم إِلَی اَلمُرسَلِینَ وَدَائِعَ أَمرِهِ وَ نَهیِهِ وَ عَصَمَهُم مِن رَیبِ اَلشُّبُهَاتِ فَمَا مِنهُم زَائِغٌ عَن سَبِیلِ مَرضَاتِهِ وَ أَمَدَّهُم بِفَوَائِدِ اَلمَعُونَةِ وَ أَشعَرَ قُلُوبَهُم تَوَاضُعَ إِخبَاتِ اَلسَّکِینَةِ وَ فَتَحَ لَهُم أَبوَاباً ذُلُلاً إِلَی تَمَاجِیدِهِ وَ نَصَبَ لَهُم مَنَاراً وَاضِحَةً عَلَی أَعلاَمِ تَوحِیدِهِ</span>

<span class="Translate">(29) و آنان را <span class="description">(بعضی را)</span> در جای خود امین بر وحی خویش گردانیده وادارشان کرد تا امانتهای امر و نهی او را به پیغمبران برسانند <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 22 ی 25 می‌فرماید: «اَللّٰهُ یَصطَفِی مِنَ اَلمَلاٰئِکَةِ رُسُلاً وَ مِنَ اَلنّٰاسِ إِنَّ اَللّٰهَ سَمِیعٌ بَصِیرٌ» یعنی خداوند وحی را بوسیلۀ رسولان و فرستادگانی که از ملائکه اختیار میکند به پیغمبرانی که از میان مردم بر می‌گزیند می‌فرستد، و بتحقیق خداوند گفتار پیغمبران را هنگام تبلیغ شنوا است و به احوال امّتهای آنان بینا. و چنانکه امام علیه السّلام در خطبۀ یکم فرمود: وَ مِنهُم أُمَنٰآءُ عَلیٰ وَحیِهِ‌، وَ أَلسِنَةٌ إِلیٰ رُسُلِهِ‌، وَ مُختَلِفُونَ بِقَضٰائِه وَ أَمرِهِ یعنی دسته‌ای از فرشتگان امین بر وحی خداوند متعال هستند و برای پیغمبران او زبانها و ترجمانانند و برای رساندن حکم و فرمانش آمد و رفت کنندگان)</span> و همۀ فرشتگان را از شکّ و شبهه‌ها <span class="description">(وسوسه‌های شیطان)</span> معصوم نگاه‌داشت پس نیست از ایشان که از راه رضاء و خوشنودی خداوند منحرف گردد و آنان را کمک و یاری کرده اسباب طاعات را بر ایشان فراهم نمود و تواضع را که مستلزم فروتنی و وقار و آرامی است شعار دلهاشان قرار داد و ابواب سپاسگزاری و بزرگواری خود را که سهل و آسان است <span class="description">(شیطان و نفس امّاره جلوگیر از آنها نیست)</span> برای آنان گشود و علامتهای آشکار <span class="description">(ادلّۀ قطعیّه)</span> بر نشانه‌های توحید و یگانگی خود را برای آنها برپا نمود</span>

<span class="Revayat">لَم تُثقِلهُم مُوصِرَاتُ اَلآثَامِ وَ لَم تَرتَحِلهُم عُقَبُ اَللَّیَالِی وَ اَلأَیَّامِ وَ لَم تَرمِ اَلشُّکُوکُ بِنَوَازِعِهَا عَزِیمَةَ إِیمَانِهِم وَ لَم تَعتَرِکِ اَلظُّنُونُ عَلَی مَعَاقِدِ یَقِینِهِم وَ لاَ قَدَحَت قَادِحَةُ اَلإِحَنِ فِیمَا بَینَهُم وَ لاَ سَلَبَتهُمُ اَلحَیرَةُ مَا لاَقَ مِن مَعرِفَتِهِ بِضَمَائِرِهِم وَ سَکَنَ مِن عَظَمَتِهِ وَ هَیبَةِ جَلاَلِهِ فِی أَثنَاءِ صُدُورِهِم وَ لَم تَطمَع فِیهِمُ اَلوَسَاوِسُ فَتَقتَرِعَ بِرَینِهَا عَلَی فِکرِهِم</span>

<span class="Translate">(30) بار گناهان بر دوش آنان سنگینی فرود نیاورده <span class="description">(مرتکب گناهی نمی‌شوند، زیرا دارای شهوات و نفس امّاره نیستند)</span> و پی در پی آمدن شبها و روزها در ایشان تغییری نداده <span class="description">(تا بسبب آن مانند بشر ضعف قوا و پیری و شکستگی بآنها روی دهد)</span> و ایمانشان را هیچ گونه شکّ‌ و ریبی متزلزل نساخته و هیچ نوع ظنّ و گمانی بر یقین و باور محکم و استوارشان <span class="description">(بتوحید و یگانگی خداوند)</span> وارد نگشته <span class="description">(تا ظنّ و یقین با هم زد و خورد کرده سستی در ایمانشان هویدا گردد)</span> و آتش کینه و دشمنی میان ایشان <span class="description">(برای امتیاز مراتب با یکدیگر)</span> افروخته نشده است <span class="description">(زیرا هیچیک از آنها بدیگری حسد نبرد تا سبب فتنه و فساد و دشمنی گردد)</span> و حیرت و سرگردانی برای ایشان نیست تا معرفت و شناسایی حقّ را که در دلهاشان جای داده‌اند از آنها برباید <span class="description">(زیرا منشأ حیرت و سرگردانی معارضۀ و هم با عقل است و وهم در آنان راه ندارد)</span> و عظمت و بزرگواری حقّ تعالی در وسط سینه‌هایشان جای گرفته <span class="description">(که بغیر از خدا کسی در دل آنها راه نیافته)</span> و وسوسه‌ها <span class="description">(ی شیطان)</span> در ایشان طمع نکرده تا بر فکر و اندیشه‌هایشان مسلّط شود <span class="description">(و دلشان را چرکین کرده آنها را از یاد خدا باز دارد)</span></span>

<span class="Revayat">مِنهُم مَن هُوَ فِی خَلقِ اَلغَمَامِ اَلدُّلَّحِ وَ فِی عِظَمِ اَلجِبَالِ اَلشُّمَّخِ وَ فِی قُترَةِ اَلظَّلاَمِ اَلأَیهَمِ وَ مِنهُم مَن قَد خَرَقَت أَقدَامُهُم تُخُومَ اَلأَرضِ اَلسُّفلَی فَهِیَ کَرَایَاتٍ بِیضٍ قَد نَفَذَت فِی مَخَارِقِ اَلهَوَاءِ وَ تَحتَهَا رِیحٌ هَفَّافَةٌ تَحبِسُهَا عَلَی حَیثُ اِنتَهَت مِنَ اَلحُدُودِ اَلمُتَنَاهِیَةِ</span>

<span class="Translate">(31) از فرشتگان دسته‌ای هستند که در میان ابرهای پر باران و در کوههای بزرگ و بلند و در تیرگی تاریکی که راه در آن گم گردد قرار گرفته اند <span class="description">(جمعی در میان ابرها جای گرفته موکّلند برای باریدن برف و باران و برخی در میان کوهها برای حفظ و نگهبانی آنها و گروهی در تاریکی‌ها برای راهنمائی مردمی که راه را گم کرده و سرگردانند، و یا مقصود از این جمله تشبیه آنان است در لطافت جسم به ابرها و در عظمت و بزرگی خلقت و آفرینش به کوهها و در سیاهی به تاریکیها)</span> و بعضی از آنان فرشتگانی هستند که قدمهایشان زمین را سوراخ کرده به پائین ترین نقطۀ آخر زمین رسیده و قدمهاشان به بیرقهای سفیدی ماند که در میان هواء و جای خالی فرو رفته و در زیر قدمهاشان بادی است خوشبو که آنها را در جائیکه رسیده و قرار گرفته اند نگاه‌داشته است</span>

<span class="Revayat">قَدِ اِستَفرَغَتهُم أَشغَالُ عِبَادَتِهِ وَ وَصَلَت حَقَائِقُ اَلإِیمَانِ بَینَهُم وَ بَینَ مَعرِفَتِهِ وَ قَطَعَهُمُ اَلإِیقَانُ بِهِ إِلَی اَلوَلَهِ إِلَیهِ وَ لَم تُجَاوِز رَغَبَاتُهُم مَا عِندَهُ إِلَی مَا عِندَ غَیرِهِ قَد ذَاقُوا حَلاَوَةَ مَعرِفَتِهِ وَ شَرِبُوا بِالکَأسِ اَلرَّوِیَّةِ مِن مَحَبَّتِهِ وَ تَمَکَّنَت مِن سُوَیدَاءِ قُلُوبِهِم وَشِیجَةُ خِیفَتِهِ</span>

<span class="Translate">(32) عبادت و بندگی خداوند ایشان را از هر کار باز داشته و حقائق ایمان بین ایشان و معرفت و شناسایی پروردگار وسیله گردیده است <span class="description">(نیکوئی عقائد سبب شده که حقّتعالی را شناخته پرستش می‌نمایند)</span> و یقین و باورشان باو آنها را از توجّه بدیگری منصرف ساخته و از شدّت شوق و دوستی او تمام توجّه ایشان بجانب او است، و آنچه بخواهند از او می‌طلبند و از دیگری توقّعی ننموده اند حلاوت و شیرینی معرفت و شناسایی او را چشیده از جام سیراب کننده‌ای که مملوّ از محبّت و دوستی او است آشامیده اند و <span class="description">(بجهت معرفت به عظمت و قدرت خداوند سبحان)</span> خوف و ترس <span class="description">(از عذاب)</span> او در سویدای دلهاشان ریشه دوانده و جایگیر شده است</span>

<span class="Revayat">فَحَنَوا بِطُولِ اَلطَّاعَةِ اِعتِدَالَ ظُهُورِهِم وَ لَم یُنفِد طُولُ اَلرَّغبَةِ إِلَیهِ مَادَّةَ تَضَرُّعِهِم وَ لاَ أَطلَقَ عَنهُم عَظِیمُ اَلزُّلفَةِ رِبَقَ خُشُوعِهِم وَ لَم یَتَوَلَّهُمُ اَلإِعجَابُ فَیَستَکثِرُوا مَا سَلَفَ مِنهُم وَ لاَ تَرَکَت لَهُمُ اِستِکَانَةُ اَلإِجلاَلِ نَصِیباً فِی تَعظِیمِ حَسَنَاتِهِم وَ لَم تَجرِ اَلفَتَرَاتُ فِیهِم عَلَی طُولِ دُءُوبِهِم</span>

<span class="Translate">(33) و از بسیاری طاعت و بندگی کمرهاشان خم گردیده و بسیاری رغبت و میل ایشان بسوی او تضرّع و زاری آنها را تمام نکرده <span class="description">(همواره بپرستش او مشغولند)</span> و بلندی مرتبت و منزلت ریسمان خاکساری را از گردنشان باز نکرده <span class="description">(با مقام ارجمند، بسیار متواضعند)</span> و عجب و خودپسندی بر آنها راه نیافته تا عبادات خود را بسیار شمارند و خضوع و زاری آنان در برابر جلالت و بزرگی حقّ باعث نگشته که اعمال حسنۀ خود را بزرگ دانسته <span class="description">(اهمیّتی بآن دهند)</span> و از بسیاری کوشش ایشان در کار <span class="description">(عبادت و بندگی)</span> سستی بر آنها مستولی نشده <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 21 ی 20 میفرماید: «یُسَبِّحُونَ اَللَّیلَ وَ اَلنَّهٰارَ لاٰ یَفتُرُونَ‌» یعنی فرشتگان شب و روز پیوسته خداوند را تسبیح کرده هیچ گاه خسته نمی‌شوند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَم تَغِض رَغَبَاتُهُم فَیُخَالِفُوا عَن رَجَاءِ رَبِّهِم وَ لَم تَجِفَّ لِطُولِ اَلمُنَاجَاةِ أَسَلاَتُ أَلسِنَتِهِم وَ لاَ مَلَکَتهُمُ اَلأَشغَالُ فَتَنقَطِعَ بِهَمسِ اَلجُؤَارِ إِلَیهِ أَصوَاتُهُم وَ لَم تَختَلِف فِی مَقَاوِمِ اَلطَّاعَةِ مَنَاکِبُهُم وَ لَم یَثنُوا إِلَی رَاحَةِ اَلتَّقصِیرِ فِی أَمرِهِ رِقَابَهُم وَ لاَ تَعدُو عَلَی عَزِیمَةِ جِدِّهِم بَلاَدَةُ اَلغَفَلاَتِ وَ لاَ تَنتَضِلُ فِی هِمَمِهِم خَدَائِعُ اَلشَّهَوَاتِ</span>

<span class="Translate">(34) و رغبتهای ایشان به پروردگارشان کم نگشته تا از امیدواری باو چشم بپوشند <span class="description">(و بدیگری دل بندند)</span> و طول مناجات و راز و نیاز <span class="description">(با خدای تعالی)</span> اطراف زبانشان را خشک نکرده و کارهایی آنان را مشغول ننموده تا آوازهای پنهانی و راز و نیازی که با حقّ دارند منقطع شود و در جاهایی که برای طاعت و بندگی ایستاده اند دوشهایشان از یکدیگر سوا نمی‌شود <span class="description">(همه با هم دوش به دوش در صفّهای عبادت بپرستش خداوند مشغول و از جای خویش منحرف نشوند)</span> و <span class="description">(از رنج در عبادات و بسیاری بندگی)</span> راحتی و آسایش نطلبیده اند تا گردن از زیر بار امر و فرمان حقّ تعالی تهی کرده تقصیر نمایند <span class="description">(زیرا رنج و راحتی از لوازم مزاج حیوانی است و فرشتگان از این اوصاف منزّه هستند)</span> و بر تصمیم و کوشش ایشان <span class="description">(در عبادات)</span> نفهمی و فراموشی غلبه پیدا نمی‌کند و شهوتها و خواهشها به تیرهای خدعه و فریب همّت و کوشش آنان را <span class="description">(در طاعات)</span> از بین نمی‌برد <span class="description">(زیرا فرشتگان دارای قوّۀ شهویّه نیستند تا فریب خورده از عبادت دست بردارند)</span></span>

<span class="Revayat">قَدِ اِتَّخَذُوا ذَا اَلعَرشِ ذَخِیرَةً لِیَومِ فَاقَتِهِم وَ یَمَّمُوهُ عِندَ اِنقِطَاعِ اَلخَلقِ إِلَی اَلمَخلُوقِینَ بِرَغبَتِهِم لاَ یَقطَعُونَ أَمَدَ غَایَةِ عِبَادَتِهِ وَ لاَ یَرجِعُ بِهِمُ اَلاِستِهتَارُ بِلُزُومِ طَاعَتِهِ إِلاَّ إِلَی مَوَادَّ مِن قُلُوبِهِم غَیرِ مُنقَطِعَةٍ مِن رَجَائِهِ وَ مَخَافَتِهِ لَم تَنقَطِع أَسبَابُ اَلشَّفَقَةِ مِنهُم فَیَنُوا فِی جِدِّهِم</span>

<span class="Translate">(35) دارای عرش <span class="description">(خداوند سبحان)</span> را برای روز حاجت و نیازمندی ذخیره قرار داده‌اند و رغبت و میل ایشان بسوی او است حتّی زمانیکه خلایق از او دست برداشته به مخلوقات متوجّه گردند بپایان منتهی درجۀ عبادت و بندگی او نمی‌رسند <span class="description">(زیرا مراتب و درجات معرفت و شناسایی خداوند متعال غیر متناهی است، پس هر مرتبه‌ای تحصیل نموده بر طبق آن او را عبادت نمایند مرتبۀ بالاتری دارد، و وصول بمنتهی درجۀ عبادت او برای هیچکس ممکن نیست)</span> و شوق و دوست داشتن اشتغال ایشان بطاعت و بندگی او بر اثر علاقه‌ای است که در دلهای آنان است و موادّ آن عبارت است از امیدواری به رحمت و ترس از عذاب او که هیچ گاه از آنها جدا نمی‌شود <span class="description">(همیشه دارای خوف و رجاء بوده از عبادت آنی منفکّ و جدا نمی‌گردند)</span> و آنچه سبب خوف و ترس از عذاب است از نظر ایشان محو نگشته تا از خدمت و کوشش خود دست برداشته سستی و تنبلی نشان دهند</span>

<span class="Revayat">وَ لَم تَأسِرهُمُ اَلأَطمَاعُ فَیُؤثِرُوا وَشِیکَ اَلسَّعیِ عَلَی اِجتِهَادِهِم وَ لَم یَستَعظِمُوا مَا مَضَی مِن أَعمَالِهِم وَ لَوِ اِستَعظَمُوا ذَلِکَ لَنَسَخَ اَلرَّجَاءُ مِنهُم شَفَقَاتِ وَجَلِهِم وَ لَم یَختَلِفُوا فِی رَبِّهِم بِاستِحوَاذِ اَلشَّیطَانِ عَلَیهِم وَ لَم یُفَرِّقهُم سُوءُ اَلتَّقَاطُعِ وَ لاَ تَوَلاَّهُم غِلُّ اَلتَّحَاسُدِ وَ لاَ تَشَعَّبَتهُم مَصَارِفُ اَلرَّیبِ وَ لاَ اِقتَسَمَتهُم أَخیَافُ اَلهِمَمِ</span>

<span class="Translate">(36) و طمعها <span class="description">(ی دنیویّ‌)</span> آنان را اسیر و گرفتار نکرده تا بسیاری سعی و کوشش <span class="description">(دنیا)</span> را بر جدّ و جهد <span class="description">(برای تحصیل سعادت همیشگی آخرت)</span> اختیار نمایند و اعمال و طاعاتی که بجا آورده‌اند بزرگ ندانسته اند <span class="description">(تا بسبب آن مغرور گشته به پاداش کردار خود امیدوار باشند)</span> و اگر بزرگ دانسته بودند امیدواری آنها <span class="description">(به پاداش عبادت)</span> انواع خوف و ترس را از ایشان زائل می‌ساخت <span class="description">(در صورتیکه آنان همیشه خائف و ترسناک هستند)</span> و بجهت استیلای شیطان بر ایشان در بارۀ پروردگارشان اختلافی نداشته اند <span class="description">(شیطان بر آنان دست نیافته تا در باب حقّ تعالی بر خلاف یکدیگر سخن گویند)</span> و جدائی از هم و بدی دشمنی با یکدیگر آنها را متفرّق نساخته است و کینۀ حسد بر یکدیگر بآنان راه نیافته و انواع شکّ و ریب آنها را دسته دسته نگردانیده و همّتها و تصمیمها ایشان را چند قسم ننموده <span class="description">(همّت بلندشان صرف طاعت و بندگی خداوند متعال میشود)</span></span>

<span class="Revayat">فَهُم أُسَرَاءُ إِیمَانٍ لَم یَفُکَّهُم مِن رِبقَتِهِ زَیغٌ وَ لاَ عُدُولٌ وَ لاَ وَنًی وَ لاَ فُتُورٌ وَ لَیسَ فِی أَطبَاقِ اَلسَّمَاءِ مَوضِعُ إِهَابٍ إِلاَّ وَ عَلَیهِ مَلَکٌ سَاجِدٌ أَو سَاعٍ حَافِدٌ یَزدَادُونَ عَلَی طُولِ اَلطَّاعَةِ بِرَبِّهِم عِلماً وَ تَزدَادُ عِزَّةُ رَبِّهِم فِی قُلُوبِهِم عِظَماً و منها فی صفة الأرض و دحوها علی الماء</span>

<span class="Translate">(37) پس فرشتگان اسیر و گرفتار ایمان هستند <span class="description">(بطوریکه ممکن نیست دست از آن کشیده بر خلاف امر و فرمان الهیّ‌ رفتار کنند)</span> میل و عدول <span class="description">(از حقّ‌)</span> و سستی و کاهلی <span class="description">(در عبادت)</span> آنها را از ایمان جدا ننموده است و نیست در طبقات آسمانها جای پوستی مگر آنکه بر آن فرشته ای است در حالت سجده و یا فرشته‌ای است که شتابان <span class="description">(بانجام امر حقّ تعالی)</span> سعی و کوشش دارد بر اثر بسیاری طاعت و بندگی پروردگارشان علم و یقین خود را زیاد میکنند و عزّت و سلطنت پروردگارشان عظمت و بزرگی را در دلهاشان می‌افزاید <span class="description">(خلاصه غرض آن حضرت از بیان اوصاف مختلفۀ فرشتگان آنست که مردم رفتار آنان را سر مشق قرار داده در باب خدا پرستی از آنها پیروی کرده و از وسوسه‌های شیاطین دوری نمایند )</span> و قسمتی‌از این خطبه در بیان چگونگی آفرینش زمین و گسترانیده شدن بر روی آب است <span class="description">(در این فصل تدبیر و حکمت خداوند سبحان را «در کیفیّت ایجاد زمین و خلقت ابر و باران و برق و نباتات و جمادات و انهار که برای بشر سود بیشمار دارد» در ضمن اشارۀ به قدرت و توانائی او بیان فرموده)</span></span>

<span class="Revayat">کَبَسَ اَلأَرضَ عَلَی مَورِ أَموَاجٍ مُستَفحِلَةٍ وَ لُجَجِ بِحَارٍ زَاخِرَةٍ تَلتَطِمُ أَوَاذِیُّ أَموَاجِهَا وَ تَصطَفِقُ مُتَقَاذِفَاتُ أَثبَاجِهَا وَ تَرغُو زَبَداً کَالفُحُولِ عِندَ هَیَاجِهَا فَخَضَعَ جِمَاحُ اَلمَاءِ اَلمُتَلاَطِمِ لِثِقلِ حَملِهَا</span>

<span class="Translate">(38) خداوند متعال <span class="description">(بیشتر)</span> زمین را فرو برد در جنبش موجها <span class="description">(ی آب)</span> که مانند حیوان نر بر مادۀ خود هنگام صولت و هیجان می‌باشد و در دریاهایی که مملوء و پر از آب است در حالتی که موجهای با عظمت آن دریاها متلاطم بوده دیگری را از خود دفع می‌نماید و مانند حیوانهای نر که هنگام هیجان شهوت و مستی کف بر لب می‌آورند پس آب متلاطم بجهت سنگینی زمین که در بر گرفت از هیجان و سرکشی خود دست برداشته خضوع و فروتنی پیشه گرفت</span>

<span class="Revayat">وَ سَکَنَ هَیجُ اِرتِمَائِهِ إِذ وَطِئَتهُ بِکَلکَلِهَا وَ ذَلَّ مُستَخذِیاً إِذ تَمَعَّکَت عَلَیهِ بِکَوَاهِلِهَا فَأَصبَحَ بَعدَ اِصطِخَابِ أَموَاجِهِ سَاجِیاً مَقهُوراً وَ فِی حَکَمَةِ اَلذُّلِّ مُنقَاداً أَسِیراً وَ سَکَنَتِ اَلأَرضُ مَدحُوَّةً فِی لُجَّةِ تَیَّارِهِ وَ رَدَّت مِن نَخوَةِ بَأوِهِ وَ اِعتِلاَئِهِ وَ شُمُوخِ أَنفِهِ وَ سُمُوِّ غُلَوَائِهِ وَ کَعَمَتهُ عَلَی کِظَّةِ جِریَتِهِ فَهَمَدَ بَعدَ نَزَقَاتِهِ وَ لَبَدَ بَعدَ زَیَفَانِ وَثَبَاتِهِ</span>

<span class="Translate">(39) و چون زمین در آن فرو رفته گسترده شد هیجان موج و زیر و رو شدنش آرامش یافت، و هنگامیکه به دوشهای خود <span class="description">(جوانبش)</span> بر روی آب غلطید <span class="description">(قرار گرفت امواج)</span> آب ذلیل و شکسته <span class="description">(ساکن)</span> گشت و بعد از هیاهو و غوغا امواجش آرمیده مغلوب و در حلقۀ آهنین لجام گردن نهاده فرمانبردار و اسیر و گرفتار شد <span class="description">(خلاصه پس از قرار گرفتن زمین بر آب و امواج آن ساکن گردید)</span> و زمین در میان آن آب پر موج قرار گرفته آنرا از تکبّر و نخوت و سرکشی و بلند پروازی و بزرگی <span class="description">(که بر اثر جوش و خروش امواج خود غوغایی بر پا کرده بود)</span> باز داشت و از شدّت جریانش <span class="description">(زیر و رو شدن)</span> مانع شد پس آب بعد از خفّت و پستی‌ها فرو نشست و بعد از سرکشی و بر جستن <span class="description">(روی هم غلطیدن)</span> دور زمین را گرفت</span>

<span class="Revayat">فَلَمَّا سَکَنَ هَیجُ اَلمَاءِ مِن تَحتِ أَکنَافِهَا وَ حَمَلَ شَوَاهِقَ اَلجِبَالِ اَلشُّمَّخِ اَلبُذَّخِ عَلَی أَکتَافِهَا فَجَّرَ یَنَابِیعَ اَلعُیُونِ مِن عَرَانِینِ أُنُوفِهَا وَ فَرَّقَهَا فِی سُهُوبِ بِیدِهَا وَ أَخَادِیدِهَا وَ عَدَّلَ حَرَکَاتِهَا بِالرَّاسِیَاتِ مِن جَلاَمِیدِهَا وَ ذَوَاتِ اَلشَّنَاخِیبِ اَلشُّمِّ مِن صَیَاخِیدِهَا فَسَکَنَت مِنَ اَلمَیَدَانِ لِرُسُوبِ اَلجِبَالِ فِی قِطَعِ أَدِیمِهَا وَ تَغَلغُلِهَا مُتَسَرِّبَةً فِی جَوبَاتِ خَیَاشِیمِهَا وَ رُکُوبِهَا أَعنَاقَ سُهُولِ اَلأَرَضِینَ وَ جَرَاثِیمِهَا</span>

<span class="Translate">(40) پس چون هیجان آن در زیر نواحی زمین آرام گرفت و خداوند سبحان کوههای بلند و بزرگ را بر دوشها <span class="description">(گوشه‌ها)</span> ی آن نصب کرد راه چشمه های آب را از بالای زمین باز نمود و در بیابانهای گشاده و اطراف و جوانب آن پراکنده ساخت و حرکات زمین را بسبب کوههای ثابت و برقرار که از قطعۀ سنگ سخت و عظیم و بلند فراهم آمد، ساکن نمود پس زمین هم بجهت فرو رفتن کوهها در گوشه‌های سطح آن و نصب شدن در اعماقش و قرار گرفتن پست و بلندیهای آن از حرکت و جنبش آرام گرفت</span>

<span class="Revayat">وَ فَسَحَ بَینَ اَلجَوِّ وَ بَینَهَا وَ أَعَدَّ اَلهَوَاءَ مُتَنَسَّماً لِسَاکِنِهَا وَ أَخرَجَ إِلَیهَا أَهلَهَا عَلَی تَمَامِ مَرَافِقِهَا ثُمَّ لَم یَدَع جُرُزَ اَلأَرضِ اَلَّتِی تَقصُرُ مِیَاهُ اَلعُیُونِ عَن رَوَابِیهَا وَ لاَ تَجِدُ جَدَاوِلُ اَلأَنهَارِ ذَرِیعَةً إِلَی بُلُوغِهَا حَتَّی أَنشَأَ لَهَا نَاشِئَةَ سَحَابٍ تُحیِی مَوَاتَهَا وَ تَستَخرِجُ نَبَاتَهَا</span>

<span class="Translate">(41) و حقّ تعالی میان فضاء و زمین را فراخ نموده هواء را برای نفس کشیدن ساکنین آن مهیّا فرمود و اهل زمین را با جمیع آنچه بآن نیازمندند <span class="description">(برای زندگی کردن بر روی آن)</span> بیافرید پس از آن زمین بی گیاه را که آب چشمه‌ها بجهت بلندی بآن نمی‌رسد و نهرهای کوچک و رودخانه‌ها بر فراز آن راه نیابد بحال خود نگذاشت تا ابر را که در هوا پدید آمده خلق فرمود که مردۀ آنرا زنده کند <span class="description">(زمین را آب داده)</span> و گیاه آنرا برویاند <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 32 ی 27 می‌فرماید: «أَ وَ لَم یَرَوا أَنّٰا» «نَسُوقُ اَلمٰاءَ إِلَی اَلأَرضِ اَلجُرُزِ فَنُخرِجُ بِهِ زَرعاً تَأکُلُ مِنهُ أَنعٰامُهُم وَ أَنفُسُهُم أَ فَلاٰ یُبصِرُونَ‌» یعنی آیا ندیدند که ما بزمین بی گیاه باران می‌فرستیم پس گیاه آنرا که چهار پایان ایشان و خودشان می‌خورند بیرون می‌آوریم، آیا نمی‌بینند این همه آثار و نشانه‌های قدرت و توانائی پروردگار را)</span></span>

<span class="Revayat">أَلَّفَ غَمَامَهَا بَعدَ اِفتِرَاقِ لُمَعِهِ وَ تَبَایُنِ قَزَعِهِ حَتَّی إِذَا تَمَخَّضَت لُجَّةُ اَلمُزنِ فِیهِ وَ اِلتَمَعَ بَرقُهُ فِی کُفَفِهِ وَ لَم یَنَم وَمِیضُهُ فِی کَنَهوَرِ رَبَابِهِ وَ مُتَرَاکِمِ سَحَابِهِ أَرسَلَهُ سَحّاً مُتَدَارِکاً قَد أَسَفَّ هَیدَبُهُ تَمرِیهِ اَلجَنُوبُ دِرَرَ أَهَاضِیبِهِ وَ دَفعَ شَآبِیبِهِ فَلَمَّا أَلقَتِ اَلسَّحَابُ بَرکَ بَوَانِیهَا وَ بَعَاعَ مَا اِستَقَلَّت بِهِ مِنَ اَلعِبءِ اَلمَحمُولِ عَلَیهَا أَخرَجَ بِهِ مِن هَوَامِدِ اَلأَرضِ اَلنَّبَاتَ وَ مِن زُعرِ اَلجِبَالِ اَلأَعشَابَ</span>

<span class="Translate">(42) پاره‌های ابر درخشنده را که برای باریدن بر زمین آماده و از یکدیگر جدا و پراکنده بود بهم پیوست تا اینکه ابرهای سفید که پر آب بود به جنبش در آمده مهیّای باریدن گردید و در اطراف ابرهای کشیده و دائره مانند، برق آن درخشید و روشنیش در میان قطعه‌های بزرگ ابرهای سفید روی هم قرار گرفته تمام نشده پی در پی ابر بارنده فرستاد پس باران آن که بسبب ثقل و سنگینی مائل به پائین آمدن بود بزمین نزدیک شد و پیاپی باد جنوب آنرا حرکت داده بارانهایش را بیرون می‌آورد <span class="description">(و مانند دوشیدن شیراز پستان حیوانات آنرا می‌دوشید)</span> پس چون ابر <span class="description">(مانند شتر سنگین بار که سینه بر زمین می‌نهد)</span> سینۀ خود و اطراف آنرا بر زمین افکند <span class="description">(باران بارید)</span> و آب فراوانی را که در برداشت فرو ریخت خداوند متعال از زمینهای خشک گیاه‌ها را و از کوههای خالی علفهای تازه و تر رویانید <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 22 ی 5 می‌فرماید: «وَ تَرَی اَلأَرضَ هٰامِدَةً فَإِذٰا أَنزَلنٰا عَلَیهَا اَلمٰاءَ اِهتَزَّت وَ رَبَت وَ أَنبَتَت مِن کُلِّ زَوجٍ بَهِیجٍ‌» یعنی زمین خشک و بی‌گیاه را می‌بینی پس آنگاه که ما باران بر آن می‌فرستیم به جنبش در آمده افزایش یابد و از هر صنف، گیاه زیبا برویاند)</span></span>

<span class="Revayat">فَهِیَ تَبهَجُ بِزِینَةِ رِیَاضِهَا وَ تَزدَهِی بِمَا أُلبِسَتهُ مِن رَیطِ أَزَاهِیرِهَا وَ حِلیَةِ مَا سُمِّطَت بِهِ مِن نَاضِرِ أَنوَارِهَا</span>

<span class="Translate">(43) پس زمین به مرغزارهای خود که بآنها زینت داده شده شادی میکند <span class="description">(جلوۀ نیکوئی می‌یابد)</span> و بآنچه که در آن روییده و بآن آراسته گردیده از قبیل شکوفه‌ها و گلهای درخشنده و تازه فخر و خود نمائی می‌نماید <span class="description">(سبز و خرّم می‌گردد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ جَعَلَ ذَلِکَ بَلاَغاً لِلأَنَامِ وَ رِزقاً لِلأَنعَامِ وَ خَرَقَ اَلفِجَاجَ فِی آفَاقِهَا وَ أَقَامَ اَلمَنَارَ لِلسَّالِکِینَ عَلَی جَوَادِّ طُرُقِهَا</span>

<span class="Translate">(44) و حقّ تعالی آن گیاهها را توشۀ مردم و روزی چهارپایان قرار داده در اطراف زمین راههای گشاده باز کرد <span class="description">(تا بهر جا که خواهند آمد و رفت نمایند)</span> و در میان راهها برای روندگان علامات و نشانه‌هایی <span class="description">(مانند ستاره‌ها و کوهها)</span> بر پا نمود <span class="description">(تا به اطراف جهان راه بیابند. چنانکه در قرآن کریم س 43 ی 10 می‌فرماید: «اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ اَلأَرضَ مَهداً وَ جَعَلَ لَکُم فِیهٰا سُبُلاً لَعَلَّکُم تَهتَدُونَ‌» یعنی او است خدائی که زمین را برای شما گهواره وار گسترانید تا بر آن قرار گیرید و راههایی در آن برای شما قرار داد تا بهر جا که بخواهید آمد و رفت کنید، امیدوار باشید که هدایت بیابید )</span></span>

<span class="Revayat">فَلَمَّا مَهَّدَ أَرضَهُ وَ أَنفَذَ أَمرَهُ اِختَارَ آدَمَ علیه‌السلام خِیرَةً مِن خَلقِهِ وَ جَعَلَهُ أَوَّلَ جِبِلَّتِهِ وَ أَسکَنَهُ جَنَّتَهُ وَ أَرغَدَ فِیهَا أُکُلَهُ وَ أَوعَزَ إِلَیهِ فِیمَا نَهَاهُ عَنهُ وَ أَعلَمَهُ أَنَّ فِی اَلإِقدَامِ عَلَیهِ اَلتَّعَرُّضَ لِمَعصِیَتِهِ وَ اَلمُخَاطَرَةَ بِمَنزِلَتِهِ</span>

<span class="Translate">(45) پس از آنکه حقّ تعالی زمین را پهن کرد و امر خود را به آفرینش انسان جاری ساخت آدم علیه السّلام را برگزید و او را افضل و برتر از سائر مخلوقاتش گردانید و او را نخستین مخلوق خویش قرار داده در بهشت ساکن نمود و روزیش را در آنجا فراوان کرد و در آنچه او را از خوردنش نهی نمود سفارش فرمود و باو آموخت که اقدام در این کار معصیت و نافرمانی است برای مقام و منزلت او خطرناک و زیان آور است</span>

<span class="Revayat">فَأَقدَمَ عَلَی مَا نَهَاهُ عَنهُ مُوَافَاةً لِسَابِقِ عِلمِهِ فَأَهبَطَهُ بَعدَ اَلتَّوبَةِ لِیَعمُرَ أَرضَهُ بِنَسلِهِ وَ لِیُقِیمَ اَلحُجَّةَ بِهِ عَلَی عِبَادِهِ</span>

<span class="Translate">(46) پس آدم مبادرت کرد بآنچه که خداوند از آن نهی فرموده بود تا کار او با علم خدا که از پیش بآن تعلّق گرفته مطابقت نماید <span class="description">(و این دلیل نیست بر اینکه آدم در این کار مجبور بوده و بر ترک آن توانائی نداشته، زیرا علم خدای تعالی علّت معلوم و سبب اینکه آدم باید چنین کاری را مرتکب شود نمی‌باشد، بلکه علم حقّ تعالی حکایت از معلوم است، و گر نه او را بر اثر اقدام در این کار توبیخ و سرزنش نمی‌فرمود، و او هم معصیت و نافرمانی را بخود نسبت نمی‌داد، چنانکه در قرآن کریم س 7 ی 22 می‌فرماید: «فَدَلاّٰهُمٰا بِغُرُورٍ فَلَمّٰا ذٰاقَا اَلشَّجَرَةَ بَدَت لَهُمٰا سَوآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا یَخصِفٰانِ عَلَیهِمٰا مِن وَرَقِ اَلجَنَّةِ وَ نٰادٰاهُمٰا رَبُّهُمٰا أَ لَم أَنهَکُمٰا عَن تِلکُمَا اَلشَّجَرَةِ وَ أَقُل لَکُمٰا إِنَّ اَلشَّیطٰانَ لَکُمٰا عَدُوٌّ مُبِینٌ‌» ی 23 «قٰالاٰ رَبَّنٰا ظَلَمنٰا أَنفُسَنٰا وَ إِن لَم تَغفِر لَنٰا وَ تَرحَمنٰا لَنَکُونَنَّ مِنَ اَلخٰاسِرِینَ‌» یعنی شیطان آدم و حوّاء را فریب داد، پس چون مزۀ میوۀ آن درخت را چشیده و خوردند لباسشان ریخته عورتشان آشکار گردید شروع کردند از برگ بهشت برگی روی برگی چسبانیده عورت خود را می‌پوشانیدند و پروردگارشان آنان را نداء کرد باینکه آیا شما را از خوردن میوۀ این درخت نهی نکرده نگفتم شیطان دشمن آشکار شما است‌؟ گفتند پروردگارا ما بخود ستم کردیم، اگر ما را نیامرزیده نبخشی هر آینه از زیانکاران می‌باشیم. این نکته در شرح خطبۀ یکم در جزء اوّل کتاب در باب قصّۀ آدم بیان نشد، در اینجا یاد آوری می‌نمایم: بدلیل عقل و نقل و اجماع علماء امامیّه ثابت شده که انبیاء علیهم السّلام از شروع تا پایان زندگانی خود معصوم بوده از هر گناهی کوچک یا بزرگ منزّه و مبرّی هستند، پس نهی کردن حقّ تعالی آدم را از خوردن میوۀ آن درخت نهی تنزیهی است که عبارت از ترک مستحبّ و ترک اولی باشد، و اینکه آدم پس از خوردن آن میوه خود را ستمکار و زیانکار خوانده یا خداوند در جای دیگر او را گناهکار نامیده «س 20 ی 121: «وَ عَصیٰ آدَمُ رَبَّهُ فَغَویٰ‌» » یعنی چون آدم مستحبّی را که پروردگارش دستور داده اتیان نکرد پس از ماندن در بهشت بی بهره ماند» برای آنست که انبیاء و اولیاء ایشان ترک اولی را بزرگ شمرند و هر عبادتی را کوچک دانند)</span> پس بعد از توبه و بازگشت خداوند آدم علیه السّلام را بزمین فرود آورد تا با نسل او زمین خود را آباد گرداند و برای بندگانش <span class="description">(فرزندانی که با او بودند و یا بعد بدنیا آمدند)</span> او را حجّت و راهنما <span class="description">(به مبدأ و معاد)</span> قرار دهد</span>

<span class="Revayat">وَ لَم یُخلِهِم بَعدَ أَن قَبَضَهُ مِمَّا یُؤَکِّدُ عَلَیهِم حُجَّةَ رُبُوبِیَّتِهِ وَ یَصِلُ بَینَهُم وَ بَینَ مَعرِفَتِهِ بَل تَعَاهَدَهُم بِالحُجَجِ عَلَی أَلسُنِ اَلخِیَرَةِ مِن أَنبِیَائِهِ وَ مُتَحَمِّلِی وَدَائِعِ رِسَالاَتِهِ قَرناً فَقَرناً حَتَّی تَمَّت بِنَبِیِّنَا مُحَمَّدٍ صلی‌الله‌علیه‌وآله حُجَّتُهُ وَ بَلَغَ اَلمَقطَعَ عُذرُهُ وَ نُذرُهُ</span>

<span class="Translate">(47) و بعد از آنکه قبض روحش کرد مردم را در باب ربوبیّت و معرفت و شناسایی خود که حجّت و دلیل بر آن استوار می‌نماید رها نکرده بحال خود و نگذاشت بلکه بسبب حجّتها و دلیلهایی که بر زبان برگزیدگان از پیغمبرانش فرستاد و همۀ آنان یکی بعد از دیگری آورندۀ پیغامهای او بودند، از ایشان پیمان گرفت <span class="description">(آنها را راهنمائی نمود)</span> تا اینکه بوسیلۀ پیغمبر ما محمّد صلّی اللّه علیه و آله حجّتش را تمام کرده و جای عذری باقی نگذاشت و بیم دادن او بپایان رسید <span class="description">(چون نبوّت و رسالت را بوجود مقدّس رسول اکرم ختم کرد و دین خود را تکمیل فرمود دیگر جای عذر برای هیچکس باقی نگذاشت و عذاب را برای گناهکاران مقرّر فرمود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ قَدَّرَ اَلأَرزَاقَ فَکَثَّرَهَا وَ قَلَّلَهَا وَ قَسَّمَهَا عَلَی اَلضِّیقِ وَ اَلسَّعَةِ فَعَدَلَ فِیهَا لِیَبتَلِیَ مَن أَرَادَ بِمَیسُورِهَا وَ مَعسُورِهَا وَ لِیَختَبِرَ بِذَلِکَ اَلشُّکرَ وَ اَلصَّبرَ مِن غَنِیِّهَا وَ فَقِیرِهَا ثُمَّ قَرَنَ بِسَعَتِهَا عَقَابِیلَ فَاقَتِهَا</span>

<span class="Translate">(48) و روزیها را مقدّر کرد <span class="description">(اندازۀ آنرا تعیین نمود)</span> پس آنها را زیاد و کم گردانید و <span class="description">(به بندگان)</span> به تنگی و فراخی قسمت کرد و در این قسمت به عدالت رفتار نمود <span class="description">(هر کس را بر وفق حکمت و مصلحت و باندازۀ استعداد او بخشید)</span> تا به آسانی دست آوردن روزیها و دشواری آن هر که را بخواهد آزمایش نماید و بهمین جهت شکر را از غنیّ ایشان و صبر را از فقیرشان بیازماید <span class="description">(ببیند توانگر سپاسگزاری میکند و درویش شکیبائی دارد، یا نه)</span> پس از آن بفراخ روزیها سختیهای فقر و پریشانی را مقرون ساخت</span>

<span class="Revayat">وَ بِسَلاَمَتِهَا طَوَارِقَ آفَاتِهَا وَ بِفُرَجِ أَفرَاحِهَا غُصَصَ أَترَاحِهَا وَ خَلَقَ اَلآجَالَ فَأَطَالَهَا وَ قَصَّرَهَا وَ قَدَّمَهَا وَ أَخَّرَهَا وَ وَصَلَ بِالمَوتِ أَسبَابَهَا وَ جَعَلَهُ خَالِجاً لِأَشطَانِهَا وَ قَاطِعاً لِمَرَائِرِ أَقرَانِهَا</span>

<span class="Translate">(49) و به سلامتی اشخاص آفتهای ناگهانی را پیوست و شادیهای بسیار را به غصّه‌ها و اندوههای گلوگیر مبدّل فرمود <span class="description">(غنّی را فقیر، سالم را بیمار، شادمان را غمگین کرد)</span> و مدّت عمرها را تعیین نموده برخی را دراز و گروهی را کوتاه و بعضی مقدّم و جمعی را مؤخّر داشت و موجبات مرگ <span class="description">(غرق گشتن و سوختن و بیماری و کشته شدن و مانند آنها)</span> را فراهم کرد و مرگ را <span class="description">(مانند کسیکه دلو را از چاه بالا می‌کشد)</span> کشندۀ طنابهای دراز عمرها و پاره کنندۀ ریسمانهای کوتاه گرده خوردۀ آنها قرار داد <span class="description">(تا اشخاص قویّ مزاج که امیدوار بعمر طولانی هستند بدانند که مرگ قوّت و ضعف نمی‌شناسد )</span></span>

<span class="Revayat">عَالِمُ اَلسِّرِّ مِن ضَمَائِرِ اَلمُضمِرِینَ وَ نَجوَی اَلمُتَخَافِتِینَ وَ خَوَاطِرِ رَجمِ اَلظُّنُونِ وَ عُقَدِ عَزِیمَاتِ اَلیَقِینِ وَ مَسَارِقِ إِیمَاضِ اَلجُفُونِ وَ مَا ضَمِنَتهُ أَکنَانُ اَلقُلُوبِ وَ غَیَابَاتُ اَلغُیُوبِ وَ مَا أَصغَت لاِستِرَاقِهِ مَصَائِخُ اَلأَسمَاعِ وَ مَصِائِفِ اَلذَّرِّ وَ مَشَاتِی اَلهَوَامِّ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(امام علیه السّلام در این فصل با الفاظی بمنتهی درجۀ فصاحت و بلاغت دارای معانی بزرگ به همۀ اصناف و انواع مخلوقات حقّ تعالی اشاره فرموده و شنوندگان را آگاه کرده باینکه خداوند سبحان بجزئیّات امور عالم و داناست، زیرا آفرینش موجوداتی که دیده نمی‌شوند و یا پنهان هستند و تربیت هر یک از آنها و اظهار حکمت در جمیع احوال معقول نیست مگر از کسیکه بحقائق آنها عالم و دانا باشد، چنانکه در قرآن کریم س 67 ی 13: می‌فرماید: «وَ أَسِرُّوا قَولَکُم أَوِ اِجهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ اَلصُّدُورِ» ی 14 «أَ لاٰ یَعلَمُ مَن خَلَقَ وَ هُوَ اَللَّطِیفُ اَلخَبِیرُ» یعنی این کفّار قریش چه گفتار خود را در بارۀ پیغمبر پنهان نمائید چه آشکار در نزد خدا یکسان است، زیرا او بآنچه در سینه‌ها می‌باشد پیش از آنکه به زبان آید دانا است، آیا آفرینندۀ سینه‌ها آنچه در آنست نمی‌داند، و حال آنکه باریک بین و آگاه است‌؟! ابن ابی الحدید در اینجا سخن نیکوئی بیان کرده: سخنی به نیکوئی و عظمت و بزرگی شبیه باین سخن سراغ ندارم جز سخن خداوند سبحان، زیرا کلام امام علیه السّلام شاخه ایست از آن درخت و نهری است از آن دریا و شعله‌ای است از آن آتش، گویا فرمایش خدای تعالی را شرح داده س 6 ی 59: «وَ عِندَهُ مَفٰاتِحُ اَلغَیبِ لاٰ یَعلَمُهٰا إِلاّٰ هُوَ وَ یَعلَمُ مٰا فِی اَلبَرِّ وَ اَلبَحرِ وَ مٰا تَسقُطُ مِن وَرَقَةٍ إِلاّٰ یَعلَمُهٰا وَ لاٰ حَبَّةٍ فِی ظُلُمٰاتِ اَلأَرضِ وَ لاٰ رَطبٍ وَ لاٰ یٰابِسٍ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ‌» یعنی خزینه‌ها یا کلیدهای غیب که از مردم پوشیده و پنهان است نزد اوست که آنها را جز او کسی نمی‌داند، و بآنچه که در بیابان و دریا می‌باشد عالم و دانا است، و هیچ برگی از درخت نیفتد و هیچ دانه و تخمی در تاریکی‌ها و زیر زمین فرو نرفته و کشت نشود مگر آنکه او میداند، و نیست تری و خشکی مگر آنکه در کتاب آشکار ثابت است و علم حقّ تعالی بآن احاطه دارد. خلاصه امام علیه السّلام در این باب می‌فرماید:)</span> (50) خداوند متعال عالم و دانا است بر کسانیکه راز خود را پنهان کنند و به پنهان گوئی آنانکه سخن با یکدیگر آهسته گویند و به اندیشه‌هائی که از ظنّ و گمان در دل قرار گیرد و بآنچه با یقین تصمیم بر آن گرفته میشود و به نگاه کردنهای زیر چشم که از روی دزدی و آهستگی انجام می‌گیرد <span class="description">(بطوریکه دیگری ملتفت نباشد)</span> و بآنچه در دلها پنهان شده <span class="description">(و هیچکس از آن آگاه نیست)</span> و به نادیدنیها که در زیر حجابها و پرده‌ها مستور است <span class="description">(و برای احدی آشکار نمی‌باشد)</span> و به سخنانی که سوراخهای گوشها بدزدی و آهستگی می‌شنود و به سوراخهائی که موران کوچک در تابستان و حشرات و گزندگان در زمستان در آنها جا می‌گیرند</span>

<span class="Revayat">وَ رَجعِ اَلحَنِینِ مِنَ اَلمُوَلَّهَاتِ وَ هَمسِ اَلأَقدَامِ وَ مُنفَسَحِ اَلثَّمَرَةِ مِن وَلاَئِجِ غُلُفِ اَلأَکمَامِ وَ مُنقَمَعِ اَلوُحُوشِ مِن غِیرَانِ اَلجِبَالِ وَ أَودِیَتِهَا وَ مُختَبَإِ اَلبَعُوضِ بَینَ سُوقِ اَلأَشجَارِ وَ أَلحِیَتِهَا وَ مَغرَزِ اَلأَورَاقِ مِنَ اَلأَفنَانِ</span>

<span class="Translate">(51) و به صدای با آه و ناله و گریۀ زنهایی که میان ایشان و فرزندانشان مفارقت و جدائی افتاده و به صدای آهسته قدمها <span class="description">(ی روندگان)</span> و بجای نموّ میوه که در غلافهای رگ و ریشۀ درختان است و بجای پنهان شدن حیوانات در غارها و درّه‌های کوهها و بجای پنهان شدن پشّه‌ها میان ساقها و پوستهای درختها و بجای اتّصال برگها به شاخه‌ها <span class="description">(ی درختها)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَحَطِّ اَلأَمشَاجِ مِن مَسَارِبِ اَلأَصلاَبِ وَ نَاشِئَةِ اَلغُیُومِ وَ مُتَلاَحِمِهَا وَ دُرُورِ قَطرِ اَلسَّحَابِ فِی مُتَرَاکِمِهَا وَ مَا تَسفِی اَلأَعَاصِیرُ بِذُیُولِهَا وَ تَعفُو اَلأَمطَارُ بِسُیُولِهَا وَ عَومِ نَبَاتِ اَلأَرضِ فِی کُثبَانِ اَلرِّمَالِ وَ مُستَقَرِّ ذَوَاتِ اَلأَجنِحَةِ بِذُرَی شَنَاخِیبِ اَلجِبَالِ وَ تَغرِیدِ ذَوَاتِ اَلمَنطِقِ فِی دَیَاجِیرِ اَلأَوکَارِ</span>

<span class="Translate">(52) و به رحمهائی که نطفه‌های آمیخته به خون که از صلبها خارج شده در آن قرار گیرد و به ابرهای بر آمدۀ در هواء و جای بهم پیوستن آنها و به باریدن دانۀ باران در جای روی هم آمدن ابرها و بآنچه <span class="description">(خاک و خاشاکی که)</span> گرد بادها بروی زمین می‌پاشند، و بآنچه <span class="description">(بناء و عمارات و مانند آنها که)</span> سیلها که از بارانها تولید شده نابود میکنند و به فرو رفتن و سیر حشرات در ریگستانها، و به جایگاه پرندگان بر سر کوههای بلند و به نغمه سرائی مرغان خواننده در آشیانهای تاریک</span>

<span class="Revayat">وَ مَا أَوعَبَتهُ اَلأَصدَافُ وَ حَضَنَت عَلَیهِ أَموَاجُ اَلبِحَارِ وَ مَا غَشِیَتهُ سُدفَةُ لَیلٍ أَو ذَرَّ عَلَیهِ شَارِقُ نَهَارٍ وَ مَا اِعتَقَبَت عَلَیهِ أَطبَاقُ اَلدَّیَاجِیرِ وَ سُبُحَاتُ اَلنُّورِ وَ أَثَرِ کُلِّ خَطوَةٍ وَ حِسِّ کُلِّ حَرَکَةٍ وَ رَجعِ کُلِّ کَلِمَةٍ وَ تَحرِیکِ کُلِّ شَفَةٍ</span>

<span class="Translate">(53) و بآنچه در میان صدفها <span class="description">(لؤلؤ و مرجان)</span> است و موجهای دریاها آنرا پرورش داده و بآنچه تاریکی شب آنرا پوشانده و یا آفتاب بر آن تابیده و بآنچه پی در پی پرده‌های تاریکی و درخشندگیهای روشنی، بر آن وارد گردیده و به نشانۀ هر گامی و به صدای آهسته هر حرکتی و به آوای هر سخنی و به حرکت و جنبش هر لبی</span>

<span class="Revayat">وَ مُستَقَرِّ کُلِّ نَسَمَةٍ وَ مِثقَالِ کُلِّ ذَرَّةٍ وَ هَمَاهِمِ کُلِّ نَفسٍ هَامَّةٍ وَ مَا عَلَیهَا مِن ثَمَرِ شَجَرَةٍ أَو سَاقِطِ وَرَقَةٍ أَو قَرَارَةِ نُطفَةٍ أَو نُقَاعَةٍ دَمٍ وَ مُضغَةٍ أَو نَاشِئَةِ خَلقٍ وَ سُلاَلَةٍ</span>

<span class="Translate">(54) و بجای هر جانداری و بمقدار وزن هر ذرّه‌ای، و به همهمه و صدای آهستۀ هر نفسی که دارای اراده و عزم است و بآنچه بر روی زمین است از قبیل میوۀ درخت یا برگی که از درخت بریزد یا رحم و جائیکه نطفه در آن قرار گیرد یا خون در آن جمع شده و بسته گشته مانند پارۀ گوشت گردد یا خلقی و صورتی پیدا گشته متولّد شود</span>

<span class="Revayat">لَم تَلحَقهُ فِی ذَلِکَ کُلفَةٌ وَ لاَ اِعتَرَضَتهُ فِی حِفظِ مَا اِبتَدَعَ مِن خَلقِهِ عَارِضَةٌ وَ لاَ اِعتَوَرَتهُ فِی تَنفِیذِ اَلأُمُورِ وَ تَدَابِیرِ اَلمَخلُوقِینَ مَلاَلَةٌ وَ لاَ فَترَةٌ بَل نَفَذَهُم عِلمُهُ وَ أَحصَاهُم عَدُّهُ وَ وَسِعَهُم عَدلُهُ وَ غَمَرَهُم فَضلُهُ مَعَ تَقصِیرِهِم عَن کُنهِ مَا هُوَ أَهلُهُ</span>

<span class="Translate">(55) و از این علم و دانائی <span class="description">(مانند بشر)</span> هیچ گونه مشقّت و رنجی باو نرسیده و در حفظ و نگاه‌داری آنچه که آفریده هیچ رادع و مانعی برای او پیش نیامده و در اجرای امور و تدبیر مخلوقات هیچ ملالت و کدورت و سستی باو روی نیاورده بلکه علم او در همۀ آنها جاری است و بآنها احاطه دارد و عدالت و دادگستری او آنها را فرا گرفته فضل و کرمش شامل حال شان شده و از تقصیرشان بجهت درک نکردن آنچه شایستۀ مقام او است <span class="description">(معرفت و شناسایی و عبادت و پرستش و شکر نعمت و سپاسگزاری)</span> در گذشته <span class="description">(این جمله اشاره است به حقارت و کوچکی مدح و ثناء و عبادت و پرستش مخلوق در مقابل عظمت و بزرگی خالق تا بشکر نعمت و طاعات و بندگی ادامه داده آنی غفلت ننمایند )</span></span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ أَنتَ أَهلُ اَلوَصفِ اَلجَمِیلِ وَ اَلتَّعدَادِ اَلکَثِیرِ إِن تُؤَمَّل فَخَیرُ مَأمُولٍ وَ إِن تُرجَ فَأَکرَمُ مَرجُوٍّ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(امام علیه السّلام چون حمد و ثنای الهیّ را بجا آورد و مخلوقاتش را وصف فرمود، و عظمت و بزرگی و اوصاف کمال و جلالش را بیان کرده فهماند که او را بچشم سر نمی‌توان دید، بلکه بچشم دل آشکار و هویدا است، در صدد مناجات و راز و نیاز با او بر آمده عرض میکند:)</span> (56) بار خدایا تویی سزاوار وصف نیکو و لائق شمارش نعمتهای بی پایان اگر به <span class="description">(لطف و کرم)</span> تو آرزومندیم تو بهتر و برتری از آنکه آرزو می‌کنیم و اگر به <span class="description">(رحمت و آمرزش)</span> تو امیدواریم تو گرامیتر و بزرگتری از آنکه امید داریم <span class="description">(زیرا در خانۀ تو همیشه گشوده و خوان نعمتت همواره گسترده و دست جود و بخشش تو بالاترین دستها است)</span></span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ وَ قَد بَسَطتَ لِی فِیمَا لاَ أَمدَحُ بِهِ غَیرَکَ وَ لاَ أُثنِی بِهِ عَلَی أَحَدٍ سِوَاکَ وَ لاَ أُوَجِّهُهُ إِلَی مَعَادِنِ اَلخَیبَةِ وَ مَوَاضِعِ اَلرَّیبَةِ وَ عَدَلتَ بِلِسَانِی عَن مَدَائِحِ اَلآدَمِیِّینَ وَ اَلثَّنَاءِ عَلَی اَلمَربُوبِینَ اَلمَخلُوقِینَ</span>

<span class="Translate">(57) بار خدایا تو مرا قدرت دادی در آنچه <span class="description">(فصاحت و بلاغت گفتار)</span> که غیر تو را بآن مدح نگفته بجز تو بآن بر کسی ثناء گو نمی‌باشم و بآن بمواضع حرمان و نومیدی و جاهای شکّ و بد گمانی <span class="description">(پیش مخلوق)</span> رو نمی‌آورم <span class="description">(زیرا آنان خودشان بیچاره و نیازمندند)</span> و از مدحهای آدمیان و درود بر آفریده شده‌ها که <span class="description">(بنعمت تو)</span> پرورده شده‌اند زبانم را نگاه‌داشتی</span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ وَ لِکُلِّ مُثنٍ عَلَی مَن أَثنَی عَلَیهِ مَثُوبَةٌ مِن جَزَاءٍ أَو عَارِفَةٌ مِن عَطَاءٍ وَ قَد رَجَوتُکَ دَلِیلاً عَلَی ذَخَائِرِ اَلرَّحمَةِ وَ کُنُوزِ اَلمَغفِرَةِ</span>

<span class="Translate">(58) بار خدایا هر درود گوینده‌ای را بر ستوده شده توقّع اجر و مزدی است و من بتو امیدوارم که دلیل و راهنمائی بر توشه‌های رحمت و گنجهای مغفرت <span class="description">(بزرگترین پاداشی که عطاء می‌فرمایی)</span></span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ وَ هَذَا مَقَامُ مَن أَفرَدَکَ بِالتَّوحِیدِ اَلَّذِی هُوَ لَکَ وَ لَم یَرَ مُستَحِقّاً لِهَذِهِ اَلمَحَامِدِ وَ اَلمَمَادِحِ غَیرَکَ</span>

<span class="Translate">(59) بار خدایا اینجا <span class="description">(که من بتعظیم و توحید مشغولم)</span> جای کسی است که تو را یکتا دانسته بیگانگی که خاصّ تو است و برای این سپاسگزاریها و ثناءها کسیرا غیر از تو مستحقّ و سزاوار ندیده <span class="description">(پس هر کس لیاقت پا نهادن بر منبر نداشته و هر سخنی را بالای آن نمی‌توان گفت)</span></span>

<span class="Revayat">وَ بِی فَاقَةٌ إِلَیکَ لاَ یَجبُرُ مَسکَنَتَهَا إِلاَّ فَضلُکَ وَ لاَ یَنعَشُ مِن خَلَّتِهَا إِلاَّ مَنُّکَ وَ جُودُکَ فَهَب لَنَا فِی هَذَا اَلمَقَامِ رِضَاکَ وَ أَغنِنَا عَن مَدِّ اَلأَیدِی إِلَی سِوَاکَ إِنَّکَ عَلیٰ کُلِّ شَیءٍ قَدِیرٌ</span>

<span class="Translate">(60) و فقر و نیازمندی من بسوی تو است که بد بختی آنرا <span class="description">(هیچ چیز)</span> جبران و تلافی نمی‌کند مگر فضل و احسان تو و سختی آنرا بر طرف نمی‌گرداند مگر جود و بخشش تو پس در این مقام <span class="description">(که بذکر تو مشغولیم)</span> رضاء و خوشنودی خود را بما ارزانی فرموده دستهای ما را بسوی غیر خود دراز مفرما زیرا تو قادر و توانا هستی بر هر چه که خواهی</span>


==خطبه 91- علل نپذیرفتن خلافت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام لما أرید علی البیعة بعد قتل عثمان</span>

<span class="Translate"><span class="description">(در اینجا به جدّم امیر المؤمنین تأسّی جسته و آن حضرت را بدرگاه خداوند متعال وسیله قرار داده و از روی تضرّع و زاری فریاد کرده می‌گویم: خدایا خطاهای من بسیار و گناهانم بیشمار است، و تو غفور و رحیم و عزیز و کریم هستی، پس خطاهای مرا ببخش، و گناهانم را بیامرز، و ترجمه شرح این کتاب شریف را ذخیرۀ روز احتیاج و نیازمندیم گردان، یا مَن لاّ یرجی إلاّ هو)</span>. 91 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است هنگام بیعت کردن مردم با آن بزرگوار <span class="description">(روز جمعه بیست و پنجم ذی الحجّة سال سی و پنج از هجرت)</span> پس از کشته شدن عثمان</span>

<span class="Revayat">دَعُونِی وَ اِلتَمِسُوا غَیرِی فَإِنَّا مُستَقبِلُونَ أَمراً لَهُ وُجُوهٌ وَ أَلوَانٌ لاَ تَقُومُ لَهُ اَلقُلُوبُ وَ لاَ تَثبُتُ عَلَیهِ اَلعُقُولُ</span>

<span class="Translate">(1) دست از من برداشته دیگری را بطلبید <span class="description">(و او را امیر و خلیفه گردانید، چون بعد از رحلت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله خلفایی که بنا حقّ روی کار آمدند سنّت و سیرۀ او را تغییر داده بیت المال را از روی عدل و درستی میان رعیّت قسمت نکردند، بلکه به دلخواه هر کاری خواستند انجام و عرب را بر عجم و قویّ را بر ضعیف ترجیح دادند، و عثمان اقارب و خویشاوندش را از بنی امیّه بر سائر مردم برتری داد و سالهای دراز بهمین منوال رفتار شد، و مردم سنّت و سیرۀ رسول اکرم را از یاد بردند، اکنون که آمده بودند با امام علیه السّلام بیعت نمایند منظورشان آن بود که آن حضرت هم به رویّۀ سه خلیفۀ پیش از خود رفتار کند، پس آن بزرگوار برای اتمام حجّت و اینکه بدانند او بر خلاف سنّت و سیرۀ پیغمبر اکرم کاری انجام ندهد و آنها نقض بیعت خواهند نمود، این سخنان را فرمود، بنا بر این درست نیست که گفته شود: اگر آن حضرت از جانب رسول خدا بخلافت نصب گردید و در حقیقت امامت و امارت از آن او و قیام بآن برایش واجب بود، چگونه استعفاء می‌نمود. چون امام علیه السّلام می‌دانست که بالأخره ایشان دست از عهد و پیمان برداشته و با او همراه نخواهند بود، از اینرو می‌فرماید:)</span> ما بکاری اقدام می‌نماییم که آنرا روها و رنگهای گوناگون است <span class="description">(به مشکلاتی بر خواهیم خورد «از قبیل جنگ با ناکثین یعنی طلحه و زبیر و سائر اصحاب جمل که پیمان خود را شکستند، و با قاسطین یعنی معاویه و لشگر شام که به آن حضرت یاغی شدند، و با مارقین یعنی خوارج نهروان که کافر شدند» بطوری)</span> که دلها بر آن استوار نیست <span class="description">(مردم در این پیش آمدها شکیبائی ندارند)</span> و عقلها زیر بار آن نخواهند رفت <span class="description">(بلکه انکار خواهند نمود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّ اَلآفَاقَ قَد أَغَامَت وَ اَلمَحَجَّةَ قَد تَنَکَّرَت</span>

<span class="Translate">(2) آفاق را ابر سیاه <span class="description">(ظلم و ستم و بدعت)</span> فرو گرفته <span class="description">(خورشید حقّ و حقیقت زیر آن پنهان گشته)</span> و راه روشن <span class="description">(حقیقت احکام اسلام)</span> تغییر یافته</span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَمُوا أَنِّی إِن أَجَبتُکُم رَکِبتُ بِکُم مَا أَعلَمُ وَ لَم أُصغِ إِلَی قَولِ اَلقَائِلِ وَ عَتبِ اَلعَاتِبِ</span>

<span class="Translate">(3) و بدانید اگر من دعوت <span class="description">(بیعت)</span> شما را بپذیرم طبق آنچه خود می‌دانم رفتار خواهم نمود <span class="description">(شما را بر مرکب حقّ سوار نموده در راه راست سوق می‌دهم و بر خلاف رضاء و خوشنودی خدا و رسول سخنی نگفته قدمی بر نمی‌دارم)</span> و <span class="description">(اگر خلافت را قبول کرده سوار بر کار شوم)</span> به سخن گوینده <span class="description">(ای که گفتارش بر وفق خواهش نفسانیّ و بر خلاف شرع بوده)</span> و به سرزنش توبیخ کننده <span class="description">(ای که مرا ملامت کند که چرا به رویّۀ خلفای پیش رفتار نمی‌کنم)</span> گوش نمی‌دهم</span>

<span class="Revayat">وَ إِن تَرَکتُمُونِی فَأَنَا کَأَحَدِکُم وَ لَعَلِّی أَسمَعُکُم وَ أَطوَعُکُم لِمَن وَلَّیتُمُوهُ أَمرَکُم</span>

<span class="Translate">(4) و اگر مرارها کنید <span class="description">(و بخلافت نگمارید)</span> مانند یکی <span class="description">(از افراد)</span> شما هستم و شاید به سخنان شما <span class="description">(در باب رفتار ناروای خلیفۀ نا حقّ‌)</span> بیشتر گوش دهم <span class="description">(و از حقوقتان دفاع نمایم)</span> و فرمان کسیرا که شما او را بر کار خویش والی و زمامدار قرار می‌دهید <span class="description">(اگر دستورش مطابق دستور اسلام باشد)</span> بهتر انجام دهم</span>

<span class="Revayat">وَ أَنَا لَکُم وَزِیراً خَیرٌ لَکُم مِنِّی أَمِیراً</span>

<span class="Translate"><span class="description">(بنا بر این)</span> (5) و زیر و مشاور بودن من برای شما بهتر است از اینکه امیر و زمامدار باشم <span class="description">(خلاصه حضرت اتمام حجّت می‌فرماید که بعد از بیعت کردن ایشان اگر بر خلاف خواهشهای آنان رفتار نمود ایراد نکنند که ما نمی‌دانستیم چنین رفتار می‌نمایی و گر نه با تو بیعت نمی‌نمودیم )</span></span>


==خطبه 92- بیان فضیلت های خود و فتنه بنی امیه==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">92 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(که پس از خاتمۀ جنگ نهروان فرموده و از خطبه‌های مشهورۀ آن بزرگوار می‌باشد که در آن فضائل و مناقب خود را شرح داده و برای جهّال و غافلین مقام و منزلت خویش را بیان کرده تا بدستور او رفتار نموده امر و فرمانش را پیروی نمایند، و بعد از آن از فتنه و فساد بنی امیّه و سختیهایی که در زمان سلطنت و پادشاهی هر یک از آنها بمردم وارد شده و انقراض دولت آنان خبر داده)</span></span>

<span class="Revayat">أَمَّا بَعدُ أَیُّهَا اَلنَّاسُ فَأَنَاَ فَقَأتُ عَینَ اَلفِتنَةِ وَ لَم یَکُن لِیَجتَرِئَ عَلَیهَا أَحَدٌ غَیرِی بَعدَ أَن مَاجَ غَیهَبُهَا وَ اِشتَدَّ کَلَبُهَا فَاسأَلُونِی قَبلَ أَن تَفقِدُونِی</span>

<span class="Translate">(1) پس از حمد و ثنای الهیّ و درود بر پیغمبر اکرم ای مردم من چشم فتنه و فساد را کور کردم <span class="description">(با طلحه و زبیر و پیروانشان در جنگ جمل و با معاویه و لشگرش در جنگ صفّین و با خوارج در نهروان جنگیده نگذاشتم فسادشان عالم گیر گردد)</span> و غیر از من کسی بر <span class="description">(دفع)</span> آن فتنه و فساد جرأت نداشت پس از آنکه تاریکی آن موج زده و سختی آن رو به افزونی نهاده بود <span class="description">(همه جا را فتنه فرا گرفته هیچکس نمی‌دانست چه باید کرد، زیرا اهل اسلام حکم جنگیدن با اهل قبله را از آن پیش ندانسته جرأت بر آن نداشتند، چنانکه ابن عمر و سعد ابن مالک و ابو موسی و مانند ایشان از آن حضرت کناره کرده گفتند: از این فتنه‌ای که در میان مسلمانان واقع شده اجتناب و دوری سزاوار است)</span> پس <span class="description">(چون بهمه چیز دانا هستم احکام و مسائل دین خود را)</span> از من بپرسید پیش از آنکه مرا نیابید، و <span class="description">(بحکم عقل و نقل جرأت نیست کسیرا جز علیّ ابن ابی طالب و ائمّۀ طاهرین علیهم السّلام که در بالای منبر بگوید: فاسألونی قبل أن تفقدونی یعنی بپرسید از من پیش از آنکه مرا نیابید. زیرا پرسشها بیشمار و گوناگون است، بعضی راجع بمعقول و برخی مربوط بمنقول و دسته‌ای در باب عالم شهود و پاره‌ای در بارۀ عالم غیب و همچنین راجع به گذشته و یا آینده و یا زمان حال باشد، و ممکن نیست کسی بتواند این پرسشها را پاسخ گوید مگر کسیکه از جانب خداوند تأیید شده و از منبع علم و حکمت و سرچشمۀ کمال و معرفت، علوم اوّلین و آخرین را آموخته باشد)</span></span>

<span class="Revayat">فَوَ الَّذِی نَفسِی بِیَدِهِ لاَ تَسأَلُونَنِی عَن شَیءٍ فِیمَا بَینَکُم وَ بَینَ اَلسَّاعَةِ وَ لاَ عَن فِئَةٍ تَهدِی مِائَةً وَ تُضِلُّ مِائَةً إِلاَّ أَنبَأتُکُم بِنَاعِقِهَا وَ قَائِدِهَا وَ سَائِقِهَا وَ مُنَاخِ رِکَابِهَا وَ مَحَطِّ رِحَالِهَا وَ مَن یُقتَلُ مِن أَهلِهَا قَتلاً وَ مَن یَمُوتُ مِنهُم مَوتاً</span>

<span class="Translate">(2) سوگند بآن کسیکه جان من بدست قدرت او است از این زمان تا قیامت چیزی <span class="description">(خبری)</span> را از من سؤال نمی‌کنید و از گروهی که صد کس <span class="description">(کمتر یا بیشتر)</span> را هدایت نمایند و صد کس را گمراه سازند <span class="description">(مردمی که زمامدار شوند و سبب رستگاری یا گمراهی گردند)</span> پرسش نمی‌نمائید مگر آنکه بشما خبر می‌دهم <span class="description">(پیش گوئی میکنم)</span> از خواننده و جلودار و راننده <span class="description">(زمامداران)</span> آن گروه <span class="description">(مانند ساربانان که شتران را بهر کجا بخواهند می‌کشانند)</span> و از جای فرود آمدن و بار گیری <span class="description">(محلّ اجتماع)</span> ایشان و از کسیکه از آنان کشته میشود و آنکه از آنها می‌میرد</span>

<span class="Revayat">وَ لَو قَد فَقَدتُمُونِی وَ نَزَلَت بِکُم کَرَائِهُ اَلأُمُورِ وَ حَوَازِبُ اَلخُطُوبِ لَأَطرَقَ کَثِیرٌ مِنَ اَلسَّائِلِینَ وَ فَشِلَ کَثِیرٌ مِنَ اَلمَسئُولِینَ وَ ذَلِکَ إِذَا قَلَّصَت حَربُکُم وَ شَمَّرَت عَن سَاقٍ وَ کَانَتِ اَلدُّنیَا عَلَیکُم ضِیقاً تَستَطِیلُونَ مَعَهُ أَیَّامَ اَلبَلاَءِ عَلَیکُم حَتَّی یَفتَحَ اَللَّهُ لِبَقِیَّةِ اَلأَبرَارِ مِنکُم</span>

<span class="Translate">(3) و اگر مرا نیابید <span class="description">(میان شما نباشم)</span> و پیش آمدهای بد و کارهای دشوار بر شما فرود آید بسیاری از سؤال کنندگان <span class="description">(بسبب حیرانی بسیار)</span> سر در پیش خواهند افکند <span class="description">(و خاموش بوده راه نجات از آن پیش آمدهای بد و کارهای دشوار را نمی‌یابند)</span> و بسیاری از پاسخ دهندگان <span class="description">(بسبب جهل و نادانی از پاسخ گفتن)</span> ترسناک <span class="description">(و عاجز)</span> باشند و این در وقتی است که جنگ بسیار میان شما واقع گشته و <span class="description">(فتنه و فساد آن)</span> سخت گردد و <span class="description">(بسبب گرفتاری و بیچارگی)</span> دنیا بر شما تنگ شود که روزهای بلاء <span class="description">(مدّت سختی)</span> را دراز شمارید <span class="description">(هر ساعتی را روزی یا بیشتر پندارید)</span> تا اینکه خداوند نیکوکاران از شما را فتح و فیروزی دهد</span>

<span class="Revayat">إِنَّ اَلفِتَنَ إِذَا أَقبَلَت شَبَّهَت وَ إِذَا أَدبَرَت نَبَّهَت یُنکَرنَ مُقبِلاَتٍ وَ یُعرَفنَ مُدبِرَاتٍ یَحُمنَ حَومَ اَلرِّیَاحِ یُصِبنَ بَلَداً وَ یُخطِئنَ بَلَداً</span>

<span class="Translate">(4) هرگاه فتنه‌ها <span class="description">(بمردم)</span> رو آورد <span class="description">(باطل بحقّ و فساد و بصلاح)</span> اشتباه میشود و زمانیکه از بین برود <span class="description">(و فتنه جویان مضمحلّ و نابود شوند، مردم را بباطل و فساد)</span> آگاه سازد <span class="description">(آنگاه بحقّ و صلاح پی برده بجهل و نادانی خود اعتراف نمایند، زیرا)</span> چون فتنه‌ها رو آورد <span class="description">(نادرستیهای آنها)</span> معلوم نیست و چون پشت گرداند <span class="description">(از بین برود)</span> شناخته شود <span class="description">(مادامی که فتنه و فساد بر پا است حقّ ناپیدا است و چون آتش آن فرو نشیند حقّ آشکار گردد)</span> فتنه‌ها <span class="description">(در همه جا)</span> مانند دور زدن بادها دور می‌زند به شهری می‌رسد و از شهری می‌گذرد <span class="description">(فتنه جویان همه جا مشغول فساد و تباهکاری می‌باشند، گاهی مردم شهری به آتش آنان سوخته گاهی از آن شهر گذشته مردم شهر دیگری را می‌سوزانند)</span></span>

<span class="Revayat">أَلاَ وَ إِنَّ أَخوَفَ اَلفِتَنِ عِندِی عَلَیکُم فِتنَةُ بَنِی أُمَیَّةَ فَإِنَّهَا فِتنَةٌ عَمیَاءُ مُظلِمَةٌ عَمَّت خُطَّتُهَا وَ خُصَّت بَلِیَّتُهَا وَ أَصَابَ اَلبَلاَءُ مَن أَبصَرَ فِیهَا وَ أَخطَأَ اَلبَلاَءُ مَن عَمِیَ عَنهَا</span>

<span class="Translate">(5) آگاه باشید ترسناکترین <span class="description">(بزرگترین و سختترین)</span> فتنه‌ها بر شما بنظر من فتنه بنی امیّه است <span class="description">(حرمت رسول خدا را هتک کرده سبطین آن بزرگوار امام حسن و امام حسین «علیهما السّلام» را بقتل رسانده خانۀ خدا را خراب نموده هشتاد سال بر روی منابر اسلام نسبت به امیر المؤمنین جسارت نمودند و مردم را به دوری جستن از آن حضرت وادار کرده هر کس زیر بار این کار زشت نرفته او را کشته یا از شهرها بیرون کرده خانه‌اش را خراب و ویران می‌ساختند و سنّت را بدعت و بدعت را سنّت می‌دانستند)</span> پس آن فتنه‌ای کور و تاریک است <span class="description">(راه صلاح و رستگاری در آن گمشده و زیانش در دین و دنیا هویدا است)</span> حکومت و سلطنت آن همه جا را فرا گیرد و بلاء و سختی آن مخصوص <span class="description">(پرهیزکاران و شیعیان)</span> است هر کسیکه در آن فتنه بینا باشد <span class="description">(با کارهای زشت بنی امیّه مخالفت نماید)</span> بلاء و سختی باو رو آورد و کسیکه نابینا باشد <span class="description">(به کارهای زشت آنان ایراد نکرده اوامر و نواهی آنها را پیروی کند)</span> بلاء از او دور <span class="description">(در رفاه و آسایش)</span> است</span>

<span class="Revayat">وَ اَیمُ اَللَّهِ لَتَجِدُنَّ بَنِی أُمَیَّةَ لَکُم أَربَابَ سَوءٍ بَعدِی کَالنَّابِ اَلضَّرُوسِ تَعذِمُ بِفِیهَا وَ تَخبِطُ بِیَدِهَا وَ تَزبِنُ بِرِجلِهَا وَ تَمنَعُ دَرَّهَا لاَ یَزَالُونَ بِکُم حَتَّی لاَ یَترُکُوا مِنکُم إِلاَّ نَافِعاً لَهُم أَو غَیرَ ضَائِرٍ بِهِم وَ لاَ یَزَالُ بَلاَؤُهُم عَنکُم حَتَّی لاَ یَکُونَ اِنتِصَارُ أَحَدِکُم مِنهُم إِلاَّ کَانتِصَارِ اَلعَبدِ مِن رَبِّهِ وَ اَلصَّاحِبِ مِن مُستَصحِبِهِ</span>

<span class="Translate">(6) سوگند بخدا بعد از من بنی امیّه برای شما زمامداران بدی خواهند بود مانند شتر پیر لگد انداز بد خو که <span class="description">(هنگام دوشیدن دوشنده را)</span> به دهانش گاز می‌گیرد و به دستش <span class="description">(بر سر او)</span> کوبیده به پایش لگد زند و از دوشیدن شیر جلوگیری نماید <span class="description">(خلاصه نیکان را اذیّت و آزار رسانیده می‌کشند و از بیت المال مسلمین چیزی بمستحقّین نمی‌دهند)</span> همواره بر شما تسلّط دارند تا از شما کسیرا <span class="description">(روی زمین)</span> باقی نگذارند مگر اینکه برای آنان سود داشته یا زیان بایشان وارد نیاورد <span class="description">(از آنها پیروی کند یا لا اقلّ بر خلاف مقاصدشان سخنی نگفته قدمی بر ندارد)</span> و همواره بلاء و تسلّط آنان <span class="description">(بر شما)</span> برقرار است بطوریکه انتقام گرفتن یکی از شما از ایشان مانند انتقام گرفتن غلام از آقای خود و تابع از متبوعش می‌باشد <span class="description">(زیر دست و مانند بندۀ زر خرید آنان هستید که نمی‌توانید از حقوق خویش دفاع کنید)</span></span>

<span class="Revayat">تَرِدُ عَلَیکُم فِتنَتُهُم شَوهَاءَ مَخشِیَّةً وَ قِطَعاً جَاهِلِیَّةً لَیسَ فِیهَا مَنَارُ هُدًی وَ لاَ عَلَمٌ یُرَی نَحنُ أَهلَ اَلبَیتِ مِنهَا بِمَنجَاةٍ وَ لَسنَا فِیهَا بِدُعَاةٍ</span>

<span class="Translate">(7) فتنه و فساد ایشان بد منظر و ترسناک و به رویّۀ مردم زمان جاهلیّت <span class="description">(که بجنگ و خونریزی و غارت و دزدی و بی عفّتی عادت داشتند)</span> بر شما وارد می‌گردد و نیست علامتی از هدایت و رستگاری در آن فتنه و نه نشانه‌ای که <span class="description">(راه حقّ بآن)</span> دیده شود ما اهل بیت از گناه آن فتنه‌ها خواهیم رست <span class="description">(از رویّۀ فتنه جویان بیزاری جسته طبق دستور خداوند متعال رفتار خواهیم نمود)</span> و در آن اوقات نمی‌توانیم <span class="description">(کسیرا آشکار براه حقّ‌)</span> دعوت نماییم</span>

<span class="Revayat">ثُمَّ یُفَرِّجُهَا اَللَّهُ عَنکُم کَتَفرِیجِ اَلأَدِیمِ بِمَن یَسُومُهُم خَسفاً وَ یَسُوقُهُم عُنفاً وَ یَسقِیهِم بِکَأسٍ مُصَبَّرَةٍ لاَ یُعطِیهِم إِلاَّ اَلسَّیفَ وَ لاَ یُحلِسُهُم إِلاَّ اَلخَوفَ</span>

<span class="Translate">(8) سپس خداوند آن فتنه‌ها را از شما دور گرداند مانند جدا کردن پوست از گوشت بوسیلۀ کسیکه <span class="description">(بنی العبّاس)</span> بایشان ذلّت و خواری می‌رساند و بجبر آنها را <span class="description">(به اطراف)</span> سوق داده و از جام پر <span class="description">(از بلاء و مصیبت)</span> آب می‌دهد، بجز زخم شمشیر چیزی بآنها نبخشد و بجز خوف و ترس چیزی نپوشاند</span>

<span class="Revayat">فَعِندَ ذَلِکَ تَوَدُّ قُرَیشٌ بِالدُّنیَا وَ مَا فِیهَا لَو یَرَونَنِی مَقَاماً وَاحِداً وَ لَو قَدرَ جَزرِ جَزُورٍ لَأَقبَلَ مِنهُم مَا أَطلُبُ اَلیَومَ بَعضَهُ فَلاَ یُعطُونَنِیهِ</span>

<span class="Translate">(9) پس در آن هنگام <span class="description">(که دولت بنی امیّه منقرض گشت همۀ آنان ضعیف و ناتوان و خوار شدند)</span> قریش آرزو دارند که دنیا و آنچه در آن است از دست داده بجای آن یک بار مرا ببینند هر چند بقدر کشتن شتری <span class="description">(ساعتی)</span> باشد تا از ایشان بپذیرم تمام آنچه را که امروز بعضی از آنرا خواستارم و بمن نمی‌دهند <span class="description">(اگر قریش یعنی بنی امیّه بعد از همۀ سختیها و هرج و مرج در زندگی و ذلّت و بیچارگی که از بنی العبّاس دیدند آن حضرت را می‌یافتند در پای او افتاده زاری می‌نمودند تا خلافت و حکومت ایشان را قبول فرموده زنگ ظلم و ستم و فتنه و فساد را از جهان بزداید، و شاهد بر این گفتار آنست که تاریخ نویسان نقل کرده‌اند و مشهور است: مروان ابن محمّد آخرین پادشاه بنی امیّه هنگامیکه در لشگر خراسان عبد اللّه ابن محمّد ابن علیّ ابن عبد اللّه ابن عبّاس را که پیشوای لشگر بود دید، گفت: ای کاش بجای این جوان علیّ ابن ابی طالب در زیر این بیرق پیشوای لشگر بود)</span></span>


==خطبه 93- توصیف خداوند متعال==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">93 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(که بعضی از اوصاف خداوند را یاد آوری نموده)</span></span>

<span class="Revayat">فَتَبَارَکَ اَللَّهُ اَلَّذِی لاَ یَبلُغُهُ بُعدُ اَلهِمَمِ وَ لاَ یَنَالُهُ حَدسُ اَلفِطَنِ اَلأَوَّلُ اَلَّذِی لاَ غَایَةَ لَهُ فَیَنتَهِی وَ لاَ آخِرَ لَهُ فَیَنقَضِی و منها فی وصف الأنبیاء</span>

<span class="Translate">(1) برتر از هر چیز خداوندی است که همّتهای بلند او را درک نکرده و زیرکیهای هوشمندان باو نمی‌رسند <span class="description">(بکنه حقیقت ذاتش پی نبرند، زیرا بحدّی محدود نیست که بتوان او را درک نمود)</span> اوّلی است که پایانی برای او نیست تا به نهایت رسد <span class="description">(مبدا اشیاء است، نه اوّلی که او را آخر باشد)</span> و نه آخری است او را که تمام شود <span class="description">(مرجع اشیاء است، نه آخری که او را اوّلی باشد، زیرا اوّل و آخر بودن و غایت و نهایت از لوازم جسم است و او سبحانه از آن مبرّی است )</span> قسمتی از این خطبه در بارۀ پیغمبران <span class="description">(و پیغمبر اکرم و ائمۀ اطهار علیهم السّلام)</span> است</span>

<span class="Revayat">فَاستَودَعَهُم فِی أَفضَلِ مُستَودَعٍ وَ أَقَرَّهُم فِی خَیرِ مُستَقَرٍّ تَنَاسَخَتهُم کَرَائِمُ اَلأَصلاَبِ إِلَی مُطَهَّرَاتِ اَلأَرحَامِ کُلَّمَا مَضَی مِنهُم سَلَفٌ قَامَ مِنهُم بِدِینِ اَللَّهِ خَلَفٌ</span>

<span class="Translate">(3) خداوند پیغمبران را در برترین امانتگاه <span class="description">(صلب پدران)</span> امانت نهاد و در بهترین جایگاه <span class="description">(رحم مادران)</span> قرار داد و آنان را از صلبهای نیکو به رحمهای پاک و پاکیزه انتقال داد <span class="description">(پدر و مادر پیغمبران از حضرت آدم علیه السّلام تا خاتم النّبیّین صلّی اللّه علیه و آله خدا پرست بوده بشرک و کفر آلوده نگشته در زنا شوئی بر خلاف شرع و دستور الهیّ رفتار ننمودند)</span> هر گاه یکی از ایشان از دنیا می‌رفت دیگری بعد از او برای نشر دین خدا بجای او قیام می‌نمود <span class="description">(بتبلیغ احکام الهیّ مشغول می‌گشت)</span></span>

<span class="Revayat">حَتَّی أَفضَت کَرَامَةُ اَللَّهِ سُبحَانَهُ إِلَی مُحَمَّدٍ صلی‌الله‌علیه‌وآله فَأَخرَجَهُ مِن أَفضَلِ اَلمَعَادِنِ مَنبِتاً وَ أَعَزِّ اَلأُرُومَاتِ مَغرِساً مِنَ اَلشَّجَرَةِ اَلَّتِی صَدَعَ مِنهَا أَنبِیَاءَهُ وَ اِنتَخَبَ مِنهَا أُمَنَاءَهُ</span>

<span class="Translate">(4) تا اینکه منصب نبوّت و پیغمبری از جانب خداوند سبحان بحضرت محمّد صلّی اللّه علیه و آله رسید پس آن حضرت را از نیکوترین معدنها <span class="description">(صلبهای پیغمبران پیش)</span> رویانید و در عزیزترین اصلها <span class="description">(رحمها)</span> غرس نمود <span class="description">(و آن بزرگوار را)</span> از شجره‌ای <span class="description">(نسل حضرت ابراهیم علیه السّلام)</span> که پیغمبرانش را از آن آشکار نمود و امین‌های <span class="description">(بر وحی)</span> خود را از آن برگزید <span class="description">(بوجود آورد)</span></span>

<span class="Revayat">عِترَتُهُ خَیرُ اَلعِتَرِ وَ أُسرَتُهُ خَیرُ اَلأُسَرِ وَ شَجَرَتُهُ خَیرُ اَلشَّجَرِ نَبَتَت فِی حَرَمٍ وَ بَسَقَت فِی کَرَمٍ لَهَا فُرُوعٌ طِوَالٌ وَ ثَمَرَةٌ لاَ تُنَالُ</span>

<span class="Translate">(5) خاندان او بهترین خاندانها و خویشان او بهترین خویشان و شجرۀ او بهترین شجره‌ها است <span class="description">(آن حضرت از جمیع پیغمبران افضل می‌باشد)</span> که در حرم روییده و در <span class="description">(بوستان)</span> مجد و شرافت قدّ کشیده <span class="description">(در مکّۀ معظّمه بدنیا آمده و تربیت شده)</span> آن شجره را شاخه‌های دراز <span class="description">(ائمّۀ اثنی عشر)</span> و میوه‌ای است که دست هر کس بآن نرسد</span>

<span class="Revayat">فَهُوَ إِمَامُ مَنِ اِتَّقَی وَ بَصِیرَةُ مَنِ اِهتَدَی سِرَاجٌ لَمَعَ ضَوؤُهُ وَ شِهَابٌ سَطَعَ نُورُهُ وَ زَندٌ بَرَقَ لَمعُهُ سِیرَتُهُ اَلقَصدُ وَ سُنَّتُهُ اَلرُّشدُ وَ کَلاَمُهُ اَلفَصلُ وَ حُکمُهُ اَلعَدلُ</span>

<span class="Translate">(6) پس آن حضرت پیشوای پرهیزکاران و روشنی دیدۀ بینایان و چراغی است درخشان و ستاره‌ای است که نور از آن ساطع است و آتش زنه‌ای که شعلۀ آن برق می‌زند روش او استقامت و طریقه‌اش هدایت و راهنمائی است و سخن او جدا کنندۀ <span class="description">(حقّ از باطل)</span> و حکم و فرمانش بعدل و درستکاری است</span>

<span class="Revayat">أَرسَلَهُ عَلَی حِینِ فَترَةٍ مِنَ اَلرُّسُلِ وَ هَفوَةٍ عَنِ اَلعَمَلِ وَ غَبَاوَةٍ مِنَ اَلأُمَمِ</span>

<span class="Translate">(7) هنگامی آن بزرگوار به رسالت و پیغمبری مبعوث شد که مدّتها بود کسی به رسالت نیامده و مردم در انجام وظیفه از راه حقّ منحرف و امّتهای پیغمبران پیش در غفلت و نادانی سرگردان بودند <span class="description">(حقّ تعالی آنان را به مبعوث شدن آن حضرت هدایت کرده از ضلالت و گمراهی نجات داد )</span></span>

<span class="Revayat">اِعمَلُوا رَحِمَکُمُ اَللَّهُ عَلَی أَعلاَمٍ بَیِّنَةٍ فَالطَّرِیقُ نَهجٌ یَدعُوا إِلیٰ دٰارِ اَلسَّلاٰمِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(بندگان خدا)</span> (8) خدا شما را رحمت کند عمل کنید بر <span class="description">(رویّۀ)</span> نشانه‌های آشکار <span class="description">(ائمّۀ دین علیهم السّلام، زیرا آنان نشانه و چراغ هدایت و رستگاری می‌باشند در تاریکی ضلالت و گمراهی)</span> پس راه <span class="description">(دین)</span> روشن و هویدا است که <span class="description">(شما را)</span> بدار السّلام <span class="description">(بهشت جاودانی)</span> دعوت میکند</span>

<span class="Revayat">وَ أَنتُم فِی دَارِ مُستَعتَبٍ عَلَی مَهَلٍ وَ فَرَاغٍ وَ اَلصُّحُفُ مَنشُورَةٌ وَ اَلأَقلاَمُ جَارِیَةٌ وَ اَلأَبدَانُ صَحِیحَةٌ وَ اَلأَلسُنُ مُطلَقَةٌ</span>

<span class="Translate">(9) و شما در سرائی هستید که رضاء و خوشنودی حقّ تعالی را <span class="description">(به کردار نیکو)</span> از روی فراغت می‌توان بدست آورد <span class="description">(پس تا در این جهانید و فرصت دارید بهشت جاویدان را اندوخته نمائید)</span> و در جائی می‌باشید که نامه‌ها <span class="description">(ی اعمال)</span> باز است <span class="description">(هنوز بسته نشده مهر بر آن ننهاده‌اند)</span> و قلمها <span class="description">(ی نویسندگان کردارتان برای ضبط آنها)</span> در کار و بدنها صحیح و سالم است و زبانها گویا است</span>

<span class="Revayat">وَ اَلتَّوبَةُ مَسمُوعَةٌ وَ اَلأَعمَالُ مَقبُولَةٌ</span>

<span class="Translate">و توبه و بازگشت <span class="description">(از کردار زشت)</span> پذیرفته، و کردارها <span class="description">(ی نیک)</span> قبول میشود <span class="description">(پس وقت را غنیمت شمرده فرصت را از دست نداده تا می‌توانید کاری کنید که رضاء و خوشنودی خدا را بدست آورید، زیرا بعد از بیرون رفتن جان از بدن کاری انجام نمی‌توان داد که رضاء و خوشنودی خداوند سبحان بدست آید، چنانکه در قرآن کریم س (30) ی (57) می‌فرماید: «فَیَومَئِذٍ لاٰ یَنفَعُ اَلَّذِینَ ظَلَمُوا مَعذِرَتُهُم وَ لاٰ هُم یُستَعتَبُونَ‌» یعنی روز رستخیز عذر خواهی کسانیکه ستم کرده کافر گشتند بدستور الهیّ رفتار ننمودند سودی ندارد، و نه ایشان را راهی هست که موجب رفع عذاب گردد. زیرا آنجا دار تکلیف و انجام وظیفه نیست، بلکه جای حساب و باز پرسی است )</span></span>


==خطبه 94- دوران جاهلیّت و نعمت بعثت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">94 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در وصف پیغمبر اکرم)</span></span>

<span class="Revayat">بَعَثَهُ وَ اَلنَّاسُ ضُلاَّلٌ فِی حَیرَةٍ وَ خَابِطُونَ فِی فِتنَةٍ</span>

<span class="Translate">(1) خداوند متعال حضرت رسول را به پیغمبری فرستاد هنگامی که مردم <span class="description">(از راه حقّ‌)</span> گمراه شده <span class="description">(در کار خویش)</span> سرگردان بودند و در راه فتنه و فساد از روی خبط و اشتباه قدم می‌نهادند</span>

<span class="Revayat">قَدِ اِستَهوَتهُمُ اَلأَهوَاءُ وَ اِستَزَلَّتهُمُ اَلکِبرِیَاءُ وَ اِستَخَفَّتهُمُ اَلجَاهِلِیَّةُ اَلجَهلاَءُ حَیَارَی فِی زِلزَالٍ مِنَ اَلأَمرِ وَ بَلاَءٍ مِنَ اَلجَهلِ</span>

<span class="Translate">(2) هواها و آرزوها <span class="description">(ی بیجا)</span> ایشان را دستگیر کرده و کبر و نخوت آنان را به اشتباهکاری وا داشته و جهل و نادانی آنها را سبکسر و نفهم نموده بود در حالتی که پریشان حال و در کار خویش مضطرب و نگران و مبتلی به نادانی بودند</span>

<span class="Revayat">فَبَالَغَ صلی‌الله‌علیه‌وآله فِی اَلنَّصِیحَةِ وَ مَضَی عَلَی اَلطَّرِیقَةِ وَ دَعَا إِلَی اَلحِکمَةِ وَ اَلمَوعِظَةِ اَلحَسَنَةِ</span>

<span class="Translate">(3) پس حضرت مصطفی صلّی اللّه علیه و آله در نصیحت <span class="description">(ایشان)</span> کوشش فرمود و گذشت در راه راست و بسوی حکمت و دانش و پند نیکو <span class="description">(آنها را)</span> دعوت نمود <span class="description">(تا از بد بختی رهائی یافته سعادت دنیا و آخرت را بدست آوردند )</span></span>


==خطبه 95- توحید و نبوت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من أخری</span>

<span class="Translate">95 - از خطبه‌های دیگر <span class="description">(آن حضرت علیه السّلام)</span> است <span class="description">(در حمد و ثنای الهیّ و وصف حضرت رسول «صلّی اللّه علیه و آله)</span></span>

<span class="Revayat">اَلحَمدُ لِلَّهِ اَلأَوَّلِ فَلاَ شَیءَ قَبلَهُ وَ اَلآخِرِ فَلاَ شَیءَ بَعدَهُ</span>

<span class="Translate">(1) سپاس خداوندی را سزا است که اوّل <span class="description">(و مبدا همۀ اشیاء)</span> است، پس چیزی پیش از او نبوده و آخر <span class="description">(و مرجع همۀ مخلوقات)</span> است، پس چیزی بعد از او نمی‌باشد</span>

<span class="Revayat">وَ اَلظَّاهِرِ فَلاَ شَیءَ فَوقَهُ وَ اَلبَاطِنِ فَلاَ شَیءَ دُونَهُ و منها فی ذکر الرسول صلی‌الله‌علیه‌وآله</span>

<span class="Translate">(2) و <span class="description">(بسبب آیات و نشانه‌ها)</span> ظاهر و هویداست، پس چیزی آشکارتر از او نیست و <span class="description">(کنه ذات او)</span> مخفی و پنهان است، پس چیزی ناپیداتر از او نیست <span class="description">(و به عبارت دیگر:)</span> ظاهر و توانا است، پس چیزی فوق او نیست <span class="description">(همۀ اشیاء مقهور قدرت و توانائی او هستند)</span> و باطن و دانا بجزئیّات اشیاء است، پس چیزی از او <span class="description">(به اشیاء)</span> نزدیکتر نیست قسمتی از این خطبه در وصف رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله می‌باشد</span>

<span class="Revayat">مُستَقَرُّهُ خَیرُ مُستَقَرٍّ وَ مَنبِتُهُ أَشرَفُ مَنبِتٍ فِی مَعَادِنِ اَلکَرَامَةِ وَ مَمَاهِدِ اَلسَّلاَمَةِ</span>

<span class="Translate">(3) قرار گاه او <span class="description">(مکۀ معظّمه که در آنجا به رسالت مبعوث گردید)</span> بهترین قرارگاه و جای نموّ او <span class="description">(مدینۀ طیّبه که در آنجا احکام الهیّ را منتشر نمود)</span> شریفترین جا است <span class="description">(و آن بزرگوار)</span> در کانهای کرامت و بزرگواری <span class="description">(اصلاب شامخه و ارحام مطهّره)</span> و آرامگاههای سلامت <span class="description">(که از هر عیب و نقص ظاهریّ و باطنیّ منزّه و مبرّی بوده روییده شده است)</span></span>

<span class="Revayat">قَد صُرِفَت نَحوَهُ أَفئِدَةُ اَلأَبرَارِ وَ ثُنِیَت إِلَیهِ أَزِمَّةُ اَلأَبصَارِ</span>

<span class="Translate">(4) دلهای نیکوکاران شیفتۀ او گشت و زمام چشمها <span class="description">(ی خردمندان)</span> بسوی او خیره شد <span class="description">(تا ببینند در ضلالت و گمراهی جهل و نادانی که سر تا سر جهان را فرا گرفته چه میکند، دیدند)</span></span>

<span class="Revayat">دَفَنَ اَللَّهُ بِهِ اَلضَّغَائِنَ وَ أَطفَأَ بِهِ اَلنَّوَائِرَ أَلَّفَ بِهِ إِخوَاناً وَ فَرَّقَ بِهِ أَقرَاناً أَعَزَّ بِهِ اَلذِّلَّةَ وَ أَذَلَّ بِهِ اَلعِزَّةَ</span>

<span class="Translate">(5) خداوند بوسیلۀ آن حضرت کینه‌های دیرینه را نابود ساخت <span class="description">(از میان مردم برداشت)</span> و آتش دشمنیها را خاموش نمود و میان برادران ایمانی را <span class="description">(مانند امیر المؤمنین و سلمان)</span> الفت و دوستی انداخت و میان خویشان <span class="description">(مانند حمزه و ابی لهب بسبب اسلام و کفر)</span> جدائی افکند و بواسطۀ ظهور و پیدایش آن بزرگوار ذلّت و بیچارگی مؤمنین را به عزّت و سروری و برتری و بزرگی و کفّار را به نکبت و بد بختی مبدّل نمود</span>

<span class="Revayat">کَلاَمُهُ بَیَانٌ وَ صَمتُهُ لِسَانٌ</span>

<span class="Translate">(6) سخن او بیان و خاموشیش زبان بود <span class="description">(چون سخنی می‌فرمود احکام الهیّ را بیان میکرد، و چون گفتار و کرداری دیده خاموش می‌ماند دلیل بر صحّت و درستی و مباح بودن آن بود )</span></span>


==خطبه 96- مقایسه یاران خود با یاران پیامبر (ص)==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">96 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در اینکه ستمگر بالأخره کیفر خواهد دید و خداوند از او بازخواست خواهد نمود ، سپس لشگر خویش را برای سهل انگاری در جنگیدن با معاویه و لشگر او توبیخ و سرزنش می‌فرماید )</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَئِن أَمهَلَ اَللَّهُ اَلظَّالِمَ فَلَن یَفُوتَ أَخذُهُ وَ هُوَ لَهُ بِالمِرصَادِ عَلَی مَجَازِ طَرِیقِهِ وَ بِمَوضِعِ اَلشَّجَا مِن مَسَاغِ رِیقِهِ</span>

<span class="Translate">(1) اگر خداوند ستمگر را مهلت دهد هرگز از مؤاخذه و باز پرسی از او نمی‌گذرد و در بین راهش و جای غمّ و اندوه گلوگیر که نگذارد آب دهان فرو دهد <span class="description">(در سختیهای دنیویّ یا موقع سختیهای مرگ)</span> در کمین گاه است <span class="description">(گویا سر راه بر او گرفته تا در وقت مقتضی او را بکیفر رساند)</span></span>

<span class="Revayat">أَمَا وَ اَلَّذِی نَفسِی بِیَدِهِ لَیَظهَرَنَّ هَؤُلاَءِ اَلقَومُ عَلَیکُم لَیسَ لِأَنَّهُم أَولَی بِالحَقِّ مِنکُم وَ لَکِن لِإِسرَاعِهِم إِلَی بَاطِلِ صَاحِبِهِم وَ إِبطَائِکُم عَن حَقِّی</span>

<span class="Translate">(2) آگاه باشید سوگند بآن کسیکه جان من بدست قدرت و توانائی او است این گروه <span class="description">(لشگر شام)</span> بر شما غلبه خواهند نمود نه از برای آنکه آنها از شما بحقّ سزاوارترند بلکه از جهت عجلۀ ایشان است برای بدست آوردن باطل <span class="description">(انجام فرمان)</span> امیرشان <span class="description">(معاویه)</span> و دیر جنبیدن شما برای حقّ من <span class="description">(خلاصه سبب غلبۀ آنان اتّفاق و پیروی از رئیسشان است و شکست شما بر اثر نفاق و اختلاف و نافرمانی از امیرتان می‌باشد، پس مدار فتح و فیروزی در جنگ و در هر امری اتّفاق و اجتماع بر انجام فرمان رئیس و بزرگ قوم است، نه بر درستی و نادرستی عقیده و ایمان که اگر چنین بود هرگز اهل شرک بر اهل توحید ظفر نمی‌یافتند در صورتیکه می‌بینیم بسیاری از کفّار و منافقین بر مسلمین و مؤمنین در کارها غلبه و پیشروی دارند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَقَد أَصبَحَتِ اَلأُمَمُ تَخَافُ ظُلمَ رُعَاتِهَا وَ أَصبَحتُ أَخَافُ ظُلمَ رَعِیَّتِی</span>

<span class="Translate">(3) و هر آینه امّتها و رعیّتها <span class="description">(ی هر پادشاه و امیری)</span> شب را صبح میکنند در حالیکه از ستم رؤسای خود ترس دارند <span class="description">(که مبادا بواسطۀ نافرمانی آنان را کیفر دهد و از این جهت همواره مطیع و فرمانبردار رؤسای خویش بوده و در هر امری پیش می‌روند)</span> و من شب را صبح میکنم در حالیکه از ستم رعیّت خود ترس دارم <span class="description">(چون از خدا می‌ترسم و بر ایشان ستم روا ندارم آنها بر من ستم کرده سخنم را گوش نمیدهند)</span></span>

<span class="Revayat">اِستَنفَرتُکُم لِلجِهَادِ فَلَم تَنفِرُوا وَ أَسمَعتُکُم فَلَم تَسمَعُوا وَ دَعَوتُکُم سِرّاً وَ جَهراً فَلَم تَستَجِیبُوا وَ نَصَحتُ لَکُم فَلَم تَقبَلُوا أَ شُهُودٌ کَغُیَّابٍ وَ عَبِیدٌ کَأَربَابٍ</span>

<span class="Translate">(4) شما را برای رفتن بجهاد و جنگیدن با دشمن طلبیدم نرفتید و <span class="description">(سود رفتن و زیان نرفتن به کارزار را)</span> گوشزد شما نمودم نشنیدید و در نهان و آشکار شما را دعوت کردم اجابت نکردید و پند و اندرز دادم نپذیرفتید آیا شما با اینکه حاضر هستید مانند غائبین بوده که در اینجا نیستند؟ <span class="description">(و سخنانم را نشنیده از پند و اندرز من بهره نمی‌برند)</span> و آیا شما با اینکه غلامان و رعیّت هستید مانند خواجگان و رؤساء می‌باشید؟ <span class="description">(خود را صاحب رأی دانسته فرمان همچو منی را نمی‌برید)</span></span>

<span class="Revayat">أَتلُو عَلَیکُم اَلحِکَمَ فَتَنفِرُونَ مِنهَا وَ أَعِظُکُم بِالمَوعِظَةِ اَلبَالِغَةِ فَتَتَفَرَّقُونَ عَنهَا وَ أَحُثُّکُم عَلَی جِهَادِ أَهلِ اَلبَغیِ فَمَا آتِی عَلَی آخِرِ قَولِی حَتَّی أَرَاکُم مُتَفَرِّقِینَ أَیَادِیَ سَبَا</span>

<span class="Translate">(5) حکمتها <span class="description">(و سخنانی که بزرگی و خوشبختی دنیا و آخرت را در بر دارد)</span> برای شما می‌گویم <span class="description">(مانند حیوان وحشیّ‌)</span> از آنها رم می‌کنید و شما را به اندرز نیکو پند می‌دهم از آن دوری می‌جویید <span class="description">(نمی‌پذیرید)</span> و شما را بر جهاد تباهکاران <span class="description">(اهل شام)</span> ترغیب میکنم سخنم بآخر نرسیده همه تان را مانند پراکندگی فرزندان سبا پراکنده می‌بینم <span class="description">(سبا نام قبیله‌ای بود از اولاد سبا ابن یشجب ابن یعرب ابن قحطان که چون پیغمبران را تکذیب کردند خداوند آب را بر آنها مسلّط نمود که خانه‌ها و بوستانهایشان را غرق کرد و ایشان در شهرها پراکنده گشتند، و تفرقۀ آنان در میان عرب ضرب المثل شد که هر پراکندگی سخت را به أیادی سبا تشبیه می‌نمایند)</span></span>

<span class="Revayat">تَرجِعُونَ إِلَی مَجَالِسِکُم وَ تَتَخَادَعُونَ عَن مَوَاعِظِکُم أُقَوِّمُکُم غُدوَةً وَ تَرجِعُونَ إِلَیَّ عَشِیَّةً کَظَهرِ اَلحَنِیَّةِ عَجَزَ اَلمُقَوِّمُ وَ أَعضَلَ اَلمُقَوَّمُ</span>

<span class="Translate">(6) بمحافل خود باز می‌گردید <span class="description">(رفت و آمد می‌کنید)</span> و یکدیگر را به پندهای خویش گول می‌زنید <span class="description">(هر یک بدیگری می‌گوید چنین و چنان باید کرد و خود برای انجام آن قدمی بر نمی‌دارد)</span> در هر بامداد شما را <span class="description">(همچون چوب شمشاد)</span> راست می‌گردانم <span class="description">(برای جنگیدن با دشمن آماده می‌شوید)</span> و شب بسوی من باز می‌گردید مانند پشت کمان کج شده <span class="description">(از رفتن بکار زار خودداری می‌کنید)</span> اندرز دهنده ناتوان شد و شنونده <span class="description">(کار را)</span> مشکل پنداشت <span class="description">(پس از این، پند من در شما با این رفتار اثری ندارد)</span></span>

<span class="Revayat">أَیُّهَا اَلشَّاهِدَةُ أَبدَانُهُم اَلغَائِبَةُ عَنهُم عُقُولُهُم اَلمُختَلِفَةُ أَهوَاؤُهُم اَلمُبتَلَی بِهِم أُمَرَاؤُهُم صَاحِبُکُم یُطِیعُ اَللَّهَ وَ أَنتُم تَعصُونَهُ وَ صَاحِبُ أَهلِ اَلشَّامِ یَعصِی اَللَّهَ وَ هُم یُطِیعُونَهُ</span>

<span class="Translate">(7) ای کسانیکه بدنهاشان حاضر و عقلهاشان ناپیدا و اندیشه‌هاشان گوناگون است <span class="description">(در یک جا گرد آمده دستور عقل را پیروی ننموده هر یک در امور اندیشۀ نادرست خود را بکار برد)</span> بسبب <span class="description">(نفاق و دوروئی و اختلاف آراء)</span> ایشان رؤسای آنها <span class="description">(بفتنه و فساد)</span> مبتلی و گرفتار هستند امیر شما <span class="description">(امام علیه السّلام)</span> خدا را اطاعت و پیروی میکند و شما دستور او را رفتار نمی‌کنید و رئیس اهل شام <span class="description">(معاویه)</span> معصیت و نافرمانی خدا میکند و آنان مطیع او هستند</span>

<span class="Revayat">لَوَدِدتُ وَ اَللَّهِ أَنَّ مُعَاوِیَةَ صَارَفَنِی بِکُم صَرفَ اَلدِّینَارِ بِالدِّرهَمِ فَأَخَذَ مِنِّی عَشَرَةَ مِنکُم وَ أَعطَانِی رَجُلاً مِنهُم</span>

<span class="Translate">(8) سوگند بخدا دوست دارم که معاویه در بارۀ شما با من داد و ستد کند مانند داد و ستد صرّاف که یک دینار طلا <span class="description">(مساوی با ده درهم نقره)</span> بدهم و یک درهم نقره بگیرم ده نفر از شما را از من بگیرد و یک نفر از لشگریانش را بدهد</span>

<span class="Revayat">یَا أَهلَ اَلکُوفَةِ مُنِیتُ مِنکُم بِثَلاَثٍ وَ اِثنَتَینِ صُمٌّ ذَوُو أَسمَاعٍ وَ بُکمٌ ذَوُو کَلاَمٍ وَ عُمیٌ ذَوُو أَبصَارٍ لاَ أَحرَارُ صِدقٍ عِندَ اَللِّقَاءِ وَ لاَ إِخوَانُ ثِقَةٍ عِندَ اَلبَلاَءِ تَرِبَت أَیدِیکُم</span>

<span class="Translate">(9) ای اهل کوفه از <span class="description">(رفتار)</span> شما بسه چیز <span class="description">(که در شما هست)</span> و دو چیز <span class="description">(که اصلاً در شما یافت نمی‌شود)</span> بغمّ و اندوه مبتلی شده‌ام <span class="description">(امّا آن سه چیز که در شما هست اوّل:)</span> با اینکه گوش دارید، کر هستید و <span class="description">(دوّم:)</span> با اینکه گویایید، گنگید و <span class="description">(سوّم:)</span> با اینکه چشم دارید، کورید <span class="description">(حقّ را نمی‌شنوید و نمی‌گوئید و نمی‌بینید، با اینکه دارای گوش و زبان و چشم هستید و امّا آن دو چیز که در شما نیست، اوّل:)</span> هنگام جنگ <span class="description">(و ورود در کارزار)</span> در راستی و ثبات قدم چون مردان آزاده نیستید <span class="description">(از ترس و ناامیدی خود را برابر دشمن مانند عبد و غلام نشان داده دلیلی بر راستی و آزادگی ندارید)</span> و <span class="description">(دوّم:)</span> در بلاء و سختی برادران حقیقی مورد اطمینان نیستید دستهای شما خاک آلوده باد <span class="description">(بفقر و پریشانی مبتلی بوده خیر نبینید)</span></span>

<span class="Revayat">یَا أَشبَاهَ اَلإِبِلِ غَابَ عَنهَا رُعَاتُهَا کُلَّمَا جُمِعَت مِن جَانِبٍ تَفَرَّقَت مِن جَانِبٍ آخَرَ</span>

<span class="Translate">(10) ای کسانیکه مانند شترهایی هستید که ساربانشان از آنها دور شده اگر از سمتی گرد آیند از سمت دیگر پراکنده گردند</span>

<span class="Revayat">وَ اَللَّهِ لَکَأَنِّی بِکُم فِیمَا إِخَالُ أَن لَو حَمِسَ اَلوَغَی وَ حَمِیَ اَلضِّرَابُ قَدِ اِنفَرَجتُم عَنِ اِبنِ أَبِی طَالِبٍ اِنفِرَاجَ اَلمَرأَةِ عَن قُبُلِهَا وَ إِنِّی لَعَلَی بَیِّنَةٍ مِن رَبِّی وَ مِنهَاجٍ مِن نَبِیِّی وَ إِنِّی لَعَلَی اَلطَّرِیقِ اَلوَاضِحِ أَلقُطُهُ لَقطاً</span>

<span class="Translate"><span class="description">(پس پراکندگی شما از اطراف من طوری است که)</span> (11) سوگند بخدا گمان دارم که اگر جنگ سخت شود و آتش زد و خورد شعله گیرد از پسر ابی طالب جدا و پراکنده خواهید شد مانند جدا شدن زن <span class="description">(هنگام زائیدن)</span> از بچۀ در شکم خود <span class="description">(بعد از پراکندگی، جمع کردن شما ممکن نیست، چنانکه بر گشتن بچه به شکم مادر محال است)</span> و <span class="description">(چگونه از اطرافم پراکنده شده دوری می‌نمایید، و گفتارم را اطاعت و پیروی نمی‌کنید، در حالتی که)</span> من از جانب پروردگارم <span class="description">(بر راستی و درستی خود)</span> حجّت و گواه دارم و بدستور پیغمبر خویش در راه راست سیر میکنم <span class="description">(از طرف آن حضرت بخلافت منصوب گردیده ام)</span> و به رویّۀ واضح و آشکار <span class="description">(آنچه که دین مقدّس اسلام دستور داده)</span> رفتار می‌نمایم <span class="description">(و)</span> راه حقّ را <span class="description">(از روی بینائی در میان راههای نا درست)</span> پیدا نموده در آن می‌روم</span>

<span class="Revayat">اُنظُرُوا أَهلَ بَیتِ نَبِیِّکُم فَالزَمُوا سَمتَهُم وَ اِتَّبِعُوا أَثَرَهُم فَلَن یُخرِجُوکُم مِن هُدًی وَ لَن یُعِیدُوکُم فِی رَدًی فَإِن لَبَدُوا فَالبُدُوا وَ إِن نَهَضُوا فَانهَضُوا وَ لاَ تَسبِقُوهُم فَتَضِلُّوا وَ لاَ تَتَأَخَّرُوا عَنهُم فَتَهلِکُوا</span>

<span class="Translate">(12) نگاه کنید باهل بیت پیغمبر خود <span class="description">(امیر المؤمنین و فرزندان او)</span> و از طریقۀ ایشان جدا نشده رفتارشان را پیروی کنید که هرگز شما را از راه راست بیرون نمی‌برند و به هلاکت و گمراهی بر نمی‌گردانند <span class="description">(آنان بهترین خلق و سزاوار پیروی هستند، چنانکه در قرآن کریم س 3 ی 110 می‌فرماید: «کُنتُم خَیرَ أُمَّةٍ أُخرِجَت لِلنّٰاسِ تَأمُرُونَ بِالمَعرُوفِ وَ تَنهَونَ عَنِ اَلمُنکَرِ وَ تُؤمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ لَو آمَنَ أَهلُ اَلکِتٰابِ لَکٰانَ خَیراً لَهُم مِنهُمُ اَلمُؤمِنُونَ وَ أَکثَرُهُمُ اَلفٰاسِقُونَ‌» یعنی شما اهل بیت محمّد و پیروانتان بهترین مردم بوده‌اید که از عالم غیب بیرون آمده برگزیده شده اید تا امر بمعروف و نهی از منکر کرده و بخدا ایمان آورید، و اگر اهل کتاب ایمان آورده پیروی شما نمایند برای آنها از کفر بهتر است، بعضی از ایشان ایمان آوردند و بیشترشان فاسق مانده از راه حقّ بیرون رفته ایمان نیاورند. خلاصه پیروی از غیر آل محمّد موجب ضلالت و گمراهی است)</span> پس اگر ایشان <span class="description">(در موضوع خلافت و یا جهاد و یا امر دیگری در خانه)</span> نشستند <span class="description">(قیام ننمودند)</span> شما <span class="description">(نیز در خانه)</span> بنشینید <span class="description">(از آنان پیروی نمائید)</span> و اگر برخاستند <span class="description">(در کاری قیام نمودند)</span> شما هم برخیزید <span class="description">(آنها را یاری و همراهی کنید)</span> و از ایشان پیش نیفتید <span class="description">(به رأی خود رفتار نکنید)</span> که گمراه و سرگردان خواهید شد و پس نمانید <span class="description">(از اوامر و نواهیشان غفلت ننمائید)</span> که هلاک و بیچاره می‌شوید</span>

<span class="Revayat">لَقَد رَأَیتُ أَصحَابَ مُحَمَّدٍ صلی‌الله‌علیه‌وآله فَمَا أَرَی أَحَداً مِنکُم یُشبِهُهُم لَقَد کَانُوا یُصبِحُونَ شُعثاً غُبراً وَ قَد بَاتُوا سُجَّداً وَ قِیَاماً یُرَاوِحُونَ بَینَ جِبَاهِهِم وَ خُدُودِهِم وَ یَقِفُونَ عَلَی مِثلِ اَلجَمرِ مِن ذِکرِ مَعَادِهِم کَأَنَّ بَینَ أَعیُنِهِم رُکَبَ اَلمِعزَی مِن طُولِ سُجُودِهِم</span>

<span class="Translate">(13) من اصحاب محمّد صلّی اللّه علیه و آله را دیدم و یکی از شما را نمی‌بینم مانند ایشان باشید <span class="description">(زیرا)</span> آنان صبح ژولیده مو و غبار آلوده بودند و شب را بیدار به سجده و قیام می‌گذراندند میان پیشانیها و رخسارهاشان نوبت گذاشته بودند <span class="description">(گاهی پیشانی و گاهی رخسار روی خاک می‌نهادند)</span> و از یاد بازگشت <span class="description">(قیامت)</span> مانند اخگر و آتش پاره سوزان می‌ایستادند <span class="description">(مضطرب و نگران بودند)</span> گویا پیشانیهاشان بر اثر طول سجده مانند زانوهای بزها <span class="description">(پینه بسته)</span> بود!</span>

<span class="Revayat">إِذَا ذُکِرَ اَللَّهُ هَمَلَت أَعیُنُهُم حَتَّی تَبُلَّ جُیُوبَهُم وَ مَادُوا کَمَا یَمِیدُ اَلشَّجَرُ یَومَ اَلرِّیحِ اَلعَاصِفِ خَوفاً مِنَ اَلعِقَابِ وَ رَجَاءً لِلثَّوَابِ</span>

<span class="Translate">(14) هرگاه ذکر خداوند سبحان به میان می‌آمد از ترس عذاب و کیفر و امید بثواب و پاداش اشک چشمهاشان می‌ریخت بطوریکه گریبانهاشان تر می‌گشت و می‌لرزیدند، چنانکه درخت در روز یدن باد تند می‌لرزد</span>


==خطبه 97- ستمگری و فساد بنی امیّه==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">97 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در ابتلای مردم بظلم و ستم بنی امیّه)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَللَّهِ لاَ یَزَالُونَ حَتَّی لاَ یَدَعُوا لِلَّهِ مُحَرَّماً إِلاَّ اِستَحَلُّوهُ وَ لاَ عَقداً إِلاَّ حَلُّوهُ</span>

<span class="Translate">(1) سوگند بخدا بنی امیّه <span class="description">(در زمان سلطنتشان)</span> همواره ستم میکنند تا اینکه هیچ حرام خدا را باقی نگذارند مگر آنکه آنرا حلال گردانند و عهد و پیمانی را <span class="description">(که با مسلمانان می‌بندند)</span> رها نکنند مگر آنکه آنرا بجور می‌شکنند <span class="description">(بر خلاف عهد خود رفتار می‌نمایند، چنانکه معاویه با حضرت امام حسن علیه السّلام بر خلاف معاهده رفتار کرد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ حَتَّی لاَ یَبقَی بَیتُ مَدَرٍ وَ لاَ وَبَرٍ إِلاَّ دَخَلَهُ ظُلمُهُم وَ نَزَلَ بِهِ عَیثُهُم وَ نَبَا بِهِ سُوءُ رَعیِهِم</span>

<span class="Translate">(2) و تا اینکه باقی نماند خانۀ از گل ساخته شده‌ای و نه خیمۀ از پشم بافته بر پا گردیده‌ای <span class="description">(خلاصه هیچ شهر و ده و بیابانی نیست)</span> مگر آنکه ظلم و ستم ایشان در آن داخل شده و افساد و تباهکاریشان آنرا فرا گرفته و بدی رفتارشان اهل آنرا پراکنده می‌سازد</span>

<span class="Revayat">وَ حَتَّی یَقُومَ اَلبَاکِیَانِ یَبکِیَانِ بَاکٍ یَبکِی لِدِینِهِ وَ بَاکٍ یَبکِی لِدُنیَاهُ</span>

<span class="Translate">(3) و تا اینکه مردم <span class="description">(از شدّت ظلم و ستم آنها)</span> دو دسته میشوند گریان یکی برای دینش گریه میکند <span class="description">(که از ترس ایشان نمی‌تواند اظهار و بوظائف دینی عمل نماید)</span> و دیگری برای دنیایش گریان است <span class="description">(که می‌بیند مالش را به غارت می‌برند و توانائی جلوگیری ندارد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ حَتَّی تَکُونَ نُصرَةُ أَحَدِکُم مِن أَحَدِهِم کَنُصرَةِ اَلعَبدِ مِن سَیِّدِهِ إِذَا شَهِدَ أَطَاعَهُ وَ إِذَا غَابَ اِغتَابَهُ</span>

<span class="Translate">(4) و تا اینکه یاری و خدمتگزاری یکی از شما برای یکی از آنان مانند خدمتگزاری غلام برای خواجۀ خود میشود که در حضور خواجه <span class="description">(از ترس)</span> فرمان او برد و در غیاب <span class="description">(جرأت نموده)</span> از او بد گوئی کند</span>

<span class="Revayat">وَ حَتَّی یَکُونَ أَعظَمُکُم فِیهَا عَنَاءً أَحسَنَکُم بِاللَّهِ ظَنّاً فَإِن أَتَاکُمُ اَللَّهُ بِعَافِیَةٍ فَاقبَلُوا وَ إِنِ اُبتُلِیتُم فَاصبِرُوا فَإِنَّ اَلعَاقِبَةَ لِلمُتَّقِینَ</span>

<span class="Translate">(5) و تا اینکه <span class="description">(در مقام آزمایش معلوم شود که)</span> بزرگترین شما در برابر فتنه و فساد ایشان کسی است که حسن ظنّ او بخدا بیشتر باشد <span class="description">(به خواست او تسلیم و راضی گردد)</span> پس اگر خداوند شما را به سلامت گذراند <span class="description">(از آن فتنه و فساد رهائی یافتید)</span> سپاسگزارید و اگر <span class="description">(به مصیبت و سختی)</span> گرفتار شدید صابر و شکیبا باشید زیرا رستگاری برای متّقین و پرهیزکاران است <span class="description">(که در سختیها شکیبا هستند، و خداوند اجر و مزد آنان را تباه نمی‌نماید )</span></span>


==خطبه 98- سفارش به ترک دنیا و عبرت از گذشتگان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">98 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در بی اعتباری دنیا و دل نبستن بآن)</span></span>

<span class="Revayat">نَحمَدُهُ عَلَی مَا کَانَ وَ نَستَعِینُهُ مِن أَمرِنَا عَلَی مَا یَکُونُ وَ نَسأَلُهُ اَلمُعَافَاةَ فِی اَلأَدیَانِ کَمَا نَسأَلُهُ اَلمُعَافَاةَ فِی اَلأَبدَانِ</span>

<span class="Translate">(1) خداوند را بر نعمت‌هایی که عطاء فرموده سپاسگزاریم و در کارهای خود از او یاری می‌طلبیم و سلامتی <span class="description">(از بیماری نادانی و گمراهی و نافرمانی)</span> در دین و عقائد را از او درخواست می‌نماییم <span class="description">(تا ما را بخود وا نگذارد که از صراط مستقیم و راه راست منحرف شویم)</span> چنانکه سلامتی <span class="description">(از بیماریهای)</span> بدنها را از او می‌خواهیم</span>

<span class="Revayat">عِبَادَ اَللَّهِ أُوصِیکُم بِالرَّفضِ لِهَذِهِ اَلدُّنیَا اَلتَّارِکَةِ لَکُم وَ إِن لَم تُحِبُّوا تَرکَهَا وَ اَلمُبلِیَةِ لِأَجسَامِکُم وَ إِن کُنتُم تُحِبُّونَ تَجدِیدَهَا فَإِنَّمَا مَثَلُکُم وَ مَثَلُهَا کَسَفرٍ سَلَکُوا سَبِیلاً فَکَأَنَّهُم قَد قَطَعُوهُ وَ أَمُّوا عَلَماً فَکَأَنَّهُم قَد بَلَغُوهُ</span>

<span class="Translate">(2) بندگان خدا شما را سفارش میکنم بترک این دنیا که شما را <span class="description">(بالأخره)</span> رها میکند <span class="description">(و در قیامت سودی برای شما ندارد)</span> و اگر چه بترک آن میل نداشته‌اید <span class="description">(و نخواسته‌اید که شما را رها کند)</span> و کالبدهای شما را کهنه کرده می‌پوشاند اگر چه شما دوست دارید تازه بماند پس داستان شما و دنیا همچون داستان مسافرینی است که به راهی می‌روند و گویا <span class="description">(سرعت و تندرویشان به کسانی ماند که)</span> راه را بپایان رسانده‌اند و نشانه‌ای را <span class="description">(که از دور نمایان است)</span> منظور خویش قرار داده بآن رسیده‌اند <span class="description">(تند گذشتن عمر شما در این دنیا به قسمی است که گویا بمنزل آخر که مرگ است رسیده‌اید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ کَم عَسَی اَلمُجرِی إِلَی اَلغَایَةِ أَن یُجرِیَ إِلَیهَا حَتَّی یَبلُغَهَا وَ مَا عَسَی أَن یَکُونَ بَقَاءُ مَن لَهُ یَومٌ لاَ یَعدُوهُ وَ طَالِبٌ حَثِیثٌ یَحدُوهُ فِی اَلدُّنیَا حَتَّی یُفَارِقَهَا</span>

<span class="Translate">(3) و چه بسیار امیدوار است راننده‌ای که در صدد است مرکب خود را بمنتهی درجۀ مسافتی که می‌تواند براند تا به منظور خود برسد و بچه چیز امید دارد کسیکه بقاء و، هستی او را روزی است که رها نمی‌کند او را و طلب کننده‌ای که با شتاب و تندی او را میراند تا اینکه از دنیا مفارقت نماید <span class="description">(انسان بچه چیز دنیا دل می‌بندد در حالتی که مرگ گریبان او را خواهد گرفت و راه فرار ندارد)</span></span>

<span class="Revayat">فَلاَ تَنَافَسُوا فِی عِزِّ اَلدُّنیَا وَ فَخرِهَا وَ لاَ تَعجَبُوا بِزِینَتِهَا وَ نَعِیمِهَا وَ لاَ تَجزَعُوا مِن ضَرَّائِهَا وَ بُؤسِهَا فَإِنَّ عِزَّهَا وَ فَخرَهَا إِلَی اِنقِطَاعٍ وَ إِنَّ زِینَتَهَا وَ نَعِیمَهَا إِلَی زَوَالٍ وَ ضَرَّاءَهَا وَ بُؤسَهَا إِلَی نَفَادٍ وَ کُلُّ مُدَّةٍ فِیهَا إِلَی اِنتِهَاءٍ وَ کُلُّ حَیٍّ فِیهَا إِلَی فَنَاءٍ</span>

<span class="Translate">(4) پس به عزّت و ارجمندی دنیا و فخر کردن در آن دل نبندید و به زیور و نعمت آن فریفته نگشته خوشحال نشوید و از سختی و رنج آن فغان و زاری نکنید زیرا ارجمندی در دنیا و فخر کردن بآن از میان می‌رود و زیور و نعمت آن فانی می‌گردد و سختی و رنج آن تمام میشود و هر مدّت و زمانی در آن <span class="description">(چه خوش گذرد چه بد)</span> پایان خواهد داشت و هر زنده‌ای در آن نابود خواهد شد <span class="description">(می‌میرد، پس خردمند کسی است که به دنیائی که همه چیز آن موقّتی است دل نبندد)</span></span>

<span class="Revayat">أَ وَ لَیسَ لَکُم فِی آثَارِ اَلأَوَّلِینَ مُزدَجَرٌ وَ فِی آبَائِکُمُ اَلمَاضِینَ تَبصِرَةٌ وَ مُعتَبَرٌ إِن کُنتُم تَعقِلُونَ أَ وَ لَم تَرَوا إِلَی اَلمَاضِینَ مِنکُم لاَ یَرجِعُونَ وَ إِلَی اَلخَلَفِ اَلبَاقِینَ لاَ یَبقُونَ</span>

<span class="Translate">(5) آیا در آثار پیشینیان <span class="description">(که باقی مانده است)</span> چیزی نیست که شما را <span class="description">(از کارهای ناپسندیده)</span> باز دارد و آیا در گذشتن پدران شما <span class="description">(که مرده و اثری از آنها باقی نمانده)</span> عبرت و پندی نیست، اگر تعقّل و اندیشه نمائید؟ آیا ندیدید که گذشتگان از شما باز نمی‌گردند و جانشین‌های آنها که زنده هستند باقی نمی‌مانند؟</span>

<span class="Revayat">أَ وَ لَستُم تَرَونَ أَهلَ اَلدُّنیَا یُمسُونَ وَ یُصبِحُونَ عَلَی أَحوَالٍ شَتَّی فَمَیِّتٌ یُبکَی وَ آخَرُ یُعَزَّی وَ صَرِیعٌ مُبتَلَی وَ عَائِدٌ یَعُودُ وَ آخَرُ بِنَفسِهِ یَجُودُ وَ طَالِبٌ لِلدُّنیَا وَ اَلمَوتُ یَطلُبُهُ وَ غَافِلٌ وَ لَیسَ بِمَغفُولٍ عَنهُ وَ عَلَی أَثَرِ اَلمَاضِی مَا یَمضِی اَلبَاقِی</span>

<span class="Translate">(6) آیا اهل دنیا را بر حالات گوناگون نمی‌بینید که روز را بشب رسانده شب را صبح می‌نمایند؟ پس یکی مرده است که بر او می‌گریند و دیگری را <span class="description">(در مصیبت مرده)</span> تسلیت می‌دهند و دیگری بیماری است بر روی زمین افتاده <span class="description">(و بدرد)</span> گرفتار و دیگری به عیادت بیمار می‌رود و دیگری در حال جان دادن است و یکی خواهان دنیا است و مرگ در پی او است و دیگری <span class="description">(از حساب و پرسش روز رستخیز)</span> غافل و بی‌خبر است و خدا از او غافل نیست و بر اثر گذشته باقی مانده هم می‌گذرد <span class="description">(چنانکه پیشینیان دنیا را بدرود گفتند دیگران هم می‌میرند)</span></span>

<span class="Revayat">أَلاَ فَاذکُرُوا هَادِمَ اَللَّذَّاتِ وَ مُنَغِّصَ اَلشَّهَوَاتِ وَ قَاطِعَ اَلأُمنِیَّاتِ عِندَ اَلمُسَاوَرَةِ لِلأَعمَالِ اَلقَبِیحَةِ</span>

<span class="Translate">(7) آگاه باشید در هنگام شتاب بانجام کارهای زشت مرگ را بیاد آورید که لذّتها و خوشیها را ویران میکند و عیشها را بهم می‌زند و آرزوها را قطع می‌نماید</span>

<span class="Revayat">وَ اِستَعِینُوا اَللَّهَ عَلَی أَدَاءِ وَاجِبِ حَقِّهِ وَ مَا لاَ یُحصَی مِن أَعدَادِ نِعَمِهِ وَ إِحسَانِهِ</span>

<span class="Translate">(8) و از خداوند یاری طلبید <span class="description">(توفیق بخواهید به آماده بودن)</span> برای بجا آوردن حقّ واجب او <span class="description">(طاعات و عبادات)</span> و <span class="description">(شکر و سپاس از)</span> بسیاری نعمتها و احسان و نیکوئیهایش که بشمار در نیاید</span>


==خطبه 99- تداوم امامت تا ظهور امام زمان علیه السّلام==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من أخری</span>

<span class="Translate">99 - از خطبه‌های دیگر <span class="description">(آن حضرت علیه السّلام)</span> است <span class="description">(اشاره به کشته شدن خود و آمدن حضرت صاحب الزّمان «عجّل اللّه فرجه» که از جملۀ اخبار غیبیّه می‌باشد)</span></span>

<span class="Revayat">اَلحَمدُ لِلَّهِ اَلنَّاشِرِ فِی اَلخَلقِ فَضلَهُ وَ اَلبَاسِطِ فِیهِم بِالجُودِ یَدَهُ</span>

<span class="Translate">(1) سپاس خداوندی را سزا است که فضل و احسانش را در خلائق پراکنده و همه را مشمول جود و بخشش خود قرار داده</span>

<span class="Revayat">نَحمَدُهُ فِی جَمِیعِ أُمُورِهِ وَ نَستَعِینُهُ عَلَی رِعَایَةِ حُقُوقِهِ وَ نَشهَدُ أَن لاَ إِلَهَ غَیرُهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبدُهُ وَ رَسُولُهُ</span>

<span class="Translate">(2) بآنچه از او برسد <span class="description">(تندرستی، بیماری، خوشی و رنج)</span> سپاسگزاریم و برای انجام اوامرش <span class="description">(واجبات و مستحبّات)</span> از او یاری می‌طلبیم و گواهی می‌دهیم که جز او خدائی <span class="description">(سزاوار پرستش)</span> نیست و محمّد <span class="description">(صلّی اللّه علیه و آله)</span> بنده و فرستادۀ او است</span>

<span class="Revayat">أَرسَلَهُ بِأَمرِهِ صَادِعاً وَ بِذِکرِهِ نَاطِقاً فَأَدَّی أَمِیناً وَ مَضَی رَشِیداً وَ خَلَّفَ فِینَا رَایَةَ اَلحَقِّ مَن تَقَدَّمَهَا مَرَقَ وَ مَن تَخَلَّفَ عَنهَا زَهَقَ وَ مَن لَزِمَهَا لَحِقَ دَلِیلُهَا مَکِیثُ اَلکَلاَمِ بَطِیءُ اَلقِیَامِ سَرِیعٌ إِذَا قَامَ</span>

<span class="Translate">(3) او را فرستاده تا امر و فرمانش را آشکار نموده <span class="description">(بیان فرموده)</span> و بیاد او گویا باشد <span class="description">(خدا را بشناساند)</span> پس تبلیغ رسالت کرد <span class="description">(احکام الهیّ را رساند)</span> با امانت و درستکاری و از دنیا رفت ارشاد کننده و میان ما بیرق و نشانۀ حقّ‌ <span class="description">(راهنمایان به خداوند، قرآن کریم و ائمّۀ اطهار علیهم السّلام)</span> را باقی گذاشت کسیکه از آن بیرق جلو رفت <span class="description">(به احکام او چیزی افزوده یا کم کرد، از دین)</span> خارج شد و کسیکه مخالفت کرده پیروی ننمود <span class="description">(بدستور آن حضرت اعتنائی نکرد)</span> هلاک گردید و کسیکه با آن همراه بود بحقّ پیوست <span class="description">(سعادتمند شد)</span> نگاه‌دارندۀ آن بیرق با تأنّی و درنگ سخن می‌گوید و بانجام امری دیر قیام می‌نماید <span class="description">(زیرا خردمند در هر کاری اندیشه کند و با مصلحت سخنی گفته یا قدم بردارد و)</span> چون قیام نماید <span class="description">(پس از اندیشه مصلحت در قیام بیند)</span> با شتاب است <span class="description">(زود انجام دهد)</span></span>

<span class="Revayat">فَإِذَا أَنتُم أَلَنتُم لَهُ رِقَابَکُم وَ أَشَرتُم إِلَیهِ بِأَصَابِعِکُم جَاءَهُ اَلمَوتُ فَذَهَبَ بِهِ فَلَبِثتُم بَعدَهُ مَا شَاءَ اَللَّهُ حَتَّی یُطلِعَ اَللَّهُ لَکُم مَن یَجمَعُکُم وَ یَضُمُّ نَشرَکُم</span>

<span class="Translate">(4) پس آنگاه که <span class="description">(بخلافت ظاهری منصوب شد و با یاغیها بزد و خورد پرداخت)</span> شما گردنهای خود را زیر فرمان او قرار دادید و به انگشتهای خویش باو اشاره کردید <span class="description">(وقتی که لشگر می‌آراید و حضرت امام حسن علیه السّلام را بسر کردگی ده هزار نفر و ابو ایّوب انصاری را سر کردۀ ده هزار نفر و همچنین برای هر دسته سر کرده‌ای تعیین می‌فرماید تا یک صد هزار شمشیر گرد آورده تصمیم رفتن بشام و جنگ با معاویه می‌نماید)</span> مرگ او را دریابد <span class="description">(ابن ملجم ملعون شمشیر بفرق مبارکش می‌زند)</span> و بآن سبب از دنیا رحلت می‌نماید پس بعد از <span class="description">(کشته شدن)</span> او مدّتی که خواست خداوند است <span class="description">(زمان سلطنت بنی امیّه و بنی عبّاس و بعد از آنها)</span> درنگ خواهید نمود <span class="description">(به بدبختی و بیچارگی و پراکندگی گرفتار باشید)</span> تا اینکه خداوند آشکار گرداند کسی <span class="description">(صاحب الزّمان عجّل اللّه فرجه)</span> را که شما را گرد آورد و از پراکندگی برهاند</span>

<span class="Revayat">فَلاَ تَطمَعُوا فِی غَیرِ مُقبِلٍ وَ لاَ تَیأَسُوا مِن مُدبِرٍ فَإِنَّ اَلمُدبِرَ عَسَی أَن تَزِلَّ بِهِ إِحدَی قَائِمَتَیهِ وَ تَثبُتَ اَلأُخرَی وَ تَرجِعَا حَتَّی تَثبُتَا جَمِیعاً</span>

<span class="Translate">(5) پس <span class="description">(برای انتظام همه امور)</span> بامام حاضر که بدنیا اقبال نکند <span class="description">(زمام کارها بدست نگرفته در خانه نشیند)</span> طمع نداشته باشید <span class="description">(زیرا خدا چنین مصلحت دانسته)</span> و از امام زمان که غائب است نا امید نگردید زیرا ممکن است یکی از دو پای او <span class="description">(سلطنت ظاهری)</span> از جای در رفته بلغزد و پای دیگرش <span class="description">(سلطنت باطنی)</span> بر جای ماند و <span class="description">(روزی بیاید که)</span> هر دو پایش <span class="description">(سلطنت ظاهری و باطنی)</span> بر گردد <span class="description">(آشکار شده)</span> تا ثابت و استوار باشد <span class="description">(امور دین و دنیا بوجود او منظّم شود)</span></span>

<span class="Revayat">أَلاَ إِنَّ مَثَلَ آلِ مُحَمَّدٍ صلی‌الله‌علیه‌وآله کَمَثَلِ نُجُومِ اَلسَّمَاءِ إِذَا خَوَی نَجمٌ طَلَعَ نَجمٌ فَکَأَنَّکُم قَد تَکَامَلَت مِنَ اَللَّهِ فِیکُمُ اَلصَّنَائِعُ وَ أَرَاکُم مَا کُنتُم تَأمُلُونَ</span>

<span class="Translate">(6) آگاه باشید مثل آل محمّد صلّی اللّه علیه و آله <span class="description">(ائمّه علیهم السّلام)</span> مانند ستارگان آسمان است که هر زمان ستاره‌ای ناپدید شد ستاره‌ای آشکار می‌گردد <span class="description">(چون یکی از ایشان دنیا را بدرود گوید دیگری بجای او بنشیند، و هیچ گاه زمین از وجود آنها خالی نماند)</span> پس چنان است که نعمتهای خداوند در شما کامل گشته و آنچه آرزو دارید بشما ارائه داده است <span class="description">(بطور قطع آن حضرت را خواهید دریافت و به آرزوی خود که دیدن زمان دولت حقّه است می‌رسید )</span></span>


==خطبه 100- بیان حوادث سخت آینده==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من أخری تشتمل علی ذکر الملاحم</span>

<span class="Translate">100 - از خطبه‌های دیگر <span class="description">(آن حضرت علیه السّلام)</span> است مشتمل بر حوادث و پیش آمدهای سخت <span class="description">(که بعد از آن بزرگوار واقع شده)</span></span>

<span class="Revayat">اَلأَوَّلُ قَبلَ کُلِّ أَوَّلٍ وَ اَلآخِرُ بَعدَ کُلِّ آخِرٍ بِأَوَّلِیَّتِهِ وَجَبَ أَن لاَ أَوَّلَ لَهُ وَ بِآخِرِیَّتِهِ وَجَبَ أَن لاَ آخِرَ لَهُ وَ أَشهَدُ أَن لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ شَهَادَةً یُوَافِقُ فِیهَا اَلسِّرُّ اَلإِعلاَنَ وَ اَلقَلبُ اَللِّسَانَ</span>

<span class="Translate">(1) او است خداوندی که پیش از هر اوّلی اوّل <span class="description">(و مبدأ)</span> است <span class="description">(پس هر اوّلی مؤخّر از او است)</span> و بعد از هر آخری آخر <span class="description">(و مرجع)</span> می‌باشد <span class="description">(پس برگشت هر آخری بسوی او است)</span> بسبب اوّل <span class="description">(و مبدأ بودن)</span> او لازم است که اوّل <span class="description">(و مبدأ)</span> نداشته باشد <span class="description">(و گر نه مبدأ هر چیز نبود)</span> و بجهت آخر <span class="description">(و مرجع بودن)</span> او لازم است که آخر <span class="description">(و مرجع)</span> نداشته باشد <span class="description">(و گر نه مرجع هر چیز نیست، خلاصه ازلی و ابدی است که چیزی پیش از او نبوده و بعد از او نمی‌باشد)</span> و گواهی می‌دهم باینکه بجز او خدائی نیست گواهی که پنهان و آشکار و دل و زبان در آن موافقت دارند <span class="description">(و نفاق و دو روئی در آن راه ندارد)</span></span>

<span class="Revayat">أَیُّهَا اَلنَّاسُ لاٰ یَجرِمَنَّکُم شِقٰاقِی وَ لاَ یَستَهوِیَنَّکُم عِصیَانِی وَ لاَ تَتَرَامَوا بِالأَبصَارِ عِندَ مَا تَسمَعُونَهُ مِنِّی فَوَالَّذِی فَلَقَ اَلحَبَّةَ وَ بَرَأَ اَلنَّسَمَةَ إِنَّ اَلَّذِی أُنَبِّئُکُم بِهِ عَنِ اَلنَّبِیِّ اَلأُمِّیِّ صلی‌الله‌علیه‌وآله مَا کَذَبَ اَلمُبَلِّغُ وَ لاَ جَهِلَ اَلسَّامِعُ</span>

<span class="Translate">(2) مردم، دشمنی و مخالفت با من شما را به گناه <span class="description">(تکذیب گفتارم)</span> وادار ننماید و <span class="description">(در آنچه خواهم گفت)</span> نافرمانی از من شما را حیران و سرگردان نسازد و چون چیزی <span class="description">(خبر از غیب)</span> از من بشنوید بیکدیگر چشم نیندازید <span class="description">(به شگفت نیامده انکار نکنید)</span> پس سوگند بآن کس که دانه را <span class="description">(زیر زمین)</span> شکافته و انسان را آفریده آنچه بشما خبر می‌دهم <span class="description">(از پیش خود نمی‌گویم، بلکه)</span> از پیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله است که امّی بوده <span class="description">(هر چه فرموده از وحی الهیّ است از کسی نیاموخته)</span> و دروغ نگفته، و شنوندۀ <span class="description">(فرمایشات او یعنی امام علیه السّلام)</span> نادان نبوده است <span class="description">(خلاصه این خبر وحی الهیّ است به پیغمبر اکرم:)</span></span>

<span class="Revayat">لَکَأَنِّی أَنظُرُ إِلَی ضِلِّیلٍ قَد نَعَقَ بِالشَّامِ وَ فَحَصَ بِرَایَاتِهِ فِی ضَوَاحِی کُوفَانَ فَإِذَا فَغَرَت فَاغِرَتُهُ وَ اِشتَدَّت شَکِیمَتُهُ وَ ثَقُلَت فِی اَلأَرضِ وَطأَتُهُ عَضَّتِ اَلفِتنَةُ أَبنَاءَهَا بِأَنیَابِهَا وَ مَاجَتِ اَلحَربُ بِأَموَاجِهَا وَ بَدَا مِنَ اَلأَیَّامِ کُلُوحُهَا وَ مِنَ اَللَّیَالِی کُدُوحُهَا</span>

<span class="Translate">(3) مانند آن است که می‌بینم کسیرا <span class="description">(معاویه یا عبد الملک ابن مروان)</span> در ضلالت و گمراهی بسیار که بشام بانگ زند <span class="description">(مردم را گرد آورد)</span> و بیرقهای خود را در اطراف کوفه نصب کند پس چون دهن باز نماید <span class="description">(مردم را طعمۀ شمشیر قرار دهد)</span> و دهنۀ لجام او سخت <span class="description">(بسیار سرکش)</span> گردد و پا زدنش در زمین سنگین باشد <span class="description">(جورش همه را فرا گیرد)</span> و فتنه و آشوب به نیش دندان مردان زمانش را بگزد <span class="description">(مردم مبتلی بقتل و غارت و درد و اندوه گردند)</span> و موجهای جنگ به حرکت آید <span class="description">(جنگهای سخت پیش آید)</span> و روزها <span class="description">(بسبب ظلم و ستم)</span> گرفته و در همند و شبها <span class="description">(بسبب درد و اندوه)</span> دلخراش هستند <span class="description">(خلاصه آن مرد گمراه کوفه را ویران کرده مردم را دقیقه‌ای آسوده نگذارد)</span></span>

<span class="Revayat">فَإِذَا أَینَعَ زَرعُهُ وَ قَامَ عَلَی یَنعِهِ وَ هَدَرَت شَقَاشِقُهُ وَ بَرَقَت بَوَارِقُهُ عُقِدَت رَایَاتُ اَلفِتَنِ اَلمُعضِلَةِ وَ أَقبَلنَ کَاللَّیلِ اَلمُظلِمِ وَ اَلبَحرِ اَلمُلتَطِمِ</span>

<span class="Translate">(4) پس آنگاه که کشت آن گمراه <span class="description">(از تخم فتنه و فساد)</span> بروئید، و شاخۀ آن نموّ نماید <span class="description">(بر مردم مسلّط شود)</span> و شقشقه‌های او صدا کند <span class="description">(شقشقه چیزی است مانند شش گوسفند که هنگام مستی از دهن شتر بیرون آمده صدا کند، یعنی فرمانهای نا حقّ دهد)</span> و برق شمشیرهایش بدرخشد <span class="description">(طغیان و سر کشیش بحدّ کمال رسیده و بیم و ترس از او در دلهای قویّ‌ جا گیرد آنگاه)</span> بیرقهای فتنه و آشوب که رهائی از آن نیست استوار می‌گردد و مانند شب تاریک و دریای موج دار <span class="description">(پی در پی بمردم)</span> رو آورد</span>

<span class="Revayat">هَذَا وَ کَم یَخرِقُ اَلکُوفَةَ مِن قَاصِفٍ وَ یَمُرُّ عَلَیهَا مِن عَاصِفٍ وَ عَن قَلِیلٍ تَلتَفُّ اَلقُرُونُ بِالقُرُونِ وَ یُحصَدُ اَلقَائِمُ وَ یُحطَمُ اَلمَحصُودُ</span>

<span class="Translate">(5) این است و چقدر باد سخت و صدا دار کوفه را بشکافد <span class="description">(ویران نماید)</span> و باد تند بر آن بوزد <span class="description">(خونریزیها در آن واقع گردد)</span> و پس از زمان کمی گروهی با گروهی بپیچند <span class="description">(بزد و خورد مشغول گردند)</span> و <span class="description">(از سنبلۀ آدمی)</span> آنچه بر پا است <span class="description">(قویّ است)</span> درو شود <span class="description">(کشته میشود)</span> و آنچه درو شده <span class="description">(ضعیف و ناتوان)</span> است <span class="description">(در زیر دست و پای فتنه جویان)</span> خورد می‌گردد <span class="description">(خلاصه از پی یکدیگر هلاک گشته و هر سال از کشت تخم فتنه و آشوب خرمنها از کشتۀ آدمیان بر باد رود)</span></span>


==خطبه 101- خبر از آینده خونین بصره==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام تجری هذا المجری</span>

<span class="Translate">101 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است که در این باب وارد شده <span class="description">(مانند خطبۀ قبل از پیش آمدهای سخت خبر می‌دهد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ ذَلِکَ یَومٌ یَجمَعُ اَللَّهُ فِیهِ اَلأَوَّلِینَ وَ اَلآخِرِینَ لِنِقَاشِ اَلحِسَابِ وَ جَزَاءِ اَلأَعمَالِ خُضُوعاً قِیَاماً قَد أَلجَمَهُمُ اَلعَرَقُ وَ رَجَفَت بِهِمُ اَلأَرضُ</span>

<span class="Translate">(1) قیامت روزی است که خداوند در آن روز برای رسیدن حساب و جزای اعمال همۀ خلائق از گذشتگان و آیندگان را گرد می‌آورد در حالتی که ایستاده خاضع و فروتن، هستند و <span class="description">(از بسیاری جمعیّت و شدّت گرمی)</span> عرق مانند لجام اطراف دهانشان را فرا گرفته و زلزلۀ زمین ایشان را می‌لرزاند</span>

<span class="Revayat">فَأَحسَنُهُم حَالاً مَن وَجَدَ لِقَدَمَیهِ مَوضِعاً وَ لِنَفسِهِ مُتَّسَعاً</span>

<span class="Translate">(2) پس نیکوترین آنها و خوشحالترین کسی است که <span class="description">(بسبب کردار پسندیده در دنیا)</span> برای ثابت نگهداشتن قدمش مکانی تهیئه نموده و برای آسایش خود محلّ فراخی بدست آورده باشد <span class="description">(تا از سختیهای آنجا و از اضطراب و نگرانی آنروز برهد)</span></span>

<span class="Revayat">منها فِتَنٌ کَقِطَعِ اَللَّیلِ اَلمُظلِمِ لاَ تَقُومُ لَهَا قَائِمَةٌ وَ لاَ تُرَدُّ لَهَا رَایَةٌ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(بعد از من)</span> (3) فتنه‌ها ظاهر شود مانند ساعات شب تاریک <span class="description">(که راه رستگاری و رهائی از آن پیدا نیست و)</span> برای جلوگیری از آنها کسی قیام نخواهد نمود <span class="description">(کسیرا توانائی خاموش کردن آتش آن فتنه‌ها و جنگ با فتنه جویان نمی‌باشد)</span> و هیچ بیرقی <span class="description">(سپاهی)</span> آنها را ردّ نمی‌کند <span class="description">(از بین نبرده نمی‌تواند فتنه جویان را مغلوب سازد)</span></span>

<span class="Revayat">تَأتِیکُم مَزمُومَةً مَرحُولَةً یَحفِزُهَا قَائِدُهَا وَ یَجهَدُهَا رَاکِبُهَا أَهلُهَا قَومٌ شَدِیدٌ کَلَبُهُم قَلِیلٌ سَلَبُهُم</span>

<span class="Translate">(4) آن فتنه‌ها مانند شتری که مهار شده و جهاز و پالان گذاشته و جلو دارش آنرا کشیده سوار بر آن می‌دواندش، بشما رو آورد <span class="description">(خلاصه برای بد بخت و بیچاره کردن شما آماده میشود)</span> فتنه جویان گروهی باشند که اذیّت و آزارشان بیشتر است تا غارت نمودنشان <span class="description">(بیشتر منظورشان از ایجاد فتنه نابود کردن اشخاص است، نه بدست آوردن غنیمت)</span></span>

<span class="Revayat">یُجَاهِدُهُم فِی اَللَّهِ قَومٌ أَذِلَّةٌ عِندَ اَلمُتَکَبِّرِینَ فِی اَلأَرضِ مَجهُولُونَ وَ فِی اَلسَّمَاءِ مَعرُوفُونَ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(و بالأخره)</span> (5) گروهی که گردنکشان آنان را ذلیل و خوار می‌پندارند و در روی زمین قدر و منزلتشان معلوم نیست و در آسمان مشهورند <span class="description">(مردمان خدا پرست از جان گذشته مقرّب درگاه الهیّ که خود پرستان بچشم حقارت و کوچکی بآنان می‌نگرند)</span> برای رضاء و خوشنودی خدا با آن فتنه جویان جهاد می‌نمایند</span>

<span class="Revayat">فَوَیلٌ لَکِ یَا بَصرَةُ عِندَ ذَلِکِ مِن جَیشٍ مِن نِقَمِ اَللَّهِ لاَ رَهَجَ لَهُ وَ لاَ حِسَّ وَ سَیُبتَلَی أَهلُکِ بِالمَوتِ اَلأَحمَرِ وَ اَلجُوعِ اَلأَغبَرِ</span>

<span class="Translate">(6) پس هنگام پیدایش آن فتنه‌ها وای بر تو ای بصره از سپاهی که بر اثر غضب و خشم خداوند پدید آید و ایشان را گرد و غبار و صدایی نباشد <span class="description">(ناگهان پیدا شوند)</span> و <span class="description">(بر اثر ورود آنان)</span> زود باشد که ساکنین تو مبتلی شوند به مرگ سرخ <span class="description">(کشته شدن)</span> و گرسنگی غبار آلوده <span class="description">(قحطی که رخسار گرسنه تیره و تاریک گردد )</span></span>


==خطبه 102- تشویق به زهد==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">102 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در بیوفائی دنیا)</span></span>

<span class="Revayat">اُنظُرُوا إِلَی اَلدُّنیَا نَظَرَ اَلزَّاهِدِینَ فِیهَا اَلصَّادِفِینَ عَنهَا فَإِنَّهَا وَ اَللَّهِ عَمَّا قَلِیلٍ تُزِیلُ اَلثَّاوِیَ اَلسَّاکِنَ وَ تُفَجِّعُ اَلمُترَفَ اَلآمِنَ</span>

<span class="Translate">(1) بدنیا نظر کنید مانند نگاه کردن کسانیکه از آن اعراض و دوری نموده‌اند <span class="description">(رویّۀ ائمّۀ معصومین و پیروانشان را سر مشق خویش قرار داده از دنیا پرستان پیروی ننمائید)</span> زیرا سوگند بخدا دنیا بزودی ساکنش را دور میکند و دارای نعمت و دولت و امنیّت را مصیبت زده و اندوهناک می‌سازد</span>

<span class="Revayat">لاَ یَرجِعُ مَا تَوَلَّی مِنهَا فَأَدبَرَ وَ لاَ یُدرَی مَا هُوَ آتٍ مِنهَا فَیُنتَظَرُ</span>

<span class="Translate">(2) چیزهائی که گذشته و پشت کرده <span class="description">(مانند جوانی، صحّت، قوّت و توانائی)</span> باز نمی‌گردد و آنچه که بعد از این خواهد آمد نامعلوم است <span class="description">(نعمت است یا نقمت، خوب است یا بد)</span> تا برای <span class="description">(بدست آوردن خوب)</span> آن منتظر بود <span class="description">(کوشش نموده از بدی آن بپرهیزید)</span></span>

<span class="Revayat">سُرُورُهَا مَشُوبٌ بِالحُزنِ وَ جَلَدُ اَلرِّجَالِ فِیهَا إِلَی اَلضَّعفِ وَ اَلوَهنِ فَلاَ تَغُرَّنَّکُم کَثرَةُ مَا یُعجِبُکُم فِیهَا لِقِلَّةِ مَا یَصحَبُکُم مِنهَا</span>

<span class="Translate">(3) خوشی آن به اندوه آمیخته است <span class="description">(چون مسرور در آن برای دسترسی نداشت به باقی مطلوب خود محزون است)</span> و قوّت و توانائی و جوانی مردان آن بضعف و ناتوانی و پیری می‌رسد پس بسیاری آنچه در دنیا از آن خوشتان می‌آید <span class="description">(ریاست، مال، ارجمندی، زن، زیور و مانند آن)</span> شما را فریب ندهد زیرا بهرۀ شما در دنیا از آنچه بآن دسترسی دارید <span class="description">(نسبت بسختی و رنج پس دادن حساب آن در قیامت بسیار)</span> کم است</span>

<span class="Revayat">رَحِمَ اَللَّهُ اِمرَأً تَفَکَّرَ فَاعتَبَرَ وَ اِعتَبَرَ فَأَبصَرَ فَکَأَنَّ مَا هُوَ کَائِنٌ مِنَ اَلدُّنیَا عَن قَلِیلٍ لَم یَکُن وَ کَأَنَّ مَا هُوَ کَائِنٌ مِنَ اَلآخِرَةِ عَمَّا قَلِیلٍ لَم یَزُل وَ کُلُّ مَعدُودٍ مُنقَضٍ وَ کُلُّ مُتَوَقَّعٍ آتٍ وَ کُلُّ آتٍ قَرِیبٌ دَانٍ</span>

<span class="Translate">(4) خدا رحمت کند مردی را که <span class="description">(در امر دنیا و مبدأ و معاد خویش)</span> اندیشه کند و عبرت گرفته <span class="description">(به ناپایداری دنیا)</span> بینا شود <span class="description">(و باور نماید)</span> که آنچه از دنیا باقی مانده بزودی نابود است <span class="description">(بودۀ آنرا نبوده انگارد)</span> و آنچه از آخرت موجود است زوال ناپذیر و همواره بوده است <span class="description">(نبودۀ آنرا بوده داند)</span> و آنچه <span class="description">(از ساعات عمر)</span> که بحساب می‌آید بپایان می‌رسد و هر چه انتظار دارید <span class="description">(مرگ و قیامت)</span> آینده است و هر آینده‌ای نزدیک است</span>

<span class="Revayat">منها اَلعَالِمُ مَن عَرَفَ قَدرَهُ وَ کَفَی بِالمَرءِ جَهلاً أَلاَّ یَعرِفَ قَدرَهُ</span>

<span class="Translate">(5) دانا کسی است که قدر خود را بشناسد <span class="description">(طبق دستور خدا و رسول رفتار نماید)</span> و برای جهالت و نادانی مرد همین بس که خود را نشناسد <span class="description">(در راه ضلالت و گمراهی قدم نهد و از شیطان و نفس امّاره پیروی کرده سرمایۀ خوشبختی خویش را به باد دهد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّ مِن أَبغَضِ اَلرِّجَالِ إِلَی اَللَّهِ تَعَالَی لَعَبداً وَکَلَهُ اَللَّهُ إِلَی نَفسِهِ جَائِراً عَن قَصدِ اَلسَّبِیلِ سَائِراً بِغَیرِ دَلِیلٍ</span>

<span class="Translate">(6) و دشمن ترین مردان نزد خدا بنده‌ایست که خداوند او را بخود وا گذارد <span class="description">(توفیق بدست آوردن سعادت را از او سلب نماید)</span> بطوریکه <span class="description">(در امر دین و دنیا)</span> از راه راست قدم بیرون نهاده بی راهنما سیر میکند <span class="description">(در بیابان بی سر و ته نادانی حیران و سرگردان مانده نمی‌داند چه کند)</span></span>

<span class="Revayat">إِن دُعِیَ إِلَی حَرثِ اَلدُّنیَا عَمِلَ وَ إِن دُعِیَ إِلَی حَرثِ اَلآخِرَةِ کَسِلَ کَأَنَّ مَا عَمِلَ لَهُ وَاجِبٌ عَلَیهِ وَ کَأَنَّ مَا وَنَی فِیهِ سَاقِطٌ عَنهُ</span>

<span class="Translate">(7) اگر بسوی زراعت و کشف دنیا <span class="description">(آنچه سود دنیویّ دارد)</span> دعوت شود عمل میکند و اگر بسوی زراعت و کشت آخرت <span class="description">(خدمت بخلق و عبادت خالق)</span> خوانده شود کاهلی می‌نماید مانند آن ماند که آنچه <span class="description">(در امر دنیا)</span> میکند بر او واجب است <span class="description">(برای اقدام بهر کار اگر چه حرام باشد طوری آماده است که گویا واجبی را بجا می‌آورد و از عذاب ترک آن ترسناک است)</span> و آنچه <span class="description">(در امر آخرت)</span> بتأخیر می‌اندازد از او ساقط <span class="description">(از اوامر و نواهی الهیّ بطوری چشم می‌پوشد که گویا باو در این باب دستوری نرسیده )</span></span>

<span class="Revayat">و منها وَ ذَلِکَ زَمَانٌ لاَ یَنجُو فِیهِ إِلاَّ کُلُّ مُؤمِنٍ نُوَمَةٍ إِن شَهِدَ لَم یُعرَف وَ إِن غَابَ لَم یُفتَقَد</span>

<span class="Translate">و قسمتی از این خطبه است <span class="description">(در غلبۀ فتنه و فساد و اینکه نجات و رهائی نیست مگر برای اهل ایمان)</span>: (8) زمانی میشود که کسی از <span class="description">(فتنه و فساد)</span> آن نجات و رهائی نمی‌یابد مگر مؤمن خدا پرست بی نام و نشان که اگر <span class="description">(در مجالس)</span> حاضر گردد کسی او را نشناسد و اگر غائب باشد کسی در صدد جستجویش بر نیاید</span>

<span class="Revayat">أُولَئِکَ مَصَابِیحُ اَلهُدَی وَ أَعلاَمُ اَلسُّرَی لَیسُوا بِالمَسَایِیحِ وَ لاَ اَلمَذَایِیعِ اَلبُذُرِ أُولَئِکَ یَفتَحُ اَللَّهُ لَهُم أَبوَابَ رَحمَتِهِ وَ یَکشِفُ عَنهُم ضَرَّاءَ نِقمَتِهِ</span>

<span class="Translate">(9) این چنین اشخاص چراغهای هدایت و نشانه‌های روشن هستند برای روندگان در شب تاریک در میان مردم برای فتنه و فساد و سخن چینی رفت و آمد نمی‌کنند، عیبها و بدیهای خلق را آشکار نمی‌سازند، سفیه و بیهوده گو نیستند خداوند درهای رحمتش را برای آنان می‌گشاید و سختی عذابش را از آنها بر طرف می‌گرداند</span>

<span class="Revayat">أَیُّهَا اَلنَّاسُ سَیَأتِی عَلَیکُم زَمَانٌ یُکفَأُ فِیهِ اَلإِسلاَمُ کَمَا یُکفَأُ اَلإِنَاءُ بِمَا فِیهِ</span>

<span class="Translate">(10) ای مردم، زود است که زمانی بر شما بیاید که اسلام در آن سرازیر شود مانند برگشتن ظرف که آنچه در آنست بریزید <span class="description">(از اسلام جز اسم و از قرآن جز درس و از ایمان جز رسم باقی نماند، آنگاه است که خداوند بندگانش را امتحان فرماید)</span></span>

<span class="Revayat">أَیُّهَا اَلنَّاسُ إِنَّ اَللَّهَ قَد أَعَاذَکُم مِن أَن یَجُورَ عَلَیکُم وَ لَم یُعِذکُم مِن أَن یَبتَلِیَکُم وَ قَد قَالَ جَلَّ مِن قَائِلٍ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ وَ إِن کُنّٰا لَمُبتَلِینَ أما قوله علیه‌السلام کل مؤمن نومة فإنما أراد به الخامل الذکر القلیل الشر و المساییح جمع مسیاح و هو الذی یسیح بین الناس بالفساد و النمائم و المذاییع جمع مذیاع و هو الذی إذا سمع لغیره بفاحشة أذاعها و نوه بها و البذر جمع بذور و هو الذی یکثر سفهه و یلغو منطقه</span>

<span class="Translate">(11) ای مردم، خداوند شما را پناه داده از اینکه بشما ظلم و ستم کند و پناه نداده از اینکه امتحان نماید <span class="description">(پس اگر در زمان فتنه و فساد مبتلی و گرفتارید بشما ستم نکرده، بلکه می‌خواهد شما را بیازماید تا مؤمن حقیقی از ظاهری و شکیبای در بلاء از دیگران ممتاز گردد)</span> و بتحقیق فرموده است جلیل‌تر و بزرگوارتر از هر گوینده‌ای <span class="description">(در قرآن کریم س 23 ی 30:)</span> «إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ وَ إِن کُنّٰا لَمُبتَلِینَ‌» یعنی در وقعۀ طوفان نوح و هلاک قوم او نشانه‌هایی است <span class="description">(برای عبرت دیگران)</span> و ما <span class="description">(خوب و بد بندگان را)</span> امتحان می‌نماییم <span class="description">(سیّد رضیّ فرماید:)</span> مراد آن حضرت علیه السّلام از جملۀ کُلُّ مُؤمِنٍ نُّوَمَةٍ گمنامی است که شرّ و فسادش اندک باشد و مساییح جمع مسیاح است، و آنرا بکسی گویند که میان مردم در پی فتنه و فساد رفته سخن چینی کند و مذاییع جمع مذیاع است و آن برای کسی است که بدی و ناشایستۀ غیری را که می‌شنود فاش نموده همه جا آشکار بگوید و بذر جمع بذور است و کسی را بآن می‌نامند که بسیار سفیه و گفتارش لغو و بیهوده باشد</span>


==خطبه 103- ره آورد بعثت پیامبر==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">103 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(هنگام رفتن بجنگ جمل که مردم بصره به همراهی طلحه و زبیر عائشه را بر شتر سوار کرده اطراف او گرد آمده می‌خواستند با امیر المؤمنین بجنگند، و مقصود آنست که مردم را آگاه سازد که جنگیدن آن بزرگوار با اصحاب جمل برای اظهار حقّ و ابطال باطل می‌باشد)</span></span>

<span class="Revayat">أَمَّا بَعدُ فَإِنَّ اَللَّهَ سُبحَانَهُ بَعَثَ مُحَمَّداً صلی‌الله‌علیه‌وآله وَ لَیسَ أَحَدٌ مِنَ اَلعَرَبِ یَقرَأُ کِتَاباً وَ لاَ یَدَّعِی نُبُوَّةً وَ لاَ وَحیاً</span>

<span class="Translate">(1) پس از حمد و ثنای الهیّ و درود بر خاتم النّبیّین <span class="description">(آگاه باشید)</span> خداوند سبحان محمّد صلّی اللّه علیه و آله را در میان عرب به رسالت بر انگیخت و هیچیک از آنها نبود که بخواند کتابی از حقّ‌ و نبوّت و پیغمبری و وحی ادّعاء کند <span class="description">(تا در بارۀ آن حضرت شکّ نموده بآن بزرگوار تهمت زنند)</span></span>

<span class="Revayat">فَقَاتَلَ بِمَن أَطَاعَهُ مَن عَصَاهُ یَسُوقُهُم إِلَی مَنجَاتِهِم وَ یُبَادِرُ بِهِمُ اَلسَّاعَةَ أَن تَنزِلَ بِهِم یَحسِرُ اَلحَسِیرُ وَ یَقِفُ اَلکَسِیرُ فَیُقِیمُ عَلَیهِ حَتَّی یُلحِقَهُ غَایَتَهُ إِلاَّ هَالِکاً لاَ خَیرَ فِیهِ</span>

<span class="Translate">(2) پس <span class="description">(برای اظهار حقّ و اثبات اسلام)</span> به همراهی پیروانش با مخالفین خود جنگیده آنان را بمحلّ رستگاریشان سوق می‌داد <span class="description">(بطریق حقّ و راه سعادت و خوشبختی دعوت می‌نمود)</span> و برای رهاندن ایشان از جهالت و نادانی مبادرت می‌فرمود که مبادا مرگ آنها را به حالت کفر و گمراهی دریابد <span class="description">(و بعذاب جاوید مبتلی گردند)</span> تا <span class="description">(از سنگینی بار فتنه و فساد و گمراهی)</span> آنرا که مانند شتر <span class="description">(سنگین بار)</span> عاجز و درمانده و وامانده و شکسته می‌شد آن حضرت بر سر راه او می‌ایستاد <span class="description">(کوشش می‌نمود)</span> تا به منزلش <span class="description">(سعادت و خوشبختی)</span> می‌رساند <span class="description">(هدایت می‌فرمود، همه براه راست رهسپار شدند)</span> مگر هلاک شده‌ای که ابدا خیر و نیکی در او نبود <span class="description">(مانند ابو جهل که از بدی فطرت قابلیّت رستگاری نداشت و به هیچ گونه هدایت نمی‌شد، و در تبلیغ احکام کوتاهی نکرد)</span></span>

<span class="Revayat">حَتَّی أَرَاهُم مَنجَاتَهُم وَ بَوَّأَهُم مَحَلَّتَهُم فَاستَدَارَت رَحَاهُم وَ اِستَقَامَت قَنَاتُهُم</span>

<span class="Translate">(3) تا راه نجات و رهائی از گمراهی را بآنها نمود و آنان را در جایگاهشان جای داد <span class="description">(وادار بگرویدن دین اسلام که فطریشان بود فرمود)</span> پس آسیای ایشان به گردش افتاد <span class="description">(امور زندگانیشان منظّم گشت)</span> و نیزۀ آنها راست گردید <span class="description">(توانا شده زیر بار گمراهی گمراه کنندگان و ستم ستمگران نمی‌رفتند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَیمُ اَللَّهِ لَقَد کُنتُ مِن سَاقَتِهَا حَتَّی تَوَلَّت بِحَذَافِیرِهَا وَ اِستَوسَقَت فِی قِیَادِهَا مَا ضَعُفتُ وَ لاَ جَبُنتُ وَ لاَ خُنتُ وَ لاَ وَهَنتُ</span>

<span class="Translate">(4) و سوگند بخدا من جلو لشگر اسلام بوده لشگر کفر را می‌راندم، تا همگی پشت کردند <span class="description">(از کیش خویش دست بر داشتند)</span> و گرد آمده رام گردیدند <span class="description">(فرمانبردار شدند و هرگز)</span> ضعیف و ناتوان نگشته نترسیده خیانت و سستی ننمودم</span>

<span class="Revayat">وَ اَیمُ اَللَّهِ لَأَبقُرَنَّ اَلبَاطِلَ حَتَّی أُخرِجَ اَلحَقَّ مِن خَاصِرَتِهِ و قد تقدم مختار هذه الخطبة إلا أننی وجدتها فی هذه الروایة علی خلاف ما سبق من زیادة و نقصان فأوجبت الحال إثباتها ثانیة</span>

<span class="Translate">(5) و سوگند بخدا <span class="description">(اکنون در این جنگ هم)</span> باطل را می‌شکافم تا حقّ را از پهلوی آن بیرون آورم <span class="description">(با ایشان زد و خورد میکنم و از کشتن و کشته شدن باکی ندارم، برای آنکه فتنه جویان دست از فتنه و فساد برداشته حقّ آشکار گردد سیّد رضیّ فرماید:)</span> این خطبه پیش از این بیان شد <span class="description">(خطبۀ سی و سوّم)</span> و لیکن چون در این روایت آنرا از جهت زیادی و کمی بر خلاف خطبۀ مذکوره یافتم لازم شد دوباره نوشته شود</span>


==خطبه 104- بیان ویژگی های پیامبر (ص) و ظلم بنی‌امیه، موعظه مردم==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">104 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(که پس از ستودن پیغمبر اکرم)</span></span>

<span class="Revayat">حَتَّی بَعَثَ اَللَّهُ مُحَمَّداً صلی‌الله‌علیه‌وآله شَهِیداً وَ بَشِیراً وَ نَذِیراً خَیرَ اَلبَرِیَّةِ طِفلاً وَ أَنجَبَهَا کَهلاً وَ أَطهَرَ اَلمُطَهَّرِینَ شِیمَةً وَ أَجوَدَ اَلمُستَمطَرِینَ دِیمَةً</span>

<span class="Translate"><span class="description">(پیش از طلوع خورشید حقیقی و تابش آفتاب عالم گیر اسلام مردم در منتهی درجۀ ضلالت و گمراهی و بدبختی بودند)</span> (1) تا آنکه خداوند محمّد صلّی اللّه علیه و آله را به رسالت و پیغمبری بر انگیخت که <span class="description">(نیکو کاران و بد کاران را)</span> شاهد و گواه باشد، و <span class="description">(نیکو کاران را به پاداش کردارشان)</span> مژده دهد و <span class="description">(معصیت کاران را از عذاب الهیّ‌)</span> بترساند در حالیکه در طفولیّت و خورد سالی بهترین خلائق و در کهولت <span class="description">(چهل سالگی)</span> کریمتر و برگزیده‌ترین آنها و طبیعت در خلقت او پاکتر از همۀ پاکان <span class="description">(از آدم علیه السّلام تا عبد اللّه همواره در صلب انبیاء و اوصیای ایشان)</span> بود و بخشش او بیش از توقّع خواستاران باران بخشش او بود</span>

<span class="Revayat">فَمَا اِحلَولَت لَکُمُ اَلدُّنیَا فِی لَذَّتِهَا وَ لاَ تَمَکَّنتُم مِن رَضَاعِ أَخلاَفِهَا إِلاَّ مِن بَعدِ مَا صَادَفتُمُوهَا جَائِلاً خِطَامُهَا قَلِقاً وَضِینُهَا قَد صَارَ حَرَامُهَا عِندَ أَقوَامٍ بِمَنزِلَةِ اَلسِّدرِ اَلمَخضُودِ وَ حَلاَلُهَا بَعِیداً غَیرَ مَوجُودٍ</span>

<span class="Translate">(2) پس <span class="description">(ای بنی امیّه)</span> از شیرینی لذّت و خوشی دنیا بهره‌مند نگشتید و برای نوشیدن شیر از پستان آن توانا نشدید مگر بعد از آنکه آنرا یافتید با مهار جولان دار و جهاز و پالان تنگ نبسته <span class="description">(آنرا چون شتر سر خود و بی ساربان رایگان بدست آوردید، و این بر اثر آن بود که)</span> حرام آن نزد خانواده‌هایی <span class="description">(خلفاء پیش از امام علیه السّلام و پیروانشان)</span> به منزلۀ درخت سدر بی خار بود <span class="description">(که به آسانی میوۀ آنرا تناول می‌نمودند، یعنی نواهی را مرتکب شده از عذاب روز رستاخیز باکی نداشتند)</span> و حلال آن از آنها دور گشته وجود نداشت <span class="description">(گفتار و کردارشان بر خلاف دین اسلام بود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ صَادَفتُمُوهَا وَ اَللَّهِ ظِلاًّ مَمدُوداً إِلَی أَجلٍ مَعدُودٍ فَالأَرضُ لَکُم شَاغِرَةٌ وَ أَیدِیکُم فِیهَا مَبسُوطَةٌ وَ أَیدِی اَلقَادَةِ عَنکُم مَکفُوفَةٌ وَ سُیُوفُکُم عَلَیهِم مُسَلَّطَةٌ وَ سُیُوفُهُم عَنکُم مَقبُوضَةٌ</span>

<span class="Translate">و (3) <span class="description">(شما گمان نکنید که همواره دنیا بهمین منوال بوده دولت بنی امیّه باقی و برقرار می‌باشد، بلکه)</span> سوگند بخدا، دنیا را به دلخواه خود یافته‌اید مانند سایۀ کشیده شده تا مدّت معیّنی پس زمین برای شما خالی و بی صاحب است و دستهایتان در آن گشاده و دستهای پیشوایان <span class="description">(حقیقی)</span> از <span class="description">(استیلاء بر)</span> شما باز داشته شده و شمشیرهای شما بر آنها مسلّط است و شمشیرهای آنان از شما برداشته <span class="description">(خلاصه تسلّط شما بر مردم روزگار طوری خواهد بود که دوستان خدا و فرزند دلبند رسول اکرم را خواهید کشت)</span></span>

<span class="Revayat">أَلاَ وَ إِنَّ لِکُلِّ دَمٍ ثَائِراً وَ لِکُلِّ حَقٍّ طَالِباً وَ إِنَّ اَلثَّائِرَ فِی دِمَائِنَا کَالحَاکِمِ فِی حَقِّ نَفسِهِ وَ هُوَ اَللَّهُ اَلَّذِی لاَ یُعجِزُهُ مَن طَلَبَ وَ لاَ یَفُوتُهُ مَن هَرَبَ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(و لیکن)</span> (4) آگاه باشید برای هر خونی خونخواه و برای هر حقّی خواهانی است و خونخواه خونهای ما همچون حاکمی است که در بارۀ خودش حکم کند <span class="description">(که بدون بیّنه و شاهد طبق علمش در حقّ خویش حکم می‌نماید)</span> و خونخواه و خواهان حقّ ما خداوندیست که هر که را بطلبد <span class="description">(و بخواهد دستگیر کند)</span> از دستگیری او ناتوان نیست و هر که بگریزد از چنگ او بیرون نمی‌رود</span>

<span class="Revayat">فَأُقسِمُ بِاللَّهِ یَا بَنِی أُمَیَّةَ عَمَّا قَلِیلٍ لَتَعرِفُنَّهَا فِی أَیدِی غَیرِکُم وَ فِی دَارِ عَدُوِّکُم</span>

<span class="Translate">(5) پس سوگند یاد میکنم بخدا ای بنی امیّه در اندک زمانی خواهید دانست که ریاست و دولت دنیا <span class="description">(پس از چند روز زمامداری شما)</span> در دستهای غیر شما بوده به سرای دشمنتان <span class="description">(بنی العبّاس)</span> منتقل می‌گردد</span>

<span class="Revayat">أَلاَ إِنَّ أَبصَرَ اَلأَبصَارِ مَا نَفَذَ فِی اَلخَیرِ طَرفُهُ أَلاَ إِنَّ أَسمَعَ اَلأَسمَاعِ مَا وَعَی اَلتَّذکِیرَ وَ قَبِلَهُ</span>

<span class="Translate">(6) آگاه باشید بیناترین دیده‌ها دیده‌ای است که نظرش در خیر و صلاح باشد <span class="description">(بفتنه و فساد نظر نیفکند)</span> آگاه باشید شنواترین گوشها گوشی است که پند و اندرز را حفظ کرده بپذیرد</span>

<span class="Revayat">أَیُّهَا اَلنَّاسُ اِستَصبِحُوا مِن شُعلَةِ مِصبَاحِ وَاعِظٍ مُتَّعِظٍ وَ اِمتَاحُوا مِن صَفوِ عَینٍ قَد رُوِّقَت مِنَ اَلکَدَرِ</span>

<span class="Translate">(7) ای مردم، چراغ <span class="description">(راه سعادت و خوشبختی خود)</span> را از شعلۀ چراغ پند دهندۀ پند پذیرفته بیفروزید <span class="description">(پند و اندرز را از کسی بپذیرید که آنچه می‌گوید طبق آن رفتار می‌نماید، نه از منافق و دوروئی که کردارش بر خلاف گفتارش باشد)</span> و آب را از چشمۀ صاف که تیره و آلوده نیست بکشید <span class="description">(علوم و معارف را از ائمّۀ هدی بیاموزید)</span></span>

<span class="Revayat">عِبَادَ اَللَّهِ لاَ تَرکَنُوا إِلَی جَهَالَتِکُم وَ لاَ تَنقَادُوا إِلَی أَهوَائِکُم فَإِنَّ اَلنَّازِلَ بِهَذَا اَلمَنزِلِ نَازِلٌ بِشَفَا جُرُفٍ هَارٍ یَنقُلُ اَلرَّدَی عَلَی ظَهرِهِ مِن مَوضِعٍ إِلَی مَوضِعٍ لِرَأیٍ یُحدِثُهُ بَعدَ رَأیٍ یُرِیدُ أَن یُلصِقَ مَا لاَ یَلتَصِقُ وَ یُقَرِّبُ مَا لاَ یَتَقَارَبُ</span>

<span class="Translate">(8) بندگان خدا بجهل و نادانی خود اعتماد مکنید و از خواهشهای خویش پیروی ننمائید زیرا کسیکه به چنین منزلی وارد گردد بکسی ماند که به کنار رودی که از مرور سیل زیر آن تهی گشته شکافته نزدیک به انهدام است، منزل نموده باشد <span class="description">(و پیروی کنندۀ از جهل و نادانی و هوای نفس بار سنگین)</span> هلاکت را بر پشت خود بار کرده از جائی بجائی می‌گرداند بجهت اندیشه‌ای که پس از اندیشۀ دیگری بکار آرد <span class="description">(هر زمان مشکلی اختیار نموده هر روز اندیشۀ تازه‌ای دارد)</span> می‌خواهد آنچه نمی‌چسبد بچسباند و آنچه نزدیک نمی‌گردد نزدیک گرداند <span class="description">(چون مبنای فکر و اندیشۀ او نادانی و هوای نفس است همواره در وادی ضلالت و گمراهی حیران و سرگردان است تا هلاک شود)</span></span>

<span class="Revayat">فَاللَّهَ اَللَّهَ أَن تَشکُوا إِلَی مَن لاَ یُشکِی شَجوَکُم وَ لاَ یَنقُضُ بِرَأیِهِ مَا قَد أُبرِمَ لَکُم</span>

<span class="Translate">(9) پس از خدا بترسید و شکایت ننمائید پیش کسیکه غمّ و اندوه شما را برطرف نمی‌کند و به رأی خود می‌شکند <span class="description">(افساد می‌نماید)</span> آنچه <span class="description">(احکام الهیّ‌)</span> را که شما بر آن استوار هستید <span class="description">(مأمورید انجام دهید، بلکه بایستی در امر دین و دنیا بکسی مراجعه نمائید که امام یا جانشین امام باشد)</span></span>

<span class="Revayat">إِنَّهُ لَیسَ عَلَی اَلإِمَامِ إِلاَّ مَا حُمِّلَ مِن أَمرِ رَبِّهِ اَلإِبلاَغُ فِی اَلمَوعِظَةِ وَ اَلاِجتِهَادُ فِی اَلنَّصِیحَةِ وَ اَلإِحیَاءُ لِلسُّنَّةِ وَ إِقَامَةُ اَلحُدُودِ عَلَی مُستَحِقِّیهَا وَ إِصدَارُ اَلسُّهمَانِ عَلَی أَهلِهَا</span>

<span class="Translate"><span class="description">(و)</span> (10) بتحقیق نیست بر امام مگر قیام بآنچه پروردگارش باو امر کرده <span class="description">(و آن پنج چیز است:)</span> ابلاغ موعظه <span class="description">(و فرمایش پیغمبر اکرم)</span> و کوشش نمودن در پند و اندرز دادن و احیای سنّت <span class="description">(رفتار بر طبق احکام رسول خدا)</span> و اجرای حدود بر آن کس که سزاوار است و <span class="description">(از بیت المال)</span> سهم و نصیبها را به اهلش رسانیدن</span>

<span class="Revayat">فَبَادِرُوا اَلعِلمَ مِن قَبلِ تَصوِیحِ نَبتِهِ وَ مِن قَبلِ أَن تُشغَلُوا بِأَنفُسِکُم عَن مُستَثَارِ اَلعِلمِ مِن عِندِ أَهلِهِ وَ اِنهَوا غَیرَکُم عَنِ اَلمُنکَرِ وَ تَنَاهَوا عَنهُ فَإِنَّمَا أُمِرتُم بِالنَّهیِ بَعدَ اَلتَّنَاهِی</span>

<span class="Translate">(11) پس <span class="description">(چون بوظائف امام و جانشین او آشنا شدید، در غیر طریق حقّ‌ قدم ننهید، و دست ارادت بهر بی‌خبر از اصول و فروع ندهید)</span> برای اخذ علم و دانش بشتابید پیش از خشک شدن گیاه آن <span class="description">(رحلت امام و جانشین او)</span> و پیش از آنکه از استفاضۀ علم و دانش از اهلش وا مانده <span class="description">(بر اثر حوادث و سختیهای روزگار)</span> بخود مشغول گردید و از منکر <span class="description">(آنچه شرع مقدّس منع فرموده)</span> مرتکبین را نهی کنید، و خودتان آنرا مرتکب نشوید زیرا شما مأمور شده‌اید که از منکر نهی نمائید پس از آنکه خود آنرا بجا نیاورید <span class="description">(چون امر و نهی کسیکه گفتار و کردارش موافق یکدیگر بوده در شنونده بیشتر تأثیر دارد از کسیکه کردارش بر خلاف گفتارش باشد )</span></span>


==خطبه 105- بیان فضیلت های های پیامبر (ص) و برتری اسلام، سرزنش یاران==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">105 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در وصف دین اسلام و مدح رسول اکرم و سرزنش اصحاب خود از جهت سهل انگاری در جنگ با معاویه و لشگر شام)</span></span>

<span class="Revayat">اَلحَمدُ لِلَّهِ اَلَّذِی شَرَعَ اَلإِسلاَمَ فَسَهَّلَ شَرَائِعَهُ لِمَن وَرَدَهُ وَ أَعَزَّ أَرکَانَهُ عَلَی مَن غَالَبَهُ</span>

<span class="Translate">(1) سپاس خدائی را سزا است که <span class="description">(حقائق)</span> اسلام را <span class="description">(بر همۀ خردمندان)</span> واضح و آشکار نمود و برای کسیکه در آن وارد گردد <span class="description">(مسلمان شود)</span> راههای سر چشمۀ آنرا آسان گردانید <span class="description">(پس اگر بخواهد از منبع علوم و معارف پیغمبر و ائمّۀ اطهار بهره‌مند شود رادع و مانعی برای او نیست)</span> و ارکان و پایه‌های آنرا محکم و استوار نمود <span class="description">(اصول و فروعش را روی دو پایۀ برهان عقل و علم بنا نهاد)</span> تا کسی <span class="description">(کفّار و منافقین)</span> نتواند بر آن غلبه و فزونی یابد <span class="description">(و آنرا از بین ببرد)</span></span>

<span class="Revayat">فَجَعَلَهُ أَمناً لِمَن عَلِقَهُ وَ سِلماً لِمَن دَخَلَهُ وَ بُرهَاناً لِمَن تَکَلَّمَ بِهِ وَ شَاهِداً لِمَن خَاصَمَ بِهِ وَ نُوراً لِمَنِ اِستَضَاءَ بِهِ وَ فَهماً لِمَن عَقَلَ وَ لُبّاً لِمَن تَدَبَّرَ وَ آیَةً لِمَن تَوَسَّمَ وَ تَبصِرَةً لِمَن عَزَمَ وَ عِبرَةً لِمَنِ اِتَّعَظَ وَ نَجَاةً لِمَن صَدَّقَ وَ ثِقَةً لِمَن تَوَکَّلَ وَ رَاحَةً لِمَن فَوَّضَ وَ جُنَّةً لِمَن صَبَرَ</span>

<span class="Translate">(2) پس آنرا <span class="description">(محلّ‌)</span> امن <span class="description">(از قتل و غارت و دزدی و مانند آنها در دنیا و آسودگی از عذاب آخرت)</span> قرار داد، برای کسیکه خود را بآن متّصل کرد <span class="description">(بدستور آن رفتار نمود)</span> و <span class="description">(نشانۀ)</span> صلح و آشتی برای کسیکه در آن داخل گشت <span class="description">(کافری که مسلمان شد و به یگانگی خدا و پیغمبری رسول اکرم گواهی داد)</span> و برهان و دلیل برای کسیکه بوسیلۀ آن سخن گفت <span class="description">(زیرا اسلام بر حقیقت هر امری حجّت و دلیل است)</span> و شاهد و گواه برای کسیکه با گویندۀ آن دشمنی کرد و نور و روشنی <span class="description">(هادی و راهنما)</span> برای کسیکه از آن روشنی طلبید <span class="description">(بخواهد در راه راست قدم نهاده از تاریکی ضلالت و گمراهی برهد)</span> و فهم <span class="description">(و درک حقائق اشیاء)</span> برای کسیکه تدبّر کرد و عقل و خرد برای کسیکه <span class="description">(در مخلوقات)</span> تفکّر و اندیشه نمود و نشانۀ <span class="description">(رستگاری)</span> برای کسیکه به فراست راه حقّ را جست و بینائی برای کسیکه تصمیم گرفت <span class="description">(تا بخطاء و اشتباه کاری انجام ندهد)</span> و عبرت و آگاهی برای کسیکه پند پذیرفت و نجات و رهائی <span class="description">(از عذاب)</span> برای کسیکه <span class="description">(بدرستی آن)</span> تصدیق و اعتراف نمود و وثوق و اطمینان برای کسیکه توکّل داشت <span class="description">(و بخدا)</span> اعتماد کرد و آسایش برای کسیکه <span class="description">(کارش را پروردگار)</span> تفویض نمود و سپر برای کسیکه <span class="description">(در سختیها)</span> شکیبا بود</span>

<span class="Revayat">فَهُوَ أَبلَجُ اَلمَنَاهِجِ وَ أَوضَحُ اَلوَلاَئِجِ مُشرِفُ اَلمَنَارِ مُشرِقُ اَلجَوَادِّ مُضِیءُ اَلمَصَابِیحِ کَرِیمُ اَلمِضمَارِ رَفِیعُ اَلغَایَةِ</span>

<span class="Translate">(3) پس اسلام روشن ترین راهها و آشکارترین مذاهب است منارۀ آن <span class="description">(راستی و درستیش)</span> در بلندی <span class="description">(و هویدا)</span> است راههای آن درخشان <span class="description">(و نمایان)</span> است چراغهایش <span class="description">(پیغمبر اکرم و اوصیاء آن حضرت تاریکی دلهای نادانان را)</span> روشنی دهنده است و در میدان مسابقه پیش رونده است پایان آن <span class="description">(مقرّب بودن در درگاه خداوند)</span> بلند است</span>

<span class="Revayat">جَامِعُ اَلحَلبَةِ مُتَنَافَسُ اَلسُّبقَةِ شَرِیفُ اَلفُرسَانِ اَلتَّصدِیقُ مِنهَاجُهُ وَ اَلصَّالِحَاتُ مَنَارُهُ وَ اَلمَوتُ غَایَتُهُ وَ اَلدُّنیَا مِضمَارُهُ وَ اَلقِیَامَةُ حَلبَتُهُ وَ اَلجَنَّةُ سُبقَتُهُ منها فی ذکر النبی صلی‌الله‌علیه‌وآله</span>

<span class="Translate">(4) گرد آورندۀ اسبان مسابقه است <span class="description">(تا سواران آنها برای تقرّب بدرگاه الهیّ از یکدیگر پیشی گیرند)</span> جائزه‌ای که برای مسابقۀ آن تعیین شده به قدری نفیس و نیکو است که همه بآن رغبت دارند اسب دوانهای آن شریف و بزرگوارند راه آن تصدیق <span class="description">(بخدا و رسول)</span> و نشانۀ آن اعمال صالحه و پایان آن مرگ <span class="description">(که آنگاه تکالیف ساقط گردد)</span> و میدان ریاضت و تربیت آن دنیا است و محلّ‌ دواندن اسبهای آن قیامت است و بهشت جائزه و پاداش آن می‌باشد قسمتی‌از این خطبه در وصف پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله است</span>

<span class="Revayat">حَتَّی أَورَی قَبَساً لِقَابِسٍ وَ أَنَارَ عَلَماً لِحَابِسٍ فَهُوَ أَمِینُکَ اَلمَأمُونُ وَ شَهِیدُکَ یَومَ اَلدِّینِ وَ بَعِیثُکَ نِعمَةً وَ رَسُولُکَ بِالحَقِّ رَحمَةً</span>

<span class="Translate"><span class="description">(رسول اکرم برای تبلیغ احکام الهیّ سعی و کوشش فراوان نمود)</span> (5) تا شعلۀ آتش هدایت و رستگاری را بر افروخت برای آنکه اقتباس نماینده از آن بهره‌مند گردد و نشانۀ <span class="description">(هدایت)</span> را <span class="description">(بر سر کوه علم و معرفت)</span> روشن کرد تا آن کس که <span class="description">(از قافله دور، و)</span> در راه مانده و سرگردان است راه یابد <span class="description">(سعادت همیشگی را بدست آورد)</span> پس <span class="description">(بار خدایا)</span> آن حضرت <span class="description">(در تبلیغ رسالت)</span> امین تو و درستکار است و روز قیامت شاهد و گواه <span class="description">(بر احوال بندگان)</span> تو است و نعمت و بخششی است که از جانب تو <span class="description">(بر خلائق)</span> مبعوث شده و فرستادۀ تو است بحقّ و راستی که <span class="description">(بر مردم)</span> رحمت و مهربانی است</span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ اِقسِم لَهُ مَقسَماً مِن عَدلِکَ وَ اِجزِهِ مُضَاعَفَاتِ اَلخَیرِ مِن فَضلِکَ</span>

<span class="Translate">(6) بار خدایا بعدل خود قسمت و بهرۀ او <span class="description">(بالاترین مراتب قرب و منزلت)</span> را نصیبش گردان و پاداش او را بفضل و کرمت خیر بسیار و نعمتهای بیشمار عطاء فرما</span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ أَعلِ عَلَی بِنَاءِ اَلبَانِینَ بِنَاءَهُ وَ أَکرِم لَدَیکَ نُزُلَهُ وَ شَرِّف عِندَکَ مَنزِلَتَهُ وَ آتِهِ اَلوَسِیلَةَ وَ أَعطِهِ اَلسَّنَاءَ وَ اَلفَضِیلَةَ</span>

<span class="Translate">(7) بار خدایا بنای او را بر بنای سازندگان پیش <span class="description">(دین او را بر ادیان انبیاء سلف)</span> بلند <span class="description">(ظاهر و غالب)</span> گردان و خوان نعمت <span class="description">(پاداش زحمت و رنج)</span> او را <span class="description">(در تبلیغ رسالت)</span> نزد خود گرامی دار و منزل و مأوایش را در درگاه حضرتت رفعت ده و او را بمنتهی درجۀ بزرگواری برسان و برتری <span class="description">(بر همۀ خلائق)</span> عطاء فرما</span>

<span class="Revayat">وَ اُحشُرنَا فِی زُمرَتِهِ غَیرَ خَزَایَا وَ لاَ نَادِمِینَ وَ لاَ نَاکِبِینَ وَ لاَ نَاکِثِینَ وَ لاَ ضَالِّینَ وَ لاَ مُضِلِّینَ وَ لاَ مَفتُونِینَ و قد مضی هذا الکلام فیما تقدم إلا أننا کررناه هاهنا لما فی الروایتین من الاختلاف و منها فی خطاب أصحابه</span>

<span class="Translate">(8) و ما را در جمعیّت و یارانش <span class="description">(مؤمنین و پرهیزکاران)</span> محشور نما که <span class="description">(از معصیت و نافرمانی)</span> خجل، و <span class="description">(از کردارهای زشت)</span> پشیمان، و <span class="description">(از راه راست)</span> منحرف، و عهد شکن ه و آزمایش شدۀ <span class="description">(ببلاء و سختیها)</span> نباشیم <span class="description">(سیّد رضیّ فرماید:)</span> این فصل از این خطبه پیش از این <span class="description">(در خطبۀ هفتاد و یکم)</span> بیان شد و لیکن چون در دو روایت اختلاف بود، لذا دوباره در اینجا آنرا تکرار کردیم و قسمتی از این خطبه است که باصحاب خود می‌فرماید <span class="description">(و آنان را بر اثر نجنگیدن با معاویه و لشگر شام سرزنش می‌نماید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ قَد بَلَغتُم مِن کَرَامَةِ اَللَّهِ تَعَالَی لَکُم مَنزِلَةً تُکرَمُ بِهَا إِمَاؤُکُم وَ تُوصَلُ بِهَا جِیرَانُکُم وَ یُعَظِّمُکُم مَن لاَ فَضلَ لَکُم عَلَیهِ وَ لاَ یَدَ لَکُم عِندَهُ وَ یَهَابُکُم مَن لاَ یَخَافُ لَکُم سَطوَةً وَ لاَ لَکُم عَلَیهِ إِمرَةٌ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(بعد از آنکه شما کافر و بت پرست و بی‌قدر و قیمت بودید)</span> (9) بر اثر کرامت و نوازش خداوند مقام و منزلت و بزرگواری یافتید که کنیزان شما را <span class="description">(که هیچ اهمیّت ندارند)</span> گرامی می‌دارند و همسایگانتان <span class="description">(کفّاری که با شما پیمان بسته‌اند)</span> از آن کرامت الهیّ بهره‌مند میشوند <span class="description">(به این جهت جان و مال و ناموسشان از هر خطری محفوظ است)</span> و تعظیم میکند و سر فرود می‌آورد بشما کسیکه هیچ گونه فضیلت و مزیّتی <span class="description">(در حسب و نسب)</span> بر او ندارید و نه احسانی باو کرده‌اید و می‌ترسد از شما آنکه از غلبه و تسلّط شما ترسی ندارد و شما را حکومت و سلطنتی بر او نیست <span class="description">(تا بترسد، پس خوف پادشاهان و بزرگان در اقصی بلاد روی زمین بواسطۀ عظمت دولت اسلام است، نه از توانائی و شمشیر شما، اکنون سبب کفران چنین نعمتی چیست)</span></span>

<span class="Revayat">وَ قَد تَرَونَ عُهُودَ اَللَّهِ مَنقُوضَةً فَلاَ تَغضَبُونَ وَ أَنتُم لِنَقضِ ذِمَمِ آبَائِکُم تَأنَفُونَ</span>

<span class="Translate">(10) و می‌بینید پیمانهای خدا شکسته شده و بخشم نمی‌آیید <span class="description">(اهل شام بر خلاف دستور الهیّ رفتار کرده و معاویه بر امام مفترض الطّاعه یاغی گردیده و به فرمان او اموال مسلمانها و معاهدین را که در پناه اسلامند غارت می‌نمایند و شما ساکت نشسته با اینکه توانا هستید از ایشان جلوگیری نمی‌نمائید)</span> و حال آنکه برای شکستن پیمانهای پدرانتان <span class="description">(که در مقابل پیمانهای الهیّ اهمیّتی ندارد)</span> حاضر نیستید و آنرا ننگ می‌دانید</span>

<span class="Revayat">وَ کَانَت أُمُورُ اَللَّهِ عَلَیکُم تَرِدُ وَ عَنکُم تَصدُرُ وَ إِلَیکُم تَرجِعُ فَمَکَّنتُمُ اَلظَّلَمَةَ مِن مَنزِلَتِکُم وَ أَلقَیتُم إِلَیهِم أَزِمَّتَکُم وَ أَسلَمتُم أُمُورَ اَللَّهِ فِی أَیدِیهِم یَعمَلُونَ بِالشُّبُهَاتِ وَ یَسِیرُونَ فِی اَلشَّهَوَاتِ</span>

<span class="Translate">(11) و <span class="description">(شما کسانی هستید که)</span> احکام خدا بر شما وارد می‌شد <span class="description">(از شما می‌پرسیدند)</span> و از شما صادر می‌گشت <span class="description">(شما پاسخ می‌گفتید)</span> و بشما رجوع و بازگشت می‌نمود <span class="description">(در مرافعه قضاوت می‌کردید)</span> پس مقام و منزلت خود را به ستمگران <span class="description">(معاویه و پیروانش)</span> وا گذارده و زمام کارهایتان را بدست ایشان سپردید و در احکام الهیّ بآنها تسلیم شده از آنان پیروی کردید در حالتی که ایشان <span class="description">(در تکالیف شرعیّه)</span> بشبهات و آراء باطله عمل میکنند و در پی شهوات و خواهشهای نفسانیّ می‌روند</span>

<span class="Revayat">وَ اَیمُ اَللَّهِ لَو فَرَّقُوکُم تَحتَ کُلِّ کَوکَبٍ لَجَمَعَکُمُ اَللَّهُ لِشَرِّ یَومٍ لَهُم</span>

<span class="Translate">(12) و <span class="description">(لیکن بدانید که این تسلّط و توانائی برای آنها نمی‌ماند، بلکه)</span> سوگند بخدا اگر شما را در زیر هر اختری متفرّق سازند <span class="description">(در شهرها پراکنده نمایند)</span> هر آینه خداوند شما را برای روز بد ایشان گرد آورد <span class="description">(تا ببینید چگونه از آنان انتقام می‌کشد )</span></span>


==خطبه 106- ستایش سپاهیانش در جنگ صفین==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام فی بعض أیام صفین</span>

<span class="Translate">106 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است در یکی از روزهای جنگ صفّین <span class="description">(برای توبیخ و سرزنش اصحاب خود پس از شکست و فرار از لشگر شام و برگشتن و فتح نمودن آنان)</span></span>

<span class="Revayat">وَ قَد رَأَیتُ جَولَتَکُم وَ اِنحِیَازَکُم عَن صُفُوفِکُم تَحُوزُکُمُ اَلجُفَاةُ اَلطَّغَامُ وَ أَعرَابُ أَهلِ اَلشَّامِ وَ أَنتُم لَهَامِیمُ اَلعَرَبِ وَ یَآفِیخُ اَلشَّرَفِ وَ اَلأَنفُ اَلمُقَدَّمُ وَ اَلسَّنَامُ اَلأَعظَمُ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(در کار زار)</span> (1) گریختن و پشت کردن شما را از صفّهاتان دیدم اهل شام که جفاء کارانی بد خو و پست و عربهای بادیه نشین هستند شما را گریزاندند در حالتی که شما از برازندگان و جوانمردان عرب هستید و چون تقدّم بینی <span class="description">(نسبت به اعضای بدن)</span> شریف و مقدّم و مانند کوهان شتر بلند مرتبه و بزرگتر از آنها می‌باشید <span class="description">(پس در این صورت شکست و فرار سزاوار شما نبود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَقَد شَفَی وَحَاوِحَ صَدرِی أَن رَأَیتُکُم بِأَخَرَةٍ تَحُوزُونَهُم کَمَا حَازُوکُم وَ تُزِیلُونَهُم عَن مَوَاقِفِهِم کَمَا أَزَالُوکُم حَسّاً بِالنِّصَالِ وَ شَجراً بِالرِّمَاحِ</span>

<span class="Translate">(2) دردهای سینۀ من شفاء یافت <span class="description">(غمّ و اندوهم زائل گشت)</span> آنگاه که دیدم در آخر کار آنها را میراندید، چنانکه شما را رانده بودند و از سنگرهاشان دور می‌نمودید، چنانکه شما را دور کرده بودند و بوسیلۀ شمشیرها آنها را کشته مستأصل و بیچاره می‌کردید و نیزه‌ها بر ایشان می‌زدید</span>

<span class="Revayat">تَرکَبُ أُولاَهُم أُخرَاهُم کَالإِبِلِ اَلهِیمِ اَلمَطرُودَةِ تُرمَی عَن حِیَاضِهَا وَ تُذَادُ عَن مَوَارِدِهَا</span>

<span class="Translate"><span class="description">(تا اینکه بر اثر فرار)</span> (3) اوّلشان به آخرشان سوار می‌شدند <span class="description">(روی هم می‌افتادند)</span> مانند شترهای تشنۀ رانده شده که از حوضها و آبگاههاشان منع کرده دور نمایند</span>


==خطبه 107- خبر از حوادث سخت آینده==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام و هی من خطب الملاحم</span>

<span class="Translate">107 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است و آن از خطبه‌هایی است که در آن <span class="description">(خداوند سبحان را سپاسگزارده و رسول اکرم را ستوده و به بعضی از کمالات و کرامات خویش اشاره نموده، و)</span> فتنه و فساد و خونریزیهایی را که پیش می‌آید بیان فرموده</span>

<span class="Revayat">اَلحَمدُ لِلَّهِ اَلمُتَجَلِّی لِخَلقِهِ بِخَلقِهِ وَ اَلظَّاهِرِ لِقُلُوبِهِم بِحُجَّتِهِ</span>

<span class="Translate">(1) سپاس خدائی را سزا است که بسبب خلقت و آفرینشی که فرموده <span class="description">(و دلیل بر ربوبیّت او است)</span> به خلائق آشکار شده است و به حجّت و برهان خویش <span class="description">(آثار قدرت)</span> نزد دلهای ایشان ظاهر و نمایان است</span>

<span class="Revayat">خَلَقَ اَلخَلقَ مِن غَیرِ رَوِیَّةٍ إِذ کَانَتِ اَلرَّوِیَّاتُ لاَ تَلِیقُ إِلاَّ بِذَوِی اَلضَّمَائِرِ وَ لَیسَ بِذِی ضَمِیرٍ فِی نَفسِهِ</span>

<span class="Translate">(2) بدون بکار بردن فکر و اندیشه آفریدگان را ایجاد فرمود زیرا اندیشه‌ها سزاوار نیست مگر به کسانی که دارای ضمائر <span class="description">(قوای مدرکه باطنیّه)</span> باشند و خداوند فی نفسه دارای ضمیری نیست <span class="description">(زیرا کسیکه برای ادراک چیزی به قوای ادراکیّه نیاز داشته باشد البتّه ممکن است، و واجب الوجود ممکن نمی‌باشد)</span></span>

<span class="Revayat">خَرَقَ عِلمُهُ بَاطِنَ غَیبِ اَلسُّتُرَاتِ وَ أَحَاطَ بِغُمُوضِ عَقَائِدِ اَلسَّرِیرَاتِ مِنهَا فِی ذِکرِ اَلنَّبِیِّ صلی‌الله‌علیه‌وآله</span>

<span class="Translate">(3) و علم او بباطن و کنه نادیدنیها نفوذ <span class="description">(حاجب و مانعی برای او نیست)</span> و به کوچکترین افکار و اسرار <span class="description">(دلها که اطّلاع از آن برای کسی ممکن نباشد)</span> احاطه دارد قسمتی از این خطبه است در وصف پیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله</span>

<span class="Revayat">اِختَارَهُ مِن شَجَرَةِ اَلأَنبِیَاءِ وَ مِشکَاةِ اَلضِّیَاءِ وَ ذُؤَابَةِ اَلعَلیَاءِ وَ سُرَّةِ اَلبَطحَاءِ وَ مَصَابِیحِ اَلظُّلمَةِ وَ یَنَابِیعِ اَلحِکمَةِ</span>

<span class="Translate">(4) خداوند سبحان رسول اکرم را برگزید از شجرۀ پیغمبران <span class="description">(آل ابراهیم)</span> و از چراغدان روشنائی <span class="description">(که نور هدایت و رستگاری از آنان تابان بود)</span> و از بالای پیشانی <span class="description">(که اشرف و افضل بر دیگرانند)</span> و از ناف بطحاء <span class="description">(مکّۀ معظّمه)</span> و از چراغهای تاریکی <span class="description">(پدران آن بزرگوار همه چون چراغ راهنمای سرگردانان بودند)</span> و از سر چشمه‌های حکمت <span class="description">(که همه دارای دین و شریعت بوده دیگران علم و حکمت از آنها می‌آموختند )</span></span>

<span class="Revayat">و منها طَبِیبٌ دَوَّارٌ بِطِبِّهِ قَد أَحکَمَ مَرَاهِمَهُ وَ أَحمَی مَوَاسِمَهُ یَضَعُ مِن ذَلِکَ حَیثُ اَلحَاجَةُ إِلَیهِ مِن قُلُوبٍ عُمیٍ وَ آذَانٍ صُمٍّ وَ أَلسِنَةٍ بُکمٍ مُتَتَبِّعٌ بِدَوَائِهِ مَوَاضِعَ اَلغَفلَةِ وَ مَوَاطِنَ اَلحَیرَةِ</span>

<span class="Translate">و قسمتی از این خطبه است <span class="description">(در وصف خود و توبیخ اصحابش فرموده)</span>: <span class="description">(امام علیه السّلام)</span> (5) طبیبی است <span class="description">(روحانیّ‌)</span> که بوسیلۀ طبّ و معالجۀ خویش <span class="description">(برای بهبودی امراض مهلکه و بیماریهای گوناگون در میان خلائق)</span> همواره گردش میکند و مرهمهایش <span class="description">(علوم و معارفش)</span> را <span class="description">(برای زخم دلهایی که به تیغ نادانی و گمراهی مجروح گشته)</span> محکم و آماده کرده است و ابزارها را <span class="description">(به آتش نهی از منکر و ترسانیدن از عذاب الهیّ‌)</span> سرخ کرده و تافته است هر جا که لازم باشد مرهمها و ابزارهای داغ کردن را بروی آن می‌نهد، و جاهای مجروح و نیازمند به معالجه، دلهای کور <span class="description">(از دانش)</span> و گوشهای کر <span class="description">(از شنیدن حقّ‌)</span> و زبانهای لال <span class="description">(از گفتن سخنان راست)</span> است این طبیب روحانیّ بوسیلۀ دواء و معالجه خود بیماریهای غفلت و نادانی و حیرت و سرگردانی را رسیدگی و معالجه می‌نماید</span>

<span class="Revayat">لَم یَستَضِیئُوا بِأَضوَاءِ اَلحِکمَةِ وَ لَم یَقدَحُوا بِزِنَادِ اَلعُلُومِ اَلثَّاقِبَةِ فَهُم فِی ذَلِکَ کَالأَنعَامِ اَلسَّائِمَةِ وَ اَلصُّخُورِ اَلقَاسِیَةِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(و لیکن)</span> (6) بیماران از روشنیهای حکمت و عرفان استفاده نکرده‌اند و به آتش زنه‌های علوم و معارف درخشان آتش نیفروخته‌اند پس آنان مانند چارپایان چرنده <span class="description">(که شعور نداشته تمام همّت و سعیشان صرف خوردن و آشامیدن است)</span> و همچون سنگهای سخت بنیان <span class="description">(که چیزی را درک نمی‌کنند)</span> می‌باشند</span>

<span class="Revayat">قَدِ اِنجَابَتِ اَلسَّرَائِرُ لِأَهلِ اَلبَصَائِرِ وَ وَضَحَت مَحَجَّةُ اَلحَقِّ لِخَابِطِهَا وَ أَسفَرَتِ اَلسَّاعَةُ عَن وَجهِهَا وَ ظَهَرَتِ اَلعَلاَمَةُ لِمُتَوَسِّمِهَا</span>

<span class="Translate">(7) برای صاحبان بصیرت و بینائی پوشیده‌ها آشکار و برای اشتباه کنندۀ راه حقّ هویدا گشت <span class="description">(بوسیلۀ امام حقائق و اسرار علوم که دشمنان دین پنهان نموده در صدد خاموشی نور حقّ بر آمده بودند نمایان گردید، پس برای جاهل و نادان جای عذری باقی نمانده)</span> و قیامت پرده از روی خود بر داشته و علامت و نشانۀ آن برای دارندۀ فراست و زیرکی ظاهر گردید <span class="description">(پیغمبر اکرم در تمام شئون زندگی تا قیامت آنچه را بشر بآن نیازمند است بیان فرموده بطوریکه گویا قیامت بر پا شده است، پس جای سخن باقی نمانده تا منتظر باشید پیغمبر دیگری مبعوث شود و راه خیر و صلاح و فساد را بیان نماید)</span></span>

<span class="Revayat">مَا لِی أَرَاکُم أَشبَاحاً بِلاَ أَروَاحٍ وَ أَروَاحاً بِلاَ أَشبَاحٍ وَ نُسَّاکاً بِلاَ صَلاَحٍ وَ تُجَّاراً بِلاَ أَربَاحٍ وَ أَیقَاظاً نُوَّماً وَ شُهُوداً غُیَّباً وَ نَاظِرَةً عَمیَاءَ وَ سَامِعَةً صَمَّاءَ وَ نَاطِقَةً بَکمَاءَ</span>

<span class="Translate">(8) چه شده که شما را می‌بینم پیکرهای بی‌جان و جانهای بی‌پیکر <span class="description">(بعضی مانند مرده‌ها نمی‌فهمید و از دشمن جلوگیری نمی‌کنید، و جمعی دارای جان یعنی عقل بوده می‌فهمید و لیکن دنیا پرست بوده بجنگ نمی‌روید)</span> و <span class="description">(شما را می‌بینم)</span> عبادت کنندگان بدون پرهیزکاری <span class="description">(جنگ کنندۀ بی ثبات قدم)</span> و بازرگانان بدون سود <span class="description">(مغلوب شدۀ شکست خورده)</span> و می‌باشید بیدار چون خواب رفته و حاضر چون غائب و بینا چون کور و شنوا چون کر و گویا چون لال <span class="description">(تسلّط دشمن را بر خود می‌بینید و از آنها جلوگیری نمی‌کنید با اینکه توانائی دارید )</span>؟</span>

<span class="Revayat">رَایَةُ ضَلاَلَةٍ قَد قَامَت عَلَی قُطبِهَا وَ تَفَرَّقَت بِشُعَبِهَا تَکِیلُکُم بِصَاعِهَا وَ تَخبِطُکُم بِبَاعِهَا</span>

<span class="Translate"><span class="description">(امام علیه السّلام در این فصل از تباهکاریها و احوال مردم آخر الزّمان خبر می‌دهد:)</span> (9) این بیرق فتنه و فساد <span class="description">(در آخر الزّمان)</span> بیرق گمراهی است که بر قطب و میان ضلالت بر پا شده است و با شعبه‌ها و شاخه‌هایش پراکنده گردیده <span class="description">(همه جا را فرا می‌گیرد)</span> شما را به پیمانۀ خود وزن میکند <span class="description">(گمراه می‌نماید)</span> و با دست خود <span class="description">(چون چارپای چموش)</span> شما را می‌کوبد <span class="description">(ذلیل و خوار می‌گرداند)</span></span>

<span class="Revayat">قَائِدُهَا خَارِجٌ مِنَ اَلمِلَّةِ قَائِمٌ عَلَی اَلضَّلَّةِ فَلاَ یَبقَی یَومَئِذٍ مِنکُم إِلاَّ ثُفَالَةٌ کَثُفَالَةِ اَلقِدرِ أَو نُفَاضَةٌ کَنُفَاضَةِ اَلعِکمِ</span>

<span class="Translate">(10) قائد و پرچمدار آن بیرق از ملّت اسلام خارج و بر <span class="description">(راه)</span> ضلالت ایستاده است پس در آنروز از شما <span class="description">(مسلمانان)</span> باقی نماند مگر ته مانده‌ای <span class="description">(کمی)</span> مانند آنچه در ته دیگ باقی است یا خرده‌ای چون خردۀ دانه‌ای که در ته جوال می‌ماند</span>

<span class="Revayat">تَعرُکُکُم عَرکَ اَلأَدِیمِ وَ تَدُوسُکُم دَوسَ اَلحَصِیدِ وَ تَستَخلِصُ اَلمُؤمِنَ مِن بَینِکُمُ اِستِخلاَصَ اَلطَّیرِ اَلحَبَّةَ اَلبَطِینَةَ مِن بَینِ هَزِیلِ اَلحَبِّ</span>

<span class="Translate">(11) بیرق ضلالت و گمراهی شما را می‌مالد مانند مالیدن چرم دبّاغیّ و می‌کوبد مانند کوفتن کشت درو شده <span class="description">(شما را بمنتهی درجه خفیف و خوار می‌سازد)</span> مؤمن خدا پرست را <span class="description">(برای آزردن)</span> از میان شما جدا میکند مانند پرندۀ که دانۀ فربه را از میان دانۀ لاغر بیرون می‌کشد</span>

<span class="Revayat">أَینَ تَذهَبُ بِکُمُ اَلمَذَاهِبُ وَ تَتِیهُ بِکُمُ اَلغَیَاهِبُ وَ تَخدَعُکُمُ اَلکَوَاذِبُ وَ مِن أَینَ تُؤتَونَ وَ أَنَّی تُؤفَکُونَ فَ لِکُلِّ أَجَلٍ کِتٰابٌ وَ لِکُلِّ غَیبَةٍ إِیَابٌ</span>

<span class="Translate">(12) این راهها شما را به کجا می‌برد؟ <span class="description">(با عقائد باطله و اندیشۀ نادرست کجا می‌روید)</span> و تاریکی‌ها <span class="description">(ی جهل و نادانی)</span> شما را چگونه حیران و سرگردان می‌نماید؟ و دروغها <span class="description">(آرزوهای بیجا)</span> چسان شما را فریب می‌دهد؟ و از کجا شما را <span class="description">(برای گمراه شدن)</span> می‌آورند؟ و چطور شما را <span class="description">(از راه حقّ‌)</span> باز می‌گردانند پس برای هر مدّتی سر نوشتی است و برای هر غایبی باز گشتی <span class="description">(این فتنه و فسادها در زمان معیّنی واقع خواهد شد)</span></span>

<span class="Revayat">فَاستَمِعُوا مِن رَبَّانِیکُم وَ أَحضِرُوهُ قُلُوبَکُم وَ اِستَیقِظُوا إِن هَتَفَ بِکُم وَ لیَصدُق رَائِدٌ أَهلَهُ وَ لیَجمَع شَملَهُ وَ لیُحضِر ذِهنَهُ</span>

<span class="Translate">(13) پس از عالم ربّانیّ خودتان <span class="description">(امام علیه السّلام، پند و اندرز)</span> بشنوید و دلهای خویش را <span class="description">(برای قبول)</span> حاضر نمائید و چون شما را صدا زند <span class="description">(از خواب غفلت)</span> بیدار شوید و باید پیشرو و جلودار هر قومی به پیروان خود راست گوید <span class="description">(و جای دارای آب و گیاه که صلاح باشد برای ایشان اختیار کند، و در نصیحت و پند خیانت ننماید، چنانکه در مثل است الرّائِدُ لا یکذب أهله یعنی جلودار به پیروانش دروغ نمی‌گوید، خلاصه حاضرین این علوم و اخبار را که می‌شنوید برای غائبین از روی راستی بگوئید)</span> و پراکندگی خویش را جمع آوری نماید <span class="description">(تفرقۀ حواسّ و افکار بیهوده بخود راه ندهد)</span> و ذهن و زیر کیش را آماده کند <span class="description">(که آنچه می‌شنود به دیگران بی کم و بیش برساند)</span></span>

<span class="Revayat">فَلَقَد فَلَقَ لَکُمُ اَلأَمرَ فَلقَ اَلخَرَزَةِ وَ قَرَفَهُ قَرفَ اَلصَّمغَةِ</span>

<span class="Translate">(14) پس آن عالم ربّانیّ امر <span class="description">(دین و دنیا)</span> را برای شما شکافت همچون شکافتن دانۀ مهره <span class="description">(که باطن آن نمایان است)</span> و پوست کند آنرا مانند کندن پوست درخت برای بیرون آوردن صمغ <span class="description">(هر امری را برای شما واضح و آشکار نمود)</span></span>

<span class="Revayat">فَعِندَ ذَلِکَ أَخَذَ اَلبَاطِلُ مَآخِذَهُ وَ رَکِبَ اَلجَهلُ مَرَاکِبَهُ وَ عَظُمَتِ اَلطَّاغِیَةُ وَ قَلَّتِ اَلدَّاعِیَةُ وَ صَالَ اَلدَّهرُ صِیَالَ اَلسَّبُعِ اَلعَقُورِ وَ هَدَرَ فَنِیقُ اَلبَاطِلِ بَعدَ کُظُومٍ</span>

<span class="Translate">(15) پس هنگامیکه بیرق ضلالت بر پا گردد باطل و نادرستی در مواضع خود جای گرفته جهل و نادانی بر مرکبهایش سوار <span class="description">(باطل همه جا را فرا گرفته و جهل برقرار)</span> شود و طغیان و فتنه بسیار و دعوت کنندۀ براه حقّ کم شود و روزگار حمله آورد مانند حملۀ درندۀ گزنده <span class="description">(خونریزی بسیار واقع گردد)</span> و شتر نر باطل پس از خاموشی به صدا در آید <span class="description">(مست شود یعنی باطل قوّت گیرد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ تَوَاخَی اَلنَّاسُ عَلَی اَلفُجُورِ وَ تَهَاجَرُوا عَلَی اَلدِّینِ وَ تَحَابُّوا عَلَی اَلکَذِبِ وَ تَبَاغَضُوا عَلَی اَلصِّدقِ فَإِذَا کَانَ ذَلِکَ کَانَ اَلوَلَدُ غَیظاً وَ اَلمَطَرُ قَیظاً وَ تَفِیضُ اَللِّئَامُ فَیضاً وَ تَغِیضُ اَلکِرَامُ غَیضاً</span>

<span class="Translate">(16) و مردم بر اثر معاصی با یکدیگر برادر شده و بر اثر دین از هم دور گردند و بر اثر دروغ با یکدیگر دوست گشته و بر اثر راستی دشمن شوند <span class="description">(با معصیت کاران برادر و یار و با نیکان دور و بیزار گردند)</span> پس در آن روزگار فرزند سبب خشم <span class="description">(و غصّۀ پدر)</span> و باران موجب حرارت و گرما گردد <span class="description">(مردم از آن بهره نبرده زیان می‌بینند)</span> و مردمان پست فراوان و نیکان کمیاب شوند</span>

<span class="Revayat">وَ کَانَ أَهلُ ذَلِکَ اَلزَّمَانِ ذِئَاباً وَ سَلاَطِینُهُ سِبَاعاً وَ أَوسَاطُهُ أُکَّالاً وَ فُقَرَاؤُهُ أَموَاتاً وَ غَارَ اَلصِّدقُ وَ فَاضَ اَلکَذِبُ</span>

<span class="Translate">(17) و اهل آن زمان چون گرگان و پادشاهانش درنده و مردمان میانه و ضعیف الحال طعمه‌ها <span class="description">(ی ستمکاران)</span> و فقراء <span class="description">(از سختی و رنجوری در حکم)</span> مردگان باشند و راستی از بین رفته دروغ شائع میشود</span>

<span class="Revayat">وَ اُستُعمِلَتِ اَلمَوَدَّةُ بِاللِّسَانِ وَ تَشَاجَرَ اَلنَّاسُ بِالقُلُوبِ وَ صَارَ اَلفُسُوقُ نَسَباً وَ اَلعَفَافُ عَجَباً وَ لُبِسَ اَلإِسلاَمُ لُبسَ اَلفَروِ مَقلُوباً</span>

<span class="Translate">(18) و دوستی به زبان و دشمنی مردم با هم بدلها است و فسق و فجور <span class="description">(زناء میان ایشان افتخار و)</span> باعث نسب شود، و عفّت و پاکدامنی موجب شگفت و اسلام مانند پوستین وارونه پوشیده شود <span class="description">(مردم متلبّس بلباس اسلام هستند، و لیکن گفتار و کردارشان بر خلاف دستور اسلام می‌باشد )</span></span>


==خطبه 108- خطبه «الزّهراء»==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">108 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در صفات کمال و جلال خداوند و اوصاف فرشتگان و فریب خوردن مردم از دنیا و بیان حشر و نشر انسان و پاره‌ای از مناقب پیغمبر اکرم)</span></span>

<span class="Revayat">کُلُّ شَیءٍ خَاضِعٌ لَهُ وَ کُلُّ شَیءٍ قَائِمٌ بِهِ غِنَی کُلِّ فَقِیرٍ وَ عِزُّ کُلِّ ذَلِیلٍ وَ قُوَّةُ کُلِّ ضَعِیفٍ وَ مَفزَعُ کُلِّ مَلهُوفٍ</span>

<span class="Translate">(1) هر موجودی برای خداوند خاضع و فروتن و هر چیزی باو قائم است <span class="description">(هستی همۀ اشیاء بدست قدرت و توانائی او است بی نیاز کنندۀ هر فقیر و درویشی و ارجمند گردانندۀ هر ذلیل و خوار و توانائی دهندۀ هر ناتوانی و گریزگاه هر ستم رسیده‌ای است)</span></span>

<span class="Revayat">مَن تَکَلَّمَ سَمِعَ نُطقَهُ وَ مَن سَکَتَ عَلِمَ سِرَّهُ وَ مَن عَاشَ فَعَلَیهِ رِزقُهُ وَ مَن مَاتَ فَإِلَیهِ مُنقَلَبُهُ</span>

<span class="Translate">(2) گفتار هر گوینده را می‌شنود و بسرّ و نهان هر خموشی دانا است و روزی هر زنده‌ای را متکفّل است و مرجع و بازگشت هر که بمیرد بسوی او است</span>

<span class="Revayat">لَم تَرَکَ اَلعُیُونُ فَتُخبِرَ عَنکَ بَل کُنتَ قَبلَ اَلوَاصِفِینَ مِن خَلقِکَ</span>

<span class="Translate">(3) چشمها تو را ندیده‌اند تا از تو خبر بدهند <span class="description">(و چگونگیت را بیان کنند بلکه بودی پیش از وصف کنندگانی که آفریده‌ای)</span></span>

<span class="Revayat">لَم تَخلُقِ اَلخَلقَ لِوَحشَةٍ وَ لاَ اِستَعمَلتَهُم لِمَنفَعَةٍ وَ لاَ یَسبِقُکَ مَن طَلَبتَ وَ لاَ یُفلِتُکَ مَن أَخَذتَ</span>

<span class="Translate">(4) خلائق را بجهت ترس از تنهائی نیافریدی و آنان را برای سودی ایجاد نفرمودی و جلو نمی‌افتد از تو هر که را طلب نمائی و از چنگ تو بیرون نمی‌رود آنکه را بگیری</span>

<span class="Revayat">وَ لاَ یَنقُصُ سُلطَانَکَ مَن عَصَاکَ وَ لاَ یَزِیدُ فِی مُلکِکَ مَن أَطَاعَکَ وَ لاَ یَرُدُّ أَمرَکَ مَن سَخِطَ قَضَاءَکَ وَ لاَ یَستَغنِی عَنکَ مَن تَوَلَّی عَن أَمرِکَ</span>

<span class="Translate">(5) و سلطنت تو را کم نمی‌کند کسیکه ترا معصیت و نافرمانی نماید و بملک و پادشاهی تو نمی‌افزاید کسیکه از تو اطاعت و پیروی کند و امر ترا باز نمی‌گرداند کسیکه بقضاء و قدر تو راضی و خوشنود نباشد و از تو بی نیاز نمی‌شود کسیکه از فرمانت رو گرداند <span class="description">(بلکه با اعراض از فرمانت هم بتو نیازمند است)</span></span>

<span class="Revayat">کُلُّ سِرٍّ عِندَکَ عَلاَنِیَةٌ وَ کُلُّ غَیبٍ عِندَکَ شَهَادَةٌ</span>

<span class="Translate">(6) هر پنهانی نزد تو آشکار و هر غایبی حاضر است <span class="description">(پنهان و آشکار و حاضر و غائب نزد او یکسان است، زیرا علم او که عین ذات او است به همۀ اشیاء احاطه دارد)</span></span>

<span class="Revayat">أَنتَ اَلأَبَدُ فَلاَ أَمَدَ لَکَ وَ أَنتَ اَلمُنتَهَی فَلاَ مَحِیصَ عَنکَ وَ أَنتَ اَلمَوعِدُ فَلاَ مَنجَی مِنکَ إِلاَّ إِلَیکَ بِیَدِکَ نَاصِیَةُ کُلِّ دَابَّةٍ وَ إِلَیکَ مَصِیرُ کُلِّ نَسَمَةٍ سُبحَانَکَ مَا أَعظَمَ مَا نَرَی مِن خَلقِکَ وَ مَا أَصغَرَ عِظَمَهُ فِی جَنبِ قُدرَتِکَ وَ مَا أَهوَلَ مَا نَرَی مِن مَلَکُوتِکَ وَ مَا أَحقَرَ ذَلِکَ فِیمَا غَابَ عَنَّا مِن سُلطَانِکَ وَ مَا أَسبَغَ نِعَمَکَ فِی اَلدُّنیَا وَ مَا أَصغَرَهَا فِی نِعَمِ اَلآخِرَةِ</span>

<span class="Translate">(7) تو همیشه هستی و انتهائی برای تو نیست و تویی منتهی <span class="description">(انتهاء هر چیزی بسوی تو است)</span> پس از <span class="description">(امر و فرمان)</span> تو گریز و فرار نتوان نمود و تویی جای بازگشت <span class="description">(هر چیز)</span> پس از <span class="description">(عذاب)</span> تو گریزی نیست مگر <span class="description">(رحمت)</span> تو موی پیشانی هر جنبنده‌ای بدست <span class="description">(قدرت و توانائی)</span> تو است و مرجع هر انسانی بسوی تو است چه بسیار بزرگ است در نظر ما آنچه از آفرینش تو می‌بینیم و چه بسیار کوچک است بزرگی آن در پیش قدرت و توانائی تو و چه بسیار ترسناک است آنچه را که ما <span class="description">(بچشم عقل)</span> می‌بینیم از پادشاهی <span class="description">(ربوبیّت)</span> تو و چه بسیار حقیر است این دیدن ما در پیش آنچه از ما نا پیدا است از سلطنت <span class="description">(الهیّت)</span> تو و چه بسیار نعمت‌هایی که از تو در دنیا فرا رسیده و چه بسیار این نعمتها پست است در جنب نعمتهای آخرت !!</span>

<span class="Revayat">منها مِن مَلاَئِکَةٍ أَسکَنتَهُم سَمَاوَاتِکَ وَ رَفَعتَهُم عَن أَرضِکَ هُم أَعلَمُ خَلقِکَ بِکَ وَ أَخوَفُهُم لَکَ وَ أَقرَبُهُم مِنکَ</span>

<span class="Translate">(9) بعضی از فرشتگان را در آسمانهای خود ساکن نمودی و از زمین خویش بلند کردی آنها <span class="description">(همۀ فرشتگان)</span> از خلائق <span class="description">(غیر از انبیاء و اوصیاء)</span> بتو داناتراند و ترسناکتر آنانند از تو و <span class="description">(از این جهت)</span> از ایشان بتو نزدیکتر اند <span class="description">(مقام و منزلتشان بالاتر است)</span></span>

<span class="Revayat">لَم یَسکُنُوا اَلأَصلاَبَ وَ لَم یُضَمَّنُوا اَلأَرحَامَ وَ لَم یُخلَقُوا مِن مَاءٍ مَهِینٍ وَ لَم یَتَشَعَّبهُم رَیبُ اَلمَنُونِ</span>

<span class="Translate">(10) در اصلاب <span class="description">(پدران)</span> جای نگرفته و در ارحام <span class="description">(مادران)</span> در نیامده‌اند و از آب پست <span class="description">(منّی)</span> آفریده نشده اند و پیش آمد روزگار آنها را متفرّق و پراکنده نساخته است</span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّهُم عَلَی مَکَانِهِم مِنکَ وَ مَنزِلَتِهِم عِندَکَ وَ اِستِجمَاعِ أَهوَائِهِم فِیکَ وَ کَثرَةِ طَاعَتِهِم لَکَ وَ قِلَّةِ غَفلَتِهِم عَن أَمرِکَ لَو عَایَنُوا کُنهَ مَا خَفِیَ عَلَیهِم مِنکَ لَحَقَّرُوا أَعمَالَهُم وَ لَزَرَوا عَلَی أَنفُسِهِم وَ لَعَرَفُوا أَنَّهُم لَم یَعبُدُوکَ حَقَّ عِبَادَتِکَ وَ لَم یُطِیعُوکَ حَقَّ طَاعَتِکَ</span>

<span class="Translate">(11) و آنها با مقام و منزلتی که نزد تو دارند و با اینکه همۀ خواهشهایشان را در تو گرد آورده‌اند <span class="description">(غیر تو چیزی در نظر ندارند)</span> و با بسیاری طاعتشان برای تو و آنی غفلت نکردنشان از امر و فرمانت اگر کنه و حقیقت ترا که بر آنها پنهان است آشکار ببینند اعمال خود را <span class="description">(در جنب عظمت و بزرگواریت)</span> کوچک شمرده و <span class="description">(از تقصیر در طاعت)</span> خویش را ملامت و سرزنش خواهند نمود و خواهند فهمید که عبادت و طاعت سزاوار <span class="description">(الوهیّت)</span> ترا بجا نیاورده‌اند <span class="description">(زیرا عبادت و طاعت آنها باندازۀ معرفت و خدا شناسی آنان است، پس چون معرفت زیاد شود عبادت و بندگی بیشتر گردد )</span></span>

<span class="Revayat">سُبحَانَکَ خَالِقاً وَ مَعبُوداً بِحُسنِ بَلاَئِکَ عِندَ خَلقِکَ خَلَقتَ دَاراً وَ جَعَلتَ فِیهَا مَأدُبَةً مَشرَباً وَ مَطعَماً وَ أَزوَاجاً وَ خَدَماً وَ قُصُوراً وَ أَنهَاراً وَ زُرُوعاً وَ ثِمَاراً ثُمَّ أَرسَلتَ دَاعِیاً یَدعُو إِلَیهَا فَلاَ اَلدَّاعِیَ أَجَابُوا وَ لاَ فِیمَا رَغَّبتَ إِلَیهِ رَغِبُوا وَ لاَ إِلَی مَا شَوَّقتَ إِلَیهِ اِشتَاقُوا</span>

<span class="Translate">(12) خدایا ترا از هر عیب و نقصی منزّه و مبرّی می‌دانم که آفرینندۀ خلائق و پرستیده شده هستی به نیکوئی امتحان و آزمایشت برای خلق خود سرائی <span class="description">(بهشت)</span> آفریدی و در آن خوانی گستردی که شامل آشامیدنی و خوردنی و زنان و خدمتگزاران و قصرها و نهرها و کشتها و میوه‌ها است پس فرستادی دعوت کننده <span class="description">(پیغمبر اکرم)</span> را که <span class="description">(مردم را)</span> بسوی آن بخواند پس اجابت دعوت کننده ننموده به نعمتهایی که ترغیبشان نمودی رغبت نکرده به خوشیها که تشویق فرمودی مشتاق نگشتند</span>

<span class="Revayat">أَقبَلُوا عَلَی جِیفَةٍ قَدِ اِفتَضَحُوا بِأَکلِهَا وَ اِصطَلَحُوا عَلَی حُبِّهَا وَ مَن عَشِقَ شَیئاً أَعشَی بَصَرَهُ وَ أَمرَضَ قَلبَهُ فَهُوَ یَنظُرُ بِعَینٍ غَیرِ صَحِیحَةٍ وَ یَسمَعُ بِأُذُنٍ غَیرِ سَمِیعَةٍ قَد خَرَقَتِ اَلشَّهَوَاتُ عَقلَهُ وَ أَمَاتَتِ اَلدُّنیَا قَلبَهُ وَ وَلَّهَت عَلَیهَا نَفسَهُ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(بلکه)</span> (13) به مرداری <span class="description">(دنیا)</span> رو آوردند که به خوردن آن رسوا گشتند و بر دوستی آن اتّفاق نمودند و هر که بچیزی عاشق شود چشمش را کور ساخته و دلش را بیمار گرداند <span class="description">(بطوریکه عیب آنرا ننگریسته زشتیش را نیکو بیند)</span> پس او به چشمی که <span class="description">(مفاسد آنرا)</span> نمی‌بیند می‌نگرد و به گوشی که <span class="description">(حقائق را)</span> نمی‌شنود می‌شنود خواهشهای بیهوده عقل او را دریده و دنیا دلش را مرانده و شیفتۀ خود نموده است</span>

<span class="Revayat">فَهُوَ عَبدٌ لَهَا وَ لِمَن فِی یَدِهِ شَیءٌ مِنهَا حَیثُمَا زَالَت زَالَ إِلَیهَا وَ حَیثُمَا أَقبَلَت أَقبَلَ عَلَیهَا لاَ یَنزَجِرُ مِنَ اَللَّهِ بِزَاجِرٍ وَ لاَ یَتَّعِظُ مِنهُ بِوَاعِظٍ وَ هُوَ یَرَی اَلمَأخُوذِینَ عَلَی اَلغِرَّةِ حَیثُ لاَ إِقَالَةَ لَهُم وَ لاَ رَجعَةَ کَیفَ نَزَلَ بِهِم مَا کَانُوا یَجهَلُونَ وَ جَاءَهُم مِن فِرَاقِ اَلدُّنیَا مَا کَانُوا یَأمَنُونَ وَ قَدِمُوا مِنَ اَلآخِرَةِ عَلَی مَا کَانُوا یُوعَدُونَ</span>

<span class="Translate">(14) پس او بندۀ دنیا است و بندۀ هر که چیزی از دنیا در دستش می‌باشد بهر طرف که دنیا گردید بسوی آن می‌گردد و بهر جا که رو آورد بآن متوجّه میشود از منع کننده و پند دهنده <span class="description">(قرآن کریم)</span> که از جانب خداوند است متنبّه نشده پند نمی‌پذیرد و حال آنکه می‌بیند که گرفته شده‌ها چنان غافلگیر گردیدند که فسخ و رجوع و باز گشتی برای آنها نیست <span class="description">(که بگویند خدایا اگر ما را بدنیا بر گردانی بآنچه دستور فرمایی رفتار خواهیم نمود)</span> چگونه آنچه را که نمی‌پنداشتند <span class="description">(مرگ)</span> بایشان فرود آمد و جدائی از دنیا که با آسودگی خاطر در آن بودند بآنها رو آورد و بآخرت که بآنان وعده داده می‌شدند وارد گشتند</span>

<span class="Revayat">فَغَیرُ مَوصُوفٍ مَا نَزَلَ بِهِم اِجتَمَعَت عَلَیهِم سَکرَةُ اَلمَوتِ وَ حَسرَةُ اَلفَوتِ فَفَتَرَت لَهَا أَطرَافُهُم وَ تَغَیَّرَت لَهَا أَلوَانُهُم ثُمَّ اِزدَادَ اَلمَوتُ فِیهِم وُلُوجاً فَحِیلَ بَینَ أَحَدِهِم وَ بَینَ مَنطِقِهِ</span>

<span class="Translate">(15) پس سختیهایی که بایشان رو آورد بوصف در نمی‌آید سختی جان دادن و غمّ و اندوه آنچه از دست رفته آنان را فرا گرفت و دست و پایشان سست شد و رنگهایشان تغییر نمود پس از آن آثار مرگ در آنها زیاد شد تا اینکه میان هر یک با گفتارش حائل گردید <span class="description">(از سخن گفتن باز ماند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّهُ لَبَینَ أَهلِهِ یَنظُرُ بِبَصَرِهِ وَ یَسمَعُ بِأُذُنِهِ عَلَی صِحَّةٍ مِن عَقلِهِ وَ بَقَاءٍ مِن لُبِّهِ یُفَکِّرُ فِیمَ أَفنَی عُمُرَهُ وَ فِیمَ أَذهَبَ دَهرَهُ</span>

<span class="Translate">(16) و او در بین اهل بیت خود به دیده‌اش <span class="description">(اضطراب و نگرانی آنان را)</span> می‌بیند و به گوشش <span class="description">(آه و نالۀ آنها را)</span> می‌شنود و عقلش بجا و فهم و ادراکش برقرار است بفکر می‌افتد که عمر خود را چسان بسر برده و چگونه روزگارش را گذرانیده</span>

<span class="Revayat">وَ یَتَذَکَّرُ أَموَالاً جَمَعَهَا أَغمَضَ فِی مَطَالِبِهَا وَ أَخَذَهَا مِن مُصَرَّحَاتِهَا وَ مُشتَبِهَاتِهَا قَد لَزِمَتهُ تَبِعَاتُ جَمعِهَا وَ أَشرَفَ عَلَی فِرَاقِهَا تَبقَی لِمَن وَرَاءَهُ یَنعَمُونَ فِیهَا وَ یَتَمَتَّعُونَ بِهَا فَیَکُونَ اَلمَهنَأُ لِغَیرِهِ وَ اَلعِبءُ عَلَی ظَهرِهِ وَ اَلمَرءُ قَد غَلِقَت رُهُونُهُ بِهَا</span>

<span class="Translate">(17) و بیاد می‌آورد مالهایی که جمع کرده و برای بدست آوردن آنها <span class="description">(از حلال و حرام)</span> چشم پوشیده و آنها را از جاهایی که <span class="description">(حلّیّت و حرمت آن)</span> آشکار و مشتبه بوده بدست آورده بتحقیق زیانهای جمع آوری آن اموال <span class="description">(کیفری که بر آن مترتّب است)</span> دچار او گشته و بر جدائی از آنها مطّلع گردید این اموال بعد از او باقی می‌ماند برای زنده‌ها که در آنها متنعّم بوده خوش می‌گذرانند پس <span class="description">(خوشگذرانی از)</span> آن اموال بی مشقّت برای غیر او است و بار گران آن بار بر پشت او می‌باشد و آن مرد مرهون بآن اموال است <span class="description">(از حساب و باز پرسی آن اموال رها نشده راه فراری برای او نیست)</span></span>

<span class="Revayat">فَهُوَ یَعَضُّ یَدَهُ نَدَامَةً عَلَی مَا أَصحَرَ لَهُ عِندَ اَلمَوتِ مِن أَمرِهِ وَ یَزهَدُ فِیمَا کَانَ یَرغَبُ فِیهِ أَیَّامَ عُمُرِهِ وَ یَتَمَنَّی أَنَّ اَلَّذِی کَانَ یَغبِطُهُ بِهَا وَ یَحسُدُهُ عَلَیهَا قَد حَازَهَا دُونَهُ</span>

<span class="Translate">(18) پس بر اثر آنچه <span class="description">(سختیها)</span> که هنگام مرگ برایش آشکار شده پشیمان گشته دست خود را بدندان می‌گزد و بی میل میشود بآنچه در ایّام زندگانیش بآن مائل بوده و آرزو میکند که کاش کسیکه مقام و منزلت او را آرزو داشت و بر اموالش رشک می‌برد آن اموال را جمع کرده بود، نه او</span>

<span class="Revayat">فَلَم یَزَلِ اَلمَوتُ یُبَالِغُ فِی جَسَدِهِ حَتَّی خَالَطَ لِسَانُهُ سَمعَهُ فَصَارَ بَینَ أَهلِهِ لاَ یَنطِقُ بِلِسَانِهِ وَ لاَ یَسمَعُ بِسَمعِهِ یُرَدِّدُ طَرفَهُ بِالنَّظَرِ فِی وُجُوهِهِم یَرَی حَرَکَاتِ أَلسِنَتِهِم وَ لاَ یَسمَعُ رَجعَ کَلاَمِهِم</span>

<span class="Translate">(19) پس پیوسته <span class="description">(آثار)</span> مرگ در بدن او هویدا گردد تا اینکه گوش او هم مانند زبانش از کار باز ماند <span class="description">(سخنی نمی‌شنود)</span> و میان اهل بیت خود در حالی می‌ماند که نه به زبان گویا است و نه به گوش می‌شنود چشم خویش را بنگریستن چهره‌های ایشان باز میکند حرکات زبان آنان را می‌بیند و سخنشان را نمی‌شنود</span>

<span class="Revayat">ثُمَّ اِزدَادَ اَلمَوتُ اِلتِیَاطاً فَقَبَضَ بَصَرَهُ کَمَا قَبَضَ سَمعَهُ وَ خَرَجَتِ اَلرُّوحُ مِن جَسَدِهِ فَصَارَ جِیفَةً بَینَ أَهلِهِ قَد أَوحَشُوا مِن جَانِبِهِ وَ تَبَاعَدُوا مِن قُربِهِ لاَ یُسعِدُ بَاکِیاً وَ لاَ یُجِیبُ دَاعِیاً</span>

<span class="Translate">(20) پس <span class="description">(آثار)</span> مرگ بیشتر شده باو در آویخته چشمش را هم فرا گیرد <span class="description">(دیگر چیزی را نخواهد دید)</span> چنانکه گوشش را فرا گرفته <span class="description">(چیزی را نمی‌شنید)</span> و جان از بدنش خارج گردد پس مرداری است میان اهل بیتش که از او وحشت نموده و از نزدیک شدن باو دوری کنند نه گریه کننده‌ای را همراهی می‌نماید و نه خواننده‌ای را پاسخ می‌دهد</span>

<span class="Revayat">ثُمَّ حَمَلُوهُ إِلَی مَحَطٍّ فِی اَلأَرضِ فَأَسلَمُوهُ فِیهِ إِلَی عَمَلِهِ وَ اِنقَطَعُوا عَن زَورَتِهِ</span>

<span class="Translate">(21) پس از آن او را برداشته بسوی <span class="description">(آخرین)</span> منزل در زمین <span class="description">(قبر)</span> می‌آورند و در آنجا او را <span class="description">(تنها گذارده)</span> به عملش می‌سپارند و دیدن او را ترک خواهند نمود</span>

<span class="Revayat">حَتَّی إِذَا بَلَغَ اَلکِتَابُ أَجَلَهُ وَ اَلأَمرُ مَقَادِیرَهُ وَ أُلحِقَ آخِرُ اَلخَلقِ بِأَوَّلِهِ وَ جَاءَ مِن أَمرِ اَللَّهِ مَا یُرِیدُهُ مِن تَجدِیدِ خَلقِهِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(پس از آن امام علیه السّلام چگونگی بازگشت خلائق را در قیامت شرح می‌دهد:)</span> (22) تا وقت آنچه خداوند در بارۀ مردم تعیین نموده بسر آید و مقدّرات عالم پایان یابد و آخر خلائق به اوّل آنها ملحق گردد <span class="description">(همه بمیرند)</span> و فرمان خداوند برای تجدید خلق <span class="description">(زنده شدن مردگان)</span> که بآن اراده می‌نماید برسد</span>

<span class="Revayat">أَمَادَ اَلسَّمَاءَ وَ فَطَرَهَا وَ أَرَجَّ اَلأَرضَ وَ أَرجَفَهَا وَ قَلَعَ جِبَالَهَا وَ نَسَفَهَا وَ دَکَّ بَعضُهَا بَعضاً مِن هَیبَةِ جَلاَلَتِهِ وَ مَخُوفِ سَطوَتِهِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(آنگاه)</span> (23) آسمان را به حرکت آورده می‌شکافد و زمین را منقلب نموده متزلزل گرداند و کوههای آنرا از جا کنده پراکنده سازد و از هیبت و ترس جلالت و عظمت و غلبۀ خداوند بعضی از آن کوهها بر بعضی کوبیده شود</span>

<span class="Revayat">وَ أَخرَجَ مَن فِیهَا فَجَدَّدَهُم بَعدَ أَخلاَقِهِم وَ جَمَعَهُم بَعدَ تَفرِیقِهِم ثُمَّ مَیَّزَهُم لِمَا یُرِیدُ مِن مُسَاءَلَتِهِم عَن خَفَایَا اَلأَعمَالِ وَ خَبَایَا اَلأَفعَالِ</span>

<span class="Translate">(24) و بیرون آورد هر که در زیر زمین است پس آنان را بعد از کهنه شدن نو گردانده اجزایشان را پس از پراکندگی گرد آورد سپس آنها را از هم جدا می‌سازد برای آنچه که اراده می‌فرماید از سؤال و پرسش اعمال و کردار پنهانی آنان</span>

<span class="Revayat">وَ جَعَلَهُم فَرِیقَینِ أَنعَمَ عَلَی هَؤُلاَءِ وَ اِنتَقَمَ مِن هَؤُلاَءِ</span>

<span class="Translate">(25) و ایشان را دو دسته نموده دسته‌ای را <span class="description">(که در دنیا خوبی کرده و فرمان برده‌اند)</span> نعمت عطاء میکند و از دسته‌ای <span class="description">(که بد کرده و فرمان نبرده اند)</span> انتقام می‌کشد</span>

<span class="Revayat">فَأَمَّا أَهلُ اَلطَّاعَةِ فَأَثَابَهُم بِجِوَارِهِ وَ خَلَّدَهُم فِی دَارِهِ حَیثُ لاَ یَظعَنُ اَلنُّزَالُ وَ لاَ یَتَغَیَّرُ لَهُم اَلحَالُ وَ لاَ تَنُوبُهُمُ اَلأَفزَاعُ وَ لاَ تَنَالُهُمُ اَلأَسقَامُ وَ لاَ تَعرِضُ لَهُمُ اَلأَخطَارُ وَ لاَ تُشخِصُهُمُ اَلأَسفَارُ</span>

<span class="Translate">(26) امّا پاداش اهل طاعت را در جوار رحمتش قرار داده و در بهشت جاودانی خود جای می‌دهد بهشتی که داخل شوندگان در آن خارج نشوند و تغییر حال <span class="description">(گرمی و سردی و پیری و جوانی و مانند آنها)</span> بایشان رخ ندهد و ترسها بآنان رو نیاورد و به بیماریها مبتلی نگردند و خطرها عارضشان نشود و سفرها آنها را تغییر نداده از جائی بجائی نبرد <span class="description">(تا بغمّ و اندوه غربت و دوری از خاندان گرفتار شوند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَمَّا أَهلُ اَلمَعصِیَةِ فَأَنزَلَهُم شَرَّ دَارٍ وَ غَلَّ اَلأَیدِیَ إِلَی اَلأَعنَاقِ وَ قَرَنَ اَلنَّوَاصِیَ بِالأَقدَامِ وَ أَلبَسَهُم سَرَابِیلَ اَلقَطِرَانِ وَ مُقَطَّعَاتِ اَلنِّیرَانِ</span>

<span class="Translate">(27) و امّا کیفر اهل معصیت آنست که آنان را در بدترین جائی <span class="description">(دوزخ)</span> وارد سازد و دستها را به گردنهاشان ببندد و موهای پیشانیشان را بقدمها پیوسته گرداند و پیراهن‌هایی از قطران <span class="description">(روغنی است بسیار بد بو)</span> و جامه‌های آتش سوزان بایشان بپوشاند</span>

<span class="Revayat">فِی عَذَابٍ قَدِ اِشتَدَّ حَرُّهُ وَ بَابٍ قَد أُطبِقَ عَلَی أَهلِهِ فِی نَارٍ لَهَا کَلَبٌ وَ لَجَبٌ وَ لَهَبٌ سَاطِعٌ وَ قَصِیفٌ هَائِلٌ</span>

<span class="Translate">(28) در عذابی باشند که گرمی آن بسیار سوزنده باشد و در خانه‌ای که در را بروی اهل آن بسته باشند <span class="description">(نتوانند بیرون آیند)</span> در آتشی هستند بسیار سوزان و با غوغاء دارای زبانۀ بلند گشته و صدای ترساننده</span>

<span class="Revayat">لاَ یَظعَنُ مُقِیمُهَا وَ لاَ یُفَادَی أَسِیرُهَا وَ لاَ تُفصَمُ کُبُولُهَا</span>

<span class="Translate">(29) مقیم در آن آتش بیرون نرود، و از اسیر و گرفتار آن فدیه <span class="description">(مالی که برای استخلاص اسیر می‌دهند)</span> قبول نمی‌شود <span class="description">(چون گرفتار در آتش دوزخ مالی ندارد تا برای رهائی خود بدهد و بر فرض هم که داشت نمی‌پذیرند)</span> و غلّها و بندهای آن شکسته نمی‌شود</span>

<span class="Revayat">لاَ مُدَّةَ لِلدَّارِ فَتَفنَی وَ لاَ أَجَلَ لِلقَومِ فَیُقضَی و منها فی ذکر النبی صلی‌الله‌علیه‌وآله</span>

<span class="Translate">(30) مدّتی برای آن نیست تا به نهایت رسد و نه زمان معیّنی برای ساکن در آن می‌باشد تا بسر آید <span class="description">(و ایشان را از عذاب برهاند، أَللّٰهُمَّ إِنّٰا نَعُوذُ مِنهٰا بِرَحمَتِکَ‌ الَّتِی سَبَقَت غَضَبَکَ‌ )</span> قسمتی‌از این خطبه در وصف پیغمبر اکرم صلّی اللّٰه علیه و آله <span class="description">(و اوصیاء آن حضرت)</span> است</span>

<span class="Revayat">قَد حَقَّرَ اَلدُّنیَا وَ صَغَّرَهَا وَ أَهوَنَهَا وَ هَوَّنَهَا وَ عَلِمَ أَنَّ اَللَّهَ زَوَاهَا عَنهُ اِختِیَاراً وَ بَسَطَهَا لِغَیرِهِ اِحتِقَاراً</span>

<span class="Translate">(31) رسول اکرم دنیا را کوچک می‌دید و آنرا خرد می‌پنداشت <span class="description">(دل بآن نسبت)</span> و اهمّیّتی نداده آنرا پست دانست و می‌دانست خداوند سبحان او را برگزیده <span class="description">(محبّت و دوستی)</span> دنیا را از او دور گردانیده و چون کوچک و پست است آنرا در نظر غیر آن حضرت جلوه داده <span class="description">(دنیا را نصیب دنیا پرستان قرار داده)</span></span>

<span class="Revayat">فَأَعرَضَ عَنِ اَلدُّنیَا بِقَلبِهِ وَ أَمَاتَ ذِکرَهَا عَن نَفسِهِ وَ أَحَبَّ أَن تَغِیبَ زِینَتُهَا عَن عَینِهِ لِکَیلاَ یَتَّخِذَ مِنهَا رِیَاشاً أَو یَرجُوَ فِیهَا مُقَاماً</span>

<span class="Translate">(32) پس آن بزرگوار هم قلبا از آن اعراض و بی میلی نمود و یاد آنرا از نفس خود دور گردانید <span class="description">(بذکر آن مشغول نبود)</span> و دوست داشت که زینت و آرایش آنرا بچشم نبیند تا از زینت آن لباس آراسته نخواهد یا اقامت در آنرا آرزو نکند</span>

<span class="Revayat">بَلَّغَ عَن رَبِّهِ مُعذِراً وَ نَصَحَ لِأُمَّتِهِ مُنذِراً وَ دَعَا إِلَی اَلجَنَّةِ مُبَشِّراً</span>

<span class="Translate">(33) از جانب پروردگارش <span class="description">(با حجّت و دلیل)</span> تبلیغ احکام نمود پند و اندرز داد و آنان را مژده رسانده بسوی بهشت دعوت فرمود</span>

<span class="Revayat">نَحنُ شَجَرَةُ اَلنُّبُوَّةِ وَ مَحَطُّ اَلرِّسَالَةِ وَ مُختَلَفُ اَلمَلاَئِکَةِ وَ مَعَادِنُ اَلعِلمِ وَ یَنَابِیعُ اَلحِکَمِ</span>

<span class="Translate">(34) ما <span class="description">(أئمّۀ اثنی عشر علیهم السّلام)</span> از شجرۀ نبوّت هستیم و از خاندانی می‌باشیم که رسالت و پیغام الهیّ در آنجا فرود آمده و رفت و آمد فرشتگان در آنجا بوده و ما، کانهای معرفت و دانش و چشمه‌های حکمتها می‌باشیم</span>

<span class="Revayat">نَاصِرُنَا وَ مُحِبُّنَا یَنتَظِرُ اَلرَّحمَةَ وَ عَدُوُّنَا وَ مُبغِضُنَا یَنتَظِرُ اَلسَّطوَةَ</span>

<span class="Translate">(35) یاران و دوستان ما در انتظار رحمت الهیّ هستند و دشمن و بد خواه ما غضب و خشم خداوند را مهیّا است <span class="description">(چون دشمن اهل بیت حتما بعذاب گرفتار خواهد شد، پس مانند آنست که گویا مهیّای عذاب الهیّ است )</span></span>


==خطبه 109- خطبه «دیباج»==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">109 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در بیان اسباب تقرّب به خداوند و حفظ شعائر اسلام)</span></span>

<span class="Revayat">إِنَّ أَفضَلَ مَا تَوَسَّلَ بِهِ اَلمُتَوَسِّلُونَ إِلَی اَللَّهِ سُبحَانَهُ وَ تَعَالَی اَلإِیمَانُ بِهِ وَ بِرَسُولِهِ</span>

<span class="Translate">(1) برترین وسیلۀ تقرّب بسوی خداوند سبحان <span class="description">(ده چیز است اوّل:)</span> تصدیق و اعتراف بیگانگی خداوند و رسالت فرستادۀ او <span class="description">(محمّد صلّی اللّٰه علیه و آله)</span> است</span>

<span class="Revayat">وَ اَلجِهَادُ فِی سَبِیلِهِ فَإِنَّهُ ذَروَةُ اَلإِسلاَمِ</span>

<span class="Translate">(2) و <span class="description">(دوّم:)</span> جهاد و جنگیدن در راه حقّ تعالی است <span class="description">(با کفّار و دشمنان دین)</span> که سبب بلندی <span class="description">(و رکن اعظم)</span> اسلام است</span>

<span class="Revayat">وَ کَلِمَةُ اَلإِخلاَصِ فَإِنَّهَا اَلفِطرَةُ</span>

<span class="Translate">(3) و <span class="description">(سوّم:)</span> کلمۀ اخلاص <span class="description">(گفتن لاَ إِلٰهَ إِلاَّ اَللَّهُ‌ است که فطریّ و جبلّی (بندگان الهی) است (خداوند مردم را بر این فطرت آفریده که هر کس تصدیق دارد که برای او خدائی است بی همتا و بی شریک))</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِقَامُ اَلصَّلاَةِ فَإِنَّهَا اَلمِلَّةُ</span>

<span class="Translate">(4) و <span class="description">(چهارم:)</span> بر پا داشتن نماز که نشانۀ ملّیّت دین اسلام است <span class="description">(بزرگترین رکن دین است، و از جهت عظمت و اهمّیت آنرا نفس ملّت و دین فرموده)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِیتَاءُ اَلزَّکَاةِ فَإِنَّهَا فَرِیضَةٌ وَاجِبَةٌ</span>

<span class="Translate">(5) و <span class="description">(پنجم:)</span> زکوة است که سهمیّه‌ای است از جانب خدا تعیین گشته دادن و پرداخت آن <span class="description">(به مستحقّین)</span> واجب است</span>

<span class="Revayat">وَ صَومُ شَهرِ رَمَضَانَ فَإِنَّهُ جُنَّةٌ مِنَ اَلعِقَابِ</span>

<span class="Translate">(6) و <span class="description">(ششم:)</span> روزۀ ماه رمضان است که سپری است <span class="description">(برای جلوگیری)</span> از عذاب</span>

<span class="Revayat">وَ حَجُّ اَلبَیتِ وَ اِعتِمَارُهُ فَإِنَّهُمَا یَنفِیَانِ اَلفَقرَ وَ یَرحَضَانِ اَلذَّنبَ</span>

<span class="Translate">(7) و <span class="description">(هفتم)</span> حجّ نمودن خانۀ خدا و بجا آوردن عمرۀ آن که حجّ و عمره فقر و پریشانی را می‌زداید و گناه را می‌شوید و پاک می‌سازد</span>

<span class="Revayat">وَ صِلَةُ اَلرَّحِمِ فَإِنَّهَا مَثرَأَةٌ فِی اَلمَالِ وَ مَنسَأَةٌ فِی اَلأَجَلِ</span>

<span class="Translate">(8) و <span class="description">(هشتم:)</span> صلۀ رحم <span class="description">(احسان و نیکوئی به خویشان)</span> است که سبب افزایش مال و طول عمر است</span>

<span class="Revayat">وَ صَدَقَةُ اَلسِّرِّ فَإِنَّهَا تُکَفِّرُ اَلخَطِیئَةَ وَ صَدَقَةُ اَلعَلاَنِیَةِ فَإِنَّهَا تَدفَعُ مَیتَةَ اَلسُّوءِ</span>

<span class="Translate">(9) و <span class="description">(نهم:)</span> صدقه دادن <span class="description">(احسان بفقراء و درماندگان)</span> است، صدقۀ پنهانی گناه را می‌پوشاند <span class="description">(بسبب آن خداوند عقاب معصیت و گناه را کم می‌فرماید)</span> و صدقۀ آشکار مردن بد <span class="description">(مرگ ناگهانی، غرق شدن، سوختن، زیر آوار رفتن و مانند آنها)</span> را دفع میکند</span>

<span class="Revayat">وَ صَنَائِعُ اَلمَعرُوفِ فَإِنَّهَا تَقِی مَصَارِعَ اَلهَوَانِ</span>

<span class="Translate">(10) و <span class="description">(دهم:)</span> بجا آوردن کارهای پسندیده <span class="description">(مانند احسان و نیکی و اصلاح بین برادران)</span> که کارهای نیک، شخص را از مبتلی شدن بذلّتها و خواریها حفظ میکند <span class="description">(نیکوکاران در دنیا و آخرت سر فراز بوده و بذلّت و بدبختی دچار نمی‌شود)</span></span>

<span class="Revayat">أَفِیضُوا فِی ذِکرِ اَللَّهِ فَإِنَّهُ أَحسَنُ اَلذِّکرِ وَ اِرغَبُوا فِیمَا وَعَدَ اَلمُتَّقِینَ فَإِنَّ وَعدَهُ أَصدَقُ اَلوَعدِ</span>

<span class="Translate">(11) شتاب کنید در یاد نمودن خدا که یاد خدا بهترین ذکر است و رغبت نمائید در آنچه <span class="description">(بهشتی)</span> که به پرهیزکاران وعده فرموده که وعدۀ او راستترین وعده‌ها است</span>

<span class="Revayat">وَ اِقتَدُوا بِهَدیِ نَبِیِّکُم فَإِنَّهُ أَفضَلُ اَلهَدیِ وَ اِستَنُّوا بِسُنَّتِهِ فَإِنَّهَا أَهدَی اَلسُّنَنِ</span>

<span class="Translate">(12) و هدایت و راهنمائی پیغمبر خود را پیروی کنید که راهنمائی او بالاترین راهنمائی است و به سنّت و طریقۀ او رفتار نمائید، زیرا طریقۀ او هدایت کننده ترین سنّتها و روشها است</span>

<span class="Revayat">وَ تَعَلَّمُوا اَلقُرآنَ فَإِنَّهُ أَحسَنُ اَلحَدِیثِ وَ تَفَقَّهُوا فِیهِ فَإِنَّهُ رَبِیعُ اَلقُلُوبِ وَ اِستَشفُوا بِنُورِهِ فَإِنَّهُ شِفَاءُ اَلصُّدُورِ وَ أَحسِنُوا تِلاَوَتَهُ فَإِنَّهُ أَنفَعُ اَلقَصَصِ</span>

<span class="Translate">(13) و قرآن را بیاموزید که نیکوترین گفتار است و در آن اندیشه و طلب فهم نمائید که قرآن بهار دلها است <span class="description">(همه گونه گلهای علوم و حکمتها در دل می‌رویاند)</span> و بنور هدایت آن شفاء و بهبودی <span class="description">(از بیماری جهل و نادانی)</span> بخواهید که قرآن شفای <span class="description">(بیماری)</span> سینه‌ها است و آنرا نیکو بخوانید <span class="description">(الفاظش را بی غلط خوانده معنیش را رعایت نموده در احکامش تفکّر و اندیشه کنید)</span> که آن سودمندترین گفتار است</span>

<span class="Revayat">فَإِنَّ اَلعَالِمَ اَلعَامِلَ بِغَیرِ عِلمِهِ کَالجَاهِلِ اَلحَائِرِ اَلَّذِی لاَ یَستَفِیقُ مِن جَهلِهِ بَلِ اَلحُجَّةُ عَلَیهِ أَعظَمُ وَ اَلحَسرَةُ لَهُ أَلزَمُ وَ هُوَ عِندَ اَللَّهِ أَلوَمُ</span>

<span class="Translate">(14) و <span class="description">(باید رفتار عالم بقرآن طبق دستور باشد، چون)</span> عالمی که بر خلاف علمش رفتار کند بجاهل و نادانی ماند سرگردان که از جهل و نادانی بهوش نیاید <span class="description">(آنجا که علم سودی ندهد تدبیری باقی نمی‌ماند)</span> بلکه حجّت و دلیل بر عقاب او <span class="description">(در قیامت از حجّت و دلیل بر عذاب جاهل)</span> بیشتر است و حسرت و اندوهش زیادتر و نزد خدا توبیخ و سرزنشش افزونتر <span class="description">(چون دانسته معصیت و نافرمانی نموده و اهمّیّتی بدستور الهیّ‌ نداده و بر خلاف آن رفتار کرده که این خود بزرگترین گناهان است )</span></span>


==خطبه 110- نکوهش دنیاپرستی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">110 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در مذمّت دنیا و دوری کردن از آن)</span></span>

<span class="Revayat">أَمَّا بَعدُ فَإِنِّی أُحَذِّرُکُمُ اَلدُّنیَا فَإِنَّهَا حُلوَةٌ خَضِرَةٌ حُفَّت بِالشَّهَوَاتِ وَ تَحَبَّبَت بِالعَاجِلَةِ وَ رَاقَت بِالقَلِیلِ وَ تَحَلَّت بِالآمَالِ وَ تَزَیَّنَت بِالغُرُورِ</span>

<span class="Translate">(1) پس از حمد بر خدا و درود بر پیغمبر اکرم، شما را از <span class="description">(دل بستن به)</span> دنیا بر حذر می‌دارم زیرا دنیا <span class="description">(به کام دنیا پرستان)</span> شیرین و <span class="description">(در نظر آنان)</span> سبز و خرّم است بشهوتها و خواهشهای بیهوده پیچیده شده است و بوسیلۀ متاعهای زود از بین رونده <span class="description">(با خواهان)</span> اظهار دوستی می‌نماید و به زیورهای اندک <span class="description">(مردم را)</span> به شگفت آورده شاد می‌نماید و برای آرزوها <span class="description">(ی بیجا که اطمینان بآن نیست)</span> و فریب <span class="description">(نادانان)</span> خویش را آرایش نموده <span class="description">(مانند فاحشه‌ای که خود را بیاراید تا سرمایۀ دین و دنیای خواهانش را برباید)</span></span>

<span class="Revayat">لاَ تَدُومُ حَبرَتُهَا وَ لاَ تُؤمَنُ فَجعَتُهَا غَرَّارَةٌ ضَرَّارَةٌ حَائِلَةٌ زَائِلَةٌ نَافِدَةٌ بَائِدَةٌ أَکَّالَةٌ غَوَّالَةٌ</span>

<span class="Translate">(2) شادی آن پایدار نیست و از درد و اندوهش آسوده نمی‌باید گشت بسیار فریبنده و زیان رساننده است تغییر دهندۀ حالات است <span class="description">(توانگری را به درویشی و آسایش را بسختی و زندگی را به مرگ و تندرستی را به بیماری تبدیل می‌نماید، و یا مانع و جلوگیر است از بدست آوردن سعادت همیشگی و بهشت جاودانی)</span> فانی و نابود و تباه می‌گردد شکمخواره‌ای است که <span class="description">(همه را)</span> هلاک می‌نماید <span class="description">(شکم خاک از طعمۀ انسان هرگز سیر نشود و طبع افلاک از تباه ساختن آدمیان ملول نگردد)</span></span>

<span class="Revayat">لاَ تَعدُو إِذَا تَنَاهَت إِلَی أُمنِیَّةِ أَهلِ اَلرَّغبَةِ فِیهَا وَ اَلرِّضَاءِ بِهَا أَن تَکُونَ کَمَا قَالَ اَللَّهُ تَعَالَی کَمٰاءٍ أَنزَلنٰاهُ مِنَ اَلسَّمٰاءِ فَاختَلَطَ بِهِ نَبٰاتُ اَلأَرضِ فَأَصبَحَ هَشِیماً تَذرُوهُ اَلرِّیٰاحُ وَ کٰانَ اَللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیءٍ مُقتَدِراً</span>

<span class="Translate">(3) زمانیکه آرزوی راغبین بدنیا که بآن خوشنود هستند به نهایت رسید دنیا از اینکه می‌باشد تجاوز نمی‌کند همچنانکه خداوند تعالی <span class="description">(در قرآن کریم س 18 ی 45)</span> می‌فرماید «کَمٰاءٍ أَنزَلنٰاهُ مِنَ اَلسَّمٰاءِ فَاختَلَطَ بِهِ نَبٰاتُ اَلأَرضِ فَأَصبَحَ هَشِیماً تَذرُوهُ اَلرِّیٰاحُ وَ کٰانَ اَللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَی‌ءٍ مُقتَدِراً» یعنی مثل دنیا مانند گیاه زمین است که به آبی که آنرا از آسمان فرستادیم، آمیخته شد <span class="description">(از آن نشو و نماء نمود)</span> پس بامداد <span class="description">(روز دیگری)</span> آن گیاه خشک گردید به قسمی که بادها آنرا پراکنده می‌سازند، و خداوند بر همه چیز <span class="description">(هر کار)</span> قادر و توانا است <span class="description">(خوشنودی و آسایش دنیا به گیاهی ماند سبز و خرّم که به اندک زمانی خشک گشته هستی آن به باد فناء می‌رود)</span></span>

<span class="Revayat">لَم یَکُنِ اِمرُؤٌ مِنهَا فِی حَبرَةٍ إِلاَّ أَعقَبَتهُ بَعدَهَا عَبرَةً وَ لَم یَلقَ مِن سَرَّائِهَا بَطناً إِلاَّ مَنَحَتهُ مِن ضَرَّائِهَا ظَهراً وَ لَم تَطُلَّهُ فِیهَا دِیمَةُ رَخَاءٍ إِلاَّ هَتَنَت عَلَیهِ مُزنَةُ بَلاَءٍ</span>

<span class="Translate">(4) هیچ مردی از متاع دنیا مسرور و شادمان نبوده مگر آنکه در پی آن گریۀ گلوگیر <span class="description">(یا غمّ و اندوه)</span> باو رو آورده است و از خوشیهایش بکسی رو نیاورده مگر اینکه از بدیهایش باو زیانی رسانده <span class="description">(هیچکس به دلخواه از دنیا شکمی سیر نکرد و به آرزوی خود نرسید مگر اینکه دنیا پشت کرده نعمت از او باز گرفت)</span> و در دنیا او را باران فراخی و خوشبختی تر نساخت مگر اینکه ابر بلاء پی در پی بر او بارید</span>

<span class="Revayat">وَ حَرِیٌّ إِذَا أَصبَحَت لَهُ مُنتَصِرَةً أَن تُمسِیَ لَهُ مُتَنَکِّرَةً وَ إِن جَانِبٌ مِنهَا اِعذَوذَبَ وَ اِحلَولَی أَمَرَّ مِنهَا جَانِبٌ فَأَوبَی</span>

<span class="Translate">و <span class="description">(چون رفتار دنیا اینگونه است)</span> (5) شایسته است که در اوّل بامداد یار و یاور انسان بوده او را همراهی نماید و در شب تغییر یافته دشمنش گردد و اگر طرفی از آن گوارا و شیرین باشد طرف دیگرش تلخ و پر وبا <span class="description">(بیماری کشنده)</span> است</span>

<span class="Revayat">لاَ یَنَالُ اِمرُؤٌ مِن غَضَارَتِهَا رَغَباً إِلاَّ أَرهَقَتهُ مِن نَوَائِبِهَا تَعَباً وَ لاَ یُمسِی مِنهَا فِی جَنَاحِ أَمنٍ إِلاَّ أَصبَحَ عَلَی قَوَادِمِ خَوفٍ</span>

<span class="Translate">(6) هیچکس از خوشی آن بمراد نمی‌رسد مگر اینکه از مصائب و اندوههای آن رنج و سختی را دریابد و در بال امن و آسودگی شبی را بسر نبرد مگر اینکه بامداد بر روی جلو بالهای خوف و ترس بگذراند</span>

<span class="Revayat">غَرَّارَةٌ غُرُورٌ مَا فِیهَا فَانِیَةٌ فَانٍ مَن عَلَیهَا لاَ خَیرَ فِی شَیءٍ مِن أَزوَادِهَا إِلاَّ اَلتَّقوَی</span>

<span class="Translate">(7) بسیار فریبنده‌ای است که هر چه در آن است می‌فریبد و فانی شدنی است که هر که در آن است نابود میشود خیر و نیکوئی در هیچیک از توشه‌های آن نیست مگر در تقوی و پرهیز کاری</span>

<span class="Revayat">مَن أَقَلَّ مِنهَا اِستَکثَرَ مِمَّا یُؤمِنُهُ وَ مَنِ اِستَکثَرَ مِنهَا اِستَکثَرَ مِمَّا یُوبِقُهُ وَ زَالَ عَمَّا قَلِیلٍ عَنهُ</span>

<span class="Translate">(8) هر که اندکی از متاع دنیا را اخذ نماید بدست آورده چیزی که او را <span class="description">(از سختی حساب و بازرسی در قیامت)</span> بسیار ایمن گرداند و هر که زیاد گرد آورد دریافته چیزی که <span class="description">(هنگام حساب)</span> بسیار او را هلاک خواهد نمود و <span class="description">(در دنیا هم)</span> بزودی از او زائل می‌گردد</span>

<span class="Revayat">کَم مِن وَاثِقٍ بِهَا قَد فَجَعَتهُ وَ ذِی طُمَأنِینَةٍ إِلَیهَا قَد صَرَعَتهُ وَ ذِی أُبَّهَةٍ قَد جَعَلَتهُ حَقِیراً وَ ذِی نَخوَةٍ قَد رَدَّتهُ ذَلِیلاً</span>

<span class="Translate">(9) چه بسیار است کسیکه بدنیا اعتماد و دلبستگی داشته و دنیا او را دردمند می‌سازد و چه بسیار است کسیکه بدنیا اطمینان داشته و دنیا او را بر خاک می‌اندازد و چه بسیار است کسیکه دارای مرتبۀ بزرگ بوده و دنیا او را کوچک و پست می‌گرداند و چه بسیار است کسیکه دارای افتخار و خود خواهی است دنیا او را ذلیل و خوار می‌نماید</span>

<span class="Revayat">سُلطَانُهَا دُوَلٌ وَ عَیشُهَا رَنِقٌ وَ عَذبُهَا أُجَاجٌ وَ حُلوُهَا صَبِرٌ وَ غِذَاؤُهَا سِمَامٌ وَ أَسبَابُهَا رِمَامٌ</span>

<span class="Translate">(10) سلطنت و ریاست دنیا گردنده است <span class="description">(گاه این را باشد و گاه آنرا)</span> و خوشگذرانی آن تیره <span class="description">(با کدورت)</span> است و آب پاکیزه آن <span class="description">(که دنیا پرستان را گوارا است، نزد مردم دانا و بینا)</span> شور و ناگوار است و شیرینی آن مانند شیرۀ درخت بسیار تلخ است و طعام آن زهرهایی است کشنده و وسائل آن <span class="description">(چیزهائی که بآن دلبستگی دارند)</span> مانند ریسمانهای پوسیده و تکه تکه شده است</span>

<span class="Revayat">حَیُّهَا بِعَرَضِ مَوتٍ وَ صَحِیحُهَا بِعَرَضِ سُقمٍ مُلکُهَا مَسلُوبٌ وَ عَزِیزُهَا مَغلُوبٌ وَ مَوفُورُهَا مَنکُوبٌ وَ جَارُهَا مَحرُوبٌ</span>

<span class="Translate">(11) زندۀ آن بسمت مرگ و تندرست آن بسوی بیماری رهسپار است پادشاهی آن از دست رفته و ارجمند آن زیر دست و ثروتمند آن به نکبت رسیده و همسایۀ آن <span class="description">(ساکن دنیا)</span> مالش غارت گشته است</span>

<span class="Revayat">أَ لَستُم فِی مَسَاکِنِ مَن کَانَ قَبلَکُم أَطوَلَ أَعمَاراً وَ أَبقَی آثَاراً وَ أَبعَدَ آمَالاً وَ أَعَدَّ عَدِیداً وَ أَکثَفَ جُنُوداً</span>

<span class="Translate">(12) آیا در جاهای آنانکه پیش از شما بودند نیستید؟ و حال آنکه عمرهای ایشان درازتر و آثارشان پاینده‌تر و آرزوهاشان بیشتر و جمعیّتشان آماده‌تر و لشگرهاشان انبوه‌تر بود</span>

<span class="Revayat">تَعَبَّدُوا لِلدُّنیَا أَیَّ تَعَبُّدٍ وَ آثَرُوهَا أَیَّ إِیثَارٍ ثُمَّ ظَعَنُوا عَنهَا بِغَیرِ زَادٍ مُبَلِّغٍ وَ لاَ ظَهرٍ قَاطِعٍ</span>

<span class="Translate">(13) دنیا را بهر طوری که بود پرستیده برگزیدند پس از آن کوچ کردند <span class="description">(مردند)</span> بدون توشه‌ای که همراه برداشته یا مرکبی که راه را به پیماید</span>

<span class="Revayat">فَهَل بَلَغَکُم أَنَّ اَلدُّنیَا سَخَت لَهُم نَفساً بِفِدیَةٍ أَو أَعَانَتهُم بِمَعُونَةٍ أَو أَحسَنَت لَهُم صُحبَةً</span>

<span class="Translate">(14) آیا بشما خبر رسیده که دنیا <span class="description">(هنگام مردن پیشینیان)</span> خود را <span class="description">(یا کسی را)</span> بآنها فدیه داده باشد <span class="description">(تا نمی‌رند)</span> یا آنان را همراهی کرده و یا از روی نیکوئی در بارۀ ایشان کمکی نموده‌؟</span>

<span class="Revayat">بَل أَرهَقَتهُم بِالقَوَادِحِ وَ أَوهَنَتهُم بِالقَوَارِعِ وَ ضَعضَعَتهُم بِالنَّوَائِبِ وَ عَفَّرَتهُم لِلمَنَاخِرِ وَ وَطِئَتهُم بِالمَنَاسِمِ وَ أَعَانَت عَلَیهِم رَیبَ اَلمَنُونِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(نه!!)</span> (15) بلکه پایۀ زندگیشان را بسختیها و مصائب دردناک سست گردانیده و جنبانیده و رخسار و پیشانیهاشان را بخاک مالیده و زیر دست و پای ستوران آنان را لگد کوب کرده و یاری کردنش این بوده که پیش آمدهای سخت روزگار را بر سر ایشان وارد ساخته است</span>

<span class="Revayat">فَقَد رَأَیتُم تَنَکُّرَهَا لِمَن دَانَ لَهَا وَ آثَرَهَا وَ أَخلَدَ إِلَیهَا حَتَّی ظَعَنُوا عَنهَا لِفِرَاقِ اَلأَبَدِ</span>

<span class="Translate">(16) پس دیدید تغییر و بی آشنائی <span class="description">(دشمنی)</span> دنیا را به کسانی که بآن نزدیک شده و آنرا برگزیده و بآن اعتماد نمودند؟ تا اینکه از آن برای همیشه جدا گشته کوچ کردند <span class="description">(دیگر باز گشتی برای آنان نیست)</span></span>

<span class="Revayat">وَ هَل زَوَّدَتهُم إِلاَّ اَلسَّغَبَ أَو أَحَلَّتهُم إِلاَّ اَلضَّنکَ أَو نَوَّرَت لَهُم إِلاَّ اَلظُّلمَةَ أَو أَعقَبَتهُم إِلاَّ اَلنَّدَامَةَ</span>

<span class="Translate">(17) و آیا جز گرسنگی توشه‌ای و جز تنگی <span class="description">(گور)</span> جائی و جز تاریکی <span class="description">(قبر)</span> نوری بایشان داد یا در پی آنان جز پشیمانی سختیهاشان را تدارک نمود؟</span>

<span class="Revayat">أَ فَهَذِهِ تُؤثِرُونَ أَم إِلَیهَا تَطمَئِنُّونَ أَم عَلَیهَا تَحرِصُونَ</span>

<span class="Translate">(18) آیا چنین دنیا <span class="description">(ی بیوفائی)</span> را اختیار می‌کنید، یا بآن دل می‌بندید یا برای بدست آوردنش حرص زده کوشش دارید؟</span>

<span class="Revayat">فَبِئسَتِ اَلدَّارُ لِمَن لَم یَتَّهِمهَا وَ لَم یَکُن فِیهَا عَلَی وَجَلٍ مِنهَا</span>

<span class="Translate">(19) بد سرائی است برای کسیکه بآن بد گمان نبوده و هنگام اقامت در آن از خطرش خوف و ترس نداشته است</span>

<span class="Revayat">فَاعلَمُوا وَ أَنتُم تَعلَمُونَ بِأَنَّکُم تَارِکُوهَا وَ ظَاعِنُونَ عَنهَا وَ اِتَّعِظُوا فِیهَا بِالَّذِینَ قَالُوا مَن أَشَدُّ مِنّٰا قُوَّةً حُمِلُوا إِلَی قُبُورِهِم فَلاَ یُدعَونَ رُکبَاناً وَ أُنزِلُوا اَلأَجدَاثَ فَلاَ یُدعَونَ ضِیفَاناً</span>

<span class="Translate">(20) پس بدانید با اینکه خودتان هم می‌دانید <span class="description">(بالأخره)</span> دنیا را ترک گفته از آن کوچ خواهید نمود و پند بگیرید در آن از کسانی که می‌گفتند: کیست که در قوّت و توانائی از ما برتر باشد <span class="description">(همه مردند، و)</span> بر مرکب چوبین سوار نموده بسوی گورشان بردند، پس آنان را سوار نمی‌خوانند <span class="description">(زیرا راکب کسی است که اختیار مرکوب را در دست داشته باشد)</span> و در گورهاشان نهادند و آنها را میهمان نمی‌خوانند <span class="description">(زیرا میهمان کسیرا گویند که بپای خود بجائی برود از او پذیرایی نمایند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ جُعِلَ لَهُم مِنَ اَلصَّفِیحِ أَجنَانٌ وَ مِنَ اَلتُّرَابِ أَکفَانٌ وَ مِنَ اَلرُّفَاتِ جِیرَانٌ</span>

<span class="Translate">(21) و برای ایشان از کف زمین قبرها و از خاک کفنها و از استخوانهای پوسیده و شکسته همسایه‌ها تعیین گردید</span>

<span class="Revayat">فَهُم جِیرَةٌ لاَ یُجِیبُونَ دَاعِیاً وَ لاَ یَمنَعُونَ ضَیماً وَ لاَ یُبَالُونَ مَندَبَةً</span>

<span class="Translate">(22) آنان همسایگانی هستند که هر که آنها را بخواند جواب نمی‌دهند و ظلم و ستمی را <span class="description">(از خود)</span> جلوگیری نمی‌نمایند و از نوحه سرائی ملتفت نیستند</span>

<span class="Revayat">إِن جِیدُوا لَم یَفرَحُوا وَ إِن قُحِطُوا لَم یَقنَطُوا جَمِیعٌ وَ هُم آحَادٌ وَ جِیرَةٌ وَ هُم أَبعَادٌ</span>

<span class="Translate">(23) اگر باران بر ایشان بارید شاد نشدند و اگر تنگدستی بآنها رو آورد نومید نگشتند <span class="description">(از غمّ و اندوه و سختی جهان آسوده و به خویشتن مبتلی و گرفتارند)</span> گرد همند و تنها هستند و همسایه‌اند و از هم دورند <span class="description">(چون از حال هم خبر ندارند)</span></span>

<span class="Revayat">مُتَدَانُونَ لاَ یَتَزَاوَرُونَ وَ قَرِیبُونَ لاَ یَتَقَارَبُونَ حُلَمَاءُ قَد ذَهَبَت أَضغَانُهُم وَ جُهَلاَءُ قَد مَاتَت أَحقَادُهُم</span>

<span class="Translate">(24) با هم نزدیکند و به دیدار یکدیگر نمی‌روند و خویشانند و اظهار خویشی نمی‌نمایند بردبار می‌باشند که کینه در دل ندارند و نادانند <span class="description">(چیزی درک نکرده نمی‌فهمند)</span> و کینه هاشان از بین رفته</span>

<span class="Revayat">لاَ یُخشَی فَجعُهُم وَ لاَ یُرجَی دَفعُهُم اِستَبدَلُوا بِظَهرِ اَلأَرضِ بَطناً وَ بِالسَّعَةِ ضِیقاً وَ بِالأَهلِ غُربَةً وَ بِالنُّورِ ظُلمَةً</span>

<span class="Translate">(25) از درد و اندوه آنها کسی باک ندارد و امیدی بکمک و همراهیشان نیست روی زمین را به زیر آن و فراخی <span class="description">(جهان)</span> را به تنگی <span class="description">(قبر)</span> و بودن با اهل و یاران خویش را به غربت و تنهائی، و روشنی را به تاریکی تبدیل نمودند</span>

<span class="Revayat">فَجَاءُوهَا کَمَا فَارَقُوهَا حُفَاةً عُرَاةً قَد ظَعَنُوا عَنهَا بِأَعمَالِهِم إِلَی اَلحَیَاةِ اَلدَّائِمَةِ وَ اَلدَّارِ اَلبَاقِیَةِ کَمَا قَالَ سُبحَانَهُ کَمٰا بَدَأنٰا أَوَّلَ خَلقٍ نُعِیدُهُ وَعداً عَلَینٰا إِنّٰا کُنّٰا فٰاعِلِینَ</span>

<span class="Translate">(26) و بدرون خاک آمدند <span class="description">(برگشتند)</span> همانطوری که برهنه و عریان از آن جدا شده <span class="description">(بوجود آمده)</span> بودند با اعمال و کردارشان از دنیا بسوی زندگانی همیشگی و سرای ابدی کوچ کردند <span class="description">(و در آنجا دو باره زنده میشوند و دیگر نمی‌میرند، خواه نیکوکار خواه بد کار)</span> چنانکه خداوند سبحان <span class="description">(در قرآن کریم س 21 ی 104)</span> می‌فرماید: «کَمٰا بَدَأنٰا أَوَّلَ خَلقٍ نُعِیدُهُ وَعداً عَلَینٰا إِنّٰا کُنّٰا فٰاعِلِینَ‌» یعنی همچنانکه در آغاز خلق را ایجاد نمودیم آنها را باز گردانیم، و این وعدۀ ما حتمیّ‌ است که انجام خواهیم داد <span class="description">(خدایا بحقّ علیّ علیه السّلام در همۀ شدائد و سختیها تا انجام کار ما را یاری فرموده از روی فضل و کرمت با ما رفتار نما، و کن اللّهمّ بعزّتک لی فی کلّ الاحوال رءوفا، وّ علیّ فی جمیع الأمور عطوفا، إلهی و ربّی من لّی غیرک )</span></span>


==خطبه 111- کیفیّت قبض روح==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام ذکر فیها ملک الموت علیه‌السلام و توفیه الأنفس</span>

<span class="Translate">111 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است که در آن ملک الموت علیه السّلام و قبض روح نمودن او اشخاص را یاد آوری نموده <span class="description">(و اشاره فرموده که کنه ذات خداوند سبحان درک نمی‌شود)</span></span>

<span class="Revayat">هَل تُحِسُّ بِهِ إِذَا دَخَلَ مَنزِلاً أَم هَل تَرَاهُ إِذَا تَوَفَّی أَحَداً</span>

<span class="Translate">(1) آیا درک میکنی و می‌فهمی او را هرگاه <span class="description">(برای گرفتن جان)</span> به منزلی داخل شود؟ یا او را می‌بینی هر گاه جانی را می‌ستاند؟</span>

<span class="Revayat">بَل کَیفَ یَتَوَفَّی اَلجَنِینَ فِی بَطنِ أُمِّهِ أَ یَلِجُ عَلَیهِ مِن بَعضِ جَوَارِحِهَا أَم اَلرُّوحُ أَجَابَتهُ بِإِذنِ رَبِّهَا أَم هُوَ سَاکِنٌ مَعَهُ فِی أَحشَائِهَا</span>

<span class="Translate"><span class="description">(نه!!)</span> بلکه (2) <span class="description">(شگفت در آنست که)</span> چگونه قبض روح می‌نماید بچّه‌ای را که در شکم مادرش می‌باشد؟ آیا از بعض اعضاء مادر بر او وارد میشود؟ یا آنکه روح باذن و فرمان پروردگارش بسوی او می‌رود؟ یا ملک الموت با آن بچه در اجزاء درونی مادر او ساکن است‌؟</span>

<span class="Revayat">کَیفَ یَصِفُ إِلَهَهُ مَن یَعجِزُ عَن صِفَةِ مَخلُوقٍ مِثلِهِ</span>

<span class="Translate">(3) چگونه <span class="description">(می‌تواند)</span> خدای خود را وصف کند کسیکه توانائی ندارد از اینکه مخلوقی <span class="description">(ملک الموت)</span> را که مانند خود است <span class="description">(از نیستی بوجود آمده)</span> وصف نماید؟ <span class="description">(پس چنانکه ملک الموت را که مخلوقی از مخلوقات است جز بآثار نمی‌توان شناخت، بطریق اولی پی بکنه ذات حقّ تعالی که منزّه از ادراک و خالق همۀ مخلوقات است نتوان برد )</span></span>


==خطبه 112- نکوهش دنیاپرستی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">112 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در مذمّت دنیا و ترغیب بآخرت)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أُحَذِّرُکُمُ اَلدُّنیَا فَإِنَّهَا مَنزِلُ قُلعَةٍ وَ لَیسَت بِدَارِ نُجعَةٍ وَ قَد تَزَیَّنَت بِغُرُورِهَا وَ غَرَّت بِزِینَتِهَا</span>

<span class="Translate">(1) شما را از دنیا بر حذر می‌دارم، زیرا دنیا جای پایداری نیست، و فرودگاهی که در آن آب و گیاه طلبید <span class="description">(و به آسودگی در آنجا بمانید)</span> نمی‌باشد به چیزهای فریبنده خود را آراسته و به آرایش خویش <span class="description">(مردم را)</span> فریب داده است</span>

<span class="Revayat">دَارٌ هَانَت عَلَی رَبِّهَا فَخَلَطَ حَلاَلَهَا بِحَرَامِهَا وَ خَیرَهَا بِشَرِّهَا وَ حَیَاتَهَا بِمَوتِهَا وَ حُلوَهَا بِمُرِّهَا</span>

<span class="Translate">(2) سرائی است نزد پروردگارش خوار و پست <span class="description">(از این جهت)</span> حلال آنرا بحرام و نیکوئیش را به بدی و زندگانیش را به مرگ و شیرینیش را به تلخی آمیخت</span>

<span class="Revayat">لَم یُصَفِّهَا اَللَّهُ تَعَالَی لِأَولِیَائِهِ وَ لَم یَضِنَّ بِهَا عَلَی أَعدَائِهِ</span>

<span class="Translate">(3) خدای تعالی برای دوستانش آنرا صاف و گوارا نگردانیده <span class="description">(بلکه تنگی و سختیها را نصیب آنان قرار داده و به دشمنانش از دادن آن بخل نورزیده (بلکه گشایش و نعمتهای بسیار بآنها بخشیده، و این خود دلیل خواری و پستی دنیا است، زیرا شایسته نیست نعمت از دوستان گرفتن و به دشمنان بخشیدن))</span></span>

<span class="Revayat">خَیرُهَا زَهِیدٌ وَ شَرُّهَا عَتِیدٌ وَ جَمعُهَا یَنفَدُ وَ مُلکُهَا یُسلَبُ وَ عَامِرُهَا یَخرَبُ</span>

<span class="Translate">(4) خیر و نیکوئیش اندک است <span class="description">(پس صاحبان همّت بآن رغبت ندارند )</span> و شرّ و بدیش آماده است <span class="description">(پس بینایان از آن ایمنی ندارند)</span> و گرد آمده‌هایش فانی و نابود و دولتش از دست رفته و آبادیش خراب می‌گردد <span class="description">(پس خردمندان بآن دل نبندند)</span></span>

<span class="Revayat">فَمَا خَیرُ دَارٍ تُنقَضُ نَقضَ اَلبِنَاءِ وَ عُمرٍ یَفنَی فِیهَا فَنَاءَ اَلزَّادِ وَ مُدَّةٍ تَنقَطِعُ اِنقِطَاعَ اَلسَّیرِ</span>

<span class="Translate">(5) چه خیر و نیکوئی است در سرائی که مانند ساختمان شکسته و پی در رفته خراب میشود؟ و چه در عمری که در آن سرا چون تمام گشتن و خورده شدن توشه بسر می‌رسد؟ و چه در مدّتی که مثل طیّ شدن راه پایان می‌یابد؟</span>

<span class="Revayat">اِجعَلُوا مَا اِفتَرَضَ اَللَّهُ عَلَیکُم مِن طَلِبَتِکُم وَ اِسأَلُوهُ مِن أَدَاءِ حَقِّهِ مَا سَأَلَکُم وَ أَسمِعُوا دَعوَةَ اَلمَوتِ آذَانَکُم قَبلَ أَن یُدعَی بِکُم</span>

<span class="Translate">(6) از خواسته‌های خود قرار دهید آنچه که خدا بر شما واجب کرده <span class="description">(عبادت و بندگی و برای بدست آوردن آن سعی و کوشش نمائید)</span> و برای اداء آنچه از شما خواسته <span class="description">(عمل به فرمانش)</span> از او کمک و یاری بطلبید <span class="description">(هرگز نبایستی از این درخواست غافل ماند، چون منشأ بدست آوردن سعادت همیشگی توفیقی است که بهر که خواهد عطاء فرماید)</span> و دعوت مرگ را به گوشهای خود بشنوانید <span class="description">(توشه برای این راه پر خطر بردارید)</span> پیش از آنکه شما را بخوانند <span class="description">(بمیرید و تهی دست باشید)</span></span>

<span class="Revayat">إِنَّ اَلزَّاهِدِینَ فِی اَلدُّنیَا تَبکِی قُلُوبُهُم وَ إِن ضَحِکُوا وَ یَشتَدُّ حُزنُهُم وَ إِن فَرِحُوا وَ یَکثُرُ مَقتُهُم أَنفُسَهُم وَ إِنِ اُغتُبِطُوا بِمَا رُزِقُوا</span>

<span class="Translate">(7) دلهای پارسایان در دنیا <span class="description">(از خوف خدا)</span> می‌گرید و اگر چه <span class="description">(بظاهر)</span> خندان باشند و حزن و اندوهشان <span class="description">(از عذاب الهیّ‌)</span> سخت است و اگر چه <span class="description">(در نظرها)</span> شادند و <span class="description">(بجهت تقصیر در طاعت و بندگی)</span> خشم آنها بر نفسهاشان بسیار است و اگر چه بسبب آنچه بآنها داده شده <span class="description">(نیکوئی حالشان)</span> مورد غبطه‌اند</span>

<span class="Revayat">قَد غَابَ عَن قُلُوبِکُم ذِکرُ اَلآجَالِ وَ حَضَرَتکُم کَوَاذِبُ اَلآمَالِ فَصَارَتِ اَلدُّنیَا أَملَکَ بِکُم مِنَ اَلآخِرَةِ وَ اَلعَاجِلَةُ أَذهَبَ بِکُم مِنَ اَلآجِلَةِ</span>

<span class="Translate">(8) یاد مرگ از دلهای شما پنهان گشته <span class="description">(سختیهای آنرا در نظر ندارید)</span> و آرزوهای دروغ شما را فرا گرفته پس دنیا از آخرت بشما بیشتر مسلّط گردیده و دنیای در گذر از آخرت پاینده و برقرار شما را بیشتر بطرف خود برده است</span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّمَا أَنتُم إِخوَانٌ عَلَی دِینِ اَللَّهِ مَا فَرَّقَ بَینَکُم إِلاَّ خُبثُ اَلسَّرَائِرِ وَ سُوءُ اَلضَّمَائِرِ فَلاَ تَوَازَرُونَ وَ لاَ تَنَاصَحُونَ وَ لاَ تَبَاذَلُونَ وَ لاَ تَوَادُّونَ</span>

<span class="Translate">(9) و شما بر دین خدا با هم برادر <span class="description">(و یگانه)</span> هستید میان شما را جدائی نینداخته مگر ناپاکی باطنها و بدی اندیشه‌ها به این جهت بار یکدیگر را بر نمی‌دارید <span class="description">(در هیچ کاری کمک هم نیستند)</span> و پند و اندرز نمی‌دهید و <span class="description">(در نیازمندیها)</span> بیکدیگر بذل و بخشش نمی‌نمائید، و با هم دوستی نمی‌کنید!!</span>

<span class="Revayat">مَا بَالُکُم تَفرَحُونَ بِالیَسِیرِ مِنَ اَلدُّنیَا تُدرِکُونَهُ وَ لاَ یَحزُنُکُمُ اَلکَثِیرُ مِنَ اَلآخِرَةِ تُحرَمُونَهُ وَ یُقلِقُکُمُ اَلیَسِیرُ مِنَ اَلدُّنیَا یَفُوتُکُم حَتَّی یَتَبَیَّنَ ذَلِکَ فِی وُجُوهِکُم وَ قِلَّةِ صَبرِکُم عَمَّا زُوِیَ مِنهَا عَنکُم کَأَنَّهَا دَارُ مُقَامِکُم وَ کَأَنَّ مَتَاعَهَا بَاقٍ عَلَیکُم</span>

<span class="Translate">(10) چه شده است شما را که اندکی از دنیا را که می‌یابید شاد می‌شوید و بسیاری از آخرت که محروم مانده از دست می‌دهید شما را اندوهناک نمی‌کند؟ و چون کمی از <span class="description">(متاع)</span> دنیا از دستتان برود شما را مضطرب و نگران می‌نماید بطوریکه حالت اضطراب و بیتابی از آنچه از دست شما رفته در روهای شما و در کمی شکیبائیتان آشکار می‌گردد؟ گویا دنیا جای همیشگی شما است و گویا متاع آن برای شما باقی و برقرار خواهد ماند!!</span>

<span class="Revayat">وَ مَا یَمنَعُ أَحَدَکُم أَن یَستَقبِلَ أَخَاهُ بِمَا یَخَافُ مِن عَیبِهِ إِلاَّ مَخَافَةُ أَن یَستَقبِلَهُ بِمِثلِهِ</span>

<span class="Translate">(11) و هیچیک از شما را در ملاقات برادر <span class="description">(هم کیش)</span> خود که می‌ترسد از عیب گفتن و بد گوئی از او باز نمی‌دارد مگر ترس از اینکه او نیز عیب او را روبرو بگوید <span class="description">(پس فاش نکردن عیب یکدیگر را روبرو نه از جهت ترس از خدا است، بلکه بجهت ترس فاش شدن عیب خویشتن است، و از اینرو است که عیب یکدیگر را بقصد پند و اندرز و اصلاح روبرو نگویید و در غیاب از خدا نترسیده بقصد افساد فاش می‌نمایید)</span></span>

<span class="Revayat">قَد تَصَافَیتُم عَلَی رَفضِ اَلآجِلِ وَ حُبِّ اَلعَاجِلِ وَ صَارَ دِینُ أَحَدِکُم لُعقَةً عَلَی لِسَانِهِ</span>

<span class="Translate">(12) بتحقیق برای از دست دادن آخرت و دوستی دنیا با یکدیگر رفیق واقعی گشتید و دین هر یک از شما مانند لیسیدن به زبان او است <span class="description">(به زبان اقرار کرده بدل باور ندارید)</span></span>

<span class="Revayat">صَنِیعُ مَن قَد فَرَغَ مِن عَمَلِهِ وَ أَحرَزَ رِضَی سَیِّدِهِ</span>

<span class="Translate">(13) این رفتار شما بکار کسی ماند که از کردار خویش فارغ گشته و رضاء و خوشنودی آقای خود را فراهم کرده است <span class="description">(از این جهت با خاطر آسوده هر کاری بخواهید انجام می‌دهید )</span></span>


==خطبه 113- پند دادن مردم==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">113 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در امر بتقوی و پرهیزکاری و مذمّت از دنیا و دوری از آن و ترغیب بآخرت)</span></span>

<span class="Revayat">اَلحَمدُ لِلَّهِ اَلوَاصِلِ اَلحَمدَ بِالنِّعَمِ وَ اَلنِّعَمَ بِالشُّکرِ</span>

<span class="Translate">(1) حمد و سپاس سزای خداوندی است که حمد را به نعمتهای و نعمتها را بشکر پیوند فرموده <span class="description">(به ازاء نعمتها حمد را واجب کرده و شکر را سبب فراوانی آنها قرار داده)</span></span>

<span class="Revayat">نَحمَدُهُ عَلَی آلاَئِهِ کَمَا نَحمَدُهُ عَلَی بَلاَئِهِ</span>

<span class="Translate">(2) بر نعمت‌هایش او را حمد می‌کنیم چنانکه بر بلایش سپاسگزاریم <span class="description">(مقصود آنست که هنگام گرفتاری و آسودگی هر دو بایستی حقّ تعالی را سپاس گزارد، و حمد بر بلاء از حمد بر نعمت سزاوارتر است، زیرا حمد بر بلاء و سختی موجب عطاء و بخشش اخرویّ است که همیشه باقی و برقرار می‌باشد بخلاف حمد بر نعمت که سبب فراوانی نعمت دنیویّ است که فانی و نابود می‌گردد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ نَستَعِینُهُ عَلَی هَذِهِ اَلنُّفُوسِ اَلبِطَاءِ عَمَّا أُمِرَت بِهِ اَلسِّرَاعِ إِلَی مَا نُهِیَت عَنهُ</span>

<span class="Translate">(3) و از او کمک و یاری در خواست می‌نماییم بر این نفسهای کند و کاهل از آنچه <span class="description">(عبادت و بندگی)</span> که مأمور شده است انجام دهد، و شتابندۀ بآنچه <span class="description">(معصیت و نافرمانی)</span> که نهی شده است از بجا آوردن آن</span>

<span class="Revayat">وَ نَستَغفِرُهُ مِمَّا أَحَاطَ بِهِ عِلمُهُ وَ أَحصَاهُ کِتَابُهُ عِلمٌ غَیرُ قَاصِرٍ وَ کِتَابٌ غَیرُ مُغَادِرٍ</span>

<span class="Translate">(4) آمرزش از او می‌طلبیم برای گناهانی که علم او بآنها احاطه دارد و کتاب او <span class="description">(لوح محفوظ که برای ثبت اعمال بندگان تعیین فرموده)</span> همۀ آنها را ضبط کرده علمی که قاصر و کوتاه نیست <span class="description">(صغیره و کبیره، کوچک و بزرگ را میداند)</span> و کتابی که ترک نکرده <span class="description">(هیچیک را از قلم نینداخته)</span></span>

<span class="Revayat">وَ نُؤمِنُ بِهِ إِیمَانَ مَن عَایَنَ اَلغُیُوبَ وَ وَقَفَ عَلَی اَلمَوعُودِ إِیمَاناً نَفَی إِخلاَصُهُ اَلشِّرکَ وَ یَقِینُهُ اَلشَّکَّ</span>

<span class="Translate">(5) و باو ایمان می‌آوریم و می‌گرویم مانند ایمان کسیکه پنهانیها <span class="description">(سکرات و سختیهای مرگ و سؤال قبر و حساب و وارسی قیامت و مانند آنها)</span> را آشکار دیده و بآنچه که وعده داده شده <span class="description">(بهشت جاودانی برای پرهیزکاران و آتش سوزان همیشگی برای گناهکاران)</span> آگاه گردیده است ایمانی که با اخلاص شرک را زدوده <span class="description">(و شخص را موحّد می‌گرداند)</span> و یقین و باور آن شکّ و تردید را از بین می‌برد <span class="description">(و بهمین جهت مؤمن واقعی بی‌درنگ بدستور خدا و رسول و اوصیاء آن حضرت رفتار می‌نماید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ نَشهَدُ أَن لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ وَحدَهُ لاَ شَرِیکَ لَهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً صلی‌الله‌علیه‌وآله عَبدُهُ وَ رَسُولُهُ شَهَادَتَینِ تُصعِدَانِ اَلقَولَ وَ تَرفَعَانِ اَلعَمَلَ لاَ یَخِفُّ مِیزَانٌ تُوضَعَانِ فِیهِ وَ لاَ یَثقُلُ مِیزَانٌ تُرفَعَانِ مِنهُ</span>

<span class="Translate">(6) و گواهی می‌دهم که معبود بسزا نیست جز خدای یگانه که شریک ندارد و گواهی می‌دهیم که محمّد، صلی اللّٰه علیه و آله، بنده و فرستاده او است و این دو گواهی <span class="description">(از روی صمیم قلب و خلوص نیّت)</span> گفتار <span class="description">(نیکو)</span> و کردار <span class="description">(پسندیده)</span> را اوج می‌دهند <span class="description">(و در درگاه الهیّ به مورد قبول می‌گذارند، و قبولی عبادت قولیّ و فعلیّ هم موکول به گفتن و ایمان باین دو اصل مسلّم است)</span> کفّۀ میزانی که شهادتین را در آن می‌نهند سبک نمی‌شود <span class="description">(با ایمان باین دو گواهی از بعضی اعمال اهمال شده صرف نظر می‌نمایند)</span> و کفّه میزانی که شهادتین را از آن بردارند سنگین نمی‌گردد <span class="description">(بی ایمانی باین دو گواهی هیچیک از اعمال پذیرفته نیست)</span></span>

<span class="Revayat">أُوصِیکُم عِبَادَ اَللَّهِ بِتَقوَی اَللَّهِ اَلَّتِی هِیَ اَلزَّادُ وَ بِهَا اَلمَعَاذُ زَادٌ مُبَلِّغٌ وَ مَعَاذٌ مُنجِحٌ</span>

<span class="Translate">(7) بندگان خدا شما را سفارش میکنم بتقوی و ترس از خدا که آن تقوی توشه <span class="description">(سفر آخرت)</span> و پناه <span class="description">(از عذاب)</span> است توشه‌ای است که <span class="description">(دارنده‌اش را بمنزل)</span> می‌رساند، و پناهی است که <span class="description">(از سختیها)</span> می‌رهاند</span>

<span class="Revayat">دَعَا إِلَیهَا أَسمَعُ دَاعٍ وَ وَعَاهَا خَیرُ وَاعٍ فَأَسمَعَ دَاعِیهَا وَ فَازَ وَاعِیهَا</span>

<span class="Translate">(8) شنواننده ترین دعوت کننده <span class="description">(رسول اکرم)</span> مردم را بآن دعوت فرمود و بهترین درک کننده <span class="description">(امام علیه السّلام)</span> آنرا درک کرد <span class="description">(و بآن عمل نمود)</span> پس دعوت کننده آنرا شنوانید، و درک کننده آن رستگار گردید</span>

<span class="Revayat">عِبَادَ اَللَّهِ إِنَّ تَقوَی اَللَّهِ حَمَت أَولِیَاءَ اَللَّهِ مَحَارِمَهُ وَ أَلزَمَت قُلُوبَهُم مَخَافَتَهُ حَتَّی أَسهَرَت لَیَالِیَهُم وَ أَظمَأَت هَوَاجِرَهُم فَأَخَذُوا اَلرَّاحَةَ بِالنَّصَبِ وَ اَلرِّیَّ بِالظَّمَإِ وَ اِستَقرَبُوا اَلأَجَلَ فَبَادَرُوا اَلعَمَلَ وَ کَذَّبُوا اَلأَمَلَ فَلاَحَظُوا اَلأَجَلَ</span>

<span class="Translate">(9) بندگان خدا، تقوی و ترس از خدا و دوستان خدا را از ارتکاب حرام باز می‌دارد و خوف و ترس <span class="description">(از عذاب را)</span> در دلهاشان قرار می‌دهد بطوریکه آنان را در شبها <span class="description">(برای نماز)</span> بیدار و در شدّت گرمی روزها <span class="description">(برای روزه)</span> تشنه نگاه می‌دارد پس آسایش <span class="description">(آخرت)</span> را برنج <span class="description">(دنیا)</span> و سیرابی <span class="description">(آنروز)</span> را به تشنگی <span class="description">(امروز)</span> تبدیل نمودند و مرگ را نزدیک دانسته بانجام عمل نیکو شتافتند و آرزو را دروغ پنداشته بسر رسیدن عمر را در نظر گرفتند</span>

<span class="Revayat">ثُمَّ إِنَّ اَلدُّنیَا دَارُ فَنَاءٍ وَ عَنَاءٍ وَ غِیَرٍ وَ عِبَرٍ فَمِنَ اَلفَنَاءِ أَنَّ اَلدَّهرَ مُوَتِّرٌ قَوسَهُ لاَ تُخطِئُ سِهَامُهُ وَ لاَ تُؤسَی جِرَاحُهُ یَرمِی اَلحَیَّ بِالمَوتِ وَ اَلصَّحِیحَ بِالسَّقَمِ وَ اَلنَّاجِیَ بِالعَطَبِ آکِلٌ لاَ یَشبَعُ وَ شَارِبٌ لاَ یَنقَعُ</span>

<span class="Translate">(10) پس دنیا سرای نابود شدنی و رنج و تغییر حالات و عبرتها است و از جمله اسباب فناء و نیستی آنست که روزگار <span class="description">(برای نابود کردن)</span> تیرش را به چلّه کمان نهاده، تیرهای آن بخطاء نمی‌رود و زخمهایش مداواة نمی‌شود تیر مرگ را به زنده، و بیماری را به تندرست، و سختی و ناجوری را به رستگار می‌اندازد خورنده‌ای است که سیر نمی‌شود و نوشنده‌ای است که عطش تمام نمی‌گردد</span>

<span class="Revayat">وَ مِنَ اَلعَنَاءِ أَنَّ اَلمَرءَ یَجمَعُ مَا لاَ یَأکُلُ وَ یَبنِی مَا لاَ یَسکُنُ ثُمَّ یَخرُجُ إِلَی اَللَّهِ تَعَالَی لاَ مَالاً حَمَلَ وَ لاَ بِنَاءً نَقَلَ</span>

<span class="Translate">(11) و از جمله اسباب رنج و سختی آنست که مرد فراهم میکند چیزی را که نمی‌خورد و بناء میکند آنچه که در آن سکونت نمی‌نماید پس بجانب خدا می‌رود <span class="description">(از دنیا رخت بر می‌بندد)</span> نه مالی برداشته و نه بناء و ساختمانی همراه برده <span class="description">(با دست تهی و بی خانمان و حسرت جاودان کوچ میکند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مِن غِیَرِهَا أَنَّکَ تَرَی اَلمَرحُومَ مَغبُوطاً وَ اَلمَغبُوطَ مَرحُوماً لَیسَ ذَلِکَ إِلاَّ نَعِیماً زَلَّ وَ بُؤساً نَزَلَ</span>

<span class="Translate">(12) و از جملۀ اسباب تغییر حالات آنست که می‌بینی شخصی را که به <span class="description">(فقر و پریشانی)</span> او رحم می‌کردند <span class="description">(اکنون به خوشی و توانگری او)</span> غبطه می‌برند و دیگری را که به <span class="description">(فراوانی نعمت و ثروت)</span> او غبطه می‌بردند <span class="description">(اکنون بذلّت و بیچارگیش)</span> رحم می‌نمایند نیست این ترحّم مگر بجهت نعمتی که <span class="description">(از چنگ او)</span> رفته، و سختی <span class="description">(بجای آن)</span> رسیده</span>

<span class="Revayat">وَ مِن عِبَرِهَا أَنَّ اَلمَرءَ یُشرِفُ عَلَی أَمَلِهِ فَیَقتَطِعُهُ حُضُورُ أَجَلِهِ فَلاَ أَمَلٌ یُدرَکُ وَ لاَ مُؤَمَّلٌ یُترَکُ</span>

<span class="Translate">(13) و از جملۀ اسباب عبرتها آن است که مردی <span class="description">(پس از صرف عمر و رنج بسیار)</span> نزدیک میشود که به آرزوی خود برسد، رسیدن مرگ نومیدش می‌گرداند پس نه آرزویی دریافته میشود <span class="description">(تا کامرانی کند)</span> و نه آن مرد <span class="description">(از چنگ مرگ)</span> رها می‌گردد <span class="description">(تا بهر حال و اگر چه بنا امیدی زندگانی نماید)</span></span>

<span class="Revayat">فَسُبحَانَ اَللَّهِ مَا أَغَرَّ سُرُورَهَا وَ أَظمَأَ رِیَّهَا وَ أَضحَی فَیئَهَا لاَ جَاءٍ یُرَدُّ وَ لاَ مَاضٍ یَرتَدُّ</span>

<span class="Translate">(14) سُبحَانَ اللَّهِ <span class="description">(شگفتا)</span> چیست که سرور و خوشی آن فریبنده است <span class="description">(بطوریکه خواهان خود را از طاعت و بندگی باز می‌دارد)</span> و سیرآبیش سبب تشنگی <span class="description">(در آخرت)</span> و سایه‌اش موجب گرمی <span class="description">(دوزخ)</span> است‌؟! نه آینده <span class="description">(مرگ)</span> ردّ میشود و نه گذشته <span class="description">(از دست رفته)</span> باز می‌گردد <span class="description">(تا کاری انجام دهد)</span></span>

<span class="Revayat">فَسُبحَانَ اَللَّهِ مَا أَقرَبَ اَلحَیَّ مِنَ اَلمَیِّتِ لِلِحَاقِهِ بِهِ وَ أَبعَدَ اَلمَیِّتَ مِنَ اَلحَیِّ لاِنقِطَاعِهِ عَنهُ</span>

<span class="Translate">(15) سُبحَانَ اللَّهِ‌ <span class="description">(شگفتا)</span> چه بسیار نزدیکست زنده به مرده برای ملحق شدن باو و چه بسیار دور است مرده از زنده برای جدائی همیشگی از او <span class="description">(چون هر زنده‌ای بزودی می‌میرد، و هر که مرد هرگز باز نمی‌گردد، پس از اینرو زنده به مرده بسیار نزدیک و مرده به زنده بسیار دور است )</span></span>

<span class="Revayat">إِنَّهُ لَیسَ شَیءٌ بِشَرٍّ مِنَ اَلشَّرِّ إِلاَّ عِقَابُهُ وَ لَیسَ شَیءٌ بِخَیرٍ مِنَ اَلخَیرِ إِلاَّ ثَوَابُهُ</span>

<span class="Translate">(16) نیست چیزی پلیدتر از بدی <span class="description">(در دنیا)</span> مگر عذابی که بر آن مترتّب می‌گردد و نیست چیزی خوبتر از نیکوئی <span class="description">(در دنیا)</span> مگر پاداشی که <span class="description">(در آخرت)</span> برای آن مقرّر شده</span>

<span class="Revayat">وَ کُلُّ شَیءٍ مِنَ اَلدُّنیَا سَمَاعُهُ أَعظَمُ مِن عِیَانِهِ وَ کُلُّ شَیءٍ مِنَ اَلآخِرَةِ عِیَانُهُ أَعظَمُ مِن سَمَاعِهِ فَلیَکفِکُم مِنَ اَلعِیَانِ اَلسَّمَاعُ وَ مِنَ اَلغَیبِ اَلخَبَرُ</span>

<span class="Translate">(17) و شنیدن هر چیزی از دنیا بزرگیش بیشتر است از دیدن آن و دیدن هر چیزی از آخرت مهمّتر است از شنیدنش پس شنیدن <span class="description">(احوال آخرت)</span> و از غیب و پنهانی <span class="description">(بوسیلۀ پیغمبر و امام)</span> خبر گرفتن شما را کفایت میکند از دیدن</span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَمُوا أَنَّ مَا نَقَصَ مِنَ اَلدُّنیَا وَ زَادَ فِی اَلآخِرَةِ خَیرٌ مِمَّا نَقَصَ مِنَ اَلآخِرَةِ وَ زَادَ فِی اَلدُّنیَا فَکَم مِن مَنقُوصٍ رَابِحٍ وَ مَزِیدٍ خَاسِرٍ</span>

<span class="Translate">(18) و بدانید آنچه از دنیا کم برسد و در آخرت زیاد باشد بهتر است از آنچه در آخرت کم باشد و در دنیا زیاد <span class="description">(چشم پوشی از درهم و دینار حرام که پاداش آن بهشت جاودان است بهتر است از جمع آوری با کیفر عذاب ابدیّ‌)</span> پس بسا کم شده‌ای که سودمند است و بساز یاد شده‌ای که زیان آور است</span>

<span class="Revayat">إِنَّ اَلَّذِی أُمِرتُم بِهِ أَوسَعُ مِنَ اَلَّذِی نُهِیتُم عَنهُ وَ مَا أُحِلَّ لَکُم أَکثَرُ مِمَّا حُرِّمَ عَلَیکُم فَذَرُوا مَا قَلَّ لِمَا کَثُرَ وَ مَا ضَاقَ لِمَا اِتَّسَعَ</span>

<span class="Translate">(19) آنچه که مأمور شده‌اید بآن فراختر و آسانتر است از آنچه نهی و باز داشته شده اید از آن و آنچه که برای شما حلال گشته بیشتر است از آنچه که حرام گردیده پس رها کنید اندک را برای بسیار و واگذارید تنگ و دشوار را برای فراخ و آسان</span>

<span class="Revayat">قَد تُکُفِّلَ لَکُم بِالرِّزقِ وَ أُمِرتُم بِالعَمَلِ فَلاَ یَکُونَنَّ اَلمَضمُونُ لَکُم طَلَبُهُ أَولَی بِکُم مِنَ اَلمَفرُوضِ عَلَیکُم عَمَلُهُ مَعَ أَنَّهُ وَ اَللَّهِ لَقَدِ اِعتَرَضَ اَلشَّکُّ وَ دَخِلَ اَلیَقِینُ حَتَّی کَأَنَّ اَلَّذِی ضُمِنَ لَکُم قَد فُرِضَ عَلَیکُم وَ کَأَنَّ اَلَّذِی فُرِضَ عَلَیکُم قَد وُضِعَ عَنکُم</span>

<span class="Translate"><span class="description">(برای بدست آوردن متاع دنیا این همه کوشش نکنید، زیرا)</span> (20) روزی شما ضمانت شده <span class="description">(حتما بشما خواهد رسید)</span> و بعمل صالح <span class="description">(عبادت خالق و خدمت بخلق)</span> مأمور گشته‌اید پس طلب روزی ضمانت شده نباید اولی باشد از بجا آوردن عمل صالح که بر شما واجب گردیده با اینکه سوگند بخدا شکّ و تردید <span class="description">(در دین و عقایدتان)</span> وارد شده و یقین و باور <span class="description">(تان)</span> متزلزل گشته بطوریکه گویا آنچه <span class="description">(طلب روزی)</span> که برای شما ضمانت شده واجب گردیده و آنچه <span class="description">(بجا آوردن عمل صالح)</span> که بشما واجب بوده ساقط گشته</span>

<span class="Revayat">فَبَادِرُوا اَلعَمَلَ وَ خَافُوا بَغتَةَ اَلأَجَلِ فَإِنَّهُ لاَ یُرجَی مِن رَجعَةِ اَلعُمرِ مَا یُرجَی مِن رَجعَةِ اَلرِّزقِ مَا فَاتَ اَلیَومَ مِنَ اَلرِّزقِ رُجِیَ غَداً زِیَادَتُهُ وَ مَا فَاتَ أَمسِ مِنَ اَلعُمرِ لَم یُرجَ اَلیَومَ رَجعَتُهُ</span>

<span class="Translate">(21)، پس بعمل <span class="description">(عبادت و خدمت)</span> بشتابید و از مرگ ناگهانی بترسید زیرا امیدی به بازگشت عمر نیست چنانکه به بازگشت روزی امید هست <span class="description">(پس تقصیر در عمل و صرف عمر در طلب روزی خطاء است آنچه از روزی امروز فوت شود امید به افزونی فردا هست و آنچه دیروز از عمر فوت گردید امید به بازگشت امروز نبوده است)</span></span>

<span class="Revayat">اَلرَّجَاءُ مَعَ اَلجَائِی وَ اَلیَأسُ مَعَ اَلمَاضِی فَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ حَقَّ تُقٰاتِهِ وَ لاٰ تَمُوتُنَّ إِلاّٰ وَ أَنتُم مُسلِمُونَ</span>

<span class="Translate">(22) امیدواری با آینده <span class="description">(روزی)</span> است و نومیدی با گذشته <span class="description">(عمر)</span> است پس <span class="description">(در قرآن کریم س 3 ی 102 می‌فرماید:)</span> «اِتَّقُوا اَللّٰهَ حَقَّ تُقٰاتِهِ وَ لاٰ تَمُوتُنَّ إِلاّٰ وَ أَنتُم مُسلِمُونَ‌» یعنی از عذاب الهیّ بترسید و پرهیزکار باشید پرهیزکاری که سزاوار او است، و نمیرید مگر اینکه مسلمان باشید <span class="description">(بدستور خدا و رسول رفتار نمائید تا مسلمان بمیرید )</span></span>


==خطبه 114- دعا برای طلب باران==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام فی الاستسقاء</span>

<span class="Translate">114 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است که هنگام طلب باران فرموده</span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ قَدِ اِنصَاحَت جِبَالُنَا وَ اِغبَرَّت أَرضُنَا وَ هَامَت دَوَابُّنَا وَ تَحَیَّرَت فِی مَرَابِضِهَا وَ عَجَّت عَجِیجَ اَلثَّکَالَی عَلَی أَولاَدِهَا وَ مَلَّتِ اَلتَّرَدُّدَ فِی مَرَاتِعِهَا وَ اَلحَنِینَ إِلَی مَوَارِدِهَا</span>

<span class="Translate">(1) بار خدایا کوههای ما شکافته و خشک مانده و زمینهای ما گرد آلود شده و چهار پایان ما بسیار تشنه‌اند که در خوابگاهاشان حیران و سرگردان ناله میکنند مانند نالۀ مادران در مصیبت فرزندانشان و از آمد و رفت در چراگاهها و آبخورهاشان و اشتیاق به آب خسته و ملول شدند</span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ فَارحَم أَنِینَ اَلآنَّةِ وَ حَنِینَ اَلحَانَّةِ</span>

<span class="Translate">(2) بار خدایا به نالۀ ناله کنندگان و اشتیاق آرزومندان رحم فرما</span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ فَارحَم حَیرَتَهَا فِی مَذَاهِبِهَا وَ أَنِینَهَا فِی مَوَالِجِهَا</span>

<span class="Translate">(3) بار خدایا بسر گردانی چهارپایان در گذرگاهاشان و نالۀ آنها در خوابگاهاشان <span class="description">(که علفی نمی‌یابند)</span> رحم نما <span class="description">(چون گرسنگی و تشنگی و سختیهای چهار پایان و همۀ جانداران نزد خدای تعالی اهمیّت دارد از این جهت امام علیه السّلام به هنگام درخواست باران آنها را وسیله قرار داده است)</span></span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ خَرَجنَا إِلَیکَ حِینَ اِعتَکَرَت عَلَینَا حَدَابِیرُ اَلسِّنِینَ وَ أَخلَفَتنَا مَخَایِلُ اَلجَودِ فَکُنتَ اَلرَّجَاءَ لِلمُبتَئِسِ وَ اَلبَلاَغَ لِلمُلتَمِسِ</span>

<span class="Translate">(4) بار خدایا <span class="description">(از خانه‌های خود)</span> به امید فضل و کرم تو بیرون آمدیم هنگامیکه سالهای قحطی مانند شترهای نزار بما رو آورد <span class="description">(ضعیف و ناتوان و گرفتار و بیچاره شدیم)</span> و ابرهائی که احتمال باران داشت با ما مخالفت ورزید <span class="description">(ابرها ظاهر می‌شد و بیننده را امید باران در دل می‌انداخت ولی نمی‌بارید)</span> پس تو امید اندوهگین هستی و حاجت درخواست کننده را بر می‌آوری</span>

<span class="Revayat">نَدعُوکَ حِینَ قَنِطَ اَلأَنَامُ وَ مُنِعَ اَلغَمَامُ وَ هَلَکَ اَلسَّوَامُ أَن لاَ تُؤَاخِذَنَا بِأَعمَالِنَا وَ لاَ تَأخُذَنَا بِذُنُوبِنَا</span>

<span class="Translate">(5) در این زمان که مردم <span class="description">(از همه جا)</span> نومید بوده، و ابرها نباریده چرندگان هلاک گشته‌اند، تو را می‌خوانیم <span class="description">(و از تو می‌طلبیم)</span> ما را به اعمال و کردار <span class="description">(زشت)</span> و گناهانمان نگیری</span>

<span class="Revayat">وَ اُنشُر عَلَینَا رَحمَتَکَ بِالسَّحَابِ اَلمُنبَعِقِ وَ اَلرَّبِیعِ اَلمُغدِقِ وَ اَلنَّبَاتِ اَلمُونِقِ سَحّاً وَابِلاً تُحیِی بِهِ مَا قَد مَاتَ وَ تَرُدُّ بِهِ مَا قَد فَاتَ</span>

<span class="Translate">(6) و رحمتت را بر ما شامل گردانی به ابر پر باران و بهار پر ابر و گیاه پر برکت شگفت آور، باران فراوان درشت دانه که بآن آنچه مرده است <span class="description">(خشک شده)</span> زنده نمائی و آنچه <span class="description">(نعمت و فراوانی)</span> که از بین رفته باز گردانی</span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ سُقیاً مِنکَ مُحیِیَةً مُروِیَةً تَامَّةً عَامَّةً طَیِّبَةً مُبَارَکَةً هَنِیئَةً مَرِیئَةً مَرِیعَةً زَاکِیاً نَبتُهَا ثَامِراً فَرعُهَا نَاضِراً وَرَقُهَا تَنعَشُ بِهَا اَلضَّعِیفَ مِن عِبَادِکَ وَ تُحیِی بِهَا اَلمَیِّتَ مِن بِلاَدِکَ</span>

<span class="Translate">(7) بار خدایا از تو طلب آب می‌کنیم، آب زنده سازنده، سیر کننده کامل، فراوان، نیکو، پر برکت، گوارا گیاه آور، که گیاهش نموّ کرده شاخه‌اش میوه داده برگش تر و تازه باشد که بندگان ناتوان خویش را از بدبختی رهائی دهی و شهرهایت را که مرده <span class="description">(قحطی دیده)</span> زنده گردانی <span class="description">(نعمت را در آنها فراوان نمائی)</span></span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ سُقیاً مِنکَ تُعشِبُ بِهَا نِجَادُنَا وَ تَجرِی بِهَا وِهَادُنَا وَ یُخصِبُ بِهَا جَنَابُنَا وَ تُقبِلُ بِهَا ثِمَارُنَا وَ تَعِیشُ بِهَا مَوَاشِینَا وَ تَندَی بِهَا أَقَاصِینَا وَ تَستَعِینُ بِهَا ضَوَاحِینَا مِن بَرَکَاتِکَ اَلوَاسِعَةِ وَ عَطَایَاکَ اَلجَزِیلَةِ عَلَی بَرِیَّتِکَ اَلمُرمِلَةِ وَ وَحشِکَ اَلمُهمَلَةِ</span>

<span class="Translate">(8) بار خدایا آب از تو می‌طلبیم که بسبب آن زمینهای بلند ما پر گیاه گردد و در زمینهای نشیب ما <span class="description">(نهرها و جویها)</span> جاری شود و اطراف و جوانب ما <span class="description">(دهات و شهرها)</span> بفراخ سالی برسند و میوه‌های ما فراوان گردد و چهار پایان ما خوش گذرانند و برسد به مردمان دور از ما و استفاده کنند <span class="description">(سیر آب گردند)</span> مواضعی که همیشه در آفتاب می‌باشند <span class="description">(صحراء و مزارع)</span> از برکات واسعه و کرمهای بیشمارت بخشش نما بر آفریده شدگان نیازمندت و بر حیوانات وحشیّ که <span class="description">(در بیابان)</span> رها کرده‌ای <span class="description">(و زاد و توشه ندارند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَنزِل عَلَینَا سَمَاءً مُخضِلَةً مِدرَاراً هَاطِلَةً یُدَافِعُ اَلوَدقُ مِنهَا اَلوَدقَ وَ یَحفِزُ اَلقَطرُ مِنهَا اَلقَطرَ غَیرَ خُلَّبٍ بَرقُهَا وَ لاَ جَهَامٍ عَارِضُهَا وَ لاَ قَزَعٍ رَبَابُهَا وَ لاَ شَفَّانٍ ذِهَابُهَا حَتَّی یُخصِبَ لِإِمرَاعِهَا اَلمُجدِبُونَ وَ یَحیَا بِبَرَکَتِهَا اَلمُسنِتُونَ فَإِنَّکَ تُنزِلُ اَلغَیثَ مِن بَعدِ مَا قَنَطُوا وَ تَنشُرُ رَحمَتَکَ وَ أَنتَ اَلوَلِیُّ اَلحَمِیدُ تفسیر ما فی هذه الخطبة من الغریب قوله علیه‌السلام انصاحت جبالنا أی تشققت من المحول یقال انصاح الثوب إذا انشق و یقال أیضا انصاح النبت و صاح و صوح إذا جف و یبس و قوله و هامت دوابُّنا أی عطشت و الهُیام العطش و قوله حدابیر السنین جمع حِدبار و هی الناقة التی أنضاها السیر فشبه بها السنة التی فشا فیها الجدب قال ذو الرمة حدابیر ما تنفک إلا مناخة علی الخسف أو ترمی بها بلدا قفرا و قوله و لا قزع ربابها القزع القطع الصغار المتفرقة من السحاب و قوله و لا شَفَّان ذهابها فإن تقدیره و لا ذات شَفَّان ذهابها و الشَفَّان الریح الباردة و الذهاب الأمطار اللینة فحذف ذات لعلم السامع به</span>

<span class="Translate">(9) و بفرست بر ما بارانی که زمین را تر کند <span class="description">(از خشکی برهاند)</span> روان و پی در پی باشد و بارانی که باران دیگر را دفع نماید <span class="description">(دانۀ آن به تندی دانۀ دیگر را بشوید و شتاب ببارد)</span> بارانی که برق آن نبارنده و ابر پهن آن در افق بی‌فایده و ابرهای پراکنده‌اش سفید و بارانهای اندک آن با بادهای سرد نباشد تا اینکه بجهت فراوانی گیاه آن قحطی زدگان فراخی <span class="description">(نعمت بسیار)</span> بینند و به برکت آن سختی کشیده‌ها آسایش یابند زیرا تو باران را وقتی می‌فرستی که خلائق نومیدند، و رحمتت را <span class="description">(بر جهانیان)</span> شامل می‌گردانی، و تویی زمامدار و ستوده شده <span class="description">(باحسان سیّد رضیّ فرماید:)</span> معنی سخنان شگفت آور در این خطبه اینست فرمایش آن حضرت علیه السّلام انصاحت جبالنا یعنی کوهها بر اثر خشکی از هم شکافته شد گفته میشود <span class="description">(عرب می‌گوید)</span>: انصاح الثّوب چون جامۀ شکافته گردد و نیز گفته میشود: انصاح النّبت و صاح و صوّح چون گیاه پژمرده و خشکیده و فرمایش آن حضرت و هامت دوابّنا یعنی چهار پایان ما تشنه باشند، و هیام بمعنی تشنگی است و فرمایش آن حضرت حدابیر السّنین، حدابیر جمع حدبار است بمعنی شتری که راه نوردی لاغرش کرده پس بآن شتر تشبیه فرموده سالی را که خشکی و کم آبی در آن پدیدار شود ذو الرّمّة <span class="description">(یکی از شعرای عرب است)</span> گفته حدابیر ما تنفکّ إلاّ مناخة علی الخسف أو ترمی بها بلدا قفرا یعنی آنها شترهایی هستند لاغر شده از راه نوردی، از هم جدا نمی‌شوند مگر در خوابگاه گرسنگی یا آنکه آنها را در شهرهای بی‌آب و علف ببرند و فرمایش آن حضرت و لا قزع رّبابها قزع پاره‌های کوچک ابر پراکنده است و فرمایش آن حضرت و لا شفّان ذهابها پس تقدیر آن <span class="description">(لفظی که در پنهان است)</span> و لا ذات شفّان ذهابها می‌باشد و شفّان باد سرد است و ذهاب بمعنی بارانهای اندک پس آن حضرت لفظ ذات را <span class="description">(در جملۀ و لا شفّان ذهابها)</span> ساقط کرده است بجهت علم و اطّلاع شنونده بر آن</span>


==خطبه 115- اندرز یاران و خبر از آینده==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">115 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در ستایش پیغمبر اکرم و بیان بعضی از صفات آن بزرگوار)</span></span>

<span class="Revayat">أَرسَلَهُ دَاعِیاً إِلَی اَلحَقِّ وَ شَاهِداً عَلَی اَلخَلقِ</span>

<span class="Translate">(1) خداوند متعال حضرت مصطفی را فرستاد که خلائق را بسوی حقّ تعالی دعوت فرماید، و بر طاعت و معصیت آنان <span class="description">(در قیامت)</span> شاهد و گواه باشد</span>

<span class="Revayat">فَبَلَّغَ رِسَالاَتِ رَبِّهِ غَیرَ وَانٍ وَ لاَ مُقَصِّرٍ وَ جَاهَدَ فِی اَللَّهِ أَعدَاءَهُ غَیرَ وَاهِنٍ وَ لاَ مُعَذِّرٍ</span>

<span class="Translate">(2) پس احکام پروردگارش را تبلیغ نمود بدون هیچ گونه سستی <span class="description">(در انجام وظیفه)</span> و یا تقصیر و کوتاهی و در راه خدا با دشمنان او جهاد کرده جنگید بدون آنکه ضعف و ناتوانی بر او راه یابد و یا آنکه عذر و بهانه آورد</span>

<span class="Revayat">إِمَامُ مَنِ اِتَّقَی وَ بَصَرُ مَنِ اِهتَدَی</span>

<span class="Translate">(3) او است پیشوای پرهیزکاران و بینای هدایت شدگان <span class="description">(که راه راست را شناخته رستگاری می‌طلبند )</span></span>

<span class="Revayat">مِنهَا وَ لَو تَعلَمُونَ مَا أَعلَمُ مِمَّا طُوِیَ عَنکُم غَیبُهُ إِذاً لَخَرَجتُم إِلَی اَلصُّعُدَاتِ تَبکُونَ عَلَی أَعمَالِکُم وَ تَلتَدِمُونَ عَلَی أَنفُسِکُم وَ لَتَرَکتُم أَموَالَکُم لاَ حَارِسَ لَهَا وَ لاَ خَالِفَ عَلَیهَا</span>

<span class="Translate">قسمتی از این خطبه است <span class="description">(که از پیدایش حجّاج ابن یوسف و تسلّط و ستم او بر اهل کوفه خبر داده، و آنان را از نتیجۀ کردار زشتشان آگاه ساخته می‌فرماید)</span>: (4) اگر بدانید آنچه من می‌دانم از نهان آنچه بر شما آشکار نیست <span class="description">(فتنۀ حجّاج)</span> هر آینه <span class="description">(از خانه‌های خودتان و خوابیدن بر بالین چشم پوشیده)</span> بسوی خاکها <span class="description">(بیابانها)</span> می‌روید <span class="description">(از اضطراب و نگرانی زندگانی در بیابانها را بر شهرها ترجیح می‌دهید و)</span> بر کرده‌های <span class="description">(زشت)</span> خویش <span class="description">(پیروی نکردن از دستور امام خود که به ستم و خونریزی حجّاج منتهی خواهد شد)</span> گریه می‌کنید و چون زنهای فرزند مرده لطمه به سینه و رو می‌زنید و اموال خود را بی نگهبان و بدون سرپرست رها می‌نمایید</span>

<span class="Revayat">وَ لَهَمَّت کُلَّ اِمرِئٍ مِنکُم نَفسُهُ لاَ یَلتَفِتُ إِلَی غَیرِهَا وَ لَکِنَّکُم نَسِیتُم مَا ذُکِّرتُم وَ أَمِنتُم مَا حُذِّرتُم فَتَاهَ عَنکُم رَأیُکُم وَ تَشَتَّتَ عَلَیکُم أَمرُکُم</span>

<span class="Translate">(5) و هر مردی از شما چنان بخود گرفتار و بیچاره است که بدیگری متوجّه نمی‌باشد ولی <span class="description">(اکنون آسوده نشسته نگران نیستید، چون آنچه من می‌دانم نمی‌دانید، و)</span> پند و اندرزی که بشما داده‌اند <span class="description">(امریّۀ رسول اکرم در بارۀ اطاعت و پیروی از امام)</span> فراموش کردید و از آنچه شما را بر حذر داشته‌اند <span class="description">(که بر اثر رفتار ناپسندیده خلفاء جور و ستمگر بالأخره بر شما مسلّط خواهند شد)</span> ایمن گشتید پس رأی و اندیشۀ شما سر در گم و کارتان پراکنده و درهم گردید <span class="description">(در امور زندگانی نمی‌دانید چگونه رفتار نمائید، و بپای خود میان آتش فتنه و فساد رفته و دشمن را بر خویش مسلّط خواهید نمود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَوَدِدتُ أَنَّ اَللَّهَ فَرَّقَ بَینِی وَ بَینَکُم وَ أَلحَقَنِی بِمَن هُوَ أَحَقُّ بِی مِنکُم</span>

<span class="Translate">(6) و <span class="description">(چون این رویّۀ شما ننگ آور است)</span> دوست دارم که خدا میان من و شما را جدائی افکنده و مرا بکسیکه سزاوارتر است از شما بمن <span class="description">(حضرت رسول و حمزه و جعفر و آنهائی که زیر بار ظلم و جور نرفتند)</span> ملحق گرداند</span>

<span class="Revayat">قَومٌ وَ اَللَّهِ مَیَامِینُ اَلرَّأیِ مَرَاجِیحُ اَلحِلمِ مَقَاوِیلُ بِالحَقِّ مَتَارِیکُ لِلبَغیِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(زیرا آنان)</span>: (7) بخدا سوگند مردمانی بودند دارای رأی و اندیشه‌های پسندیده و حلم و بردباری بسیار و گفتار بحقّ و راست که ظلم و ستم روا نمی‌داشتند <span class="description">(در راه گمراهی قدم نمی‌نهادند)</span></span>

<span class="Revayat">مَضَوا قُدُماً عَلَی اَلطَّرِیقَةِ وَ أَوجَفُوا عَلَی اَلمَحَجَّةِ فَظَفِرُوا بِالعُقبَی اَلدَّائِمَةِ وَ اَلکَرَامَةِ اَلبَارِدَةِ</span>

<span class="Translate">(8) بر راه راست رفتند در حالت سبقت و پیشی گرفتن و بر راه روشن <span class="description">(هدایت و رستگاری)</span> شتافتند پس بآخرت جاویدان و بعیش و خوشی نیکو و گوارا دست یافتند <span class="description">(بهشت نصیب آنان گشت)</span></span>

<span class="Revayat">أَمَا وَ اَللَّهِ لَیُسَلَّطَنَّ عَلَیکُم غُلاَمُ ثَقِیفٍ اَلذَّیَّالُ اَلمَیَّالُ یَأکُلُ خَضِرَتَکُم وَ یُذِیبُ شَحمَتَکُم</span>

<span class="Translate">(9) آگاه باشید سوگند بخدا <span class="description">(بر اثر سستی و سهل انگاری در امر جهاد و جلوگیری نکردن از ستمگران کارتان بجائی رسد که)</span> پسری از قبیلۀ بنی ثقیف <span class="description">(حجّاج ابن یوسف)</span> بر شما مسلّط خواهد گردید که از روی تکبّر و تبختر جامه بروی زمین کشد و از حقّ رو گردانیده جور و ستم بسیار نماید سبزۀ شما را می‌خورد <span class="description">(مالتان را تصرّف می‌نماید)</span> و پیه شما را آب میکند <span class="description">(شما را همواره بظلم و ستم گرفتار و رنجور سازد)</span></span>

<span class="Revayat">إِیهٍ أَبَا وَذَحَةَ أقول الوذحة الخنفساء و هذا القول یومئ به إلی الحجاج و له مع الوذحة حدیث لیس هذا موضع ذکره</span>

<span class="Translate">(10) بیاور آنچه داری ای أبا و ذحة <span class="description">(وذحه در لغت بمعنی پشکلی است که در زیر دنبۀ گوسفند از بول و سرگین بسته میشود، امام علیه السّلام بواسطۀ رنجش از اصحاب خود این جمله را فرموده و پیدایش حجّاج را خواسته و باین خبر شگفت آور از غیب اشاره نموده، و لیکن مردم ندانستند که وذحه چیست و مراد آن حضرت به کیست تا زمانیکه حکایت حجّاج با خنفساء «نام حیوانی کوچکتر از جعل» و نامیدن حجّاج خنفساء را بلفظ وذحه بر زبانها افتاد، آنگاه بمقصود امام پی بردند. ابن میثم بحرانیّ‌ رحمه اللّه در شرح نهج البلاغه در اینجا چنین بیان فرموده: روزی حجّاج بر سجّادۀ خود نماز می‌گزارد خنفسایی بجانب او رو آورد، گفت آنرا از من دور کنید که وذحه‌ای است از وذح شیطان، و هم از او روایت شده که گفت خدا بکشد گروهی را که گمان میکنند این حیوان مخلوق خدا است، گفتند: پس خلق کیست‌؟ گفت از وذح شیطان است سیّد رضیّ فرماید:)</span> می‌گویم: مراد از وذحه، خنفساء است <span class="description">(حجّاج این لفظ را بر خنفساء اطلاق نموده، نه آنکه در لغت معنی آن خنفساء باشد)</span> و این فرمایش اشاره به آمدن حجّاج است و او را با وذحه حکایتی است که جای بیان آن اینجا نیست</span>


==خطبه 116- سرزنش انسان های بخیل و خودخواه==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">116 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(که اصحاب خود را مذمّت می‌فرماید)</span></span>

<span class="Revayat">فَلاَ أَموَالَ بَذَلتُمُوهَا لِلَّذِی رَزَقَهَا وَ لاَ أَنفُسَ خَاطَرتُم بِهَا لِلَّذِی خَلَقَهَا</span>

<span class="Translate"><span class="description">(شما بمنتهی درجه بخیل و ممسک هستید)</span> (1) پس <span class="description">(به این جهت)</span> مالها را برای کسیکه آنها را روزی <span class="description">(خلائق)</span> قرار داده بذل نمی‌نمائید <span class="description">(بفقراء و ضعفاء احسان نمی‌کنید)</span> و جانها را برای آفرینندۀ آن در مخاطره نمی‌افکنید <span class="description">(خود را برای جهاد در راه خدا حاضر نمی‌سازید)</span></span>

<span class="Revayat">تَکرُمُونَ بِاللَّهِ عَلَی عِبَادِهِ وَ لاَ تُکرِمُونَ اَللَّهَ فِی عِبَادِهِ</span>

<span class="Translate">(2) بسبب دین خدا در میان بندگان او عزیز و ارجمند می‌باشید و خدا را در میان بندگانش گرامی نمی‌دارید <span class="description">(از اوامر و نواهی او پیروی نمی‌کنید)</span></span>

<span class="Revayat">فَاعتَبِرُوا بِنُزُولِکُم مَنَازِلَ مَن کَانَ قَبلَکُم وَ اِنقِطَاعِکُم عَن أَوصَلِ إِخوَانِکُم</span>

<span class="Translate">(3) پس عبرت گیرید بجا گرفتن در منزل آنان که پیش از شما بودند و به جدا شدن از نزدیکترین برادران و دوستانتان <span class="description">(که شما نیز مانند آنها از این جهان خواهید رفت و بکیفر اعمالتان خواهید رسید، چنانکه خداوند متعال در قرآن کریم س 14 ی 45 می‌فرماید: «وَ سَکَنتُم فِی مَسٰاکِنِ اَلَّذِینَ ظَلَمُوا أَنفُسَهُم وَ تَبَیَّنَ لَکُم کَیفَ فَعَلنٰا بِهِم وَ ضَرَبنٰا لَکُمُ اَلأَمثٰالَ‌» یعنی ساکن گشتید در منازل کسانیکه بخود جور و ستم کردند «طبق دستور الهیّ رفتار ننمودند» و بر شما هویدا گردید که چگونه با آنها رفتار کرده هلاکشان نمودیم، و در این باب برای شما مثلها آوردیم تا عبرت گیرید )</span></span>


==خطبه 117- ستایش یاران شایسته==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">117 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(پس از فراغت از جنگ جمل در مدح اصحاب خود)</span></span>

<span class="Revayat">أَنتُمُ اَلأَنصَارُ عَلَی اَلحَقِّ وَ اَلإِخوَانُ فِی اَلدِّینِ وَ اَلجُنَنُ یَومَ اَلبَأسِ وَ اَلبِطَانَةُ دُونَ اَلنَّاسِ</span>

<span class="Translate">(1) شما حقّ را یاوران و در دین برادران و روز سختی <span class="description">(در میدان جنگ)</span> سپرها، و خواصّ‌ اصحاب سرّ و یاران <span class="description">(من)</span> هستید</span>

<span class="Revayat">بِکُم أَضرِبُ اَلمُدبِرَ وَ أَرجُو طَاعَةَ اَلمُقبِلِ فَأَعِینُونِی بِمُنَاصَحَةٍ خَلِیَّةٍ مِنَ اَلغِشِّ سَلِیمَةٍ مِنَ اَلرَّیبِ</span>

<span class="Translate">نه دیگران، (2) بکمک شما شمشیر می‌زنم بکسیکه <span class="description">(بحقّ‌)</span> پشت کرده و اطاعت و پیروی کسی را که رو <span class="description">(بحقّ‌)</span> نموده امیدوارم پس به اندرزی که نادرستی و تردید در آن راه نیافته مرا یاری کنید <span class="description">(آنچه می‌گویم بپذیرید)</span></span>

<span class="Revayat">فَوَاللَّهِ إِنِّی لَأَولَی اَلنَّاسِ بِالنَّاسِ</span>

<span class="Translate">(3) سوگند بخدا من بمردم <span class="description">(و امامت و پیشوایی بر ایشان)</span> سزاوارترین مردم هستم</span>


==خطبه 118- برانگیختن مردم کوفه به جهاد==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام و قد جمع الناس و حضهم علی الجهاد فسکتوا ملیا</span>

<span class="Translate">118 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(بعد از جنگ نهروان زمانیکه اهل شام به اطراف عراق هجوم آورده بمردم ظلم و ستم می‌نمودند)</span> و آن بزرگوار <span class="description">(لشگری فرستاده می‌خواست برای یاری آنها لشگر دیگری بفرستد)</span> مردم را گرد آورده بجهاد ترغیب می‌نمود، آنان زمانی دراز خاموش مانده چیزی نگفتند</span>

<span class="Revayat">فَقَالَ علیه‌السلام أَ مُخرَسُونَ أَنتُم فَقَالَ قَومٌ مِنهُم یَا أَمِیرَ اَلمُؤمِنِینَ إِن سِرتَ سِرنَا مَعَکَ</span>

<span class="Translate">(1) پس امام علیه السّلام فرمود: <span class="description">(شما را چه شده)</span> آیا گنگ و لال گشته‌اید <span class="description">(که سخن نمی‌گوئید و به رفتن بجهاد سستی می‌نمایید)</span>؟ گروهی از آنان گفتند: یا امیر المؤمنین اگر تو بروی ما با تو خواهیم آمد <span class="description">(و این سخن بهانۀ نرفتن بجنگ بود و حقیقتی نداشت)</span></span>

<span class="Revayat">فَقَالَ علیه‌السلام مَا بَالُکُم لاَ سُدِّدتُم لِرُشدٍ وَ لاَ هُدِیتُم لِقَصدٍ</span>

<span class="Translate">(2) پس امام علیه السّلام فرمود: چه شده شما را که بطریق حقّ ارشاد نگشته براه راست هدایت نشده‌اید؟</span>

<span class="Revayat">أَ فِی مِثلِ هَذَا یَنبَغِی لِی أَن أَخرُجَ إِنَّمَا یَخرُجُ فِی مِثلِ هَذَا رَجُلٌ مِمَّن أَرضَاهُ مِن شُجعَانِکُم وَ ذَوِی بَأسِکُم</span>

<span class="Translate">(3) آیا در چنین موقعی سزاوار است که من <span class="description">(برای جنگ از شهر)</span> بیرون روم‌؟ در این وقت بجنگ می‌رود سرداری از دلاوران شما که من او را بپسندم و از کسانیکه قویّ و توانا باشند</span>

<span class="Revayat">وَ لاَ یَنبَغِی لِی أَن أَدَعَ اَلجُندَ وَ اَلمِصرَ وَ بَیتَ اَلمَالِ وَ جِبَایَةَ اَلأَرضِ وَ اَلقَضَاءَ بَینَ اَلمُسلِمِینَ وَ اَلنَّظَرَ فِی حُقُوقِ اَلمُطَالِبِینَ ثُمَّ أَخرُجَ فِی کَتِیبَةٍ أَتبَعُ أُخرَی أَتَقَلقَلُ تَقَلقُلَ اَلقِدحِ فِی اَلجَفِیرِ اَلفَارِغِ</span>

<span class="Translate">(4) و برای من سزاوار نیست که لشگر و شهر و بیت المال و جمع آوری خراج زمین <span class="description">(مالیات غلاّت)</span> و حکومت میان مسلمانان و رسیدگی بحقوق ارباب رجوع را رها کرده با لشگری بیرون رفته از لشگری <span class="description">(که پیش فرستاده‌ام)</span> پیروی نمایم جنبش داشته باشم مانند جنبش تیر در جعبۀ خالی <span class="description">(خلاصه مضطرب و نگران باشم)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّمَا أَنَا قُطبُ اَلرَّحَی تَدُورُ عَلَیَّ وَ أَنَا بِمَکَانِی فَإِذَا فَارَقتُهُ اِستَحَارَ مَدَارُهَا وَ اِضطَرَبَ ثُفَالُهَا هَذَا لَعَمرُ اَللَّهِ اَلرَّأیُ اَلسُّوءُ</span>

<span class="Translate">(5) و من قطب و میخ آسیا هستم که آسیا به اطراف من دور می‌زند <span class="description">(انتظام امور و آسایش مردم و آراستگی لشگر در کارزار بودن من در اینجا است)</span> و من در جای خود هستم پس اگر جدا شوم مدار آسیا بهم خورده سنگ زیرین آن مضطرب گردد <span class="description">(اگر نباشم رشتۀ امور گسیخته میشود)</span> سوگند بخدا این اندیشۀ آمدن من با شما رأی و اندیشۀ بدی است <span class="description">(که فساد آن آشکار می‌باشد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَللَّهِ لَو لاَ رَجَائِی اَلشَّهَادَةَ عِندَ لِقَائِی اَلعَدُوَّ لَو قَد حُمَّ لِی لِقَاؤُهُ لَقَرَّبتُ رِکَابِی ثُمَّ شَخَصتُ عَنکُم فَلاَ أَطلُبُکُم مَا اِختَلَفَ جَنُوبٌ وَ شَمَالٌ طَعَّانِینَ عَیَّابِینَ حَیَّادِینَ رَوَّاغِینَ</span>

<span class="Translate">(6) سوگند بخدا اگر نبود امید من به شهادت <span class="description">(کشته شدن در راه خدا)</span> هنگام ملاقات دشمن اگر مقدّر باشد هر آینه بر مرکب خود سوار شده از شما دوری می‌نمودم و همراهی شما را مادامی که باد جنوب و شمال می‌وزد <span class="description">(همیشه)</span> درخواست نمی‌کردم <span class="description">(زیرا)</span> بسیار طعن زن و عیب جو و از حقّ رو گردان و با مکر و حیله هستید</span>

<span class="Revayat">إِنَّهُ لاَ غَنَاءَ فِی کَثرَةِ عَدَدِکُم مَعَ قِلَّةِ اِجتِمَاعِ قُلُوبِکُم</span>

<span class="Translate">(7) در فزونی عدد شما با کمی اتّفاق دلهاتان سودی نیست</span>

<span class="Revayat">لَقَد حَمَلتُکُم عَلَی اَلطَّرِیقِ اَلوَاضِحِ اَلَّتِی لاَ یَهلِکُ عَلَیهَا إِلاَّ هَالِکٌ مَنِ اِستَقَامَ فَإِلَی اَلجَنَّةِ وَ مَن زَلَّ فَإِلَی اَلنَّارِ</span>

<span class="Translate">(8) شما را بطریق حقّ و راه آشکار راهنمائی نمودم راهی که در آن هلاک و تباه نمی‌گردد مگر گمراه <span class="description">(که فطرتا طالب حقّ‌ نیست)</span> کسیکه استقامت و ایستادگی نمود ببهشت می‌رود و کسیکه لغزید <span class="description">(در راه باطل قدم نهاد)</span> به آتش دوزخ گرفتار خواهد شد</span>


==خطبه 119- بیان فضیلت‌های اهل بیت علیهم السلام==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">119 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در مدح و منقبت خود و ائمّۀ اطهار علیهم السّلام و دستور به اطاعت و پیروی مردم از ایشان و ترغیب بعمل صالح و یاد آوری سختی عذاب روز رستخیز)</span></span>

<span class="Revayat">تَاللَّهِ لَقَد عُلِّمتُ تَبلِیغَ اَلرِّسَالاَتِ</span>

<span class="Translate">(1) سوگند بخدا رساندن پیغامها و وفای به وعده‌ها و همۀ معانی <span class="description">(و تفسیر و تأویل قرآن کریم)</span> را یاد گرفتم <span class="description">(پیغمبر اکرم بمن یاد داد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِتمَامَ اَلعِدَاتِ وَ تَمَامَ اَلکَلِمَاتِ وَ عِندَنَا أَهلَ اَلبَیتِ أَبوَابُ اَلحِکَمِ وَ ضِیَاءُ اَلأَمرِ</span>

<span class="Translate">(2) و ابواب علم و معرفت <span class="description">(دانشها و خدا شناسی)</span> و راه روشن <span class="description">(رستگاری در دین و دنیا)</span> نزد ما اهل بیت <span class="description">(امام و یازده فرزند آن بزرگوار علیهم السّلام)</span> می‌باشد <span class="description">(پس برای رسیدن به سعادت همیشگی و رهائی از بدبختی باید از ما اطاعت و پیروی شود)</span></span>

<span class="Revayat">أَلاَ وَ إِنَّ شَرَائِعَ اَلدِّینِ وَاحِدَةٌ وَ سُبُلَهُ قَاصِدَةٌ مَن أَخَذَ بِهَا لَحِقَ وَ غَنِمَ وَ مَن وَقَفَ عَنهَا ضَلَّ وَ نَدِمَ</span>

<span class="Translate">(3) آگاه باشید احکام و قوانین دین خداوند سبحان یکنواخت است <span class="description">(آنچه ما می‌گوئیم همان فرمایشات رسول خدا است و اختلافی در آنها نیست)</span> و راههای آن هموار و راست <span class="description">(اعوجاج و کجی یعنی ضلالت و گمراهی در آنها نیست پس)</span> هر که از احکام پیروی نموده در آن راهها قدم نهاد بحقّ ملحق و بهره‌مند شد و هر که زیر بار نرفت <span class="description">(از احکام پیروی نکرده در آن راهها قدم ننهاد)</span> گمراه و پشیمان شد</span>

<span class="Revayat">اِعمَلُوا لِیَومٍ تُذخَرُ لَهُ اَلذَّخَائِرُ وَ تُبلَی فِیهِ اَلسَّرَائِرُ</span>

<span class="Translate">(4) عمل کنید <span class="description">(طبق دستور خدا و رسول و ائمّۀ هدی)</span> برای روزی <span class="description">(قیامت)</span> که ذخیره‌ها برای آنروز اندوخته میشود، و اندیشه‌ها <span class="description">(ی درست و نادرست و اعمال نیک و بد)</span> در آنروز آشکار می‌گردد</span>

<span class="Revayat">وَ مَن لاَ یَنفَعُهُ حَاضِرُ لُبِّهِ فَعَازِبُهُ عَنهُ أَعجَزُ وَ غَائِبُهُ أَعوَزُ</span>

<span class="Translate">(5) و بکسیکه عقل و اندیشۀ حاضر او سودی نرساند عقلی که از او دور و پنهانست ناتوانتر است به سود رساندن و نایاب <span class="description">(هر که امروز کاری انجام نداده وقت را ضائع و تباه نماید فردا از کار درمانده‌تر و امید اصلاح از او کمتر باشد، پس بدستور خدا و رسول و ائمّۀ رفتار نمائید شاید فردا مرگ شما را دریابد و فرصت از دست برود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِتَّقُوا نَاراً حَرُّهَا شَدِیدٌ وَ قَعرُهَا بَعِیدٌ وَ حِلیَتُهَا حَدِیدٌ وَ شَرَابُهَا صَدِیدٌ</span>

<span class="Translate">(6) و بپرهیزید از آتشی که گرمی آن سخت و ژرفی آن بسیار و زیور آن آهن و آشامیدنی آن زرداب است</span>

<span class="Revayat">أَلاَ وَ إِنَّ اَللِّسَانَ اَلصَّالِحَ یَجعَلُهُ اَللَّهُ تَعَالَی لِلمَرءِ فِی اَلنَّاسِ خَیرٌ لَهُ مِنَ اَلمَالِ یُوَرِّثُهُ مَن لاَ یَحمَدُهُ</span>

<span class="Translate">(7) آگاه باشید نام نیکوئی که خداوند به شخصی در میان مردم عطاء فرماید بهتر است از ثروت و دارائی که بمیراث می‌گذارد برای کسیکه سپاسگزار او نباشد <span class="description">(کار خوب و انفاق و بخشش در راه خدا که موجب نام نیکو در دنیا و ثواب در آخرت است بهتر است از دارائی که برای دیگری بمیراث گذارد، زیرا نام نیکو در میان مردم سبب میشود که از خویشان و بیگانگان هر که بشنود طلب مغفرت کند و امّا ارث فقط به ارث برنده نتیجه می‌بخشد. در خطبۀ بیست و سوّم در شرح جملۀ و لسان الصّدق یجعله اللّه للمرء فی النّاس خیر له من المال یورّثه غیره این موضوع مفصّلتر بیان شد )</span></span>


==خطبه 120- پذیرش حکمیت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام و قد قام إلیه رجل من أصحابه فقال نهیتنا عن الحکومة ثم أمرتنا بها فلم ندر أی الأمرین أرشد فصفق علیه‌السلام إحدی یدیه علی الأخری ثم قال</span>

<span class="Translate">120 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در جنگ صفّین بعد از وقعۀ لیلة الهریر «شمّه‌ای از چگونگی آن در شرح خطبۀ سی و ششم بیان شد» چون لشگر شام شکست خورده آثار فتح و فیروزی را در لشگر عراق مشاهده نمودند، بر اثر مکر و حیلۀ عمرو ابن عاص دست از جنگ کشیده قرآنها بر سر نیزه‌ها کرده حکومت حکمین را درخواست نمودند، و بیشتر لشگر عراق در خواستشان را پذیرفتند، ولی امام علیه السّلام باین امر راضی نبود آنان را از قبول این درخواست نهی فرمود، آنها بسیار اصرار نموده گفتند اگر در خواست ایشان را نپذیری ترا می‌کشیم چنانکه عثمان ابن عفّان را کشتیم، پس حضرت بر اثر اصرار و گفتار زشتشان به حکمیّت تن داد و لشگرش را به پذیرفتن آن اجازه فرمود)</span> مردی از اصحابش برخاسته گفت: ما را از حکومت <span class="description">(حکمین)</span> نهی کردی پس از آن امر نمودی نفهمیدیم کدام یک از این دو به هدایت و راهنمائی نزدیکتر است‌؟ امام علیه السّلام دست بروی دست زده فرمود</span>

<span class="Revayat">هَذَا جَزَاءُ مَن تَرَکَ اَلعُقدَةَ</span>

<span class="Translate">(1) این <span class="description">(حیرت و سرگردانی)</span> جزای کسی است که حزم و احتیاط را از دست داده است <span class="description">(و گفتار مرا پیروی نکرده بقبول حکمیّت حکمین یعنی ابو موسی عمرو ابن عاص وادارم نمود)</span>!!</span>

<span class="Revayat">أَمَا وَ اَللَّهِ لَو أَنِّی حِینَ أَمَرتُکُم بِمَا أَمَرتُکُم بِهِ حَمَلتُکُم عَلَی اَلمَکرُوهِ اَلَّذِی یَجعَلُ اَللَّهُ فِیهِ خَیراً فَإِنِ اِستَقَمتُم هَدَیتُکُم وَ إِنِ اِعوَجَجتُم قَوَّمتُکُم وَ إِن أَبَیتُم تَدَارَکتُکُم لَکَانَتِ اَلوُثقَی وَ لَکِن بِمَن وَ إِلَی مَن</span>

<span class="Translate">(2) آگاه باشید بخدا سوگند اگر آن زمان که بشما امر کردم فریب نخورده به حکمیّت تن ندهید وادار کرده بودم شما را به کاری که میل نداشتید <span class="description">(جنگ با اهل شام)</span> که خداوند در آن خیر و نیکوئی قرار می‌داد <span class="description">(فتح و فیروزی نصیب می‌گردید)</span> پس اگر استقامت داشتید <span class="description">(پیروی مرا می‌کردید)</span> شما را هدایت و راهنمائی می‌کردم و اگر کج بودید شما را راست می‌نمودم و اگر <span class="description">(از پیروی من)</span> امتناع می‌نمودید شما را مجبور می‌ساختم <span class="description">(کشته یا زجر می‌کردم تا دستور مرا انجام دهید)</span> هر آینه آن رویّه <span class="description">(برای من و شما)</span> استوارتر بود و لیکن بکمک و همراهی که‌؟ و یاوری خواستن از چه کسی <span class="description">(با نداشتن یار و یاور و موافقت ننمودن شما چگونه می‌توانستم بصلاح و خیر شما که جنگ با اهل شام بود امر نمایم)</span>؟</span>

<span class="Revayat">أُرِیدُ أَن أُدَاوِی بِکُم وَ أَنتُم دَائِی کَنَاقِشِ اَلشَّوکَةِ بِالشَّوکَةِ وَ هُوَ یَعلَمُ أَنَّ ضَلعَهَا مَعَهَا</span>

<span class="Translate">(3) می‌خواهم <span class="description">(بیماری شکست خوردن و تسلّط دشمن را بر خود)</span> به <span class="description">(کمک و همراهی)</span> شما مداوا کنم <span class="description">(فتح و فیروزی بدست آرم)</span> و حال آنکه شما خود درد و بیماری من می‌باشید <span class="description">(موجب شکست من هستید)</span> مانند کسی هستم که می‌خواهد بوسیلۀ خار از پا خار بیرون آورد و حال آنکه میداند میل خار با خار است <span class="description">(این جمله ضرب المثل است، و استعمال آن در موقعی است که شخص کمک و یاری از کسی درخواست نماید که رغبت و میل او با دشمن باشد، و اصل مثل اینست: لا تنقش الشّوکة بالشّوکة فإنّ ضلعها معها یعنی خار را بوسیلۀ خار بیرون نیاور، زیرا میل خار با خار است)</span></span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ قَد مَلَّت أَطِبَّاءُ هَذَا اَلدَّاءِ اَلدَّوِیِّ وَ کَلَّتِ اَلنَّزعَةُ بِأَشطَانِ اَلرَّکِیِّ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(در اینجا امام علیه السّلام از بسیاری رنجش از اصحابش به خداوند سبحان شکایت نموده و از خدمات رؤسای دین مانند حمزه و جعفر و سلمان و ابو ذرّ و مقداد و عمّار و اوصاف پسندیدۀ آنها یاد آوری فرموده و از نبودنشان برای کمک و یاری تأسّف خورده و در خاتمه پند و اندرز داده می‌فرماید:)</span> (4) بار خدایا طبیبان این درد بی‌درمان ملول گشتند و کشندگان آب از چاهها با ریسمانها خسته و ناتوان شدند <span class="description">(ما را به امیدی به هدایت و رستگاری این قوم نیست، تو خود علاج فرما)</span></span>

<span class="Revayat">أَینَ اَلقَومُ اَلَّذِینَ دُعُوا إِلَی اَلإِسلاَمِ فَقَبِلُوهُ وَ قَرَءُوا اَلقُرآنَ فَأَحکَمُوهُ وَ هُیِّجُوا إِلَی اَلجِهَادِ فَوَلَهُوا وَلَهَ اَللِّقَاحِ إِلَی أَولاَدِهَا وَ سَلَبُوا اَلسُّیُوفَ أَغمَادَهَا وَ أَخَذُوا بِأَطرَافِ اَلأَرضِ زَحفاً زَحفاً وَ صَفّاً صَفّاً بَعضٌ هَلَکَ وَ بَعضٌ نَجَا</span>

<span class="Translate">(5) کجایند گروهی که به اسلام خوانده شده آنرا پذیرفتند و قرآن را خوانده آنرا محکم و استوار ساختند <span class="description">(طبق آن عمل کردند)</span> و بجهاد انگیخته شدند <span class="description">(آنرا تشویق نمودند)</span> پس <span class="description">(به رفتن کارزار و جنگ با دشمن)</span> شیفته گردیدند مانند شیفتگی شترها به اولادشان <span class="description">(زمانیکه آنها را از هم جدا میکنند)</span> و شمشیرها را از غلاف بیرون کشیده اطراف زمین <span class="description">(کارزار)</span> را دسته دسته و صفّ صفّ فرا گرفتند <span class="description">(دشمن را محاصره نمودند و این فتح و فیروزی مسلمانان بدست نیامد مگر وقتی که)</span> بعضی هلاک گشتند <span class="description">(کشته شدند، مانند عبیدة ابن حارث در جنگ بدر و حمزة ابن عبد المطّلب در جنگ احد و جعفر ابن ابی طالب که در جنگ موته شهید گردیدند)</span> و بعضی به سلامت ماندند <span class="description">(مانند امام علیه السّلام، چنانکه در قرآن کریم س 33 ی 23 می‌فرماید: «مِنَ اَلمُؤمِنِینَ رِجٰالٌ صَدَقُوا مٰا عٰاهَدُوا اَللّٰهَ عَلَیهِ فَمِنهُم مَن قَضیٰ نَحبَهُ وَ مِنهُم مَن یَنتَظِرُ وَ مٰا بَدَّلُوا تَبدِیلاً» یعنی از مؤمنین مردانی هستند که بر آنچه با خدا عهد و پیمان بستند راست گفتند، پس بعضی از ایشان «با کفّار و منافقین» جنگیده شهادت را دریافتند و برخی کشته شدن را انتظار می‌برند و ایشان عهد و پیمان را تبدیل ننموده از ایستادگی دست بر نداشتند)</span></span>

<span class="Revayat">لاَ یُبَشَّرُونَ بِالأَحیَاءِ وَ لاَ یُعَزَّونَ عَنِ اَلمَوتَی مُرهُ اَلعُیُونِ مِنَ اَلبُکَاءِ خُمصُ اَلبُطُونِ مِنَ اَلصِّیَامِ ذُبلُ اَلشِّفَاهِ مِنَ اَلدُّعَاءِ صُفرُ اَلأَلوَانِ مِنَ اَلسَّهَرِ عَلَی وُجُوهِهِم غَبرَةُ اَلخَاشِعِینَ</span>

<span class="Translate">(6) از بقاء زنده‌ها <span class="description">(که در جنگ کشته نشده بودند)</span> شاد نمی‌شدند <span class="description">(اگر می‌گفتند فلان در کارزار رهائی یافته کشته نشد شاد نمی‌گشتند، زیرا زندگی جاوید کشته شدن در راه حقّ را می‌دانستند)</span> و از مرگ کشته شده‌ها تسلیت نمی‌خواستند <span class="description">(اگر می‌گفتند فلان در جنگ کشته شد اندوهگین نمی‌شدند تا دلداریشان دهند، زیرا کشته شدن در راه خدا را سعادت ابدی می‌دانستند)</span> چشمشان از گریۀ <span class="description">(خوف خدا)</span> سفید شد و شکمشان از روزه لاغر، و لبشان از دعاء خشکید، و رنگشان از بیداری زرد گشت و بر روهاشان غبار <span class="description">(آثار)</span> فروتنان بود</span>

<span class="Revayat">أُولَئِکَ إِخوَانِی اَلذَّاهِبُونَ فَحَقَّ لَنَا أَن نَظمَأَ إِلَیهِم وَ نَعَضَّ اَلأَیدِی عَلَی فِرَاقِهِم</span>

<span class="Translate">(7) آنان برادران <span class="description">(ایمانی و یاران)</span> من بودند که رفتند پس سزاوار است تشنۀ <span class="description">(ملاقات)</span> ایشان بوده از فراق و دوریشان دستها بگزیم <span class="description">(چون مانند آنها در میان شما یافت نمی‌شود)</span></span>

<span class="Revayat">إِنَّ اَلشَّیطَانَ یُسَنِّی لَکُم طُرُقَهُ وَ یُرِیدُ أَن یَحُلَّ دِینَکُم عُقدَةً عُقدَةً وَ یُعطِیکُم بِالجَمَاعَةِ اَلفُرقَةَ وَ بِالفُرقَةِ اَلفِتنَةَ</span>

<span class="Translate">(8) شیطان راههای <span class="description">(ضلالت و گمراهی)</span> خود را برای شما آسان می‌گرداند و می‌خواهد با گشودن گره از پی گره استواری دین شما را سست گرداند <span class="description">(تا در نتیجه دست از حقائق برداشته کافر شوید)</span> و بعوض جماعت و اتّحاد تفرقه و جدائی و بر اثر تفرقه و جدائی فتنه و فساد در شما تولید نماید</span>

<span class="Revayat">فَاصدِفُوا عَن نَزَغَاتِهِ وَ نَفَثَاتِهِ وَ اِقبَلُوا اَلنَّصِیحَةَ مِمَّن أَهدَاهَا إِلَیکُم وَ اِعقِلُوهَا عَلَی أَنفُسِکُم</span>

<span class="Translate">(9) پس از وسوسه‌ها و افسونهای او رو گردانید <span class="description">(فریب نخورده به دستورش رفتار ننمائید)</span> و از کسیکه <span class="description">(امام علیه السّلام)</span> پند و اندرز را هدیّه و ارمغان بشما می‌دهد قبول کنید و آنرا حفظ نمائید <span class="description">(بپذیرید و رفتار کنید تا در دنیا و آخرت سعادتمند شوید )</span></span>


==خطبه 121- خطاب به خوارج درباره حکمیت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام قاله للخوارج و قد خرج إلی معسکرهم و هم مقیمون علی إنکار الحکومة</span>

<span class="Translate">121 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است برای خوارج نهروان فرموده موقعی که به لشگرگاه ایشان تشریف برد برای آنکه آنها حکومت حکمین را انکار کرده و بر این گفته ایستادگی داشتند <span class="description">(و مهیّای جنگ با معاویه و لشگر شام بودند)</span></span>

<span class="Revayat">فقال علیه‌السلام أَ کُلُّکُم شَهِدَ مَعَنَا صِفِّینَ فَقَالُوا مِنَّا مَن شَهِدَ وَ مِنَّا مَن لَم یَشهَد</span>

<span class="Translate">(1) پس امام علیه السّلام فرمود: آیا همۀ شما با ما در جنگ صفّین حاضر بودید؟ گفتند: بعضی از ما حاضر بوده و برخی هم نبودیم</span>

<span class="Revayat">قَالَ فَامتَازُوا فِرقَتَینِ فَلیَکُن مَن شَهِدَ صِفِّینَ فِرقَةً وَ مَن لَم یَشهَدهَا فِرقَةً حَتَّی أُکَلِّمَ کُلاًّ مِنکُم بِکَلاَمِهِ</span>

<span class="Translate">(2) فرمود: دو دسته شوید کسانیکه در صفّین حاضر بودند در یک جرگه و کسانیکه حاضر نبوده‌اند در جرگۀ دیگر تا بر هر دسته به اقتضای گفتارش سخن بگویم</span>

<span class="Revayat">وَ نَادَی اَلنَّاسَ فَقَالَ أَمسِکُوا عَنِ اَلکَلاَمِ وَ أَنصِتُوا لِقَولِی وَ أَقبِلُوا بِأَفئِدَتِکُم إِلَیَّ فَمَن نَشَدنَاهُ شَهَادَةً فَلیَقُل بِعِلمِهِ فِیهَا</span>

<span class="Translate">(3) پس فریاد کنان بمردم فرمود از سخن گفتن خود داری کرده برای <span class="description">(شنیدن)</span> گفتارم خاموش گردید و دلهاتان را بمن متوجّه نمائید و هر که را برای گواهی بخواهم طبق علم و اطّلاعش در آن باب سخن گوید</span>

<span class="Revayat">ثُمَّ کَلَّمَهُم علیه‌السلام بِکَلاَمٍ طَوِیلٍ مِن جُملَتِهِ أَن قَالَ أَ لَم تَقُولُوا عِندَ رَفعِهِمُ اَلمَصَاحِفَ حِیلَةً وَ غِیلَةً وَ مَکراً وَ خَدِیعَةً إِخوَانُنَا وَ أَهلُ دَعوَتِنَا اِستَقَالُونَا وَ اِستَرَاحُوا إِلَی کِتَابِ اَللَّهِ سُبحَانَهُ فَالرَّأیُ اَلقَبُولُ مِنهُم وَ اَلتَّنفِیسُ عَنهُم</span>

<span class="Translate">(4) بعد از آن امام علیه السّلام با ایشان سخنان بسیار فرمود از جمله آیا هنگامیکه اهل شام از روی حیله و ریو و مکر و فریب قرآنها بر سر نیزه‌ها زدند نگفتید که ایشان برادران ما بوده مانند ما مسلمانند فسخ محاربه و خاتمه دادن بجنگ از ما می‌طلبند و رو بقرآن آورده راحتی و آسایش را درخواست نموده‌اند و مصلحت آنست که در خواستشان را پذیرفته غمّ و اندوهشان را برطرف نماییم‌؟</span>

<span class="Revayat">فَقُلتُ لَکُم هَذَا أَمرٌ ظَاهِرُهُ إِیمَانٌ وَ بَاطِنُهُ عُدوَانٌ وَ أَوَّلُهُ رَحمَةٌ وَ آخِرُهُ نَدَامَةٌ فَأَقِیمُوا عَلَی شَأنِکُم وَ اِلزَمُوا طَرِیقَتَکُم وَ عَضُّوا عَلَی اَلجِهَادِ بَنَوَاجِذِکُم</span>

<span class="Translate">(5) پس بشما گفتم: این کار اهل شام <span class="description">(که بوسیلۀ بر سر نیزه زدن قرآن از ما صلح می‌طلبند)</span> ظاهرش ایمان و خدا پرستی و باطنش ظلم و ستم است و اوّلش مهربانی و آخرش پشیمانی <span class="description">(اکنون که شکست خورده‌اند اظهار دوستی و یگانگی می‌نمایند، ولی چون تسلّط یابند، بشما ظلم و ستم خواهند نمود، و آنگاه از این دلسوزی بر آنها پشیمان خواهید شد و سودی نخواهد داشت)</span> پس رویّۀ خود را تعقیب کنید و به راهی که می‌رفتید ادامه دهید و برای جهاد و جنگ <span class="description">(با ایشان)</span> دندان بروی دندان نهید <span class="description">(شکیبا باشید تا بفتح و فیروزی برسید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لاَ تَلتَفِتُوا إِلَی نَاعِقٍ نَعَقَ إِن أُجِیبَ أَضَلَّ وَ إِن تُرِکَ ذَلَّ</span>

<span class="Translate">(6) و بسوی فریاد کننده‌ای که فریاد میکند <span class="description">(معاویه و عمرو ابن عاص، که شما را بقرآن گول می‌زنند)</span> متوجّه نشوید که اگر درخواست او پذیرفته شود گمراه گرداند <span class="description">(زندگی را بر شما سخت و سرگردانتان می‌نماید)</span> و اگر اعتنائی باو نشود ذلیل و خوار خواهد شد</span>

<span class="Revayat">وَ قَد کَانَت هَذِهِ اَلفَعلَةُ وَ قَد رَأَیتُکُم أَعطَیتُمُوهَا وَ اَللَّهِ لَئِن أَبَیتُهَا مَا وَجَبَت عَلَیَّ فَرِیضَتُهَا وَ لاَ حَمَّلَنِی اَللَّهُ ذَنبَهَا وَ وَ اَللَّهِ إِن جِئتُهَا إِنِّی لَلمُحِقُّ اَلَّذِی یُتَّبَعُ وَ إِنَّ اَلکِتَابَ لَمَعِی مَا فَارَقتُهُ مُذ صَحِبتُهُ</span>

<span class="Translate">(7) و <span class="description">(لیکن گفتار و اندرزم را نپذیرفتید، و)</span> این کار <span class="description">(راضی شدن شما به حکومت حکمین)</span> انجام گرفت و دیدم شما را که بر آن اقدام و کوشش نمودید سوگند بخدا اگر از حکومت حکمین امتناع کرده زیر بار آن نمی‌رفتم واجبی از آن بر من فرض نمی‌شد و خداوند گناه ترک آنرا بر من بار نمی‌نمود <span class="description">(چون بر خلاف حقّ رفتار نکرده، بلکه طبق دستور الهیّ مخالفت کرده بودم)</span> و بخدا سوگند اگر اقدام بر آن می‌نمودم سزاوار بودم که از من پیروی بشود و کتاب خدا <span class="description">(قرآن کریم)</span> با من است از زمانیکه با آن مصاحب و همراه گردیده‌ام جدا نگشته‌ام <span class="description">(از وقتی که به پیغمبر اکرم ایمان آورده‌ام بر کاری مخالف قرآن اقدام ننموده‌ام، پس دو دسته شدن شما باینکه دسته‌ای بگوئید تحکیم واجب و دسته‌ای حرام، مورد ندارد، زیرا رفتار من طبق قرآن است واجب را بجا آورده و حرام مرتکب نمی‌شوم)</span></span>

<span class="Revayat">فَلَقَد کُنَّا مَعَ رَسُولِ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله وَ إِنَّ اَلقَتلَ لَیَدُورُ عَلَی اَلآباءِ وَ اَلأَبنَاءِ وَ اَلإِخوَانِ وَ اَلقَرَابَاتِ فَمَا نَزدَادُ عَلَی کُلِّ مُصِیبَةٍ وَ شِدَّةٍ إِلاَّ إِیمَاناً وَ مُضِیّاً عَلَی اَلحَقِّ وَ تَسلِیماً لِلأَمرِ وَ صَبراً عَلَی مَضَضِ اَلجِرَاحِ</span>

<span class="Translate">(8) پس <span class="description">(امام علیه السّلام ایمان و ثبات قدم نیکان گذشتگان اصحاب رسول خدا را یاد آوری نموده و برای ابطال گفتار مخالفین می‌فرماید:)</span> ما با رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بودیم و <span class="description">(با کفّار و مشرکین جنگ می‌کردیم، و)</span> قتل و خونریزی میان پدران و فرزندان و برادران و خویشان دور می‌زد و <span class="description">(برای پیشرفت اسلام اهمّیّتی بآن نداده مخالفت امر و فرمان آن بزرگوار نمی‌کردیم و)</span> بر هر مصیبت و سختی <span class="description">(که پیش می‌آمد چیزی)</span> نمی‌افزودیم مگر ایمان <span class="description">(بخدا و رسول)</span> و اقدام بحقّ و تسلیم بودن بامر و فرمان <span class="description">(آن حضرت)</span> و شکیبائی بر سوزش زخمها</span>

<span class="Revayat">وَ لَکِنَّا إِنَّمَا أَصبَحنَا نُقَاتِلُ إِخوَانَنَا فِی اَلإِسلاَمِ عَلَی مَا دَخَلَ فِیهِ مِنَ اَلزَّیغِ وَ اَلاِعوِجَاجِ وَ اَلشُّبهَةِ وَ اَلتَّأوِیلِ</span>

<span class="Translate">(9) ولی <span class="description">(اکنون نزاع ما با کفّار و مشرکین نیست تا بهمان رویّه با آنان بجنگیم، بلکه)</span> امروز با برادران مسلمان خود می‌جنگیم بر اثر آنچه در اسلام داخل گشته از قبیل میل بکفر و کجی <span class="description">(دست شستن از حقّ‌)</span> و اشتباه <span class="description">(حقّ بباطل)</span> و تأویل <span class="description">(نادرست یعنی سخن بر خلاف حقّ و حقیقت گفتن، خلاصه امروز می‌جنگیم که اسلام بحال خود باقی ماند و بزمان جاهلیّت بر نگردد)</span></span>

<span class="Revayat">فَإِذَا طَمِعنَا فِی خَصلَةٍ یَلُمُّ اَللَّهُ بِهَا شَعَثَنَا وَ نَتَدَانَی بِهَا إِلَی اَلبَقِیَّةِ فِیمَا بَینَنَا رَغِبنَا فِیهَا وَ أَمسَکنَا عَمَّا سِوَاهَا</span>

<span class="Translate">(10) پس هر گاه وسیله‌ای بدست آوریم که خداوند بسبب آن پراکندگی ما را گرد آورد و بر اثر آن بآنچه که در بین ما باقی است <span class="description">(الفت و دوستی)</span> بیکدیگر نزدیک شویم <span class="description">(اگر راهی بیابیم که موجب صلح و صفاء و تقویت اسلام باشد)</span> بآن میل و رغبت داشته از غیر آن <span class="description">(جنگ)</span> خودداری خواهیم نمود <span class="description">(زیرا منظور خونریزی نیست، بلکه هدایت و راهنمائی است، چنانکه در خطبۀ پنجاه و چهارم باین نکته اشاره فرموده است)</span></span>


==خطبه 122- خطاب به یاران به هنگام جنگ صفین==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام قاله لأصحابه فی ساعة الحرب</span>

<span class="Translate">122 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است که هنگام جنگ برای اصحاب خویش فرموده</span>

<span class="Revayat">وَ أَیُّ اِمرِئٍ مِنکُم أَحَسَّ مِن نَفسِهِ رِبَاطَةَ جَأشٍ عِندَ اَللِّقَاءِ وَ رَأَی مِن أَحَدٍ مِن إِخوَانِهِ فَشَلاً فَلیَذُبَّ عَن أَخِیهِ بِفَضلِ نَجدَتِهِ اَلَّتِی فُضِّلَ بِهَا عَلَیهِ کَمَا یَذُبُّ عَن نَفسِهِ فَلَو شَاءَ اَللَّهُ لَجَعَلَهُ مِثلَهُ</span>

<span class="Translate">(1) هر مردی از شما که هنگام ملاقات دشمن قوّت قلب <span class="description">(دلیری)</span> در خود احساس می‌نماید و در یکی از برادرانش خوف و ترس را مشاهده نمود باید بسبب برتری و دلیری که خداوند باو عطاء فرموده دشمن را از برادرش دفع نماید همانطور که از خود دفع می‌نماید پس <span class="description">(نگوید بمن چه هر کس باید از خود دفاع نماید و بر ترسناک سزاوار است دشمن مسلّط گردد، زیرا)</span> اگر خواست خدا بود او را هم <span class="description">(شجاع و نترس)</span> مانند او قرار می‌داد <span class="description">(پس چون او را دلیر فرموده به شکرانۀ این نعمت عظمی باید به وظیفۀ خود یعنی جلوگیری از هجوم دشمن بر شخص ناتوان و ترسنده قیام کند)</span></span>

<span class="Revayat">إِنَّ اَلمَوتَ طَالِبٌ حَثِیثٌ لاَ یَفُوتُهُ اَلمُقِیمُ وَ لاَ یُعجِزُهُ اَلهَارِبُ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(و به کشته شدن در این راه اهمّیّت ندهد، زیرا)</span> (2) مرگ با شتاب طلب کننده است <span class="description">(همه را دریابد)</span> ایستنده <span class="description">(دلیری که از ترس کشته شدن در چنین وقتی از برادر خود دفاع نمی‌نماید)</span> از چنگش بیرون نرفته و گریزان از آن آنرا عاجز و ناتوان نمی‌گرداند <span class="description">(و چون فرار و رهائی از آن میسّر نیست)</span></span>

<span class="Revayat">إِنَّ أَکرَمَ اَلمَوتِ اَلقَتلُ وَ اَلَّذِی نَفسُ اِبنِ أَبِی طَالِبٍ بِیَدِهِ لَأَلفُ ضَربَةٍ بِالسَّیفِ أَهوَنُ عَلَیَّ مِن مِیتَةٍ عَلَی اَلفِرَاشِ فِی غَیرِ طَاعَةِ اَللَّهِ</span>

<span class="Translate">(3) گرامیترین مرگ کشته شدن است <span class="description">(زیرا باعث بقای نام نیک در دنیا و ثواب در آخرت است)</span> سوگند به آن که جان پسر ابو طالب بدست او است هزار ضربت شمشیر بر من آسانتر است از جان دادن بر بستری که در غیر طاعت خدا باشد <span class="description">(زیرا درد شمشیر الم دنیویّ است که زائل می‌گردد، ولی مردن بر چنین بستری عذاب همیشگی در پی خواهد داشت)</span></span>


==خطبه 123- خطاب به یاران به هنگام جنگ صفین==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ مِن کَلاَمٍ لَهُ علیه‌السلام وَ کَأَنِّی أَنظُرُ إِلَیکُم تَکِشُّونَ کَشِیشَ اَلضِّبَابِ لاَ تَأخُذُونَ حَقّاً وَ لاَ تَمنَعُونَ ضَیماً</span>

<span class="Translate">123 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در توبیخ و سرزنش اصحاب خود)</span>: (1) مانند آنست که می‌بینم شما را <span class="description">(هنگام بهم ریختن برای فرار از جنگ)</span> سر و صدا راه می‌اندازید <span class="description">(غوغاء و هیاهو می‌نمایید)</span> مانند صدای پوست سوسمارها در وقتی که <span class="description">(در راه)</span> بهم مالیده میشوند حقّی را نمی‌گیرید <span class="description">(در مقابل دشمن ایستادگی نمی‌نمائید)</span> و از ظلم و ستم <span class="description">(ستمگر)</span> جلوگیری نمی‌کنید</span>

<span class="Revayat">قَد خُلِّیتُم وَ اَلطَّرِیقَ فَالنَّجَاةُ لِلمُقتَحِمِ وَ اَلهَلَکَةُ لِلمُتَلَوِّمِ</span>

<span class="Translate">(2) شما را در راه <span class="description">(بهشت)</span> آزاد گذاشته‌اند پس نجات و رستگاری برای کسی است که خود را در آن افکند <span class="description">(در راه خدا بجنگد)</span> و هلاکت و بد بختی برای کسیکه توقّف کند <span class="description">(از جهاد خودداری نماید )</span></span>


==خطبه 124- آموزش جنگ و تشویق یاران به جهاد==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام فی حث أصحابه علی القتال</span>

<span class="Translate">124 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است در ترغیب اصحاب خود بجهاد <span class="description">(و تعلیم آداب و رسوم جنگ)</span></span>

<span class="Revayat">فَقَدِّمُوا اَلدَّارِعَ وَ أَخِّرُوا اَلحَاسِرَ وَ عَضُّوا عَلَی اَلأَضرَاسِ فَإِنَّهُ أَنبَی لِلسُّیُوفِ عَنِ اَلهَامِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(چون در کارزار با دشمن روبرو شدید)</span> (1) پس زره دار را جلو قرار دهید و بی زره را در عقب و دندانها را بر هم فشار دهید <span class="description">(در جنگ ثبات قدم داشته سختیها را بخود هموار نمائید)</span> زیرا استقامت در جنگ شمشیرها را از سرها بیشتر دور میکند <span class="description">(تحمّل سختیهای کارزار از هر تدبیری برای بدست آوردن فتح و فیروزی بهتر است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِلتَوُوا فِی أَطرَافِ اَلرِّمَاحِ فَإِنَّهُ أَموَرُ لِلأَسِنَّةِ</span>

<span class="Translate">(2) در اطراف نیزه‌ها پیچ و خم داشته باشید <span class="description">(موقعی که نیزه بر دشمن فرود می‌آورید خود را کوتاه و بلند کنید، یا در موقعی که دشمن نیزه بطرف شما حواله میکند خود را دور نمائید)</span> زیرا زدن نیزه‌ها باین طرز مؤثّرتر است <span class="description">(از فرود آوردن آنها بدون پیچ و خم، یا آنکه در مقابل کمتر اصابت میکند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ غُضُّوا اَلأَبصَارَ فَإِنَّهُ أَربَطُ لِلجَأشِ وَ أَسکَنُ لِلقُلُوبِ</span>

<span class="Translate">(3) و چشمها را پائین اندازید <span class="description">(بهر طرف نگاه نکنید)</span> زیرا چشم پوشاندن سبب بسیاری قوّت قلب و آرامی دلها <span class="description">(و نترسیدن از دشمن)</span> است</span>

<span class="Revayat">وَ أَمِیتُوا اَلأَصوَاتَ فَإِنَّهُ أَطرَدُ لِلفَشَلِ</span>

<span class="Translate">(4) و صداها را خاموش کنید <span class="description">(غوغاء و هیاهو بر پا ننمائید)</span> زیرا متانت و آرامی <span class="description">(از هر چیز)</span> خوف و ترس را زودتر دور میکند <span class="description">(چون ترسوها در کارزار هو و جنجال میکنند و دلیران سخن نگفته کار خویش انجام می‌دهند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ رَایَتَکُم فَلاَ تُمِیلُوهَا وَ لاَ تُخَلُّوهَا وَ لاَ تَجعَلُوهَا إِلاَّ بِأَیدِی شُجعَانِکُم وَ اَلمَانِعِینَ اَلذِّمَارَ مِنکُم</span>

<span class="Translate">(5) و پرچم خود را از جای حرکت نداده دورش را خالی نکنید <span class="description">(که موجب شکست لشگر خواهد شد، چون همه متوجّه پرچم می‌باشند)</span> و آنرا بدست هر کس ندهید مگر به دلاوران و کسانیکه شما را از هر پیش آمد بدی مانع میشوند و از آنچه که حفظ و نگهداری آن لازم است دفاع می‌نمایند <span class="description">(و البتّه چنین کسانی پرچم از دست نمی‌دهند مگر اینکه ظفر یافته یا کشته شوند)</span></span>

<span class="Revayat">فَإِنَّ اَلصَّابِرِینَ عَلَی نُزُولِ اَلحَقَائِقِ هُمُ اَلَّذِینَ یَحُفُّونَ بِرَایَاتِهِم وَ یَکتَنِفُونَهَا حِفَافَیهَا وَ وَرَاءَهَا وَ أَمَامَهَا لاَ یَتَأَخَّرُونَ عَنهَا فَیُسلِمُوهَا وَ لاَ یَتَقَدَّمُونَ عَلَیهَا فَیُفرِدُوهَا</span>

<span class="Translate">(6) زیرا کسانیکه بر بلاها و سختیها <span class="description">(ی جنگ)</span> شکیبا هستند آنانند که به اطراف پرچم دور زده آنرا از راست و چپ و عقب و جلو نگهداری می‌نمایند از آن عقب نمی‌افتند که <span class="description">(به دشمن)</span> تسلیم نمایند و بر آن پیشی نمی‌گیرند که آنرا تنها گذارند</span>

<span class="Revayat">أَجزَأَ اِمرُؤٌ قِرنَهُ وَ آسَی أَخَاهُ بِنَفسِهِ وَ لَم یَکِل قِرنَهُ إِلَی أَخِیهِ فَیَجتَمِعَ عَلَیهِ قِرنُهُ وَ قِرنُ أَخِیهِ</span>

<span class="Translate">(7) باید مرد <span class="description">(در کارزار)</span> از دشمنی که با او روبرو میشود دفاع نماید و <span class="description">(پس از مغلوب نمودن یا کشتن او)</span> برادر <span class="description">(همکار)</span> خود را یاری کند و نباید دشمن خویش را رها کرده بسوی برادرش توجّه دهد تا با دشمن برادر همدست شده <span class="description">(او را از میان برداشته)</span> باتّفاق آهنگ او کنند</span>

<span class="Revayat">وَ اَیمُ اَللَّهِ لَئِن فَرَرتُم مِن سَیفِ اَلعَاجِلَةِ لاَ تَسلَمُوا مِن سَیفِ اَلآخِرَةِ وَ أَنتُم لَهَامِیمُ اَلعَرَبِ وَ اَلسَّنَامُ اَلأَعظَمُ</span>

<span class="Translate">(8) و سوگند بخدا اگر از شمشیر دنیا فرار کنید از شمشیر آخرت به سلامت نمی‌مانید <span class="description">(اگر بجهاد نرفته در راه خدا شمشیر نزنید از عذاب ابدیّ نمی‌رهید)</span> و <span class="description">(از چه رو برای شمشیر زدن و جلوگیری از دشمن خود را آماده نمی‌سازید در حالتی که)</span> شما اشراف عرب و کوهانهای بزرگ <span class="description">(بلند قدر)</span> هستید</span>

<span class="Revayat">إِنَّ فِی اَلفِرَارِ مَوجِدَةَ اَللَّهِ وَ اَلذُّلَّ اَللاَّزِمَ وَ اَلعَارَ اَلبَاقِیَ</span>

<span class="Translate">(9) بتحقیق فرار <span class="description">(از جنگ)</span> سبب خشم خدا <span class="description">(دوری از رحمت حقّ تعالی)</span> و ذلّت و بیچارگی و عار و ننگ همیشگی است</span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّ اَلفَارَّ لَغَیرُ مَزِیدٍ فِی عُمرِهِ وَ لاَ مَحجُوزٍ بَینَهُ وَ بَینَ یَومِهِ</span>

<span class="Translate">(10) و بعمر و زندگانی فرار کننده افزوده نمی‌شود و فرار مانع از مرگش نمی‌گردد</span>

<span class="Revayat">اَلرَّائِحُ إِلَی اَللَّهِ کَالظَّمآنِ یَرِدُ اَلمَاءَ</span>

<span class="Translate">(11) روندۀ بسوی خدا <span class="description">(جهاد کننده را باید شوق)</span> مانند تشنه‌ای باشد که به آب می‌رسد</span>

<span class="Revayat">اَلجَنَّةُ تَحتَ أَطرَافِ اَلعَوَالِی</span>

<span class="Translate">(12) بهشت زیر جوانب نیزه‌ها است <span class="description">(پس طالب سعادتمندی و بهشت جاویدانی نباید از جنگ و کشته شدن در راه خدا فرار نماید)</span></span>

<span class="Revayat">اَلیَومَ تُبلَی اَلأَخبَارُ</span>

<span class="Translate">(13) امروز خبرها آشکار می‌گردد <span class="description">(در موقع شمشیر زدن و کشتن و کشته شدن درستی و نادرستی گفتار هر کس هویدا میشود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَللَّهِ لَأَنَا أَشوَقُ إِلَی لِقَائِهِم مِنهُم إِلَی دِیَارِهِم</span>

<span class="Translate">(14) سوگند بخدا اشتیاق من به ملاقات آنها <span class="description">(دشمنان)</span> بیشتر است از اشتیاق ایشان به شهرهاشان</span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ فَإِن رَدُّوا اَلحَقَّ فَافضُض جَمَاعَتَهُم وَ شَتِّت کَلِمَتَهُم وَ أَبسِلهُم بِخَطَایَاهُم</span>

<span class="Translate">(15) بار خدایا اگر ردّ حقّ کرده و در صدد دشمنی با آن هستند جمعیّتشان را پراکنده ساز و اختلاف کلمه میانشان انداز و آنها را به گناهانشان هلاک فرما</span>

<span class="Revayat">إِنَّهُم لَن یَزُولُوا عَن مَوَاقِفِهِم دُونَ طَعنٍ دَرَاکٍ یَخرُجُ مِنهُ اَلنَّسِیمُ وَ ضَربٍ یَفلِقُ اَلهَامَ وَ یُطِیحُ اَلعِظَامَ وَ یُندِرُ اَلسَّوَاعِدَ وَ اَلأَقدَامَ</span>

<span class="Translate">که (16) ایشان از موقفهای خود هرگز دور نمی‌شوند <span class="description">(از تصمیم بفتنه و فساد دست بر نمی‌دارند، پس اگر شما یاران من با آنها جنگ نکرده متعرّضشان نشوید)</span> بی نیزه زدن پیاپی که جان از تن دشمن خارج شود و بی شمشیر زدنی که کاسه سر را بشکافته استخوانها را خرد و بازوها و قدمها را قطع نماید <span class="description">(تباهکاری خود را ادامه داده شما را مغلوب خواهند نمود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ حَتَّی یُرمَوا بِالمَنَاسِرِ تَتبَعُهَا اَلمَنَاسِرُ وَ یُرجَمُوا بِالکَتَائِبِ تَقفُوهَا اَلحَلاَئِبُ</span>

<span class="Translate">(17) و از جاهای خود حرکت نمی‌کنند تا اینکه لشگرها دسته دسته و پیاپی با آنها روبرو شده و سپاهیان بیشمار با اسبهای یدکی که برای نصرت و یاری از هر کجا تهیه شده در عقب دارند با آنان بجنگند</span>

<span class="Revayat">وَ حَتَّی یُجَرَّ بِبِلاَدِهِمُ اَلخَمِیسُ یَتلُوهُ اَلخَمِیسُ</span>

<span class="Translate">(18) و تا اینکه لشگر بسیار که در پی لشگر کلان است <span class="description">(و پنج سمت آنها یعنی جلو و عقب و راست و چپ و قلبشان منظّم و آراسته می‌باشد)</span> به شهرهای ایشان وارد شوند</span>

<span class="Revayat">وَ حَتَّی تَدعَقَ اَلخُیُولُ فِی نَوَاحِرِ أَرضِهِم وَ بِأَعنَانِ مَسَارِبِهِم وَ مَسَارِحِهِم أقول الدعق الدق أی تدق الخیول بحوافرها أرضهم و نواحر أرضهم متقابلاتها یقال منازل بنی فلان تتناحر أی تتقابل</span>

<span class="Translate">(19) و تا اینکه اسبها با سمها زمینهای پهلوی یکدیگر <span class="description">(خانه‌ها)</span> و دور تا دور چراگاههای حیوانات ایشان را بکوبند. <span class="description">(خلاصه بهمه چیز آنها تسلّط یابند سیّد رضیّ فرماید:)</span> می‌گویم: الدّعق بمعنی کوفتن است یعنی اسبها زمین آنها را با سمها بکوبند و نواحر الأرض زمینهای برابر یکدیگر است و گفته میشود: منازل بنی فلان تتناحر یعنی منزلهای فرزندان فلان برابر یکدیگر می‌باشد</span>


==خطبه 125- پاسخ به خوارج که حکمیت را نمی پذیرفتند==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام فی الخوارج لما أنکروا تحکیم الرجال و یذم فیه أصحابه فی التحکیم فقال علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">125 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است در بارۀ خوارج نهروان زمانیکه حکمیّت عمرو ابن عاص و ابو موسی را انکار کردند <span class="description">(و گفتند چون در امامتی که خداوند برای تو تعیین فرموده مردم را حاکم قرار دادی کفر و ضلالت شد)</span> و در آن اصحاب خود را مذمّت نموده می‌فرماید</span>

<span class="Revayat">إِنَّا لَم نُحَکِّمِ اَلرِّجَالَ وَ إِنَّمَا حَکَّمنَا اَلقُرآنَ</span>

<span class="Translate">(1) ما مردان را حاکم قرار ندادیم، بلکه قرآن را حاکم گردانیدیم</span>

<span class="Revayat">وَ هَذَا اَلقُرآنُ إِنَّمَا هُوَ خَطٌّ مَسطُورٌ بَینَ اَلدَّفَّتَینِ لاَ یَنطِقُ بِلِسَانٍ وَ لاَ بُدَّ لَهُ مِن تَرجُمَانٍ وَ إِنَّمَا یَنطِقُ عَنهُ اَلرِّجَالُ</span>

<span class="Translate">(2) و این قرآن خطّی است نوشته شده میان دو پاره جلد که به زبان سخن نمی‌گوید و ناچار برای آن مترجمی لازم است <span class="description">(که منظور آنرا بیان کند و مردانند که از آن سخن می‌گویند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَمَّا دَعَانَا اَلقَومُ إلَی أَن نُحَکِّمَ بَینَنَا اَلقُرآنَ لَم نَکُنِ اَلفَرِیقَ اَلمُتَوَلِّیَ عَن کِتَابِ اَللَّهِ تَعَالَی وَ قَد قَالَ اَللَّهُ سُبحَانَهُ فَإِن تَنٰازَعتُم فِی شَیءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اَللّٰهِ وَ اَلرَّسُولِ فَرَدُّهُ إِلَی اَللَّهِ أَن نَحکُمَ بِکِتَابِهِ وَ رَدُّهُ إِلَی اَلرَّسُولِ أَن نَأخُذَ بِسُنَّتِهِ</span>

<span class="Translate">(3) و چون اهل شام از ما خواستند که قرآن را بین خود حکم قرار دهیم <span class="description">(در خواستشان را پذیرفتیم، زیرا)</span> کسانی نبودیم که از کتاب خدا رو گردان باشیم <span class="description">(و از حکم او پیروی ننمائیم و خداوند سبحان (هم در قرآن کریم س 4 ی 59) فرموده: «فَإِن تَنٰازَعتُم فِی شَی‌ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اَللّٰهِ وَ اَلرَّسُولِ‌» یعنی اگر در چیزی با یکدیگر نزاع و دشمنی داشته باشید (برای اصلاح آن) بخدا و رسول (قرآن و سنّت) مراجعه نمائید در نزاع و دشمنی رجوع بخدا اینست که طبق کتاب او حکم کنیم و رجوع برسول اینست که سنّت و طریقۀ او را پیش گیریم)</span></span>

<span class="Revayat">فَإِذَا حُکِمَ بِالصِّدقِ فِی کِتَابِ اَللَّهِ فَنَحنُ أَحَقُّ اَلنَّاسِ بِهِ وَ إِن حُکِمَ بِسُنَّةِ رَسُولِ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله فَنَحنُ أَولاَهُم بِهِ</span>

<span class="Translate">(4) پس اگر از روی راستی در کتاب خدا حکم شود <span class="description">(بخواهند واقع آنرا بیان کنند نه از روی تفسیر به رأی و تأویل نادرست)</span> ما <span class="description">(امام علیه السّلام و ائمّۀ بعد از آن حضرت)</span> بآن حکم <span class="description">(امامت و خلافت)</span> از همۀ مردم سزاوارتریم <span class="description">(زیرا در قرآن کریم س 10 ی 35 می‌فرماید: «أَ فَمَن یَهدِی إِلَی اَلحَقِّ أَحَقُّ أَن یُتَّبَعَ أَمَّن لاٰ یَهِدِّی إِلاّٰ أَن یُهدیٰ فَمٰا لَکُم کَیفَ تَحکُمُونَ‌» یعنی آیا کسیکه براه حقّ راهنما باشد برای متابعت و پیروی سزاوارتر است یا کسیکه راه نیافته مگر آنکه راهنمائی شود، پس چه شده شما را که هر دو را برابر دانسته‌اید و چگونه در این امر حکم می‌کنید. و در س 39 ی 9 می‌فرماید: «هَل یَستَوِی اَلَّذِینَ یَعلَمُونَ وَ اَلَّذِینَ لاٰ یَعلَمُونَ إِنَّمٰا یَتَذَکَّرُ أُولُوا اَلأَلبٰابِ‌» یعنی آیا دانایان و نادانان برابر هستند، خردمندان بر این امر آگاهند. پس طبق حکم قرآن چون ما راهنمای بحقّ و دارای همۀ دانشها هستیم باید امام و پیشوا باشیم)</span> و اگر به سنّت رسول خدا حکم شود ما از مردم بآن حکم اولی می‌باشیم <span class="description">(زیرا پیغمبر اکرم در غدیر خمّ و سائر اوقات به امامت و خلافت مرا نصب و تعیین فرموده، خلاصه، ما به حکومت حکمین تن ندادیم مگر آنکه طبق قرآن و سنّت حکم نمایند نه آنکه به هوای نفس سخن گفته هر کاری بخواهند انجام دهند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَمَّا قَولُکُم لِمَ جَعَلتَ بَینَکَ وَ بَینَهُم أَجَلاً فِی اَلتَّحکِیمِ فَإِنَّمَا فَعَلتُ ذَلِکَ لِیَتَبَیَّنَ اَلجَاهِلُ وَ یَتَثَبَّتَ اَلعَالِمُ وَ لَعَلَّ اَللَّهَ أَن یُصلِحَ فِی هَذِهِ اَلهُدنَةِ أَمرَ هَذِهِ اَلأُمَّةِ وَ لاَ تُؤخَذَ بِأَکظَامِهَا فَتَعجَلَ عَن تَبَیُّنِ اَلحَقِّ وَ تَنقَادَ لِأَوَّلِ اَلغَیِّ</span>

<span class="Translate">(5) و امّا اینکه می‌گوئید چرا میان خود و ایشان <span class="description">(اهل شام)</span> در تحکیم مهلت دادی <span class="description">(تا کار به اینجا رسید، می‌بایستی در آنروز یا در آن هفته بفرمائی تا در کتاب خدا نظر کرده حکم آنرا ظاهر سازند پاسخ این است که)</span> مهلت دادم تا جاهل تحقیق کند و عالم استوار باشد و شاید خدا امر این امّت را در این متارکه و مداراة اصلاح فرماید و <span class="description">(برای اینکه)</span> راه نفس بر ایشان گرفته نشود <span class="description">(برای بدست آوردن حقّ آنها را مجبور نکرده باشیم)</span> تا برای شناختن حقّ عجله و شتاب نموده گمراهی نخست را <span class="description">(که بدون تأمّل و تحقیق به مخالفت و جنگ با ما کوشیدند)</span> پیروی کنند <span class="description">(بایشان مهلت دادیم تا در این امر درست وارسی نمایند)</span></span>

<span class="Revayat">إِنَّ أَفضَلَ اَلنَّاسِ عِندَ اَللَّهِ مَن کَانَ اَلعَمَلُ بِالحَقِّ أَحَبَّ إِلَیهِ وَ إِن نَقَصَهُ وَ کَرَثَهُ مِنَ اَلبَاطِلِ وَ إِن جَرَّ إِلَیهِ فَائِدَةً وَ زَادَهُ</span>

<span class="Translate">(6) بتحقیق برترین مردم نزد خدا کسی است که عمل بحقّ را بیشتر دوست داشته باشد از باطل اگر چه حقّ باو زیان رسانده اندوهگینش نماید و باطل سود داشته بهره‌مندش سازد</span>

<span class="Revayat">فَأَینَ یُتَاهُ بِکُم وَ مِن أَینَ أُتِیتُم اِستَعِدُّوا لِلمَسِیرِ إِلَی قَومٍ حَیَارَی عَنِ اَلحَقِّ لاَ یُبصِرُونَهُ وَ مُوزَعِینَ بِالجَورِ لاَ یَعدِلُونَ بِهِ جُفَاةٍ عَنِ اَلکِتَابِ نُکُبٍ عَنِ اَلطَّرِیقِ</span>

<span class="Translate">(7) پس برای چه حیران و سرگردانید و از کجا شما را آورده‌اند؟ <span class="description">(که امام و پیشوای خود را نشناخته با اینگونه سخنان زشت مخالفت او می‌نمایید)</span> آماده باشید برای رفتن بجنگ گروهی <span class="description">(شامیان)</span> که از حقّ <span class="description">(دور مانده)</span> حیران و سرگردان بوده آنرا نمی‌بینند و بظلم و ستم وادار شده از آن بر نمی‌گردند از کتاب خدا دورند <span class="description">(آنرا نمی‌فهمند)</span> از راه <span class="description">(راست)</span> بیرون می‌روند</span>

<span class="Revayat">مَا أَنتُم بِوَثِیقَةٍ یُعلَقُ بِهَا وَ لاَ زَوَافِرَ عِزٍّ یُعتَصَمُ إِلَیهَا لَبِئسَ حُشَّاشُ نَارِ اَلحَربِ أَنتُم</span>

<span class="Translate"><span class="description">(ولی افسوس)</span> (8) شما طرف اعتماد و اطمینان نیستید که بشود بآن تمسّک جست <span class="description">(غیرت و حمیّتی ندارید تا از شما یاری طلبم)</span> و نه یارانی هستید که <span class="description">(هنگام سختی)</span> از آنها همراهی در خواست شود شما بد هستید برای افروختن آتش جنگ <span class="description">(از تسلّط دشمن جلوگیری نمی‌کنید)</span></span>

<span class="Revayat">أُفٍّ لَکُم لَقَد لَقِیتُ مِنکُم بَرحاً یَوماً أُنَادِیکُم وَ یَوماً أُنَاجِیکُم فَلاَ أَحرَارُ صِدقٍ عِندَ اَلنِّدَاءِ وَ لاَ إِخوَانُ ثِقَةٍ عِندَ اَلنَّجَاءِ</span>

<span class="Translate">(9) افّ باد بر شما <span class="description">(از گفتار و کردار زشتتان به تنگ آمدم)</span> از شما بسختی و گرفتاری مبتلی شدم روزی <span class="description">(برای یاری دین)</span> شما را می‌خوانم، و روزی راز <span class="description">(جنگ با دشمن)</span> را می‌گویم در وقت خواندن مردن آزادۀ راستگویی نیستید <span class="description">(تا پاسخ مرا بدهید)</span> و هنگام راز گفتن برادران طرف اعتماد و اطمینانی نمی‌باشید <span class="description">(تا راز مرا نگاه داشته فاش نکنید )</span></span>


==خطبه 126- عدالت اقتصادی امام علیه السلام==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام لما عوتب علی تصییره الناس إسوة فی العطاء من غیر تفضیل أولی السابقات و الشرف</span>

<span class="Translate">126 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است در وقتی که از او به تندی پرسیدند که چرا عطاء و بخشش <span class="description">(بیت المال و صدقات و غنائم)</span> را میان مردم بالسّویّه تقسیم می‌نماید و اشخاصی را که سبقت در اسلام داشته و <span class="description">(در جنگها حاضر و یا)</span> دارای شرافت و بزرگی بودند برتری نمی‌دهد <span class="description">(سنّت و طریقۀ رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بر این بود که در تقسیم بیت المال میان مسلمانان فرق نمی‌گذاشت ابو بکر هم در زمان خلافتش بهمان رویّه رفتار کرد، ولی چون عمر بخلافت رسید سنّت آن حضرت را تغییر داده بعضی را بر دیگران برتری داد، و عثمان در خلافتش طریقۀ عمر را بسط داده به دلخواه خود بهر که هر چه می‌خواست می‌بخشید، و چون امیر المؤمنین علیه السّلام بخلافت ظاهریّه منصوب گردید به سنّت پیغمبر اکرم رفتار نمود، و این رویّه بر خلاف عادت و میل فتنه جویان بود باین سبب طلحه و زبیر نقض بیعت کرده از آن بزرگوار دوری نمودند و جمعی هم به معاویه پیوستند، پس گروهی از اصحاب به خدمت حضرت آمده درخواست نمودند که در تقسیم بیت المال بعضی را ترجیح دهد، امام علیه السّلام فرمود )</span></span>

<span class="Revayat">أَ تَأمُرُونِّی أَن أَطلُبَ اَلنَّصرَ بِالجَورِ فِیمَن وُلِّیتُ عَلَیهِ وَ اَللَّهِ لاَ أَطُورُ بِهِ مَا سَمَرَ سَمِیرٌ وَ مَا أَمَّ نَجمٌ فِی اَلسَّمَاءِ نَجماً</span>

<span class="Translate">(1) آیا دستور می‌دهید مرا که یاری بطلبم بظلم و ستم بر کسیکه زمامدار او شده‌ام‌؟ <span class="description">(بسنّت پیغمبر اکرم رفتار نکرده به زیر دستان ستم روا داشته خود را مشمول خشم پروردگار گردانم!)</span> سوگند بخدا این کار را نمی‌کنم مادامی که شب و روز دهر مختلف و ستاره‌ای در آسمان <span class="description">(با قوّۀ جاذبه)</span> ستاره‌ای را قصد می‌نماید <span class="description">(هرگز چنین نخواهم کرد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَو کَانَ اَلمَالُ لِی لَسَوَّیتُ بَینَهُم فَکَیفَ وَ إِنَّمَا اَلمَالُ مَالُ اَللَّهِ</span>

<span class="Translate">(2) اگر بیت المال مال شخص من هم بود آنرا بالسّویّه میان مسلمانان تقسیم می‌نمودم پس چگونه <span class="description">(یکی را بر دیگری امتیاز دهم)</span> و حال آنکه مال خدا است <span class="description">(و زیر دستان و مستمندان جیره خوار او هستند)</span>!</span>

<span class="Revayat">ثُمَّ قَالَ علیه‌السلام أَلاَ وَ إِنَّ إِعطَاءَ اَلمَالِ فِی غَیرِ حَقِّهِ تَبذِیرٌ وَ إِسرَافٌ وَ هُوَ یَرفَعُ صَاحِبَهُ فِی اَلدُّنیَا وَ یَضَعُهُ فِی اَلآخِرَةِ وَ یُکرِمُهُ فِی اَلنَّاسِ وَ یُهِینُهُ عِندَ اَللَّهِ</span>

<span class="Translate">(3) پس حضرت علیه السّلام <span class="description">(در مفاسد بخشیدن بیت المال بغیر مستحقّ‌)</span> فرمود: آگاه باشید که بخشیدن مال بغیر مستحقّ ناروا و اسراف است <span class="description">(خداوند سبحان در قرآن کریم س 17 ی 26 فرموده: «وَ لاٰ تُبَذِّر تَبذِیراً» ی 27 «إِنَّ اَلمُبَذِّرِینَ کٰانُوا إِخوٰانَ اَلشَّیٰاطِینِ‌» یعنی اسراف مکن و مال خود را در غیر رضای خدا پراکنده مساز، زیرا اسراف کنندگان برادران و یاران دیوان هستند)</span> و دادن مال بغیر مستحقّ دهنده اشرار در دنیا <span class="description">(بر حسب ظاهر)</span> بلند مرتبه می‌گرداند <span class="description">(گیرنده در پیش او برای خوش آمد اظهار کوچکی و فروتنی می‌نماید)</span> و در آخرت او را پائین می‌آورد <span class="description">(پست می‌سازد چون بیچارگی و عذاب همیشگی را در بر دارد)</span> و در میان مردم او را گرامی داشته و در نزد خدا خوارش می‌نماید <span class="description">(زیرا ارجمند نزد حقّ تعالی کسی است که بدستور او رفتار نماید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَم یَضَعِ اِمرُؤٌ مَالَهُ فِی غَیرِ حَقِّهِ وَ عِندَ غَیرِ أَهلِهِ إِلاَّ حَرَمَهُ اَللَّهُ شُکرَهُم وَ کَانَ لِغَیرِهِ وُدُّهُم فَإِن زَلَّت بِهِ اَلنَّعلُ یَوماً فَاحتَاجَ إِلَی مَعُونَتِهِم فَشَرُّ خَدِینٍ وَ أَلأَمُ خَلِیلٍ</span>

<span class="Translate">(4) و هیچ مردی مالش را بیجا صرف نکرد و بغیر مستحقّ نداد مگر آنکه خداوند او را از سپاسگزاری ایشان باز داشت و دوستی آنان برای غیر او بود پس اگر روزی نعل <span class="description">(کفش)</span> او بلغزد <span class="description">(پیش آمد بدی برای او رخ دهد)</span> و بیاری و همراهیشان نیازمند باشد آنها بدترین یار و سرزنش کننده ترین دوست می‌باشند</span>


==خطبه 127- بیان انحرافات خوارج==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام للخوارج أیضا</span>

<span class="Translate">127 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است ایضا در بارۀ خوارج <span class="description">(چون عقیده و مذهب خوارج نهروان این بود که هر که خطاء کرده گناهی مرتکب شود کافر است، و گمان کردند که تن دادن به حکمیّت حکمین گناه است به این جهت گفتند که امیر المؤمنین علیه السّلام، و اصحابش - العیاذ باللّه - کافر شده‌اند و آنجا را دار الکفر دانستند دست از اهل آن بر نداشته هر چه توانستند اگر چه بچه یا از چهار پایان بود می‌کشتند، پس امام علیه السّلام برای ابطال گفتارشان می‌فرماید)</span></span>

<span class="Revayat">فَإِن أَبَیتُم إِلاَّ أَن تَزعُمُوا أَنِّی أَخطَأتُ وَ ضَلَلتُ فَلِمَ تُضَلِّلُونَ عَامَّةَ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلی‌الله‌علیه‌وآله بِضَلاَلِی وَ تَأخُذُونَهُم بِخَطَائِی وَ تُکَفِّرُونَهُم بِذُنُوبِی</span>

<span class="Translate">(1) اگر مخالفت شما <span class="description">(با من)</span> برای اینست که گمان می‌کنید <span class="description">(در نصب حکمین و تن دادن به حکمیّت ایشان)</span> خطاء کرده و گمراه شده‌ام پس چرا همۀ امّت محمّد، صلّی اللّٰه علیه و آله، را به گمراهی من <span class="description">(به گمان خود)</span> گمراه می‌دانید و آنان را به خطای من می‌گیرید و به گناه من تکفیرشان می‌نمایید؟</span>

<span class="Revayat">سُیُوفُکُم عَلَی عَوَاتِقِکُم تَضَعُونَهَا مَوَاضِعَ اَلبُرءِ وَ اَلسُّقمِ وَ تَخلِطُونَ مَن أَذنَبَ بِمَن لَم یُذنِب</span>

<span class="Translate"><span class="description">(بطوریکه)</span> (2) شمشیرهاتان را که بر دوشهایتان است بر جاهای سلامت و هم بر مواضع بیماری فرود می‌آورید <span class="description">(مقصّر به گمان خود و بی تقصیر هر دو را می‌کشید)</span> و کسیرا که <span class="description">(به گمان شما)</span> گناه کرده با کسی که گناهی مرتکب نشده خلط می‌کنید</span>

<span class="Revayat">وَ قَد عَلِمتُم أَنَّ رَسُولَ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله رَجَمَ اَلزَّانِیَ اَلمُحصَنِ ثُمَّ صَلَّی عَلَیهِ ثُمَّ وَرَّثَهُ أَهلَهُ وَ قَتَلَ اَلقَاتِلَ وَ وَرَّثَ مِیرَاثَهُ أَهلَهُ وَ قَطَعَ اَلسَّارِقَ وَ جَلَّدَ اَلزَّانِیَ غَیرَ اَلمُحصَنِ ثُمَّ قَسَّمَ عَلَیهِمَا مِنَ اَلفَیءِ وَ نَکَحَا اَلمُسلِمَاتِ فَأَخَذَهُم رَسُولُ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله بِذُنُوبِهِم وَ أَقَامَ حَقَّ اَللَّهِ فِیهِم وَ لَم یَمنَعهُم سَهمَهُم مِنَ اَلإِسلاَمِ وَ لَم یُخرِج أَسمَاءَهُم مِن بَینِ أَهلِهِ</span>

<span class="Translate">و (3) <span class="description">(همه را کافر می‌پندارید، در صورتیکه شرع مقدّس اسلام هیچکس را بارتکاب گناه اگر چه کبیره باشد کافر نمی‌داند، چنانکه)</span> می‌دانید رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله زناء کننده‌ای را که همسر داشت سنگسار کرد و بعد بر او نماز گزارده و <span class="description">(با اینکه عقیدۀ شما بر این است که کفر مانع از ارث بردن است و اگر چه وارث مسلمان باشد)</span> میراثش را به کسان او داد و قاتل را کشت وارث او را بوارثش تقسیم کرد و دست دزد را برید و زناء کنندۀ بی همسر را تازیانه زد بعد از آن از مالی که مسلمانها به غنیمت آورده بودند بایشان قسمت داده و آنان هم زنهای مسلمان را بنکاح خود در آوردند پس <span class="description">(اگر زناء و آدم کشی و دزدی که گناه کبیره است موجب کفر می‌گشت، پیغمبر اکرم بر زانی نماز نمی‌خواند وارث او و قاتل را به کسانشان نمی‌پرداخت و یا بزناء کنندۀ بی همسر و دزد دست بریده از غنیمت قسمت نداده و آنها زنهای مسلمان را به نکاحشان در نمی‌آوردند، زیرا نماز خواندن بر کافر جائز نیست و کفر از جملۀ موانع ارث بردن و همسری با زن مسلمان و بهره بردن از غنیمت است)</span> رسولخدا صلّی اللّٰه علیه و آله ایشان را <span class="description">(کافر ندانسته، بلکه)</span> به گناهانشان گرفته حقّ خدا را در بارۀ آنان جاری ساخت و از بهرۀ آنها از اسلام جلوگیری ننمود و اسمشان را از بین مسلمانان خارج نفرمود <span class="description">(پس اگر شما خود را مسلمان و پیرو این پیغمبر می‌دانید چرا بمحض توهّم گناه مسلمان را کافر دانسته جان و مالشان را مباح می‌پندارید)</span></span>

<span class="Revayat">ثُمَّ أَنتُم شِرَارُ اَلنَّاسِ وَ مَن رَمَی بِهِ اَلشَّیطَانُ مَرَامِیَهُ وَ ضَرَبَ بِهِ تِیهَهُ</span>

<span class="Translate">(4) پس <span class="description">(از این برای توبیخ و سرزنش آنها می‌فرماید:)</span> شما بدترین مردم و بدترین کسی می‌باشید که شیطان او را به گمراهیهای خود <span class="description">(نادانی و باور نکردن به نادانی خود)</span> پرتاب کرده و به حیرت و سرگردانی وا داشته است</span>

<span class="Revayat">وَ سَیَهلِکُ فِیَّ صِنفَانِ مُحِبٌّ مُفرِطٌ یَذهَبُ بِهِ اَلحُبُّ إِلَی غَیرِ اَلحَقِّ وَ مُبغِضٌ مُفرِطٌ یَذهَبُ بِهِ اَلبُغضُ إِلَی غَیرِ اَلحَقِّ وَ خَیرُ اَلنَّاسِ فِیَّ حَالاً اَلنَّمَطُ اَلأَوسَطُ فَالزَمُوهُ وَ اِلزَمُوا اَلسَّوَادَ اَلأَعظَمَ فَإِنَّ یَدَ اَللَّهِ عَلَی اَلجَمَاعَةِ</span>

<span class="Translate">(5) و <span class="description">(بر اثر پیروی از شیطان)</span> بزودی دو طایفه در بارۀ من هلاک خواهند شد: یکی دوستی که در دوستی افراط کند بطوریکه محبّت بی‌اندازه او را براه باطل بکشد <span class="description">(مانند اینکه او را خدا یا پیغمبر بداند)</span> و دیگر دشمنی که از حدّ تجاوز کرده دشمنی بی اندازه او را بغیر حقّ وا دارد <span class="description">(مانند خوارج و نواصب)</span> و بهترین مردم در بارۀ من گروه میانه می‌باشند <span class="description">(که نه بالوهیّت او قائل بوده نه دشمنی می‌نمایند، مانند امامیّه که آن بزرگوار را امام و پیشوا و وصّی پیغمبر اکرم دانسته و او و یازده فرزندش را معصوم و منزّه از هر گناهی می‌شناسند)</span> پس همراه این گروه میانه بوده از سواد اعظم <span class="description">(پیروان سلطان عادل)</span> پیروی کنید، زیرا دست خدا بر سر <span class="description">(این)</span> جماعت است</span>

<span class="Revayat">وَ إِیَّاکُم وَ اَلفُرقَةَ فَإِنَّ اَلشَّاذَّ مِنَ اَلنَّاسِ لِلشَّیطَانِ کَمَا أَنَّ اَلشَّاذَّ مِنَ اَلغَنَمِ لِلذِّئبِ</span>

<span class="Translate">(6) و بر حذر باشید از مخالفت و جدائی <span class="description">(با ایشان)</span> زیرا تنها و یکسو شدۀ از مردم دچار شیطان است، چنانکه تنها ماندۀ از گوسفند طعمۀ گرگ می‌باشد</span>

<span class="Revayat">أَلاَ مَن دَعَا إِلَی هَذَا اَلشِّعَارِ فَاقتُلُوهُ وَ لَو کَانَ تَحتَ عِمَامَتِی هَذِهِ</span>

<span class="Translate">(7) آگاه باشید هر که کسی را باین رویّه دعوت کند <span class="description">(بدعتی در دین قرار دهد)</span> او را بکشید اگر چه در زیر عمامۀ من باشد <span class="description">(بدعت گزار را باید کشت اگر چه من باشم)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّمَا حُکِّمَ اَلحَکَمَانِ لِیُحیِیَا مَا أَحیَا اَلقُرآنُ وَ یُمِیتَا مَا أَمَاتَ اَلقُرآنُ وَ إِحیَاؤُهُ اَلاِجتِمَاعُ عَلَیهِ وَ إِمَاتَتُهُ اَلاِفتِرَاقُ عَنهُ فَإِن جَرَّنَا اَلقُرآنُ إِلَیهِمُ اِتَّبَعنَاهُم وَ إِن جَرَّهُم إِلَینَا اِتَّبَعُونَا</span>

<span class="Translate"><span class="description">(پس از آن در موضوع حکمیّت می‌فرماید:)</span> (8) و جز این نیست که حکمین حاکم شدند که زنده کنند آنچه قرآن زنده کرده و بمیرانند آنچه قرآن میرانیده و زنده کردن قرآن هم آهنگی <span class="description">(عمل کردن)</span> بر آنست و میرانیدن آن جدائی <span class="description">(رفتار نکردن)</span> از آنست پس اگر قرآن ما را بسوی ایشان بکشد از آنها پیروی می‌کنیم و اگر آنها را بسوی ما بکشد پیرو ما باشند <span class="description">(بدیهی است که قرآن آنها را بسوی ما می‌کشاند، و لیکن حکمین با آن مخالفت کرده زنده نکردند آنچه قرآن زنده کرده و نمیراندند آنچه آن میرانیده)</span></span>

<span class="Revayat">فَلَم آتِ لاَ أَبَا لَکُم بُجراً وَ لاَ خَتَلتُکُم عَن أَمرِکُم وَ لاَ لَبَّستُهُ عَلَیکُم إِنَّمَا اِجتَمَعَ رَأیُ مَلَئِکُم عَلَی اِختِیَارِ رَجُلَینِ أَخَذنَا عَلَیهِمَا أَلاَّ یَتَعَدَّیَا اَلقُرآنَ فَتَاهَا عَنهُ وَ تَرَکَا اَلحَقَّ وَ هُمَا یُبصِرَانِهِ وَ کَانَ اَلجَورُ هَوَاهُمَا فَمَضَیَا عَلَیهِ</span>

<span class="Translate">(9) پس - ای بی‌پدرها - من شرّی بجا نیاوردم و شما را فریب نداده باشتباه نیانداختم بلکه رأی و اندیشۀ خودتان بود که این دو مرد <span class="description">(ابو موسی و عمرو ابن عاص)</span> را اختیار نمودید، ما هم از آنها پیمان گرفتیم که از قرآن تعدّی و تجاوز ننمایند ولی آنان گمراه گشته دست از حقّ شستند و حال آنکه هر دو بحقّ بینا بودند و ظلم و ستم آنها <span class="description">(رفتار کردن بر خلاف دستور خدا)</span> از روی هوای نفس بود که بآن رفتار نمودند</span>

<span class="Revayat">وَ قَد سَبَقَ اِستِثنَاؤُنَا عَلَیهِمَا فِی اَلحُکُومَةِ بِالعَدلِ وَ اَلصَّمدِ لِلحَقِّ سُوءَ رَأیِهِمَا وَ جَورَ حُکمِهِمَا</span>

<span class="Translate">(10) و پیشتر <span class="description">(در صلح نامه)</span> پیمان گرفتیم که حکومت باید از روی عدل و درستی بوده حقّ را در نظر داشته باشند، ولی بد رأیی و حکومت کردن ایشان از روی ظلم و ستم میان ما و آنها جدائی انداخته <span class="description">(چون بر خلاف قرارداد رفتار نمودند سزاوار توبیخ و سرزنش هستند )</span></span>


==خطبه 128- بیان حوادث سخت آینده==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام فیما یخبر به عن الملاحم بالبصرة</span>

<span class="Translate">128 - از سخنان آن حضرت علیه السَّلام است <span class="description">(بعد از جنگ جمل در بصره فرموده و از جملۀ اخبار غیبیّه می‌باشد)</span> که از پیش آمدهای سخت در بصره خبر می‌دهد <span class="description">(و در آن بخروج صاحب زنج یعنی امیر زنگیان علیّ بن محمّد برقعی اشاره می‌فرماید، و مخاطب آن بزرگوار أحنف است و آن لقب صخر ابن قیس ابن معاویه از قبیلۀ بنی تمیم و از اهل بصره که کنیۀ او ابو بحر و از بزرگان اصحاب امیر المؤمنین و رئیس بنی تمیم بوده است. دعوت حضرت رسول صلّی اللّٰه علیه و آله، را بنی تمیم اجابت ننموده بودند، ابتداء او مسلمان شد و دیگران را هم مسلمان نمود، چون این خبر به پیغمبر رسید در بارۀ او دعاء فرمود، خلاصه بعلم و حکمت و اوصاف پسندیده معروف و در جنگ صفّین حاضر بود و بعد از امام علیه السّلام هم تا زمان حکومت مصعب ابن زبیر بر عراق حیات داشت، و در سنۀ شصت و هفت در کوفه وفات یافت)</span></span>

<span class="Revayat">یَا أَحنَفُ کَأَنِّی بِهِ وَ قَد سَارَ بِالجَیشِ اَلَّذِی لاَ یَکُونُ لَهُ غُبَارٌ وَ لاَ لَجَبٌ وَ لاَ قَعقَعَةُ لُجُمٍ وَ لاَ حَمحَمَةُ خَیلٍ یُثِیرُونَ اَلأَرضَ بِأَقدَامِهِم کَأَنَّهَا أَقدَامُ اَلنَّعَامِ یومئ بذلک إلی صاحب الزنج</span>

<span class="Translate">(1) ای احنف، مانند آنست که من او را <span class="description">(رئیس لشگر زنگیان را)</span> می‌بینم در حالتی که با لشگری خروج میکنند که گرد و غبار و غوغاء و هیاهو و صدای لجام و آواز اسبها ندارند <span class="description">(دارای اسب و اسلحه نیستند)</span> به قدمهای خود زمین را می‌کوبند <span class="description">(فتنه و فساد بسیار بر پا میکنند)</span> قدمهاشان <span class="description">(از جهة پهنی و کوتاهی و فراخی انگشت)</span> مانند قدمهای شتر مرغان است <span class="description">(سیّد رضیّ فرماید:)</span> امام علیه السّلام باین بیان بخروج رئیس زنگیان اشاره می‌فرماید <span class="description">(تاریخ نویسان گفته‌اند که او از اهل شهر ری بود و خود را علویّ می‌دانست و مدّعی بود که پدرش محمّد ابن احمد ابن عیسی ابن زید ابن علیّ‌ ابن الحسین ابن علیّ ابن ابی طالب است و بیشتر خصوصا طالبیّین در نسب او طعن زده آنرا درست نمی‌دانستند، زیرا علمای انساب متّفقند بر اینکه او علیّ ابن محمّد ابن عبد الرّحیم است و جدّ مادرش محمّد ابن حکیم اسدی از اهل کوفه و از کسانی است که با زید ابن علیّ ابن الحسین بر هشام ابن عبد الملک خروج کرد و پس از کشته شدن زید فرار کرده بشهر ری رفته در قریه‌ای که آنرا ورزنین می‌نامیدند اقامت نمود و در این قریه علیّ ابن محمّد رئیس زنگیان بدنیا آمد و جدّ او عبد الرّحیم در طالقان تولّد یافت، پس از آنکه به عراق رفت کنیزی خریداری کرد که از او محمّد پدر علیّ متولّد گردید، خلاصه در سال دویست و پنجاه و پنج آهنگ بصره نمود و غلامان زنگی را که کارکنان اهل بصره بودند بیاری خود دعوت نمود و بدستور او روز معیّنی باتّفاق خواجه‌های خود را کشته دور او گرد آمده انواع فتنه و فساد بر اهل بصره وارد ساختند، و اینکه به برقعیّ مشهور شد برای آنست که برقع «نقاب» برو می‌انداخت)</span></span>

<span class="Revayat">ثُمَّ قَالَ علیه‌السلام وَیلٌ لِسِکَکِکُمُ اَلعَامِرَةِ وَ اَلدُّورِ اَلمُزَخرَفَةِ اَلَّتِی لَهَا أَجنِحَةٌ کَأَجنِحَةِ اَلنُّسُورِ وَ خَرَاطِیمُ کَخَرَاطِیمِ اَلفِیَلَةِ مِن أُولَئِکَ اَلَّذِینَ لاَ یُندَبُ قَتِیلُهُم وَ لاَ یُفقَدُ غَائِبُهُم</span>

<span class="Translate">(2) پس از آن امام علیه السّلام فرمود: وای بر کوچه‌های آباد و خانه‌های آراستۀ شما که دارای بالها <span class="description">(کنکره‌ها)</span> است مانند بالهای کرکسان و دارای خرطومها <span class="description">(ناودانها)</span> است چون خرطومهای پیلان از آن لشگر که <span class="description">(همۀ آنها را خراب و ویران میکنند)</span> بر کشته‌های ایشان کسی گریه نمی‌کند <span class="description">(زیرا همه غلام سیاه بوده خویشاوندان ندارند تا بر کشته‌هاشان گریه کنند)</span> و از غائب آنها جستجو نمی‌شود <span class="description">(چون کسی از آنان کشته شود بر اثر سنگدلی دیگری بجای او می‌آید بدون اینکه از کشته شده پرسشی نماید)</span></span>

<span class="Revayat">أَنَا کَابُّ اَلدُّنیَا لِوَجهِهَا وَ قَادِرُهَا بِقَدرِهَا وَ نَاظِرُهَا بِعَینِهَا منه و یومئ به إلی وصف الأتراک</span>

<span class="Translate">(3) من دنیا را برو انداخته‌ام و مقدار آنرا اندازه گرفته‌ام <span class="description">(بظاهر و باطن و گذشته و آیندۀ آن دانا هستم)</span> و به حقیقت آن بینا می‌باشم <span class="description">(بی اعتباری و بیوفائی آنرا در هر زمان می‌بینم )</span> قسمتی‌از این سخنان است که تا تاران <span class="description">(و مغولها و خونریزیهایی که بدست ایشان و مسلمانان واقع شده و در کتب و تواریخ ثبت است)</span> را وصف می‌فرماید</span>

<span class="Revayat">کَأَنِّی أَرَاهُم قَوماً کَأَنَّ وُجُوهَهُمُ اَلمَجَانُّ اَلمُطرَقَةُ یَلبَسُونَ اَلسَّرَقَ وَ اَلدِّیبَاجَ وَ یَعتَقِبُونَ اَلخَیلَ اَلعِتَاقَ</span>

<span class="Translate">(4) مانند آنست که من آنها را می‌بینم گروهی هستند که چهره‌هاشان مانند سپر <span class="description">(پهن و گرد و)</span> چکّش خورده <span class="description">(پر گوشت و نشانه‌دار)</span> است لباسهای ابریشمین و دیبا می‌پوشند و اسبهای نیکو یدک می‌کشند</span>

<span class="Revayat">وَ یَکُونُ هُنَاکَ اِستِحرَارُ قَتلٍ حَتَّی یَمشِیَ اَلمَجرُوحُ عَلَی اَلمَقتُولِ وَ یَکُونَ اَلمُفلِتُ أَقَلَّ مِنَ اَلمَأسُورِ فَقَالَ لَهُ بَعضُ أَصحَابِهِ لَقَد أُعطِیتَ یَا أَمِیرَ اَلمُؤمِنِینَ عِلمَ اَلغَیبِ فَضَحِکَ علیه‌السلام وَ قَالَ لِلرَّجُلِ وَ کَانَ کَلبِیّاً</span>

<span class="Translate">(5) و در آنجا <span class="description">(که وارد میشوند)</span> خونریزی بسیار سخت واقع میشود بطوریکه زخم خورده بروی کشته راه می‌رود و گریختۀ <span class="description">(از چنگ آنها)</span> کمتر از اسیر شده می‌باشد <span class="description">(بیشتر مردم بظلم و ستم ایشان مبتلی بوده راه فراری ندارند)</span> یکی از اصحاب آن بزرگوار <span class="description">(توهّم کرد که آنچه حضرت از اخبار غیبیّه می‌فرماید بدون معلّم و از پیش خود می‌باشد، از این جهت)</span> گفت یا امیر المؤمنین: خداوند بتو علم غیب عطاء فرموده امام علیه السّلام خندید و برای <span class="description">(دفع توهّم)</span> آن مرد که از قبیلۀ کلب بود فرمود</span>

<span class="Revayat">یَا أَخَا کَلبٍ لَیسَ هُوَ بِعِلمِ غَیبٍ وَ إِنَّمَا هُوَ تَعَلُّمٌ مِن ذِی عِلمٍ</span>

<span class="Translate">(6) ای برادر کلبی آنچه گفتم علم غیب نیست بلکه تعلّم و آموختنی است <span class="description">(که آنرا)</span> از صاحب علم و دانش <span class="description">(رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرا گرفته‌ام)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّمَا عِلمُ اَلغَیبِ عِلمُ اَلسَّاعَةِ وَ مَا عَدَّدَهُ اَللَّهُ سُبحَانَهُ بِقَولِهِ إِنَّ اَللّٰهَ عِندَهُ عِلمُ اَلسّٰاعَةِ اَلآیَةَ</span>

<span class="Translate">(7) و علم غیب منحصر است به دانستن وقت قیامت و آنچه خداوند سبحان در گفتارش شمرده است <span class="description">(س 31 ی 34)</span>: «إِنَّ اَللّٰهَ عِندَهُ عِلمُ اَلسّٰاعَةِ وَ یُنَزِّلُ اَلغَیثَ وَ یَعلَمُ مٰا فِی اَلأَرحٰامِ وَ مٰا تَدرِی نَفسٌ مٰا ذٰا تَکسِبُ غَداً وَ مٰا تَدرِی نَفسٌ بِأَیِّ أَرضٍ تَمُوتُ إِنَّ اَللّٰهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ» یعنی نزد خدا است دانستن وقت قیامت و وقتی که باران می‌فرستد و میداند آنچه در رحم مادرها است و هیچکس نمی‌داند فردا چه میکند و به کدام زمین می‌میرد، و بتحقیق خداوند دانا و آگاه است</span>

<span class="Revayat">فَیَعلَمُ سُبحَانَهُ مَا فِی اَلأَرحَامِ مِن ذَکَرٍ أَو أُنثَی وَ قَبِیحٍ أَو جَمِیلٍ وَ سَخِیٍّ أَو بَخِیلٍ وَ شَقِیٍّ أَو سَعِیدٍ وَ مَن یَکُونُ فِی اَلنَّارِ حَطَباً أَو فِی اَلجِنَانِ لِلنَّبِیِّینَ مُرَافِقاً</span>

<span class="Translate">(8) پس خداوند سبحان میداند آنچه در رحمها است، پسر است یا دختر، زشت است یا نیکو، بخشنده است یا بخیل، بدبخت است یا نیک‌بخت و میداند چه کسی هیزم آتش دوزخ است یا با پیغمبران یار و همنشین در درجات بهشت</span>

<span class="Revayat">فَهَذَا عِلمُ اَلغَیبِ اَلَّذِی لاَ یَعلَمُهُ أَحَدٌ إِلاَّ اَللَّهُ وَ مَا سِوَی ذَلِکَ فَعِلمٌ عَلَّمَهُ اَللَّهُ نَبِیَّهُ صلی‌الله‌علیه‌وآله فَعَلَّمَنِیهِ وَ دَعَا لِی بِأَن یَعِیَهُ صَدرِی وَ تَضطَمَّ عَلَیهِ جَوَانِحِی</span>

<span class="Translate">(9) پس اینها که شمرده شد <span class="description">(و یکی از آنها را بر سبیل مثال شرح دادیم)</span> علم غیب است که هیچکس نمی‌داند آنرا مگر خدا <span class="description">(کنایه از اینکه آنچه از این نوع علوم به پیغمبر وحی رسیده و او هم بمن آموخته مأمور به فاش کردن نیستیم، پس مانند آنست که نمی‌دانیم)</span> ولی غیر از اینها پس علمی است که خداوند به پیغمبر خود، صلّی اللّٰه علیه و آله، یاد داد <span class="description">(فاش کردن آنرا اجازه فرمود)</span> و او هم بمن آموخت و دعاء کرد که سینۀ من آنرا نگاه‌داشته و پهلوهایم احاطه‌اش نماید <span class="description">(حفظ کرده آنرا ضبط نمایم )</span></span>


==خطبه 129- پیمانه ها و ترازوها==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام فی ذکر المکاییل و الموازین</span>

<span class="Translate">129 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است راجع به پیمانها و ترازوها <span class="description">(ولی چیزی از این مقوله در آن نقل نشده، شاید سبب اینست که چون رویّۀ سیّد رضیّ علیه الرحمة بر این بوده که همۀ فرمایشهای امام علیه السّلام را ذکر ننماید بلکه گلچین کرده، لذا ممکن است قسمتی که راجع باین عنوان بوده ساقط نموده، و شاید هم سیّد تصرّفی در آن ننموده، بلکه این عنوان مستفاد است از جملۀ أین المتورّعون فی مکاسبهم، و المتنزّهون فی مذاهبهم یعنی کجایند پرهیزکاران در تجارت و داد و ستدهای خود، و پاکان آراسته‌ها در کردارشان. و شاید از کم فروشی مردم نزد آن بزرگوار سخن در میان آمده که این کار زشت شعار بوده حضرت این خطبه را فرموده)</span></span>

<span class="Revayat">عِبَادَ اَللَّهِ إِنَّکُم وَ مَا تَأمُلُونَ مِن هَذِهِ اَلدُّنیَا أَثوِیَاءُ مُؤَجَّلُونَ وَ مَدِینُونَ مُقتَضَونَ أَجَلٌ مَنقُوصٌ وَ عَمَلٌ مَحفُوظٌ</span>

<span class="Translate">(1) بندگان خدا، شما و آرزوهایتان از این دنیا مهمانان هستید که مدّت مهمانیتان معلوم شده و دام دارانی می‌باشید که بستانکار <span class="description">(وامش را)</span> از شما مطالبه میکند، و مدّت مهمانیتان اندک و وامتان عمل <span class="description">(عبادت و بندگی)</span> است که <span class="description">(نزد نویسندگان)</span> محفوظ است</span>

<span class="Revayat">فَرُبَّ دَائِبٍ مُضَیِّعٌ وَ رُبَّ کَادِحٍ خَاسِرٌ</span>

<span class="Translate">(2) پس چه بسیار کوشندۀ در عملی است که <span class="description">(آنرا)</span> ضائع میکند <span class="description">(مانند رئاء کاران)</span> و چه بسیار رنج برنده‌ای است که <span class="description">(از آن)</span> زیان می‌برد <span class="description">(چون خوارج و نواصب)</span></span>

<span class="Revayat">وَ قَد أَصبَحتُم فِی زَمَنٍ لاَ یَزدَادُ اَلخَیرُ فِیهِ إِلاَّ إِدبَاراً وَ اَلشَّرُّ فِیهِ إِلاَّ إِقبَالاً وَ اَلشَّیطَانُ فِی هَلاَکِ اَلنَّاسِ إِلاَّ طَمَعاً فَهَذَا أَوَانٌ قَوِیَت عُدَّتُهُ وَ عَمَّت مَکِیدَتُهُ وَ أَمکَنَت فَرِیسَتُهُ</span>

<span class="Translate">(3) و شما در روزگاری واقع شده‌اید که خیر و نیکوئی بآن پشت کرده و شرّ و بدی بآن رو آورده و شیطان بهلاک و تباه نمودن مردم طمع دارد پس اکنون هنگامی است که اسباب کار او قوّت گرفته و مکر و حیله‌اش بهمه جا راه یافته شکار کردنش آسان شده است</span>

<span class="Revayat">اِضرِب بِطَرفِکَ حَیثُ شِئتَ مِنَ اَلنَّاسِ فَهَل تُبصِرُ إِلاَّ فَقِیراً یُکَابِدُ فَقراً أَو غَنِیّاً بَدَّلَ نِعمَةَ اَللَّهِ کُفراً أَو بَخِیلاً اِتَّخَذَ اَلبُخلَ بِحَقِّ اَللَّهِ وَفراً أَو مُتَمَرِّداً کَأَنَّ بِأُذُنِهِ عَن سَمعِ اَلمَوَاعِظِ وَقراً</span>

<span class="Translate">(4) بمردم هر جا که خواهی درست نظر کن آیا هیچ می‌بینی مگر فقیری که از فقر و درویشی رنج می‌برد <span class="description">(شکیبائی ندارد و بآنچه خدا خواسته راضی نیست)</span> یا ثروتمندی که شکر نعمت خدا بجا نیاورده کفران میکند یا بخیلی که برای زیاد کردن دارائی بمال خدا بخل می‌ورزد یا متمرّد و سرکشی که گویا گوش او برای شنیدن پند و اندرزها سنگین است‌؟</span>

<span class="Revayat">أَینَ خِیَارُکُم وَ صُلَحَاؤُکُم وَ أَحرَارُکُم وَ سُمَحَاؤُکُم وَ أَینَ اَلمُتَوَرِّعُونَ فِی مَکَاسِبِهِم وَ اَلمُتَنَزِّهُونَ فِی مَذَاهِبِهِم أَ لَیسَ قَد ظَعَنُوا جَمِیعاً عَن هَذِهِ اَلدُّنیَا اَلدَّنِیَّةِ وَ اَلعَاجِلَةِ اَلمُنَغَّصَةِ</span>

<span class="Translate">(5) کجایند نیکان و شایستگان شما و آزاد مردان و کرم دارانتان و کجایند پرهیزکاران در داد و ستد و پاکان در کردارشان‌؟ آیا همگی از این دنیای پست و سرای رنج و بدبختی با شتاب کوچ نکردند؟</span>

<span class="Revayat">وَ هَل خُلِّفتُم إِلاَّ فِی حُثَالَةٍ لاَ تَلتَقِی إِلاَّ بِذَمِّهِمُ اَلشَّفَتَانِ اِستِصغَاراً لِقَدرِهِم وَ ذَهَاباً عَن ذِکرِهِم فَ إِنّٰا لِلّٰهِ وَ إِنّٰا إِلَیهِ رٰاجِعُونَ</span>

<span class="Translate">(6) و آیا جانشین شده‌اید شما در میان مردم نخالۀ بد که از جهت پستی و بی‌لیاقتی و سزاوار نبودن ذکر نام ایشان دو لب در توبیخ و سرزنش آنان روی هم نمی‌افتد <span class="description">(شما که جانشین آن نیکان هستید به قدری رذل و پست می‌باشید که برای نبردن نامتان مذمّت از شما هم سزاوار نیست)</span> پس <span class="description">(در این مصیبت باید بگوئیم:)</span> «إِنّٰا لِلّٰهِ وَ إِنّٰا إِلَیهِ رٰاجِعُونَ‌» یعنی ما همه بندگان خدا و مملوک او هستیم و بسوی حکم و فرمان او باز می‌گردیم</span>

<span class="Revayat">ظَهَرَ اَلفَسَادُ فَلاَ مُنکِرٌ مُغَیِّرٌ وَ لاَ زَاجِرٌ مُزدَجِرٌ أَ فَبِهَذَا تُرِیدُونَ أَن تُجَاوِرُوا اَللَّهَ فِی دَارِ قُدسِهِ وَ تَکُونُوا أَعَزَّ أَولِیَائِهِ عِندَهُ</span>

<span class="Translate">(7) فساد و تباهکاری نمایان شده است <span class="description">(معروف منکر و منکر معروف گردیده)</span> پس نیست شخصی که آنرا تغییر دهد، و نه منع کننده‌ای که از آن نهی نماید!! <span class="description">(امر بمعروف و نهی از منکر نمی‌کنید و)</span> با این رویّه می‌خواهید در بهشت در جوار رحمت خدا و از ارجمندترین دوستان او باشید؟</span>

<span class="Revayat">هَیهَاتَ لاَ یُخدَعُ اَللَّهُ عَن جَنَّتِهِ وَ لاَ تُنَالُ مَرضَاتُهُ إِلاَّ بِطَاعَتِهِ</span>

<span class="Translate">(8) چه دور و نادرست است اندیشۀ شما!! خدا را برای رفتن ببهشت او <span class="description">(با کردار زشت و گفتن اینکه رحیم و کریم و آمرزنده است)</span> نمی‌توان فریب داد و رضاء و خوشنودی او بدست نمی‌آید مگر بطاعت و بندگی کردن</span>

<span class="Revayat">لَعَنَ اَللَّهُ اَلآمِرِینَ بِالمَعرُوفِ اَلتَّارِکِینَ لَهُ وَ اَلنَّاهِینَ عَنِ اَلمُنکَرِ اَلعَامِلِینَ بِهِ</span>

<span class="Translate">(9) خدا لعنت کند <span class="description">(از رحمتش دور گرداند)</span> کسانی را که بمعروف امر میکنند و خود آنرا بجا نمی‌آورند و منکر را نهی می‌نمایند و خود مرتکب آن میشوند</span>


==خطبه 130- به ابوذر هنگام تبعید به ربذه==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام لأبی ذر رحمه الله لما أخرج إلی الربذة</span>

<span class="Translate">130 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است که بابی ذرّ، رحمه اللّه، فرموده هنگامیکه او را <span class="description">(از مدینه)</span> به ربذه اخراج نمودند</span>

<span class="Revayat">یَا أَبَا ذَرٍّ إِنَّکَ غَضِبتَ لِلَّهِ فَارجُ مَن غَضِبتَ لَهُ</span>

<span class="Translate">(1) ای ابوذرّ تو برای <span class="description">(رضاء و خوشنودی)</span> خدا بخشم آمدی، پس امیدوار باش به آن که برای او خشمگین شدی</span>

<span class="Revayat">إِنَّ اَلقَومَ خَافُوکَ عَلَی دُنیَاهُم وَ خِفتَهُم عَلَی دِینِکَ فَاترُک فِی أَیدِیهِم مَا خَافُوکَ عَلَیهِ وَ اُهرُب مِنهُم بِمَا خِفتَهُم عَلَیهِ</span>

<span class="Translate">(2) این قوم <span class="description">(عثمان و معاویه و پیروانشان)</span> بر دنیای خود از تو ترسیدند <span class="description">(چون بر خلاف سنّت و طریقۀ پیغمبر اکرم رفتار میکنند مبادا ایشان را مفتضح و رسوا کنی)</span> و تو بر دین خود از آنها ترسیدی <span class="description">(که مبادا فریب خورده از آنان پیروی کنی)</span> پس آنچه که برای آن از تو می‌ترسند بدستشان ده <span class="description">(از دنیای آنها چشم بپوش)</span> و برای آنچه که بر آن می‌ترسی از ایشان بگریز</span>

<span class="Revayat">فَمَا أَحوَجَهُم إِلَی مَا مَنَعتَهُم وَ مَا أَغنَاکَ عَمَّا مَنَعُوکَ وَ سَتَعلَمُ مَنِ اَلرَّابِحُ غَداً وَ اَلأَکثَرُ حُسَّداً</span>

<span class="Translate">(3) چه بسیار نیازمند بآنچه تو آنها را منع نمودی <span class="description">(از منکرات نهی کردی و در آن فوائد بیشماری است که همه بآن احتیاج دارند)</span> و چه بسیار بی‌نیازی از آنچه <span class="description">(دنیایی)</span> که ترا منع نمودند و زود است که فردا <span class="description">(روز رستخیز)</span> بدانی سود از آن کیست، و چه کسی رشک بسیار می‌برد</span>

<span class="Revayat">وَ لَو أَنَّ اَلسَّمَاوَاتِ وَ اَلأَرَضِینَ کَانَتَا عَلَی عَبدٍ رَتقاً ثُمَّ اِتَّقَی اَللَّهَ لَجَعَلَ اَللَّهُ لَهُ مِنهُمَا مَخرَجاً</span>

<span class="Translate">(4) و اگر آسمانها و زمینها بر بنده‌ای بسته شود، پس آن بنده خدا ترس و پرهیزکار باشد خداوند برای او راه خلاصی قرار دهد <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 65 ی 2 می‌فرماید: «وَ مَن یَتَّقِ اَللّٰهَ یَجعَل لَهُ مَخرَجاً» ی 3 «وَ یَرزُقهُ مِن حَیثُ لاٰ یَحتَسِبُ‌» یعنی هر که از خدا ترسیده پرهیزکار باشد برای او راه نجات قرار دهد، و روزی می‌دهد باو از جائیکه گمان ندارد)</span></span>

<span class="Revayat">لاَ یُونِسَنَّکَ إِلاَّ اَلحَقُّ وَ لاَ یُوحِشَنَّکَ إِلاَّ اَلبَاطِلُ فَلَو قَبِلتَ دُنیَاهُم لَأَحَبُّوکَ وَ لَو قَرَضتَ مِنهَا لَأَمِنُوکَ</span>

<span class="Translate">(5) با تو انس نمی‌گیرد مگر حقّ‌، و از تو نمی‌رمد مگر باطل پس اگر دنیای ایشان را می‌پذیرفتی <span class="description">(با آنان همکاری می‌کردی)</span> ترا دوست می‌داشتند و اگر از دنیا چیزی برای خود جدا می‌نمودی <span class="description">(دنیا پرست بودی)</span> ترا در امان می‌گذاشتند <span class="description">(این همه آزار ترا روا نمی‌داشتند )</span></span>


==خطبه 131- خطبه «منبریّه»==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">131 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در توبیخ و سرزنش اصحاب و اشاره ببعض از صفات خود)</span></span>

<span class="Revayat">أَیَّتُهَا اَلنُّفُوسُ اَلمُختَلِفَةُ وَ اَلقُلُوبُ اَلمُتَشَتِّتَةُ اَلشَّاهِدَةُ أَبدَانُهُم وَ اَلغَائِبَةُ عَنهُم عُقُولُهُم أَظأَرُکُم عَلَی اَلحَقِّ وَ أَنتُم تَنفِرُونَ عَنهُ نُفُورَ اَلمِعزَی مِن وَعوَعَةِ اَلأَسَدِ</span>

<span class="Translate">(1) ای مردم گوناگون دارای دلهای پراکنده که <span class="description">(با هم متّفق نبوده)</span> بدنهاشان حاضر و عقلهاشان از آنها پنهان است با مهربانی تمام شما را بطرف حقّ سوق می‌دهم و از آن رم می‌کنید مانند رم کردن بز از آواز شیر!</span>

<span class="Revayat">هَیهَاتَ أَن أُطلِعَ بِکُم سَرَارَ اَلعَدلِ أَو أُقِیمَ اِعوِجَاجَ اَلحَقِّ</span>

<span class="Translate">(2) چه بسیار مشکل است که بکمک شما عدل پنهان را آشکار سازم یا حقّی که <span class="description">(گمراه کنندگان)</span> کج نموده‌اند راست گردانم</span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ إِنَّکَ تَعلَمُ أَنَّهُ لَم یَکُنِ اَلَّذِی کَانَ مِنَّا مُنَافَسَةً فِی سُلطَانٍ وَ لاَ اِلتِمَاسَ شَیءٍ مِن فُضُولِ اَلحُطَامِ وَ لَکِن لِنَرُدَّ اَلمَعَالِمَ مِن دِینِکَ وَ نُظهِرَ اَلإِصلاَحَ فِی بِلاَدِکَ فَیَأمَنَ اَلمَظلُومُونَ مِن عِبَادِکَ وَ تُقَامَ اَلمُعَطَّلَةُ مِن حُدُودِکَ</span>

<span class="Translate">(3) بار خدایا تو آگاهی آنچه از ما صادر شده <span class="description">(جنگها و زد و خوردها)</span> نه برای میل و رغبت در سلطنت و خلافت بوده و نه برای بدست آوردن چیزی از متاع دنیا بلکه برای این بود که <span class="description">(چون فتنه و فساد در شهرها شیوع یافت و ظلم و ستم بر مردم وارد گشت و حلال و حرام تغییر کرد خواستیم)</span> آثار دین ترا <span class="description">(که تغییر یافته بود)</span> باز گردانیم و در شهرهای تو اصلاح و آسایش را برقرار نماییم تا بندگان ستمکشیده‌ات در امن و آسودگی بوده و احکام تو که ضائع مانده جاری گردد</span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ إِنِّی أَوَّلُ مَن أَنَابَ وَ سَمِعَ وَ أَجَابَ لَم یَسبِقنِی إِلاَّ رَسُولُ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله بِالصَّلاَةِ</span>

<span class="Translate">(4) بار خدایا من نخستین کسی هستم که بحقّ رسیده و آنرا شنیده و پذیرفته است هیچکس بر من به نماز پیشی نگرفت مگر رسول خدا، صلّی اللّٰه علیه و آله، <span class="description">(اوّلین کسیکه دعوت پیغمبر اکرم را پذیرفته اسلام آورد و با آن حضرت نماز خواند من بودم، و کسیکه در بدایت امر برای انجام دستور خدا و رضای او اسلام آورد، در آخر عمر برای ریاست و کالای دنیا خونریزی نمی‌نماید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ قَد عَلِمتُم أَنَّهُ لاَ یَنبَغِی أَن یَکُونَ اَلوَالِیَ عَلَی اَلفُرُوجِ وَ اَلدِّمَاءِ وَ اَلمَغَانِمِ وَ اَلأَحکَامِ وَ إِمَامَةِ اَلمُسلِمِینَ اَلبَخِیلُ فَتَکُونَ فِی أَموَالِهِم نَهمَتُهُ وَ لاَ اَلجَاهِلُ فَیُضِلَّهُم بِجَهلِهِ وَ لاَ اَلجَافِی فَیَقطَعَهُم بِجَفَائِهِ وَ لاَ اَلخَائِفُ لِلدُّوَلِ فَیَتَّخِذَ قَوماً دُونَ قَومٍ وَ لاَ اَلمُرتَشِی فِی اَلحُکمِ فَیَذهَبَ بِالحُقُوقِ وَ یَقِفَ بِهَا دُونَ اَلمَقَاطِعِ وَ لاَ اَلمُعَطِّلُ لِلسُّنَّةِ فَیُهلِکَ اَلأُمَّةَ</span>

<span class="Translate">(5) و شما <span class="description">(از رویّۀ خلفای پیش از من)</span> دانستید که سزاوار نیست حاکم و فرمانده بر ناموس و خونهای مردم و غنیمتها و احکام اسلام و امامت بر مسلمین بخیل باشد تا برای جمع مال ایشان حرص بزند و نه جاهل تا بر اثر نادانی خود آنها را گمراه گرداند و نه ستمگر تا بظلم و جور آنان را مستأصل و پریشان نماید و نه ترسندۀ از تغییر ایّام تا با گروهی همراهی کرده دیگری را خوار سازد <span class="description">(یار توانگران و به مستمندان بی اعتناء باشد)</span> و نه رشوه‌گیر در حکم <span class="description">(که مالی گرفته حقّی را باطل یا باطلی را حقّ گرداند)</span> تا حقوق مردم را از بین برده حکم شرع را بیان ننماید و نه رفتار نکنندۀ به سنّت و طریقۀ پیغمبر اکرم باشد تا امّت او را هلاک و تباه سازد</span>


==خطبه 132- اندیشیدن به مرگ==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">132 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در سپاس خداوند و اشاره به بعضی از اوصاف او)</span></span>

<span class="Revayat">نَحمَدُهُ عَلَی مَا أَخَذَ وَ أَعطَی وَ عَلَی مَا أَبلَی وَ اِبتَلَی</span>

<span class="Translate">(1) سپاس می‌گزاریم خدا را بر آنچه گرفت و آنچه داد و آنچه احسان نمود و آنچه آزمایش فرمود <span class="description">(چون هر چه خدا بخواهد طبق حکمت و مصلحت بوده و آن نعمت است، بنا بر این در هر حال باید شکر و سپاس او را بجا آورد)</span></span>

<span class="Revayat">اَلبَاطِنُ لِکُلِّ خَفِیَّةٍ وَ اَلحَاضِرُ لِکُلِّ سَرِیرَةٍ اَلعَالِمُ بِمَا تُکِنُّ اَلصُّدُورُ وَ مَا تَخُونُ اَلعُیُونُ</span>

<span class="Translate">(2) او است بهر نهانی آگاه و بهر سرّ و اندیشه‌ای بینا و بآنچه که در سینه‌ها پنهان و بآنچه که چشمها دزدانه نگاه میکند دانا <span class="description">(بجزء و کلّ و آشکار و نهان احاطه دارد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ نَشهَدُ أَن لاَ إِلَهَ غَیرُهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً صلی‌الله‌علیه‌وآله نَجِیبُهُ وَ بَعِیثُهُ شَهَادَةً یُوَافِقُ فِیهَا اَلسِّرُّ اَلإِعلاَنَ وَ اَلقَلبُ اَللِّسَانَ</span>

<span class="Translate">(3) و گواهی می‌دهیم که خدائی جز او نیست و محمّد - صلّی اللّٰه علیه و آله - برگزیده و مبعوث از طرف او است چنان گواهی که نهان با آشکار و دل با زبان موافقت دارد <span class="description">(نه به زبان گفته و در دل باور نداشته باشیم )</span></span>

<span class="Revayat">منها فَإِنَّهُ وَ اَللَّهِ اَلجِدُّ لاَ اَللَّعِبُ وَ اَلحَقُّ لاَ اَلکَذِبُ وَ مَا هُوَ إِلاَّ اَلمَوتُ قَد أَسمَعَ دَاعِیهِ وَ أَعجَلَ حَادِیهِ</span>

<span class="Translate">قسمتی از این خطبه است <span class="description">(در بیوفائی دنیا و وصیّت بتقوی و پرهیزکاری)</span>: (4) سوگند بخدا مطلب بسیار مهمّی است، حقیقت است و درست نه بازی و شوخی و راست است نه دروغ و نیست این مطلب مهمّ مگر مرگ که هر که را خواند شنوانید، و هر که را راند با شتاب است</span>

<span class="Revayat">فَلاَ یَغُرَّنَّکَ سَوَادُ اَلنَّاسِ مِن نَفسِکَ فَقَد رَأَیتَ مَن کَانَ قَبلَکَ مِمَّن جَمَعَ اَلمَالَ وَ حَذِرَ اَلإِقلاَلَ وَ أَمِنَ اَلعَوَاقِبَ طُولَ أَمَلٍ وَ اِستِبعَادَ أَجَلٍ کَیفَ نَزَلَ بِهِ اَلمَوتُ فَأَزعَجَهُ عَن وَطَنِهِ وَ أَخَذَهُ مِن مَأمَنِهِ مَحمُولاً عَلَی أَعوَادِ اَلمَنَایَا یَتَعَاطَی بِهِ اَلرِّجَالُ اَلرِّجَالَ حَملاً عَلَی اَلمَنَاکِبِ وَ إِمسَاکاً بِالأَنَامِلِ</span>

<span class="Translate">(5) پس بسیاری مردم <span class="description">(و دارائی و ریاست و زیور ایشان)</span> ترا فریب ندهد که دیده‌ای کسیرا که پیش از تو بوده و دارائی گرد آورده و از فقر و درویشی دوری می‌جسته و با داشتن آرزوی دراز از عواقب امر مطمئنّ بوده و بسر رسیدن عمر را بعید می‌دانسته، چگونه مرگ او را رسیده و از وطنش ربوده و از آسایشگاهش خارج نموده بر چوبهای مرگ <span class="description">(تابوت)</span> حمل شده و مردم او را از دست هم می‌گرفتند و بر دوشها نهاده و با انگشتها نگاه می‌داشتند</span>

<span class="Revayat">أَ مَا رَأَیتُمُ اَلَّذِینَ یَأمُلُونَ بَعِیداً وَ یَبنُونَ مَشِیداً وَ یَجمَعُونَ کَثِیراً کَیفَ أَصبَحَت بُیُوتُهُم قُبُوراً وَ مَا جَمَعُوا بُوراً وَ صَارَت أَموَالُهُم لِلوَارِثِینَ وَ أَزوَاجُهُم لِقَومٍ آخَرِینَ لاَ فِی حَسَنَةٍ یَزِیدُونَ وَ لاَ مِن سَیِّئَةٍ یَستَعتِبُونَ</span>

<span class="Translate">(6) آیا ندیدید کسانی را که آرزوی فراوان داشتند و بنای استوار می‌ساختند و دارائی بسیار گرد می‌آوردند چگونه بسر بردند در خانه‌های گور و آنچه گرد آوردند تباه و اموالشان نصیب ارث برنده‌ها شد و زنهاشان همسر دیگران گردیدند نمی‌توانند بکار نیکو <span class="description">(عبادت و بندگی)</span> بیفزاید و نه از بدی <span class="description">(گناهی که مرتکب شده‌اند)</span> معذرت خواسته رضاء و خوشنودی طلبند <span class="description">(چون بعد از مردن توبه و بازگشت پذیرفته نیست)</span></span>

<span class="Revayat">فَمَن أَشعَرَ اَلتَّقوَی قَلبَهُ بَرَّزَ مَهَلُهُ وَ فَازَ عَمَلُهُ فَاهتَبِلُوا هَبَلَهَا وَ اِعمَلُوا لِلجَنَّةِ عَمَلَهَا</span>

<span class="Translate">(7) پس کسیکه تقوی و پرهیزکاری را شعار قلبش قرار داد در خیر و نیکوئی از دیگری پیشی گرفت و کردارش رستگار گردید غنیمت دانید بهره‌های تقوی و پرهیزکاری را و کار کنید برای بهشت کاری که آنرا نصیبتان سازد</span>

<span class="Revayat">فَإِنَّ اَلدُّنیَا لَم تُخلَق لَکُم دَارَ مُقَامٍ بَل خُلِقَت لَکُم مَجَازاً لِتَزَوَّدُوا مِنهَا اَلأَعمَالَ إِلَی دَارِ اَلقَرَارِ فَکُونُوا مِنهَا عَلَی أَوفَازٍ وَ قَرِّبُوا اَلظُّهُورَ لِلزِّیَالِ</span>

<span class="Translate">(8) زیرا دنیا برای اقامت و باقی ماندن شما خلق نشده بلکه گذرگاه است تا از آن راه توشه بردارید اعمال را برای قرارگاه همیشگی <span class="description">(آخرت)</span> پس <span class="description">(برای کوچ کردن)</span> از آن شتاب کننده باشید <span class="description">(زیرا سستی در آن موجب غفلت و باز ماندن از مقصد است)</span> و برای مفارقت مرکبها را آماده گردانید <span class="description">(بدستور خدا و رسول رفتار نمائید تا رستگار شده برای رفتن حاضر باشید)</span></span>


==خطبه 133- نشانه های بصیرت و منزلت قرآن==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">133 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در ستایش حقّ تعالی)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِنقَادَت لَهُ اَلدُّنیَا وَ اَلآخِرَةُ بِأَزِمَّتِهَا</span>

<span class="Translate">(1) دنیا و آخرت فرمانبردار و مهارشان <span class="description">(با منتهی درجۀ خضوع و فروتنی)</span> بدست قدرت خداوند متعال است <span class="description">(آنچه اراده فرماید انجام میشود، چنانکه ساربان بهر طرف که بخواهد مهار شتر را می‌کشد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ قَذَفَت إِلَیهِ اَلسَّمَاوَاتُ وَ اَلأَرَضُونَ مَقَالِیدَهَا</span>

<span class="Translate">(2) و آسمانها و زمینها کلیدهای خود را باو تسلیم نموده‌اند <span class="description">(غیر از او مؤثّر و متصرّفی در آنها نیست)</span></span>

<span class="Revayat">وَ سَجَدَت لَهُ بِالغُدُوِّ وَ اَلآصَالِ اَلأَشجَارُ اَلنَّاضِرَةُ وَ قَدَحَت لَهُ مِن قُضبَانِهَا اَلنِّیرَانُ اَلمُضِیئَةُ وَ آتَت أُکُلَهَا بِکَلِمَاتِهِ اَلثِّمَارَ اَلیَانِعَةَ</span>

<span class="Translate">(3) و درختهای خرّم هر بامداد و پسین او را سجده میکنند <span class="description">(به زبان حال او را پرستش می‌نمایند)</span> و بامر او آن درختها از شاخه‌ها آتشهای روشنی دهنده <span class="description">(شعله دار)</span> افروخته <span class="description">(و این از آثار قدرت است که از درخت سبز که قطرات آب در آن هست موقع سوزاندن شعله‌های آتش خارج میشود)</span> و به مشیّت و اوامر تکوینیّۀ او آن درختها آنچه که خورده میشود میوۀ رسیده می‌دهند</span>

<span class="Revayat">منها وَ کِتَابُ اَللَّهِ بَینَ أَظهُرِکُم نَاطِقٌ لاَ یَعیَا لِسَانُهُ وَ بَیتٌ لاَ تُهدَمُ أَرکَانُهُ وَ عِزٌّ لاَ تُهزَمُ أَعوَانُهُ</span>

<span class="Translate">قسمتی‌از این خطبه است <span class="description">(در عظمت قرآن کریم)</span>: (4) کتاب خدا که در میان شما است گویایی است که زبانش خسته نمی‌شود <span class="description">(در هر باب و راجع بهر چیز دنیا و آخرت راه می‌نماید)</span> و خانه‌ای است که ارکان آن خراب نمی‌شود <span class="description">(همیشه باقی و برقرار بوده و از بین رفتنی نیست)</span> و غالب است که یارانش شکست نمی‌خورند <span class="description">(پیروان آن همواره عزیز و ارجمندند)</span></span>

<span class="Revayat">منها أَرسَلَهُ عَلَی حِینِ فَترَةٍ مِنَ اَلرُّسُلِ وَ تَنَازُعٍ مِنَ اَلأَلسُنِ فَقَفَّی بِهِ اَلرُّسُلَ وَ خَتَمَ بِهِ اَلوَحیَ</span>

<span class="Translate">و قسمتی‌از این خطبه است <span class="description">(در وصف پیغمبر اکرم)</span>: (5) خداوند حضرت رسول را فرستاد در زمانیکه هیچ پیغمبری باقی نمانده و نزاع و زد و خورد و مجادلۀ زبانی <span class="description">(اندیشه‌های گوناگون و اختلاف کلمه)</span> برقرار بود <span class="description">(چون در جاهلیّت گروهی بتها و برخی شیطان و جمعی خورشید و طایفه‌ای حضرت مسیح و دیگران را می‌پرستیدند)</span> و او را بعد از همۀ پیغمبران آورده وحی را به آن حضرت ختم نمود <span class="description">(بعد از او پیغمبری نمی‌فرستد)</span></span>

<span class="Revayat">فَجَاهَدَ فِی اَللَّهِ اَلمُدبِرِینَ عَنهُ وَ اَلعَادِلِینَ بِهِ</span>

<span class="Translate">(6) پس آن بزرگوار در راه خدا جهاد کرد با کسانیکه از خدا اعراض و دوری نموده و مثل و مانند برایش قرار می‌دادند</span>

<span class="Revayat">منها وَ إِنَّمَا اَلدُّنیَا مُنتَهَی بَصَرِ اَلأَعمَی لاَ یُبصِرُ مِمَّا وَرَاءَهَا شَیئاً وَ اَلبَصِیرُ یَنفُذُهَا بَصَرُهُ وَ یَعلَمُ أَنَّ اَلدَّارَ وَرَاءَهَا</span>

<span class="Translate">و قسمتی‌از این خطبه است <span class="description">(در دنیا بینی و آخرت طلبی)</span>: (7) جز این نیست که دنیا منتهی حدّ بینائی کور دل است، نمی‌بیند آنچه در پی آنست <span class="description">(باور ندارد که از دنیا کوچ نموده به سرای همیشگی خواهد رفت)</span> و بینا چشمش را درست باز کرده <span class="description">(فناء و نابودی)</span> آنرا می‌بیند و میداند که در پی آن سرای دیگری است</span>

<span class="Revayat">فَالبَصِیرُ مِنهَا شَاخِصٌ وَ اَلأَعمَی إِلَیهَا شَاخِصٌ</span>

<span class="Translate">(8) پس بینا با نظر افکندن از دنیا دوری می‌جوید <span class="description">(بآن دل نمی‌بندد)</span> و کور تمام توجّهش بآن است</span>

<span class="Revayat">وَ اَلبَصِیرُ مِنهَا مُتَزَوِّدٌ وَ اَلأَعمَی لَهَا مُتَزَوِّدٌ</span>

<span class="Translate">(9) و بینا <span class="description">(که میداند دنیا جای ماندن نیست)</span> از آن <span class="description">(برای سفر آخرت)</span> توشه بر می‌دارد <span class="description">(تقوی و پرهیزکاری پیش می‌گیرد)</span> و کور <span class="description">(چون دنیا را جای همیشگی تصوّر میکند)</span> برای آن توشه تهیۀ می‌نماید <span class="description">(برای گرد آوردن دارائی از دستور خدا و رسول چشم می‌پوشد )</span></span>

<span class="Revayat">منها وَ اِعلَمُوا أَنَّهُ لَیسَ مِن شَیءٍ إِلاَّ وَ یَکَادُ صَاحِبُهُ أَن یَشبَعَ مِنهُ وَ یَمُلَّهُ إِلاَّ اَلحَیَاةَ فَإِنَّهُ لاَ یَجِدُ لَهُ فِی اَلمَوتِ رَاحَةً</span>

<span class="Translate">و قسمتی‌از این خطبه است <span class="description">(در تمسّک بکتاب خدا)</span>: (10) و بدانید او <span class="description">(دنیا پرست کور دل)</span> از هر چه دارا باشد سیر شده و ملول می‌گردد بجز از زندگی، زیرا در مرگ آسایش نمی‌یابد <span class="description">(چون در دنیا بدستور خدا و رسول رفتار نکرده تا بعد از مرگ موجب راحتی او باشد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّمَا ذَلِکَ بِمَنزِلَةِ اَلحِکمَةِ اَلَّتِی هِیَ حَیَاةٌ لِلقَلبِ اَلمَیِّتِ وَ بَصَرٌ لِلعَینِ اَلعَمیَاءِ وَ سَمعٌ لِلأُذُنِ اَلصَّمَّاءِ وَ رِیٌّ لِلظَّمآنِ وَ فِیهَا اَلغِنَی کُلُّهُ وَ اَلسَّلاَمَةُ</span>

<span class="Translate">(11) و جز این نیست که بینائی در دنیا <span class="description">(باور داشتن بآنچه بعد از مرگ واقع میشود)</span> به منزلۀ حکمت است که آن برای دل مرده حیات و زندگی و برای چشم کور بینائی و برای گوش کر شنوایی و برای تشنۀ <span class="description">(رحمت الهیّ‌)</span> سیر آبی است و در آن بی‌نیازی کامل <span class="description">(از دنیا)</span> و سلامتی <span class="description">(از عذاب)</span> است</span>

<span class="Revayat">کِتَابُ اَللَّهِ تُبصِرُونَ بِهِ وَ تَنطِقُونَ بِهِ وَ تَسمَعُونَ بِهِ وَ یَنطِقُ بَعضُهُ بِبَعضٍ وَ یَشهَدُ بَعضُهُ عَلَی بَعضٍ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(و راه نجات و رستگاری شما)</span> (12): کتاب خدا <span class="description">(قرآن کریم)</span> است که بوسیلۀ آن <span class="description">(حقّ را)</span> می‌بینید و می‌گوئید و می‌شنوید و بعضی از آن ببعض دیگر گویا <span class="description">(پاره‌ای از آیات آن آیۀ دیگر را تفسیر می‌نماید)</span> و بعضی از آن بر بعض دیگر گواه است <span class="description">(برای فهم مراد از آیه‌ای به آیۀ دیگر استشهاد میشود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لاَ یَختَلِفُ فِی اَللَّهِ وَ لاَ یُخَالِفُ بِصَاحِبِهِ عَنِ اَللَّهِ</span>

<span class="Translate">(13) و <span class="description">(از این جهت)</span> قرآن در معارف و احکام الهیّ اختلاف ندارد و پیرو و مؤمن بخود را از خدا جدا نمی‌گرداند <span class="description">(بلکه او را به شاه راه هدایت و رستگاری رهسپار می‌نماید )</span></span>

<span class="Revayat">قَدِ اِصطَلَحتُم عَلَی اَلغِلِّ فِیمَا بَینَکُم وَ نَبَتَ اَلمَرعَی عَلَی دِمَنِکُم</span>

<span class="Translate"><span class="description">(و با داشتن چنین راهنمای بزرگ در دسترس مع ذلک)</span> (14) شما متّفق شده‌اید بر کینه ورزی در بین خودتان و روییده گیاه روی سرگینهای چهار پایان شما <span class="description">(دوستی شما با هم مانند روییدن گیاه است بروی سرگین که بظاهر سبز و خرّم و در باطن متعفّن و رنج آور است و کسیرا بآن میل و رغبتی نیست)</span></span>

<span class="Revayat">وَ تَصَافَیتُم عَلَی حُبِّ اَلآمَالِ وَ تَعَادَیتُم فِی کَسبِ اَلأَموَالِ</span>

<span class="Translate">(15) و برای دوستی آرزوها با یکدیگر دوست شدید و در بدست آوردن دارائیها با هم دشمنی ورزیدند</span>

<span class="Revayat">لَقَدِ اِستَهَامَ بِکُمُ اَلخَبِیثُ وَ تَاهَ بِکُمُ اَلغُرُورُ وَ اَللَّهُ اَلمُستَعَانُ عَلَی نَفسِی وَ أَنفُسِکُم</span>

<span class="Translate">(16) شما را شیطان ناپاک حیران و سرگردان نموده، و فریب <span class="description">(خوردن از نفس امّاره)</span> گمراه کرده است و برای خود و شما <span class="description">(نجات و رهائی از شرّ شیطان و نفس امّاره را)</span> از خدا یاری می‌جویم</span>


==خطبه 134- مشاوره نظامی برای نبرد با رومیان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام و قد شاوره عمر بن الخطاب فی الخروج إلی غزو الروم بنفسه</span>

<span class="Translate">134 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است هنگامیکه عمر ابن الخطّاب برای رفتن بجنگ رومیان از آن بزرگوار مشورت نمود</span>

<span class="Revayat">وَ قَد تَوَکَّلَ اَللَّهُ لِأَهلِ هَذَا اَلدِّینِ بِإِعزَازِ اَلحَوزَةِ وَ سَترِ اَلعَورَةِ</span>

<span class="Translate">(1) خداوند برای اهل اسلام ضامن شده است که حدود و نواحیشان را حفظ کند، و عورتشان را <span class="description">(چیزیکه نباید دشمن بر آن آگاه شود)</span> بپوشاند</span>

<span class="Revayat">وَ اَلَّذِی نَصَرَهُم وَ هُم قَلِیلٌ لاَ یَنتَصِرُونَ وَ مَنَعَهُم وَ هُم قَلِیلٌ لاَ یَمتَنِعُونَ حَیٌّ لاَ یَمُوتُ</span>

<span class="Translate">(2) و آن خداوندی که آنها را یاری کرد در زمانیکه اندک بودند و نمی‌توانستند <span class="description">(از دشمن)</span> انتقام بکشند و آنها را از مغلوب شدن بازداشت در حالتی که کم بودند و توانائی دفاع <span class="description">(از خود)</span> نداشتند <span class="description">(خداوندی که در صدر اسلام مسلمانان را با اینکه مانند امروز دارای جمعیّت بیشمار و قدرت و توانائی نبودند یاری کرد، اکنون هم یاری خواهد فرمود، زیرا)</span> زنده است و هرگز نمی‌میرد</span>

<span class="Revayat">إِنَّکَ مَتَی تَسِر إِلَی هَذَا اَلعَدُوِّ بِنَفسِکَ فَتَلقَهُم فَتُنکَب لاَ تَکُن لِلمُسلِمِینَ کَانِفَةٌ دُونَ أَقصَی بِلاَدِهِم لَیسَ بَعدَکَ مَرجِعٌ یَرجِعُونَ إِلَیهِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(پس در کارزار حاضر مشو، زیرا)</span> (3) تو خود اگر بسوی این دشمن <span class="description">(قیصر روم و لشگریانش)</span> روانه شوی و در ملاقات با ایشان <span class="description">(پس از زد و خورد)</span> مغلوب گردی برای مسلمانان شهرهای دور دست و سر حدّها پناهی نمی‌ماند بعد از تو مرجعی نیست که <span class="description">(برای جلوگیری از فتنه و فساد)</span> به آنجا مراجعه نمایند</span>

<span class="Revayat">فَابعَث إِلَیهِم رَجُلاً مِحرَباً وَ اِحفِز مَعَهُ أَهلَ اَلبَلاَءِ وَ اَلنَّصِیحَةِ فَإِن أَظهَرَ اَللَّهُ فَذَاکَ مَا تُحِبُّ وَ إِن تَکُنِ اَلأُخرَی کُنتَ رِدءاً لِلنَّاسِ وَ مَثَابَةً لِلمُسلِمِینَ</span>

<span class="Translate">(4) پس <span class="description">(مصلحت در اینست که تو در اینجا بمانی و بجای خود)</span> مرد جنگ دیده و دلیری بسوی ایشان بفرست و به همراهی او روانه کن کسانی را که طاقت بلاء و سختی جنگ داشته و پند و اندرز را بپذیرند پس اگر خداوند <span class="description">(او را)</span> غالب گردانید همان است که میل داری و اگر واقعۀ دیگری پیش آید تو یار و پناه مسلمانان خواهی بود <span class="description">(می‌توانی دوباره لشگری فراهم ساخته بجنگ ایشان بفرستی )</span></span>


==خطبه 135- خطاب به مغیرة بن اخنس==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام و قد وقعت مشاجرة بینه و بین عثمان فقال المغیرة بن الأخنس لعثمان أنا أکفیکه فقال أمیر المؤمنین علیه‌السلام للمغیرة</span>

<span class="Translate">135 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است هنگامیکه بین آن بزرگوار و عثمان جدالی رخ داد، و مغیرة ابن اخنس بعثمان گفت: من در برابر او برای دفاع از تو کافی هستم <span class="description">(کینۀ مغیرة با امام علیه السّلام از این جهت بود که برادرش ابو الحکم ابن اخنس در جنگ احد بدست حضرت کشته شده بود)</span> پس امیر المؤمنین علیه السّلام باو فرمود</span>

<span class="Revayat">یَا اِبنَ اَللَّعِینِ اَلأَبتَرِ وَ اَلشَّجَرَةِ اَلَّتِی لاَ أَصلَ لَهَا وَ لاَ فَرعَ أَنتَ تَکفِینِی</span>

<span class="Translate">(1) ای پسر رانده شدۀ از رحمت خدا که بعد از او فرزندی باقی نمانده <span class="description">(خیر و نیکوئی به یادگار ننهاده و بودن فرزند شرّی مثل تو چنانست که فرزندی نداشته، و اینکه امام علیه السّلام اخنس را ملعون نامید برای آن بود که او از بزرگان منافقین بود و لعن بر منافق جائز است، چنانکه در شرح خطبۀ نوزده باین نکته اشاره شد)</span> و ای پسر شجرۀ بی اصل و فرع <span class="description">(حسب و نسب لایق)</span> تو خود را برابر من وا می‌داری!!</span>

<span class="Revayat">فَوَ اللَّهِ مَا أَعَزَّ اَللَّهُ مَن أَنتَ نَاصِرُهُ وَ لاَ قَامَ مَن أَنتَ مُنهِضُهُ</span>

<span class="Translate">(2) سوگند بخدا کام روا و فیروز نمی‌گرداند خدا کسیرا که تو یاورش باشی و نمی‌ایستد کسی که تو او را بر پا داری</span>

<span class="Revayat">اُخرُج عَنَّا أَبعَدَ اَللَّهُ نَوَاکَ ثُمَّ اُبلُغ جَهدَکَ فَلاَ أَبقَی اَللَّهُ عَلَیکَ إِن أَبقَیتَ</span>

<span class="Translate">(3) از مجلس ما بیرون شو خدا خیر و نیکوئی را از تو دور گرداند پس تمام کن کوشش <span class="description">(و دشمنی)</span> خود را خدا ترا مشمول رحمتش نگرداند اگر <span class="description">(با من)</span> مهربانی کنی</span>


==خطبه 136- بیعت مردم با امام علیه السلام==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">136 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(برای اصحابش فرمود که منظورشان از بیعت با آن بزرگوار بدست آوردن ریاست و متاع دنیا بود نه ترویج دین مقدّس اسلام)</span></span>

<span class="Revayat">لَم تَکُن بَیعَتُکُم إِیَّایَ فَلتَةً وَ لَیسَ أَمرِی وَ أَمرُکُم وَاحِداً</span>

<span class="Translate">(1) بیعت شما با من بدون فکر و اندیشه نبود <span class="description">(بلکه همه اجتماع کرده از روی فکر و اندیشه درست اقدام بر این امر نمودید، پس نباید هیچیک از شما نقض بیعت کرده یا پشیمان شوید، و این مانند بیعت با ابی بکر نبود که بی اندیشه انجام دادید و عمر گفت: إنّ بیعة أبی بکر کانت فلتة، و قی اللّه شرّها، فمن عاد إلی مثلها فاقتلوه یعنی بیعت با ابی بکر بی اندیشه انجام گرفت، خدا از شرّ آن نگاه‌دارد، پس اگر دیگری بمانند آن باز گردد او را بکشید)</span> و کار من و شما یکسان نیست</span>

<span class="Revayat">إِنِّی أُرِیدُکُم لِلَّهِ وَ أَنتُم تُرِیدُونَنِی لِأَنفُسِکُم</span>

<span class="Translate"><span class="description">(زیرا)</span> (2) من شما را برای خدا <span class="description">(ترویج از قواعد دین)</span> می‌خواهم و شما مرا برای <span class="description">(بدست آوردن بهره‌های دنیای)</span> خود می‌خواهید!!</span>

<span class="Revayat">أَیُّهَا اَلنَّاسُ أَعِینُونِی عَلَی أَنفُسِکُم وَ اَیمُ اَللَّهِ لَأَنصِفَنَّ اَلمَظلُومَ مِن ظَالِمِهِ وَ لَأَقُودَنَّ اَلظَّالِمَ بِخَزَامَتِهِ حَتَّی أُورِدَهُ مَنهَلَ اَلحَقِّ وَ إِن کَانَ کَارِهاً</span>

<span class="Translate">(3) ای مردم مرا بر نفس <span class="description">(امّارۀ)</span> خودتان یاری کنید <span class="description">(از هوای نفس پیروی نکرده مطیع و فرمانبردار من باشید)</span> سوگند بخدا برای گرفتن حقّ ستمدیده از ستمگر از روی عدل و انصاف حکم میکنم و ستمکار را با حلقۀ بینی او می‌کشم <span class="description">(مانند شتر که در بینیش حلقه کنند و مهارش را بکشند)</span> تا اینکه او را به آب خور حقّ‌ وارد سازم اگر چه بآن بی‌میل باشد <span class="description">(ستمگر را ذلیل و خوار گردانم تا حقّ ستمدیده را از او بستانم )</span></span>


==خطبه 137- پیمان شکنی طلحه و زبیر==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام فی معنی طلحة و الزبیر</span>

<span class="Translate">137 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است در بارۀ طلحه و زبیر <span class="description">(و ابطال گفتارشان که پس از نقض بیعت کشتن عثمان را بآن بزرگوار نسبت دادند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَللَّهِ مَا أَنکَرُوا عَلَیَّ مُنکَراً وَ لاَ جَعَلُوا بَینِی وَ بَینَهُم نَصَفاً</span>

<span class="Translate">(1) سوگند بخدا خودداری نکردند <span class="description">(نسبت دادن)</span> منکری را بمن <span class="description">(به کشتن عثمان و رضای بقتل او نسبت دروغ بمن دادند)</span> و میان من و خودشان بعدل و انصاف رفتار نکردند <span class="description">(زیرا اگر انصاف داشتند بطلان دعویشان ظاهر بود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّهُم لَیَطلُبُونَ حَقّاً هُم تَرَکُوهُ وَ دَماً هُم سَفَکُوهُ</span>

<span class="Translate">(2) و <span class="description">(نادرستی دعویشان آنست که)</span> حقّی را <span class="description">(از من)</span> می‌طلبند که خودشان ترک کرده‌اند، و <span class="description">(خونخواهی می‌نمایند از)</span> خونی که خودشان ریخته‌اند</span>

<span class="Revayat">فَإِن کُنتُ شَرِیکَهُم فِیهِ فَإِنَّ لَهُم نَصِیبَهُم مِنهُ وَ إِن کَانُوا وُلُّوهُ دُونِی فَمَا اَلطَّلِبَةُ إِلاَّ قِبَلَهُم وَ إِنَّ أَوَّلَ عَدلِهِم لَلحُکمُ عَلَی أَنفُسِهِم</span>

<span class="Translate">(3) پس من اگر در ریختن آن خون <span class="description">(کشتن عثمان)</span> با آنها شرکت کرده بودم آنان هم از آن بی‌بهره نبودند <span class="description">(پس ایشان نباید در صدد خونخواهی عثمان بر آیند، زیرا آنان نیز قاتل هستند نه وارث تا بتوانند طلب خون او نمایند)</span> و اگر بدون من مباشرت کرده‌اند پس بازخواست نیست مگر از ایشان و اوّل عدلشان <span class="description">(که آنرا عذر نقض بیعت خود قرار داده و می‌گفتند خروج و یاغی شدن ما بر امام برای امر بمعروف و نهی از منکر و حکم کردن به عدالت است)</span> آن باشد که حکم از روی عدل را در بارۀ خودشان جاری سازند</span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّ مَعِی لَبَصِیرَتِی مَا لَبَّستُ وَ لاَ لُبِّسَ عَلَیَّ</span>

<span class="Translate">(4) و بصیرت و بینائی من با من است <span class="description">(زیان گفتار بر خلاف کردار را می‌دانم بهمین جهت امری را بر کسی)</span> مشتبه نکرده‌ام <span class="description">(چیزی نگفته‌ام که بر خلاف آن رفتار کنم چون طلحه و زبیر)</span> و <span class="description">(امری هم)</span> بر من مشتبه نشده است <span class="description">(مانند پیروان آنها)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّهَا لَلفِئَةُ اَلبَاغِیَةُ فِیهَا اَلحَمَاءُ وَ اَلحُمَةُ وَ اَلشُّبهَةُ اَلمُغدِفَةُ</span>

<span class="Translate">(5) و آنها گروهی هستند ستمگر و تباهکار <span class="description">(چنانکه رسول اکرم بمن خبر داده)</span> در ایشان است گل سیاه <span class="description">(فتنه و فساد که بر اثر آن آسایش امّت را از بین می‌برند چنانکه گل آب صاف را تیره می‌سازد)</span> و زهر عقرب <span class="description">(کینه و دشمنی)</span> و شبهه ظلمانی <span class="description">(نادانی و گمراهی)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّ اَلأَمرَ لَوَاضِحٌ وَ قَد زَاحَ اَلبَاطِلُ عَن نِصَابِهِ وَ اِنقَطَعَ لِسَانُهُ عَن شَغبِهِ</span>

<span class="Translate">(6) و این امر <span class="description">(گفتار ایشان در بارۀ خونخواهی عثمان که مردم را باشتباه انداخته اند نزد دانایان و هوشمندان)</span> آشکار گردید و باطل <span class="description">(سخن بر خلاف حقّ‌)</span> از ریشه کنده و زبانش از انگیختن شرّ قطع شد <span class="description">(پس سعی و کوشش ایشان بی‌فایده است، زیرا دانسته شد که منظورشان از نقض بیعت و بر پا کردن غوغاء و ایجاد فتنه و فساد خونخواهی عثمان نیست، بلکه برای حبّ دنیا و بدست آوردن ریاست است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَیمُ اَللَّهِ لَأُفرِطَنَّ لَهُم حَوضاً أَنَا مَاتِحُهُ لاَ یَصدُرُونَ عَنهُ بِرِیٍّ وَ لاَ یَعُبُّونَ بَعدَهُ فِی حَسیٍ</span>

<span class="Translate">(7) و <span class="description">(چون جلوگیری از فتنه جویان بر من فرض است)</span> سوگند بخدا برای ایشان حوضی را پر کنم که خود آب آنرا بکشم <span class="description">(در کارزار آنها را نابود سازم بطوریکه)</span> بر نگردند سیر آب شده و بعد از آن هم در موضع دیگر آب نیاشامند <span class="description">(زیرا این حوض مانند حوضهای دیگر نیست که هر که بآن رسید سیراب شده بر گردد یا اگر سیر آب نشد جای دیگر آب بدست آرد، بلکه حوضی است که وارد بر آن غرق شده هلاک و نابود میشود)</span></span>

<span class="Revayat">منه فَأَقبَلتُم إِلَیَّ إِقبَالَ اَلعُوذِ اَلمَطَافِیلِ عَلَی أَولاَدِهَا تَقُولُونَ اَلبَیعَةَ اَلبَیعَةَ</span>

<span class="Translate">قسمتی از این سخنان است <span class="description">(همچنین در بارۀ طلحه و زبیر و پیروانشان)</span>: (8) پس <span class="description">(از قتل عثمان برای بیعت کردن)</span> رو آوردید بمن مانند رو آوردن نو زائیده‌ها به فرزندانشان پی در پی می‌گفتید آمده‌ایم بیعت کنیم</span>

<span class="Revayat">قَبَضتُ کَفِّی فَبَسَطتُمُوهَا وَ نَازَعتُکُم یَدِی فَجَذَبتُمُوهَا</span>

<span class="Translate">(9) دست خود را بهم نهادم شما باز کردید، و آنرا عقب بردم شما بسوی خود کشیدید <span class="description">(خلاصه با کمال رغبتی که شما به بیعت با من داشتید من بآن مائل نبودم، پس چرا نقض بیعت کردید)</span></span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ إِنَّهُمَا قَطَعَانِی وَ ظَلَمَانِی وَ نَکَثَا بَیعَتِی وَ أَلَبَّا اَلنَّاسَ عَلَیَّ فَاحلُل مَا عَقَدَا وَ لاَ تُحکِم لَهُمَا مَا أَبرَمَا وَ أَرِهِمَا اَلمَسَاءَةَ فِیمَا أَمَلاّٰ وَ عَمِلاَ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(من هم شکایت شما را بخدا برده می‌گویم:)</span> (10) بار خدایا طلحه و زبیر <span class="description">(از قریش هستند و من هم از آن طایفه‌ام)</span> با من قطع رحم کرده ستم نموده پیمان خود را شکستند، و مردم را بر من شوراندند پس بگشا آنچه ایشان بسته‌اند و استوار مگردان آنچه تابیده‌اند و بنما بآنها بدی <span class="description">(دنیا و آخرت)</span> را در آنچه آرزو داشته و رفتاری که کردند <span class="description">(در دنیا به آرزوی خود خلافت و ریاست نرسند و در آخرت بعذاب جاوید مبتلی باشند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَقَدِ اِستَثَبتُهُمَا قَبلَ اَلقِتَالِ وَ اِستَأنَیتُ بِهِمَا أَمَامَ اَلوِقَاعِ فَغَمِطَا اَلنِّعمَةَ وَ رَدَّا اَلعَافِیَةَ</span>

<span class="Translate">(11) و <span class="description">(هیچ توبیخ و سرزنشی متوجّه من نیست که چرا با ایشان می‌جنگم، زیرا)</span> پیش از شروع بجنگ بازگشت آنها را به بیعتی که نقض کردند خواستم و تأنّی و تأمّلشان را <span class="description">(در این امر)</span> قبل از واقعه طلبیدم، پس <span class="description">(پند و اندرز مرا نپذیرفته اندیشۀ نادرست خود را تعقیب کردند)</span> نعمت <span class="description">(اطاعت از خدا و رسول و امام زمان)</span> را خوار شمرده و سلامتی <span class="description">(دنیا و آخرت)</span> را از دست دادند</span>


==خطبه 138- خبر از فتنه‌ها و حوادث آینده==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام یومئ فیها إلی ذکر الملاحم</span>

<span class="Translate">138 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است که در آن به پیش آمدهای سخت <span class="description">(و بظهور قائم منتظر - عجّل اللّه فرجه)</span> اشاره می‌فرماید</span>

<span class="Revayat">یَعطِفُ اَلهَوَی عَلَی اَلهُدَی إِذَا عَطَفُوا اَلهُدَی عَلَی اَلهَوَی وَ یَعطِفُ اَلرَّأیَ عَلَی اَلقُرآنِ إِذَا عَطَفُوا اَلقُرآنَ عَلَی اَلرَّأیِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(چون امام منتظر از پس پردۀ غیب بیرون آید)</span> (1) هوای نفس را به هدایت و رستگاری بر می‌گرداند <span class="description">(گمراه شدگان را براه راست می‌برد)</span> زمانیکه مردم هدایت را به هوای نفس تبدیل کرده باشند <span class="description">(از شریعت محمّدیّه دست شسته خواهش نفس را پیروی نمایند)</span> و رأی را بقرآن بر می‌گرداند <span class="description">(مردم را از بکار بستن اندیشه‌های نادرست نهی و برجوع بقرآن وا می‌دارد تا بدستور کتاب خدا رفتار نموده و مخالف آنرا دور اندازند)</span> زمانیکه مردم قرآن را به رأی و اندیشۀ <span class="description">(خود)</span> مبدّل کرده باشند <span class="description">(از قرآن چشم پوشیده امور را طبق اندیشۀ نادرست خود انجام دهند )</span></span>

<span class="Revayat">منها حَتَّی تَقُومَ اَلحَربُ بِکُم عَلَی سَاقٍ بَادِیاً نَوَاجِذُهَا مَملُوءَةً أَخلاَفُهَا حُلواً رَضَاعُهَا عَلقَماً عَاقِبَتُهَا</span>

<span class="Translate">قسمتی‌از این خطبه است <span class="description">(که به فتنه‌های نزدیک ظهور امام زمان «علیه السّلام» اشاره می‌فرماید)</span>: <span class="description">(پیش از ظهور حضرت - أرواحنا فداه - تباهکاریها خواهد شد)</span> (2) تا اینکه جنگ و خونریزی سخت به <span class="description">(آیندگان از)</span> شما رو آورد، بطوریکه <span class="description">(چون شیر درنده خشمگین)</span> دندانهایش را آشکار گرداند <span class="description">(جنگهایی که واقع میشود آمادۀ نابود کردن همه است و یا شتری ماند)</span> دارای پستانهای پر از شیر که <span class="description">(آن جنگ مانند پستان شتر پستانهایش پر از شربت مرگ است)</span> نوشیدن شیر آن <span class="description">(در اوّل امر به کام کسانیکه وارد کارزار میشوند و امید فتح و فیروزی دارند)</span> شیرین است و در آخر کار <span class="description">(که زد و خورد و کشتن و کشته شدن و مصائب آن همه را فرا خواهد گرفت)</span> تلخ و بد مزه <span class="description">(رنج آور)</span> است</span>

<span class="Revayat">أَلاَ وَ فِی غَدٍ وَ سَیَأتِی غَدٌ بِمَا لاَ تَعرِفُونَ یَأخُذُ اَلوَالِی مِن غَیرِهَا عُمَّالَهَا عَلَی مَسَاوِی أَعمَالِهَا وَ تُخرِجُ لَهُ اَلأَرضُ أَفَالِیذَ کَبِدِهَا وَ تُلقِی إِلَیهِ سِلماً مَقَالِیدَهَا</span>

<span class="Translate">(3) آگاه باشید <span class="description">(آنچه خبر می‌دهم)</span> در فردا <span class="description">(پس از این)</span> واقع خواهد شد و بزودی فردا با چیزیکه نمی‌شناسید <span class="description">(از آن خبر ندارید)</span> می‌آید، حاکمی از غیر طایفه پادشاهان <span class="description">(امام عصر علیه السّلام)</span> کار گردانان آنها را به بدی اعمال و کردارشان بازخواست می‌نماید و زمین پاره‌های جگرش را برای او بیرون خواهد آورد <span class="description">(تمام کانها از طلا و نقره و غیر آنها هویدا شده در دسترس آن حضرت قرار می‌گیرد )</span> و کلیدهایش را تسلیم آن بزرگوار می‌نماید <span class="description">(همۀ شهرها بتصرّف او در می‌آید)</span></span>

<span class="Revayat">فَیُرِیکُم کَیفَ عَدلُ اَلسِّیرَةِ وَ یُحیِی مَیِّتَ اَلکِتَابِ وَ اَلسُّنَّةِ</span>

<span class="Translate">(4) پس عدالت و دادگستری در روش مملکت داری را بشما می‌نماید و <span class="description">(قوانین)</span> متروک شدۀ از کتاب و سنّت را زنده میکند <span class="description">(احکام قرآن و سنّت پیغمبر اکرم را اجراء می‌فرماید)</span></span>

<span class="Revayat">منها کَأَنِّی بِهِ قَد نَعَقَ بِالشَّامِ وَ فَحَصَ بِرَایَاتِهِ فِی ضَوَاحِی کُوفَانَ فَعَطَفَ إِلَیهَا عَطفَ اَلضَّرُوسِ وَ فَرَشَ اَلأَرضَ بِالرُّءُوسِ قَد فَغَرَت فَاغِرَتُهُ وَ ثَقُلَت فِی اَلأَرضِ وَطأَتُهُ بَعِیدَ اَلجَولَةِ عَظِیمَ اَلصَّولَةِ</span>

<span class="Translate">قسمتی‌از این خطبه است <span class="description">(که ظاهرا اشاره بخروج سفیانی می‌باشد، چنانکه شارح خوئی - رحمه اللّه - در شرح خود از علاّمۀ مجلسی «طاب ثراه» نقل کرده، ولی بیشتر شرّاح گفته‌اند: اشاره است بفتنه و خونریزی عبد الملک ابن مروان که چون بخلافت رسید از شام برای جنگ مصعب ابن زبیر کشندۀ مختار ابن ابی عبیدۀ ثقفی به کوفه رفت، در مسکن که از جملۀ نواحی کوفه بود بهم برخوردند، و مصعب کشته شد و در شهر کوفه مردم با او بیعت کردند، آنگاه حجّاج ابن یوسف را برای جنگ عبد اللّه ابن زبیر به مکّه فرستاد، حجّاج در مکّه عبد اللّه را بقتل رسانیده و خانۀ خدا را با منجنیق خراب نمود، و بسیاری را بکشت و بر مسلمانان مسلّط شده سالیان دراز انواع ظلم و ستم را بایشان روا داشت، امام علیه السّلام از ستمگری او خبر می‌دهد)</span>: (5) مانند آنست که من او را <span class="description">(عبد الملک را)</span> می‌بینم در شام بانگ می‌زند <span class="description">(لشگر گرد آورده)</span> و با پرچمهایش در اطراف کوفه می‌گردد <span class="description">(عراق را بتصرّف آورده)</span> و باهل آن دیار رو می‌آورد مانند رو آوردن شتر سرکش بد خو و زمین را از سرها فرش می‌نماید <span class="description">(بسیاری را بقتل می‌رساند)</span> و دهانش <span class="description">(چون درندگان برای دریدن)</span> گشاده، و گامش در زمین سنگین می‌باشد <span class="description">(سپاه بسیار دارد)</span> جولان او دور و دراز و حمله‌اش سخت می‌گردد <span class="description">(شهرهای دور را تصرّف نموده به بیدادگری دست می‌زند، چنانکه حجّاج امراء و سردارانی بدیار دور دست مانند خراسان و کابل و ترکستان فرستاد و بسیاری از مردم را کشت)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَللَّهِ لَیُشَرِّدَنَّکُم فِی أَطرَافِ اَلأَرضِ حَتَّی لاَ یَبقَی مِنکُم إِلاَّ قَلِیلٌ کَالکُحلِ فِی اَلعَینِ فَلاَ تَزَالُونَ کَذَلِکَ حَتَّی تَئُوبَ إِلَی اَلعَرَبِ عَوَازِبُ أَحلاَمِهَا</span>

<span class="Translate">(6) سوگند بخدا <span class="description">(آیندگان)</span> شما را در اطراف زمین <span class="description">(شهرها و دهات)</span> می‌پراکند تا اینکه بر جا نماند از شما مگر اندکی مانند سرمۀ در چشم پس سختی و بیچارگی <span class="description">(فرزندان شما از دست بنی امیّه)</span> همواره برقرار خواهد ماند تا اینکه بر گردد بسوی عرب عقلهای پنهان شدۀ ایشان <span class="description">(عبّاسیان روی کار آمده از روی فکر و اندیشه با کمک ایرانیان بنی امیّه را از بین ببرند)</span></span>

<span class="Revayat">فَالزَمُوا اَلسُّنَنَ اَلقَائِمَةَ وَ اَلآثَارَ اَلبَیِّنَةَ وَ اَلعَهدَ اَلقَرِیبَ اَلَّذِی عَلَیهِ بَاقِی اَلنُّبُوَّةِ</span>

<span class="Translate">پس (7) <span class="description">(اگر بخواهید در هیچ عصری مسئولیّت متوجّه شما نباشد و از فتنه و فساد رهائی یابید)</span> سنّتها و راههای پاینده و بر قرار و نشانه‌های آشکار <span class="description">(قرآن و سنّت)</span> و پیمان نزدیک را که اتمام نبوّت بر آن استوار است <span class="description">(امام بحقّ و جانشین پیغمبر اکرم را)</span> راهنمای خود گردانید</span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَمُوا أَنَّ اَلشَّیطَانَ إِنَّمَا یُسَنِّی لَکُم طُرُقَهُ لِتَتَّبِعُوا عَقِبَهُ</span>

<span class="Translate">(8) و بدانید که شیطان راههای <span class="description">(فریب)</span> خود را برای شما آسان می‌نماید تا بجای قدمش گام نهاده از او پیروی کنید <span class="description">(آسایش را از دست داده در دنیا و آخرت مبتلی و گرفتار باشید )</span></span>


==خطبه 139- هشدار از حوادث خونین آینده==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام فی وقت الشوری</span>

<span class="Translate">139 - از سخنان آن حضرت علیه السَّلام است <span class="description">(بعد از وفات عمر)</span> هنگامیکه <span class="description">(بدستور او برای امر خلافت)</span> شوری برقرار شد <span class="description">(امام علیه السّلام به زیان آن مجلس اشاره فرمود)</span></span>

<span class="Revayat">لَم یُسرِع أَحَدٌ قَبلِی إِلَی دَعوَةِ حَقٍّ وَ صِلَةِ رَحِمٍ وَ عَائِدَةِ کَرَمٍ فَاسمَعُوا قَولِی وَ عُوا مَنطِقِی</span>

<span class="Translate">(1) هیچکس پیش از من به دعوت حقّ و پیوند با خویشان و باحسان و بخشش <span class="description">(خلاصه در کارهای خدا پسند)</span> نشتافته است پس <span class="description">(در آنچه اقدام نمی‌نمایم مانند این مجلس که عمر امر به تشکیل آن داده حقّ و حقیقی نمی‌بینم، بنا بر این)</span> سخنم را شنیده گفتارم را در نظر داشته باشید</span>

<span class="Revayat">عَسَی أَن تَرَوا هَذَا اَلأَمرَ مِن بَعدِ هَذَا اَلیَومِ تُنتَضَی فِیهِ اَلسُّیُوفُ وَ تُخَانُ فِیهِ اَلعُهُودُ حَتَّی یَکُونَ بَعضُکُم أَئِمَّةً لِأَهلِ اَلضَّلاَلَةِ وَ شِیعَةً لِأَهلِ اَلجَهَالَةِ</span>

<span class="Translate">(2) بزودی بعد از امروز <span class="description">(که این مجلس منعقد میشود)</span> امر خلافت را می‌بینید که شمشیرها در آن کشیده و عهد و پیمانها شکسته خواهد شد تا جائیکه بعضی از شما <span class="description">(طلحه و زبیر)</span> پیشوایان گمراهان شده و برخی پیرو نادانان <span class="description">(عثمان و غیره)</span> می‌گردد <span class="description">(و این همه فتنه و فساد و خونریزیها نتیجۀ این مجلس است که اساس آن روی باطل و نادرستی قرار گرفت )</span></span>


==خطبه 140- پرهیز دادن از غیبت و بدگویی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام فی النهی عن غیبة الناس</span>

<span class="Translate">140 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است در نهی از غیبت مردم <span class="description">(غیبت سخن پشت سر دیگری است اگر راست باشد و اگر دروغ بود آنرا بهتان می‌نامند، و آن از گناهان بزرگست، برای آنکه مفاسد آن بیش از سائر منهیّات است چون ضرر آن نوعی و زیان سائر معاصی غالبا شخصی است، لذا امام علیه السّلام در نهی آن تأکید می‌فرماید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّمَا یَنبَغِی لِأَهلِ اَلعِصمَةِ وَ اَلمَصنُوعِ إِلَیهِم فِی اَلسَّلاَمَةِ أَن یَرحَمُوا أَهلَ اَلذُّنُوبِ وَ اَلمَعصِیَةِ وَ یَکُونَ اَلشُّکرُ هُوَ اَلغَالِبَ عَلَیهِم وَ اَلحَاجِزَ لَهُم عَنهُم فَکَیفَ بِالغَاٰئِبِ اَلَّذِی غَابَ أَخَاهُ وَ عَیَّرَهُ بِبَلوَاهُ</span>

<span class="Translate">(1) سزاوار است کسانی را که از معاصی دوری گزیده‌اند <span class="description">(مرتکب گناه نگشته و بسبب عقل و خردمندی نفس امّاره مقهور و مغلوب آنان بوده و به این جهت عیوب گناه و فوائد اطاعت را شناخته‌اند)</span> و خداوند نعمت پرهیز از گناهان را بآنها بخشیده، به گناهکاران و کسانیکه زیر بار فرمان خدا و رسول نمی‌روند، مهربانی کنند <span class="description">(از ایشان غیبت نکرده و بآنها بهتان نزنند، بلکه آنان را هدایت و براه راست ارشاد نمایند)</span> و سزاوار است که شکر و سپاسگزاری بر آنها <span class="description">(از نعمتی که خداوند بآنها بخشیده و آنان را توفیق داده که از گناهان به سلامت مانده‌اند)</span> مسلّط باشد <span class="description">(مجال سخن گفتن از دیگری بآنها ندهد)</span> و مانع گردد از اینکه از گناهکاران غیبت کنند پس <span class="description">(در جائیکه دوران از معاصی و بی گناهان سزاوار نیست از دیگری غیبت کنند)</span> چگونه است حال غیبت کننده‌ای که از برادر <span class="description">(هم کیش)</span> خود غیبت کرده او را به گناهی که مرتکب شده سرزنش نماید؟! <span class="description">(در صورتیکه چنین شخصی گناه کاری خود به غیبت سزاوارتر است)</span></span>

<span class="Revayat">أَ مَا ذَکَرَ مَوضِعَ سَترِ اَللَّهِ عَلَیهِ مِن ذُنُوبِهِ مِمَّا هُوَ أَعظَمُ مِنَ اَلذَّنبِ اَلَّذِی غَابَهُ بِهِ</span>

<span class="Translate">(2) آیا بیاد نمی‌آورد جایی را که گناهانش را خداوند پوشانیده و آن بزرگتر از گناهی است که برادر خود را بآن غیبت کرده‌؟! <span class="description">(غیبت کننده معاملۀ خداوند را با خودش که گناهانش را پوشانیده و مفتضح و رسوایش ننموده فراموش کرده که برادر خود را در گناهی که کرده رسوا می‌نماید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ کَیفَ یَذُمُّهُ بِذَنبٍ قَد رَکِبَ مِثلَهُ فَإِن لَم یَکُن رَکِبَ ذَلِکَ اَلذَّنبَ بِعَینِهِ فَقَد عَصَی اَللَّهُ فِیمَا سِوَاهُ مِمَّا هُوَ أَعظَمُ مِنهُ</span>

<span class="Translate">(3) و چگونه او را به گناهی سرزنش می‌نماید که خود مانند آنرا مرتکب بوده پس اگر عین آن گناه را هم مرتکب نگشته طرز دیگری نافرمانی خدا نموده <span class="description">(گناه دیگری مرتکب شده است)</span> که بزرگتر از گناه برادرش می‌باشد</span>

<span class="Revayat">وَ أَیمُ اَللَّهِ لَئِن لَم یَکُن عَصَاهُ فِی اَلکَبِیرِ وَ عَصَاهُ فِی اَلصَّغِیرِ لَجُرأَتُهُ عَلَی عَیبِ اَلنَّاسِ أَکبَرُ</span>

<span class="Translate">(4) و سوگند بخدا اگر گناه بزرگی مرتکب نشده باشد و با گناه کوچکی نافرمانی نموده باشد هر آینه جرأت و دلیری او بر عیب جوئی و بد گوئی مردم <span class="description">(از گناه بزرگی که مرتکب نشده)</span> بزرگتر است</span>

<span class="Revayat">یَا عَبدَ اَللَّهِ لاَ تَعجَل فِی عَیبِ أَحَدٍ بِذَنبِهِ فَلَعَلَّهُ مَغفُورٌ لَهُ وَ لاَ تَأمَن عَلَی نَفسِکَ صَغِیرَ مَعصِیَةٍ فَلَعَلَّکَ مُعَذَّبٌ عَلَیهِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(پس از این امام علیه السّلام بر سبیل پند و اندرز می‌فرماید:)</span> (5) ای بندۀ خدا در عیب جوئی و بد گوئی از هیچکس بر اثر گناه او عجله و شتاب مکن که شاید او <span class="description">(از گناهی که کرده توبه و بازگشت نموده و)</span> آمرزیده شده باشد و بر نفس خود از گناه کوچک ایمن و آسوده مباش <span class="description">(و بچشم حقارت و کوچکی در آن ننگر)</span> که شاید بر اثر آن معذّب و گرفتار باشی</span>

<span class="Revayat">فَلیَکفُف مَن عَلِمَ مِنکُم عَیبَ غَیرِهِ لِمَا یَعلَمُ مِن عَیبِ نَفسِهِ وَ لیَکُنِ اَلشُّکرُ شَاغِلاً لَهُ عَلَی مُعَافَاتِهِ مِمَّا اُبتُلِیَ بِهِ غَیرُهُ</span>

<span class="Translate">(6) و هر که از شما عیب و بدی غیر خود را میداند باید <span class="description">(از عیب جوئی و طعن زدن بر او)</span> خودداری نماید بجهت آنکه بعیب خود آشنا و دانا است و باید شکر از اجتناب گناهی که دیگری بآن مبتلی است او را مشغول سازد <span class="description">(و سپاسگزاری از این نعمت باو مجال ندهد که عیب دیگری گوید )</span></span>


==خطبه 141- پرهیز دادن از شنیدن غیبت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">141 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در نهی از شنیدن غیبت و اینکه نباید به گفتار بد گو گوش فرا داد)</span></span>

<span class="Revayat">أَیُّهَا اَلنَّاسُ مَن عَرَفَ مِن أَخِیهِ وَثِیقَةَ دِینٍ وَ سَدَادَ طَرِیقٍ فَلاَ یَسمَعَنَّ فِیهِ أَقَاوِیلَ اَلرِّجَالِ</span>

<span class="Translate">(1) ای مردم، هر که برادر <span class="description">(هم کیش)</span> خود را شناخت و دانست که در دین <span class="description">(اعتقادات)</span> محکم و استوار است و در گفتار و کردار در راه راست قدم می‌نهد، نباید گفتار <span class="description">(بد گوئی)</span> مردم را در بارۀ او گوش بدهد</span>

<span class="Revayat">أَمَا إِنَّهُ قَد یَرمِی اَلرَّامِی وَ تُخطِئُ اَلسِّهَامُ وَ یُحیِکُ اَلکَلاَمُ وَ بَاطِلُ ذَلِکَ یَبُورُ وَ اَللَّهُ سَمِیعٌ وَ شَهِیدٌ</span>

<span class="Translate">(2) آگاه باشید <span class="description">(اثر زیان کلام از زیان تیر سختتر و بیشتر است، زیرا)</span> گاهی تیر انداز تیر می‌اندازد و تیرها بخطاء می‌رود و <span class="description">(لیکن)</span> کلام بی‌اثر نمی‌ماند <span class="description">(اگر چه دروغ باشد)</span> و باطل و نادرست آن <span class="description">(اگر چه)</span> از بین می‌رود و <span class="description">(لیکن گناه آن از برای گوینده باقی و برقرار است، زیرا)</span> خداوند <span class="description">(گفتار را)</span> شنوا و گواه است</span>

<span class="Revayat">أَمَا إِنَّهُ لَیسَ بَینَ اَلحَقِّ وَ اَلبَاطِلِ إِلاَّ أَربَعُ أَصَابِعَ فسئل علیه‌السلام عن معنی قوله هذا فجمع أصابعه و وضعها بین أذنه و عینه ثم قال</span>

<span class="Translate">(3) آگاه باشید میان حقّ و باطل <span class="description">(فاصله‌ای)</span> نیست مگر <span class="description">(بقدر)</span> چهار انگشت معنی این فرمایش را از امام علیه السّلام پرسیدند، حضرت <span class="description">(در پاسخ)</span> انگشتهای خود را بهم چسبانده بین گوش و چشمش نهاد، پس از آن فرمود</span>

<span class="Revayat">اَلبَاطِلُ أَن تَقُولَ سَمِعتُ وَ اَلحَقُّ أَن تَقُولَ رَأَیتُ</span>

<span class="Translate">(4) باطل و نادرست آنست که بگوئی شنیدم، و حقّ و درست آنست که بگوئی دیدم <span class="description">(بنا بر این مؤمن نباید در عیب همکیشان به گفتار شخص فاسق و مردم بد گو اگر چه راست بگویند اعتماد نموده بمجرّد شنیدن پیش از دیدن زبان به افشاء آن گشاید )</span></span>


==خطبه 142- شناخت جایگاه بخشش و احسان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">142 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در مذمّت مال داری که مالش را بیجا صرف میکند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَیسَ لِوَاضِعِ اَلمَعرُوفِ فِی غَیرِ حَقِّهِ وَ عِندَ غَیرِ أَهلِهِ مِنَ اَلحَظِّ فِیمَا أَتَی إِلاَّ مَحمَدَةُ اَللِّئَامِ وَ ثَنَاءُ اَلأَشرَارِ وَ مَقَالَةُ اَلجُهَّالَ مَا دَامَ مُنعِماً عَلَیهِم مَا أَجوَدَ یَدَهُ وَ هُوَ عَن ذَاتِ اَللَّهِ بَخِیلٌ</span>

<span class="Translate">(1) برای کسیکه در غیر راه حقّ احسان کند و بغیر مستحقّ ببخشد از آنچه بخشیده حظّ و بهره‌ای نیست مگر تمجید و ستودن مردم فرومایه و بد کار و گفتار نادانان در بارۀ او مادامی که بایشان بخشش می‌نماید، چه بسیار جواد و بخشنده است و حال آنکه <span class="description">(در حقیقت جودی نکرده، بلکه مال خود را تلف و اسراف نموده، و)</span> در راه خدا بخل ورزیده است <span class="description">(و مالش را بیجا و در غیر رضای حقّ صرف کرده و چنین شخصی از یاران شیطان است، چنانکه در شرح سخن صد و بیست و ششم باین نکته اشاره شد)</span></span>

<span class="Revayat">فَمَن أَتَاهُ اَللَّهُ مَالاً فَلیَصِل بِهِ اَلقَرَابَةَ وَ لیُحسِن مِنهُ اَلضِّیَافَةَ وَ لیَفُکَّ بِهِ اَلأَسِیرَ وَ اَلعَانِی وَ لیُعطِ مِنهُ اَلفَقِیرَ وَ اَلغَارِمَ وَ لیَصبِر نَفسَهُ عَلَی اَلحُقُوقِ وَ اَلنَّوَائِبِ اِبتِغَاءَ اَلثَّوَابِ</span>

<span class="Translate">(2) پس بکسیکه خداوند ثروتی عطاء فرموده، باید با آن مال خویشان را کمک و یاری کند و از آن مال <span class="description">(آشنایان را)</span> مهمانی شایسته نماید <span class="description">(بهر کس مناسب حال خودش)</span> و با اسیر و گرفتار را رهائی بخشد و از آن به درویش و وام دار عطاء کند و باید شکیبائی ورزد بر ادای حقوق <span class="description">(واجبه مانند زکوة و مستحبّه مانند صدقات)</span> و دفع حوادث و پیش آمدها، و اینها را برای بدست آوردن ثواب و پاداش الهی بنماید <span class="description">(نه از روی ریاء و خود نمائی)</span></span>

<span class="Revayat">فَإِنَّ فَوزاً بِهَذِهِ اَلخِصَالِ شَرَفُ مَکَارِمِ اَلدُّنیَا وَ دَرکُ فَضَائِلِ اَلآخِرَةِ إِن شَاءَ اَللَّهُ</span>

<span class="Translate">(3) پس پیروزمند شدن باین بخششها <span class="description">(که بیان شد)</span> در دنیا باعث بزرگ شدن و خوشنام بودن و نیکی، و در آخرت وسیلۀ رسیدن بدرجات عالیه است، اگر خدا بخواهد</span>


==خطبه 143- طلب باران==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام فی الاستسقاء</span>

<span class="Translate">143 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است هنگام باران خواستن</span>

<span class="Revayat">أَلاَ وَ إِنَّ اَلأَرضَ اَلَّتِی تَحمِلُکُم وَ اَلسَّمَاءَ اَلَّتِی تُظِلُّکُم مُطِیعَتَانِ لِرَبِّکُم</span>

<span class="Translate">(1) آگاه باشید زمینی که شما را بروی خود نگاه می‌دارد، و آسمانی که شما را در سایه‌اش قرار می‌دهد، فرمانبردار پروردگار شما هستند <span class="description">(پیرو خواهش و آرزوی شما نیستند تا هر زمان بخواهید زمین بروید یا آسمان ببارد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَا أَصبَحَتَا تَجُودَانِ لَکُم بِبَرَکَتِهِمَا تَوَجُّعاً لَکُم وَ لاَ زُلفَةً إِلَیکُم وَ لاَ لِخَیرٍ تَرجُوَانِهِ مِنکُم وَ لَکِن أُمِرَتَا بِمَنَافِعِکُم فَأَطَاعَتَا وَ أُقِیمَتَا عَلَی حُدُودِ مَصَالِحِکُم فَأَقَامَتَا</span>

<span class="Translate">(2) و برکت و سود خود را بشما نمی‌بخشد <span class="description">(زمین نمی‌روید و آسمان نمی‌بارد)</span> بجهت دلسوزی برای شما و نه بسبب تقرّب جستن بشما و نه به علّت اینکه امیدوار بخیر و نیکوئی <span class="description">(سودی)</span> از شما باشند بلکه <span class="description">(از جانب پروردگار)</span> مأمورند که سودها بشما برسانند، و اطاعت امر کرده برای انجام مصالح شما قیام نموده‌اند</span>

<span class="Revayat">إِنَّ اَللَّهَ یَبتَلِی عِبَادَهُ عِندَ اَلأَعمَالِ اَلسَّیِّئَةِ بِنَقصِ اَلثَّمَرَاتِ وَ حَبسِ اَلبَرَکَاتِ وَ إِغلاَقِ خَزَائِنِ اَلخَیرَاتِ لِیَتُوبَ تَائِبٌ وَ یُقلِعَ مُقلِعٌ وَ یَتَذَکَّرَ مُتَذَکِّرٌ وَ یَزدَجِرَ مُزدَجِرٌ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(پس نباریدن آسمان و نروئیدن زمین در موقع مقتضی بسبب بد کرداری بنده و گناه او است که مانع مستعدّ بودن برای قبول رحمت و افاضۀ جود و بخشش حقّ تعالی می‌باشد، لذا)</span> (3) خداوند بندگان خود را که به کارهای ناشایسته مشغولند بکم شدن میوه‌ها و باز داشتن برکات و بستن در خزینهای نیکوئیها، می‌آزماید تا توبه کننده متنبّه گشته توبه و بازگشت نماید و گناه را از خود رانده ترک کند <span class="description">(دیگر مرتکب گناه نشود)</span> و پند گیرنده پند پذیرد و سر خرده منزجر گردد <span class="description">(گناه نکرده بکار زشت نگراید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ قَد جَعَلَ اَللَّهُ اَلاِستِغفَارَ سَبَباً لِدُرُورِ اَلرِّزقِ وَ رَحمَةِ اَلخَلقِ فَقَالَ سُبحَانَهُ اِستَغفِرُوا رَبَّکُم إِنَّهُ کٰانَ غَفّٰاراً یُرسِلِ اَلسَّمٰاءَ عَلَیکُم مِدرٰاراً وَ یُمدِدکُم بِأَموٰالٍ وَ بَنِینَ</span>

<span class="Translate">(4) و خداوند استغفار <span class="description">(آمرزش خواستن)</span> را سبب فراوانی روزی و رسیدن رحمت و مهربانی قرار داده و <span class="description">(در قرآن کریم س 71 ی 10 فرموده: «اِستَغفِرُوا رَبَّکُم إِنَّهُ کٰانَ غَفّٰاراً» (ی 11) «یُرسِلِ اَلسَّمٰاءَ عَلَیکُم مِدرٰاراً» (ی 12) «وَ یُمدِدکُم بِأَموٰالٍ وَ بَنِینَ‌» یعنی از پروردگارتان آمرزش بخواهید که او آمرزندۀ گناهان است (پس از توبه و بازگشت) ابر را می‌فرستد که پی در پی بر شما ببارد، و شما را بمالها و پسران کمک می‌دهد (اموال و اولاد شما را زیاد می‌گرداند))</span></span>

<span class="Revayat">فَرَحِمَ اَللَّهُ اِمرَأً اِستَقبَلَ تَوبَتَهُ وَ اِستَقَالَ خَطِیئَتَهُ وَ بَادَرَ مَنِیَّتَهُ</span>

<span class="Translate">(5) پس خداوند رحمت کند <span class="description">(بیامرزد)</span> مردی را که به توبه و بازگشت <span class="description">(از گناه)</span> رو آورد و گناهی را که مرتکب شده طلب فسخ نماید <span class="description">(بخواهد تا حقّ تعالی از کیفر کردار زشتش بگذرد)</span> و بر مرگ خود پیشی گیرد <span class="description">(پیش از رسیدن مرگ از گناهان توبه و بازگشت نموده عمل صالح و کردار نیک را شعار خویش قرار دهد)</span></span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ إِنَّا خَرَجنَا إِلَیکَ مِن تَحتِ اَلأَستَارِ وَ اَلأَکنَانِ وَ بَعدَ عَجِیجِ اَلبَهَائِمِ وَ اَلوِلدَانِ رَاغِبِینَ فِی رَحمَتِکَ وَ رَاجِینَ فَضلَ نِعمَتِکَ وَ خَائِفِینَ مِن عَذَابِکَ وَ نِقمَتِکَ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(در اینجا امام علیه السّلام طریق دعاء کردن و طلب رحمت و خواستن باران را یاد می‌دهد:)</span> -(6) بار خدایا ما از زیر پرده‌ها و پوششها <span class="description">(خانه‌ها)</span> ئی که فریاد چهارپایان و فرزندان از آن بلند است <span class="description">(بسبب کمیابی آب و علف و مایۀ معیشت و زندگانی)</span> رو بسوی تو آورده‌ایم در حالیکه خواهان رحمت تو و امیدوار به زیادتی نعمت تو و ترسناک از کیفر و خشم تو می‌باشم</span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ فَاسقِنَا غَیثَکَ وَ لاَ تَجعَلنَا مِنَ اَلقَانِطِینَ وَ لاَ تُهلِکنَا بِالسِّنِینَ وَ لاَ تُؤَاخِذنَا بِمَا فَعَلَ اَلسُّفَهَاءُ مِنَّا یَا أَرحَمَ اَلرَّاحِمِینَ</span>

<span class="Translate">(7) بار خدایا ما را بباران خود آب ده و از نومید شدگان قرار مده و به سالهای قحطی و تنگی ما را تباه مگردان و بسبب آنچه بی‌خردان <span class="description">(بد کرداران)</span> از ما بجا آورده‌اند ما را مؤاخذه مفرما، ای مهربانترین مهربانان</span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ إِنَّا خَرَجنَا إِلَیکَ نَشکُو إِلَیکَ مَا لاَ یَخفَی عَلَیکَ حِینَ أَلجَأَتنَا اَلمَضَایِقُ اَلوَعرَةُ وَ أَجَاءَتنَا اَلمَقَاحِطُ اَلمُجدِبَةُ وَ أَعیَتنَا اَلمَطَالِبُ اَلمُتَعَسِّرَةُ وَ تَلاَحَمَت عَلَینَا اَلفِتَنُ اَلمُستَصعَبَةُ</span>

<span class="Translate">(8) بار خدایا بسوی تو بیرون آمده‌ایم و بتو شکایت داریم <span class="description">(خبر می‌دهیم)</span> از آنچه <span class="description">(سختیهایی که)</span> بر تو پنهان نیست هنگامیکه سختی تنگیها ما را بیچاره کرده و خشکسالیهای پر مشقّت ما را سوق داده و مطالب و خواهشهای دشوار ما را ناتوان گردانیده و فتنه‌ها و بلاهای ناهنجار بر ما پیوسته وارد گشته</span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ إِنَّا نَسأَلُکَ أَلاَّ تَرُدَّنَا خَائِبِینَ وَ لاَ تَقلِبَنَا وَاجِمِینَ وَ لاَ تُخَاطِبَنَا بِذُنُوبِنَا وَ لاَ تُقَایِسَنَا بِأَعمَالِنَا</span>

<span class="Translate">(9) بار خدایا از تو درخواست می‌نماییم که ما را <span class="description">(به خانه‌های)</span> نومید شده باز نگردانی و اندوهگین مفرستی و به گناهانمان نگیری <span class="description">(پاسخ درخواست ما را به مقتضای گناهانمان قرار مدهی)</span> و به کردارمان مقایسه نفرمایی، <span class="description">(بلکه درخواست ما را از روی فضل و کرمت بپذیری)</span></span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ اُنشُر عَلَینَا غَیثَکَ وَ بَرَکَتَکَ وَ رِزقَکَ وَ رَحمَتَکَ وَ اِسقِنَا سُقیَا نَافِعَةً مُروِیَةً مُعشِبَةً تُنبِتُ بِهَا مَا قَد فَاتَ وَ تُحیِی بِهَا مَا قَد مَاتَ نَافِعَةَ اَلحَیَا کَثِیرَةَ اَلمُجتَنَی تُروِی بِهَا اَلقِیعَانَ وَ تُسِیلُ اَلبُطنَانَ وَ تَستَورِقُ اَلأَشجَارَ وَ تُرخِصُ اَلأَسعَارَ إِنَّکَ عَلَی مَا تَشَاءُ قَدِیرٌ</span>

<span class="Translate">(10) بار خدایا باران و برکت و روزی و رحمت و مهربانیت را بر ما زیاد عطاء فرما و بما آب ده چنان آبی که سود دهنده و سیر آب کننده و رویاننده <span class="description">(گیاهها)</span> باشد که بسبب آن برویانی آنچه از دست رفته <span class="description">(گیاههایی که خشک شده)</span> و زنده گردانی آنچه که مرده <span class="description">(زمینهایی که خشک مانده)</span> و آب ده ما را به بارانی که تشنگی را برطرف نموده و میوۀ بدست آمدۀ از آن فراوان باشد و زمینهای هموار بآن سیر آب شده و در زمینهای نشیب <span class="description">(رودخانه‌ها و درّه‌ها)</span> جاری گردد و درختها را با برگ و نوا <span class="description">(سبز و خرّم)</span> گردان و نرخها را ارزان فرمای زیرا تو بر هر چه بخواهی توانا هستی</span>


==خطبه 144- بعثت پیامبران، برتری اهل بیت و صفات گمراهان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">144 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در فضائل و مناقب ائمّۀ اطهار)</span></span>

<span class="Revayat">بَعَثَ رُسُلَهُ بِمَا خَصَّهُم بِهِ مِن وَحیِهِ وَ جَعَلَهُم حُجَّةً لَهُ عَلَی خَلقِهِ لِئَلاَّ تَجِبَ اَلحُجَّةُ لَهُم بِتَرکِ اَلإِعذَارِ إِلَیهِم فَدَعَاهُم بِلِسَانِ اَلصِّدقِ إِلَی سَبِیلِ اَلحَقِّ</span>

<span class="Translate">(1) خداوند پیغمبرانش را بر انگیخته و حیش را بآنان اختصاص داد و آنها را برای مردم حجّت و دلیل گردانید تا ایشان را <span class="description">(در کردارشان)</span> حجّت و عذری نباشد <span class="description">(باینکه ما به اوامر و نواهی تو آشنا نبودیم)</span> پس همه را بوسیلۀ پیغمبران براه حقّ دعوت فرمود</span>

<span class="Revayat">أَلاَ إِنَّ اَللَّهَ قَد کَشَفَ اَلخَلقَ کَشفَةً لاَ أَنَّهُ جَهِلَ مَا أَخفَوهُ مِن مَصُونِ أَسرَارِهِم وَ مَکنُونِ ضَمَائِرِهِم وَ لَکِن لِیَبلُوَهُم أَیُّهُم أَحسَنُ عَمَلاً فَیَکُونُ اَلثَّوَابُ جَزَاءً وَ اَلعِقَابُ بَوَاءً</span>

<span class="Translate">(2) آگاه باشید که خداوند <span class="description">(احوال)</span> مردم را آشکار نمود نه آنکه بآنچه پنهان داشته‌اند از اسرار و اندیشه‌هائی که در دل دارند بی‌اطّلاع باشد بلکه <span class="description">(فرستادن پیغمبران و امر و نهی)</span> برای آن بود که آنان را بیازماید که کردار کدام کس بهتر است <span class="description">(معنی آزمایش خداوند این است که چه کس در دنیا از فرمان او پیروی نموده رستگار می‌گردد، و که نافرمانی کرده بعذاب گرفتار میشود، نه آنکه آخر کار آنان را ندانسته بخواهد دانا گردد، چنانکه در شرح خطبۀ شصت و دوّم بیان شد)</span> تا ثواب <span class="description">(بهشت)</span> پاداش <span class="description">(کردار نیک)</span> و عذاب <span class="description">(آتش)</span> کیفر <span class="description">(کردار زشت)</span> باشد</span>

<span class="Revayat">أَینَ اَلَّذِینَ زَعَمُوا أَنَّهُمُ اَلرَّاسِخُونَ فِی اَلعِلمِ دُونَنَا کَذِباً وَ بَغیاً عَلَینَا أَن رَفَعَنَا اَللَّهُ وَ وَضَعَهُم وَ أَعطَانَا وَ حَرَمَهُم وَ أَدخَلَنَا وَ أَخرَجَهُم</span>

<span class="Translate"><span class="description">(چون با این بیان دانستید که سبب آزمایش الهیّ‌ چیست، پس)</span> (3) کجایند کسانیکه گمان میکنند که آنان در علم <span class="description">(اسرار خلقت و تفسیر و تأویل قرآن کریم)</span> مطّلع و استوارند، بجز ما اهل بیت‌؟ ادّعای آنان دروغ و ستم بر ما است زیرا خداوند ما را برتری داده و ایشان را فرو گذاشته و <span class="description">(این مقام و منزلت را)</span> بما عطاء فرموده و آنان را بی‌بهره ساخته و ما را داخل نموده و آنها را خارج فرموده</span>

<span class="Revayat">بِنَا یُستَعطَی اَلهُدَی وَ یُستَجلَی اَلعَمَی</span>

<span class="Translate">(4) بوسیلۀ ما هدایت و راهنمائی طلب می‌گردد و بینائی از کوری و گمراهی خواسته میشود</span>

<span class="Revayat">إِنَّ اَلأَئِمَّةَ مِن قُرَیشٍ غُرِسُوا فِی هَذَا اَلبَطنِ مِن هَاشِمٍ لاَ تَصلُحُ عَلَی سِوَاهُم وَ لاَ تَصلُحُ اَلوُلاَةُ مِن غَیرِهِم</span>

<span class="Translate">(5) محقّق است که ائمّه و پیشوایان دین از قریش هستند که از هاشم بوجود آمده‌اند <span class="description">(و از نسل علیّ و فاطمة علیهما السّلام ظاهر گشته‌اند)</span> امامت و خلافت بر غیر ایشان سزاوار نیست و خلفای غیر آنان <span class="description">(که بنا حقّ روی کار آمده‌اند برای جانشینی پیغمبر اکرم)</span> صلاحیّت ندارند <span class="description">(زیرا لازمۀ خلافت و امامت خصائصی است که در غیر أئمّۀ اثنی عشر یافت نمی‌شود، و این فرمایش امام علیه السّلام صراحت دارد باینکه امامت برای غیر دوازده امام شایسته نیست )</span></span>

<span class="Revayat">منها آثَرُوا عَاجِلاً وَ أَخَّرُوا آجِلاً وَ تَرَکُوا صَافِیاً وَ شَرِبُوا آجِناً</span>

<span class="Translate">قسمتی از این خطبه است <span class="description">(در توبیخ و سرزنش بنی امیّه و پیروانشان)</span>: (6) دنیا را اختیار کرده آخرت را پشت سر انداختند و از آب صاف و گوارا <span class="description">(تقوی و پرهیزکاری)</span> چشم پوشیده و آب گندیده آشامیدند <span class="description">(بعذاب همیشگی تن دادند)</span></span>

<span class="Revayat">کَأَنِّی أَنظُرُ إِلَی فَاسِقِهِم وَ قَد صَحِبَ اَلمُنکَرَ فَأَلِفَهُ وَ بَسِئَ بِهِ وَ وَافَقَهُ حَتَّی شَابَت عَلَیهِ مَفَارِقُهُ وَ صُبِغَت بِهِ خَلاَئِقُهُ ثُمَّ أَقبَلَ مُزبِداً کَالتَّیَّارِ لاَ یُبَالِی مَا غَرَّقَ أَو کَوَقعِ اَلنَّارِ فِی اَلهَشِیمِ لاَ یَحفِلُ مَا حَرَّقَ</span>

<span class="Translate">(7) گویا می‌بینم یک فاسق و گناهکار ایشان <span class="description">(عبد الملک ابن مروان)</span> را پیرو از منکر و کارهای زشت که با آن الفت و انس گرفته و رام و موافق گشته تا اینکه موهای سرش بر آن کار زشت سفید گردیده و خوهایش بآن رنگ شده است <span class="description">(حکومت و سلطنت او بطول انجامیده، و زشتکاری جبلّیّ و غریزۀ او گشته)</span> پس <span class="description">(بانجام هر کار زشتی)</span> رو آورد در حالتی که کف بر لب دارد <span class="description">(مست و بی پروا است)</span> مانند دریای بزرگ پر موجی که باک ندارد از آنچه غرق می‌گرداند یا مانند افتادن آتش در گیاه خشک که نیندیشد از آنچه می‌سوزاند</span>

<span class="Revayat">أَینَ اَلعُقُولُ اَلمُستَصبِحَةُ بِمَصَابِیحِ اَلهُدَی وَ اَلأَبصَارُ اَللاَّمِحَةُ إِلَی مَنَارِ اَلتَّقوَی</span>

<span class="Translate"><span class="description">(در چنین زمانی)</span> (8) کجایند عقلهای افروخته شدۀ به چراغهای هدایت و دیده‌های نگرندۀ به نشانۀ تقوی و پرهیزکاری‌؟</span>

<span class="Revayat">أَینَ اَلقُلُوبُ اَلَّتِی وُهِبَت لِلَّهِ وَ عُوقِدَت عَلَی طَاعَةِ اَللَّهِ</span>

<span class="Translate">(9) کجایند دلهایی که بخدا تخصیص داده شده و بطاعت و بندگی خدا بسته شده‌اند؟ <span class="description">(کجایند طرفداران پیشوایان دین که بجز اطاعت و فرمانبرداری خدا پیشه‌ای ندارند؟)</span></span>

<span class="Revayat">اِزدَحَمُوا عَلَی اَلحُطَامِ وَ تَشَاحُّوا عَلَی اَلحَرَامِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(در حالیکه بنی امیّه)</span> (10) بمتاع دنیا هجوم آورده و برای حرام با یکدیگر زد و خورد می‌نمایند</span>

<span class="Revayat">وَ رُفِعَ لَهُم عَلَمُ اَلجَنَّةِ وَ اَلنَّارِ فَصَرَفُوا عَنِ اَلجَنَّةِ وُجُوهَهُم وَ أَقبَلُوا إِلَی اَلنَّارِ بِأَعمَالِهِم</span>

<span class="Translate">(11) و نشانۀ بهشت و آتش برای ایشان نمایان است پس از بهشت رو گردانده و با اعمال و کردارشان به آتش توجّه نموده‌اند</span>

<span class="Revayat">وَ دَعَاهُم رَبُّهُم فَنَفَرُوا وَ وَلَّوا وَ دَعَاهُمُ اَلشَّیطَانُ فَاستَجَابُوا وَ أَقبَلُوا</span>

<span class="Translate">(12) و پروردگارشان آنها را <span class="description">(براه رستگاری)</span> دعوت فرموده، آنان رمیده پشت گردانیدند و شیطان ایشان را <span class="description">(براه ذلّت و بد بختی)</span> خوانده، آنها دعوتش را پذیرفته بآن رو آوردند</span>


==خطبه 145- شناخت دنیا و نکوهش بدعت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">145 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در مذمّت و بیوفائی دنیا)</span></span>

<span class="Revayat">أَیُّهَا اَلنَّاسُ إِنَّمَا أَنتُم فِی هَذِهِ اَلدُّنیَا غَرَضٌ تَنتَضِلُ فِیهِ اَلمَنَایَا مَعَ کُلِّ جُرعَةٍ شَرَقٌ وَ فِی کُلِّ أُکلَةٍ غَصَصٌ</span>

<span class="Translate">(1) ای مردم شما در این دنیا نشانه و هدفید که مرگها در آن تیر می‌اندازند <span class="description">(اقسام مردن: بیماریها، کشته شدن، سوختن، غرق گشتن، در چاه افتادن، زیر هوار رفتن، و مانند اینها برای نابود کردنتان آماده هستند)</span> با هر آشامیدنی آب جستنی در گلو هست و در هر لقمه‌ای استخوانی گلو گیر می‌باشد</span>

<span class="Revayat">لاَ تَنَالُونَ مِنهَا نِعمَةً إِلاَّ بِفِرَاقِ أُخرَی وَ لاَ یُعَمَّرُ مُعَمَّرٌ مِنکُم یَوماً مِن عُمُرِهِ إِلاَّ بِهَدمِ آخَرَ مِن أَجَلِهِ وَ لاَ تُجَدَّدُ لَهُ زِیَادَةٌ فِی أُکلَةٍ إِلاَّ بِنَفَادِ مَا قَبلَهَا مِن رِزقِهِ</span>

<span class="Translate">(2) هیچ نعمت و خوشی از آن در نمی‌یابید مگر آنکه نعمت دیگری را از دست می‌دهید <span class="description">(اگر سیر در شهرها را آرزو کنید و بآن نائل گردید اندوه دوری از وطن و اهل بشما خواهد رسید، و اگر مال و فرزند یابید از نعمت آسودگی جدا خواهید ماند و همچنین)</span> و معمّری از شما <span class="description">(کسیکه عمرش باقی است جوان یا پیر، نه بس بزرگ سال)</span> روزی از عمرش باو داده نمی‌شود مگر آنکه روز دیگری از مدّت عمر و زندگانیش نابود می‌گردد <span class="description">(رسیدن او به فردا ممکن نیست مگر به گذشتن امروز که در آن باقی است و به گذشتن امروز یک روز به مرگ نزدیک میشود، پس لذّت و خوشی با نزدیک شدن به مرگ در حقیقت لذّت و خوشی نیست)</span> و افزونی در خوردن برای او لذّت نو و تازه نمی‌آورد مگر به از بین رفتن آنچه از روزی پیش از آن خورده <span class="description">(از غذای لذیذی نمی‌تواند بهره‌مند شد مگر آنکه از غذاهای لذیذ دیگر چشم بپوشد، و جامه‌ای نمی‌پوشد مگر اینکه جامۀ دیگری از تن بکند، و در خانه‌ای ساکن نمی‌گردد مگر آنکه از خانۀ دیگری بیرون رود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لاَ یَحیَا لَهُ أَثَرٌ إِلاَّ مَاتَ لَهُ أَثَرٌ وَ لاَ یَتَجَدَّدُ لَهُ جَدِیدٌ إِلاَّ بَعدَ أَن یَخلُقَ لَهُ جَدِیدٌ وَ لاَ تَقُومُ لَهُ نَابِتَةٌ إِلاَّ وَ تَسقُطُ مِنهُ مَحصُودَةٌ</span>

<span class="Translate">(3) و برای او اثر و نشانه‌ای بوجود نمی‌آید مگر آنکه اثر و نشانۀ دیگرش از بین می‌رود و برای او چیزی تازه نمی‌گردد مگر بعد از آنکه تازۀ او کهنه شود <span class="description">(مثلاً با بدست آوردن وقار و حلم و بردباری نشاط جوانی از دست می‌رود)</span> و برای او خوشه‌ای نمی‌روید مگر آنکه درو شده‌ای ساقط و از بین برود <span class="description">(تا کشتی درو نگردد، کشت دیگری عمل نمی‌آید، و فرزندان جای پدران و مادران ننشینند مگر آنکه آنها از دنیا بروند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ قَد مَضَت أُصُولٌ نَحنُ فُرُوعُهَا فَمَا بَقَاءُ فَرعٍ بَعدَ ذَهَابِ أَصلِهِ</span>

<span class="Translate">(4) و اصلها گذشتند <span class="description">(پدران و مادران مردند)</span> و ما فرعها هستیم <span class="description">(فرزندان آنها می‌باشیم)</span> پس چگونه فرع بعد از رفتن اصلش باقی می‌ماند؟! <span class="description">(خلاصه لذّتهای دنیا که هر یک آمیخته به چندین بلاء و درد و اندوه هستند برای کسی جمع نمی‌گردد، پس نادان و زیانکار کسیکه بآنها دل بسته و از لذّات جاودانی آن جهان چشم می‌پوشد !!)</span></span>

<span class="Revayat">منها وَ مَا أُحدِثَت بِدعَةٌ إِلاَّ تُرِکَ بِهَا سُنَّةٌ فَاتَّقُوا اَلبِدَعَ وَ اِلزَمُوا اَلمَهیَعَ</span>

<span class="Translate">قسمتی‌از این خطبه است <span class="description">(در نهی از متابعت بدعت و ترغیب به پیروی از سنّت)</span>: (5) بدعتی <span class="description">(احداث چیزی در دین که از دین نبوده)</span> آشکار نگشت مگر آنکه بسبب آن سنّتی <span class="description">(طریقۀ و رویّۀ حضرت رسول اکرم)</span> از بین می‌رود پس از بدعتها پرهیز نموده در راه روشن قدم نهید <span class="description">(از روش رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله پیروی نمائید)</span></span>

<span class="Revayat">إِنَّ عَوَازِمَ اَلأُمُورِ أَفضَلُهَا وَ إِنَّ مُحدَثَاتِهَا شِرَارُهَا</span>

<span class="Translate">(6) زیرا امور قدیمه <span class="description">(که در عهد پیغمبر اکرم برقرار بود)</span> بهترین کارها است و بدعتهای نو بدترین چیزها است <span class="description">(چون بر خلاف شرع و مستلزم هرج و مرج و فساد و تباهکاری بسیار می‌باشد )</span></span>


==خطبه 146- مشاوره نظامی برای نبرد با ایران==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام لعمر بن الخطاب و قد استشاره فی الشخوص لقتال الفرس بنفسه</span>

<span class="Translate">146 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است بعمر ابن خطّاب هنگامی که برای رفتن خود بجنگ با اهل ایران با آن بزرگوار مشورت نمود <span class="description">(مورّخین در زمانیکه امام علیه السّلام این سخنان را فرموده اختلاف دارند: بعضی گفته‌اند در بارۀ جنگ قادسیّه بوده که موضعی است نزدیک کوفه از سمت مغرب بطرف صحراء و این جنگ در سال چهارده از هجرت واقع شده، چون عمر با مسلمانان برای رفتن خود بجنگ مشورت نمود امام علیه السّلام او را از رفتن نهی فرمود، پس سعد ابن ابی وقّاص را سردار لشگر گردانید که با هفت هزار نفر وارد کارزار شدند و یزدگرد شهریار ایران هم رستم فرّخ زاد را با لشگر بسیاری بجنگ آنان فرستاد و بالأخره لشگر اسلام غلبه یافته و رستم را با بسیاری از لشگرش بقتل رسانده و فتح و فیروزی بدست آوردند و بعد از آن مسلمین و سعد بسمت مدائن رفته داخل ایوان کسری شدند و آنچه در آنجا بود بیغما بردند و یزدگرد از آنجا فرار کرد. و برخی گفته‌اند در بارۀ جنگ نهاوند بوده که شهری است نزدیک همدان، و مجمل این واقعه اینست: یزدگرد پادشاه ایران لشگر بیشماری در شهر نهاوند به سپهسالاری فیروزان گرد آورد تا بجنگ لشگر اسلام قیام نماید، عمّار یاسر که در آن وقت حاکم کوفه بود چون آگاهی یافت نامه‌ای بعمر نوشته باو خبر داد، عمر اصحاب را گرد آورده برای رفتن خود باین کارزار مشورت نمود، هر کس رأی و اندیشۀ خویش را اظهار می‌داشت، عثمان گفت به همۀ مسلمانان شام و یمن و مکّه و مدینه و کوفه و بصره بنویس تا برای جنگ حاضر شوند و خود نیز به همراهی ایشان حرکت نما، امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود صلاح نیست از مدینه حرکت کنی، چون این شهر مرکز مملکت و پایتخت اسلام است، و نیز صلاح نیست که لشگر از شام بخواهی، چون شهری که بسختی بتصرّف در آمده سزاوار نیست از لشگر تهی ماند، مبادا هرقل پادشاه روم آگاه شده از کمین بیرون آمده دوباره آنجا را بتصرّف در آورد، عمر گفت یا علیّ پس دستور چیست‌؟ فرمود رأی اینست که تو در مدینه مانده مرد دلیری را امیر لشگر اسلام نموده بجنگ ایرانیها بفرستی و اگر هم مغلوب شده شکست بخورند تو در جای خود مانده دوباره لشگر آماده می‌سازی و برای سرداری لشگر اسلام نعمان ابن مقرن لیاقت دارد، عمر این رأی را اختیار نموده نامه‌ای بنعمان که در بصره بود نوشت و او را مأمور نمود که به سپهسالاری لشگر اسلام بجنگ ایرانیها برود، و نعمان چون نامه را خواند با زیاده از سی هزار نفر مرد جنگی روانۀ نهاوند شد و پس از زد و خورد بسیار آخر الأمر فتح نصیب مسلمانان شد و این جنگ را مسلمین فتح الفتوح نامیدند، و یزدگرد فرار کرد، خلاصه از جملۀ فرمایشهای امام علیه السّلام هنگام مشورت نمودن عمر با آن حضرت اینست)</span></span>

<span class="Revayat">إِنَّ هَذَا اَلأَمرَ لَم یَکُن نَصرُهُ وَ لاَ خِذلاَنُهُ بِکَثرَةٍ وَ لاَ بِقِلَّةٍ وَ هُوَ دِینُ اَللَّهِ اَلَّذِی أَظهَرَهُ وَ جُندُهُ اَلَّذِی أَعَدَّهُ وَ أَمَدَّهُ حَتَّی بَلَغَ مَا بَلَغَ وَ طَلَعَ حَیثُمَا طَلَعَ وَ نَحنُ عَلَی مَوعُودٍ مِنَ اَللَّهِ وَ اَللَّهُ مُنجِزٌ وَعدَهُ وَ نَاصِرٌ جُندَهُ</span>

<span class="Translate">(1) یاری نمودن و خوار کردن این امر <span class="description">(دین مقدّس اسلام از ابتداء)</span> به انبوهی و کمی <span class="description">(لشگر)</span> نبوده است <span class="description">(تا از بسیاری لشگر کفّار و کمی سپاه خود بهراسیم)</span> و آن دین خدا است که آنرا <span class="description">(بر سائر ادیان)</span> پیروزی داده و لشگر خدا است که آنها را مهیّا ساخته و کمک فرموده تا آنکه رسیده به مرتبه‌ای که باید برسد و آشکار گردیده جائیکه باید آشکار شود و ما به وعدۀ از جانب خدا منتظریم <span class="description">(در قرآن کریم س 24 ی 55 می‌فرماید: «وَعَدَ اَللّٰهُ اَلَّذِینَ آمَنُوا مِنکُم وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ لَیَستَخلِفَنَّهُم فِی اَلأَرضِ کَمَا اِستَخلَفَ اَلَّذِینَ مِن قَبلِهِم وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُم دِینَهُمُ اَلَّذِی اِرتَضیٰ لَهُم وَ لَیُبَدِّلَنَّهُم مِن بَعدِ خَوفِهِم أَمناً» یعنی خدا به کسانی از شما که ایمان آورده و گرویدند و کارهای شایسته کردند وعده داده است که زمین کفّار و شهرهاشان را بتصرّف ایشان در آورد، چنانکه پیش از آنان بنی اسرائیل را در زمین مصر و شام مسلّط گردانید، و وعده داده است که دین پسندیده و برگزیدۀ برای ایشان را استوار گرداند، و پس از خوف و ترس از کفّار بآنان امنیّت و آسودگی عطاء فرماید)</span> و خدا به وعدۀ خود وفاء کرده لشگرش را یاری می‌فرماید</span>

<span class="Revayat">وَ مَکَانُ اَلقَیِّمِ بِالأَمرِ مَکَانُ اَلنِّظَامِ مِنَ اَلخَرَزِ یَجمَعُهُ وَ یَضُمُّهُ فَإِذَا اِنقَطَعَ اَلنِّظَامُ تَفَرَّقَ اَلخَرَزُ وَ ذَهَبَ ثُمَّ لَم یَجتَمِع بِحَذَافِیرِهِ أَبَداً</span>

<span class="Translate"><span class="description">(پس رأی خود را برای نرفتن عمر به کارزار از روی برهان چنین بیان فرمود:)</span> (2) و مکان زمامدار دین و حکمران مملکت مانند رشتۀ مهره است که آنرا گرد آورده بهم پیوند می‌نماید پس اگر رشته بگسلد مهره‌ها از هم جدا شده پراکنده گردد و هرگز همۀ آنها گرد نیامده است <span class="description">(تو اگر از مدینه بیرون روی فساد و تباهکاری رخ داده جمع مسلمین پراکنده میشود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلعَرَبُ اَلیَومَ وَ إِن کَانُوا قَلِیلاً فَهُم کَثِیرُونَ بِالإِسلاَمِ عَزِیزُونَ بِالاِجتِمَاعِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(پس از آن برای رفع نگرانی عمر از جهت کمی لشگر اسلام و بسیاری سپاه دشمن می‌فرماید:)</span> (3) اگر چه امروز عرب اندکست، لیکن بسبب دین اسلام <span class="description">(و غلبۀ آن بر سائر ادیان)</span> بسیار است و بجهة اجتماع و یگانگی <span class="description">(که نفاق و دوروئی در آنها راه ندارد)</span> غلبه دارند</span>

<span class="Revayat">فَکُن قُطباً وَ اِستَدِرِ اَلرَّحَی بِالعَرَبِ وَ أَصلِهِم دُونَکَ نَارَ اَلحَربِ فَإِنَّکَ إِن شَخَصتَ مِن هَذِهِ اَلأَرضِ اِنتَقَضَت عَلَیکَ اَلعَرَبُ مِن أَطرَافِهَا وَ أَقطَارِهَا حَتَّی یَکُونَ مَا تَدَعُ وَرَاءَکَ مِنَ اَلعَورَاتِ أَهَمَّ إِلَیکَ مِمَّا بَینَ یَدَیکَ</span>

<span class="Translate">(4) پس تو مانند میخ وسط آسیا <span class="description">(ساکن و برقرار)</span> باش و آسیا <span class="description">(ی جنگ)</span> را بوسیلۀ عرب بگردان <span class="description">(در تجهیز لشگر و آراستگی و انتظام امر ایشان بکوش)</span> و آنان را به آتش جنگ در آورده خود به کارزار مرو زیرا اگر تو از این زمین <span class="description">(مدینۀ طیّبه پایتخت اسلام)</span> بیرون روی عرب از اطراف و نواحی آن <span class="description">(فرصت بدست آورده)</span> عهد با ترا شکسته فساد و تباهکاری می‌نمایند <span class="description">(از زیر بار اطاعت و پیروی تو گردن می‌کشند، و رشتۀ نظم مملکت از هم گسیخته میشود)</span> تا کار بجائی می‌رسد که حفظ و نگهبانی سر حدّها که در پشت سر گذاشته‌ای نزد تو از رفتن بکار زار مهمّتر می‌گردد</span>

<span class="Revayat">إِنَّ اَلأَعَاجِمَ إِن یَنظُرُوا إِلَیکَ غَداً یَقُولُوا هَذَا أَصلُ اَلعَرَبِ فَإِذَا اِقتَطَعتُمُوهُ اِستَرَحتُم فَیَکُونَ ذَلِکَ أَشَدَّ لِکَلَبِهِم عَلَیکَ وَ طَمَعِهِم فِیکَ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(خلاصه چون بیرون روی بیم آن هست که اعراب فتنه و آشوب بر پا نموده در نظم مملکت اخلال کنند بحدّی که اهمیّت تدبیر در آن کار بر تو از تدبیر جنگ با کفّار بیشتر گردد، و دیگر آنکه اگر تو وارد کارزار شوی، و)</span> (5) ایرانیها ترا به بینند می‌گویند: این پیشوای عرب است <span class="description">(که بجز او برای آنها پیشوایی نمی‌باشد)</span> که اگر او را از بین ببرید <span class="description">(بقتل رسانید)</span> آسودگی خواهید یافت و این اندیشه حرص ایشان را بر <span class="description">(جنگ با)</span> تو و طمعشان را در <span class="description">(نابود کردن)</span> تو سختتر و زیادتر می‌گرداند</span>

<span class="Revayat">فَأَمَّا مَا ذَکَرتَ مِن مَسِیرِ اَلقَومِ إِلَی قِتَالِ اَلمُسلِمِینَ فَإِنَّ اَللَّهَ سُبحَانَهُ هُوَ أَکرَهُ لِمَسِیرِهِم مِنکَ وَ هُوَ أَقدَرُ عَلَی تَغیِیرِ مَا یَکرَهُ</span>

<span class="Translate">(6) و <span class="description">(چون از جملۀ پرسشهای عمر از آن حضرت این بود که گفت: ایرانیها تصمیم گرفته‌اند که بمسلمین هجوم آورده با ایشان بجنگند، و این تصمیم آنها دلیل انبوهی سپاه و قوّت و توانائیشان می‌باشد، و من کراهت دارم از اینکه آنان پیش جنگ شوند، امام علیه السّلام در پاسخ او می‌فرماید:)</span> امّا آنچه تو راجع به آمدن ایرانیها بجنگ مسلمین یاد آوری نمودی پس <span class="description">(باکی نیست، زیرا)</span> خداوند سبحان از آمدن ایشان بیش از تو کراهت دارد و او تواناتر است به برطرف نمودن آنچه را که از آن کراهت دارد <span class="description">(و بآن راضی نیست)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَمَّا مَا ذَکَرتَ مِن عَدَدِهِم فَإِنَّا لَم نَکُن نُقَاتِلُ فِیمَا مَضَی بِالکَثرَةِ وَ إِنَّمَا کُنَّا نُقَاتِلُ بِالنَّصرِ وَ اَلمَعُونَةِ</span>

<span class="Translate">(7) و امّا آنچه راجع به بسیاری عدد ایشان ذکر کردی پس <span class="description">(آنهم نگرانی ندارد، زیرا)</span> ما پیش از این <span class="description">(در زمان حضرت رسول و صدر اسلام با کفّار)</span> به بسیاری لشگر جنگ نمی‌کردیم بلکه بکمک و یاری خداوند متعال می‌جنگیدیم <span class="description">(اکنون از کمی لشگر نگران مباش، حقّ تعالی ما را یاری فرموده بالأخره فتح و فیروزی را از آن ما می‌گرداند)</span></span>


==خطبه 147- فلسفه بعثت، خبر از آینده و اندرز به مردم==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">147 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در بارۀ بعثت پیغمبر اکرم و خبر از آنچه بعد واقع میشود و پند و اندرز بمردم و ترغیب آنان به اطاعت و فرمانبرداری)</span></span>

<span class="Revayat">فَبَعَثَ اَللَّهُ مُحَمَّداً صلی‌الله‌علیه‌وآله بِالحَقِّ لِیُخرِجَ عِبَادَهُ مِن عِبَادَةِ اَلأَوثَانِ إِلَی عِبَادَتِهِ وَ مِن طَاعَةِ اَلشَّیطَانِ إِلَی طَاعَتِهِ بِقُرآنٍ قَد بَیَّنَهُ وَ أَحکَمَهُ لِیَعلَمَ اَلعِبَادُ رَبَّهُم إِذ جَهِلُوهُ وَ لِیُقِرُّوا بِهِ بَعدَ إِذ جَحَدُوهُ وَ لِیُثبِتُوهُ بَعدَ إِذ أَنکَرُوهُ</span>

<span class="Translate">(1) پس <span class="description">(از حمد و ثنای الهیّ‌)</span> خداوند محمّد - صلّی اللّٰه علیه و آله - را بحقّ و راستی بر انگیخت تا بندگانش را از پرستش بتها باز داشته به عبادت و بندگی او وا دارد و از پیروی شیطان منع کرده به فرمانبرداری او سوق دهد با قرآنی که آنرا <span class="description">(در همۀ آفاق)</span> آشکار و محکم و استوار فرمود تا بندگان به پروردگارشان دانا شوند در حالیکه نادان بودند و باو اعتراف کنند پس از آنکه انکار داشتند و هستی او را اثبات نمایند بعد از آنکه باور نداشتند</span>

<span class="Revayat">فَتَجَلَّی لَهُم سُبحَانَهُ فِی کِتَابِهِ مِن غَیرِ أَن یَکُونُوا رَأَوهُ بِمَا أَرَاهُم مِن قُدرَتِهِ وَ خَوَّفَهُم مِن سَطوَتِهِ</span>

<span class="Translate">(2) پس خود را در کتابش بایشان هویدا ساخت بآنچه از قدرت و توانائیش بآنها نشان داد بی آنکه او را به بینند <span class="description">(چنانکه در س 2 ی 164 می‌فرماید: «إِنَّ فِی خَلقِ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلأَرضِ وَ اِختِلاٰفِ اَللَّیلِ وَ اَلنَّهٰارِ وَ اَلفُلکِ اَلَّتِی تَجرِی فِی اَلبَحرِ بِمٰا یَنفَعُ اَلنّٰاسَ وَ مٰا أَنزَلَ اَللّٰهُ مِنَ اَلسَّمٰاءِ مِن مٰاءٍ فَأَحیٰا بِهِ اَلأَرضَ بَعدَ مَوتِهٰا وَ بَثَّ فِیهٰا مِن کُلِّ دَابَّةٍ وَ تَصرِیفِ اَلرِّیٰاحِ وَ اَلسَّحٰابِ اَلمُسَخَّرِ بَینَ اَلسَّمٰاءِ وَ اَلأَرضِ لَآیٰاتٍ لِقَومٍ یَعقِلُونَ‌» یعنی در آفرینش آسمانها و زمین و اختلاف شب و روز و سیر کشتی در دریا برای آنچه که بمردم سود می‌رساند و در آبی که خداوند از ابر فرو می‌فرستد پس زمین بسبب آن بعد از مردن و پژمردگی زنده و سبز و خرّم می‌گردد، و در پراکنده کردن هر جنبنده‌ای در آن و در گردش بادها و ابری که میان آسمان و زمین نگاه داشته شده است هر آینه نشانه‌هایی است برای خردمندان و کسانیکه در آثار او تفکّر و اندیشه می‌نمایند)</span> و <span class="description">(نیز در کتاب خود)</span> آنان را از سطوت و شوکتش بیم داده</span>

<span class="Revayat">وَ کَیفَ مَحَقَ مَن مَحَقَ بِالمَثُلاَتِ وَ اِحتَصَدَ مَنِ اِحتَصَدَ بِالنَّقِمَاتِ</span>

<span class="Translate">(3) و آنها را آگاه ساخت که چگونه به انواع عذاب تباه گردانید قومی را که نابود نمود و درو کرد بسختیها <span class="description">(از بین برد)</span> گروهی را که داس خشم میان آنان انداخت <span class="description">(چنانکه در س 29 ی 34 می‌فرماید: «إِنّٰا مُنزِلُونَ عَلیٰ أَهلِ هٰذِهِ اَلقَریَةِ رِجزاً مِنَ اَلسَّمٰاءِ بِمٰا کٰانُوا یَفسُقُونَ‌» ی 35 «وَ لَقَد تَرَکنٰا مِنهٰا آیَةً بَیِّنَةً لِقَومٍ یَعقِلُونَ‌» یعنی ما بر اهل این شهر «قوم حضرت لوط علی نبیّنا و اله و علیه السّلام» از آسمان عذاب فرستادیم بسبب اینکه فاسق بوده و نافرمانی کردند، و نشانۀ آشکار از عذاب در آن شهر را باقی گذاشتیم برای گروهی که در آن تدبّر و تأمّل نمایند )</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّهُ سَیَأتِی عَلَیکُم مِن بَعدِی زَمَانٌ لَیسَ فِیهِ شَیءٌ أَخفَی مِنَ اَلحَقِّ وَ لاَ أَظهَرَ مِنَ اَلبَاطِلِ وَ لاَ أَکثَرَ مِنَ اَلکَذِبِ عَلَی اَللَّهِ وَ رَسُولِهِ</span>

<span class="Translate">(4) زود است که بعد از من بر شما روزگاری بیاید که چیزی در آن پنهان‌تر از حقّ و درستی نبوده، و آشکارتر از باطل و نادرستی و بیشتر از دروغ گفتن بر خدا و رسول او نباشد</span>

<span class="Revayat">وَ لَیسَ عِندَ أَهلِ ذَلِکَ اَلزَّمَانِ سِلعَةٌ أَبوَرَ مِنَ اَلکِتَابِ إِذَا تُلِیَ حَقَّ تِلاَوَتِهِ وَ لاَ أَنفَقَ مِنهُ إِذَا حُرِّفَ عَن مَوَاضِعِهِ</span>

<span class="Translate">(5) و نزد مردم آن زمان کالایی بی‌قدرتر از قرآن که از روی حقّ و راستی خوانده <span class="description">(و بدرستی تفسیر و تأویل آن بیان)</span> شود نیست و رواجتر از آن هرگاه در معانی آن تحریف و تغییر دهند <span class="description">(و آنرا از روی هوای نفس با اغراض باطله تطبیق نمایند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لاَ فِی اَلبِلاَدِ شَیءٌ أَنکَرَ مِنَ اَلمَعرُوفِ وَ لاَ أَعرَفَ مِنَ اَلمُنکَرِ</span>

<span class="Translate">(6) و در شهرها چیزی زشت‌تر از کار شایسته و زیباتر از کار بد نمی‌باشد</span>

<span class="Revayat">فَقَد نَبَذَ اَلکِتَابَ حَمَلَتُهُ وَ تَنَاسَاهُ حَفَظَتُهُ</span>

<span class="Translate">(7) پس حاملان قرآن <span class="description">(کسانیکه با آن آشنا بوده و اطّلاع دارند)</span> بآن بی اعتناء هستند <span class="description">(طبق دستورش رفتار نمی‌کنند)</span> و حافظانش <span class="description">(کسانیکه آنرا از حفظ تلاوت می‌نمایند در موقع عمل)</span> از یاد می‌برند</span>

<span class="Revayat">فَالکِتَابُ یَومَئِذٍ وَ أَهلُهُ طَرِیدَانِ مَنفِیَّانِ وَ صَاحِبَانِ مُصطَحِبَانِ فِی طَرِیقٍ وَاحِدٍ لاَ یُؤوِیهِمَا مُؤوٍ فَالکِتَابُ وَ أَهلُهُ فِی ذَلِکَ اَلزَّمَانِ فِی اَلنَّاسِ وَ لَیسَا فِیهِم وَ مَعَهُم وَ لَیسَا مَعَهُم لِأَنَّ اَلضَّلاَلَةَ لاَ تُوَافِقُ اَلهُدَی وَ إِنِ اِجتَمَعَا</span>

<span class="Translate">(8) پس قرآن و اهل آن <span class="description">(ائمّۀ هدی علیهم السّلام و پیروانشان)</span> در آنروز دور انداخته شده و در میان جمعیّت نیستند <span class="description">(زیرا مردم آن روزگار بباطل رو آورده از حقّ دور مانده‌اند، و این اعراضشان در حکم طرد و نیستی آنها است)</span> و این هر دو با هم در یک راه یار هستند <span class="description">(بدستور قرآن رفتار می‌نمایند)</span> و کسی <span class="description">(از اهل آن روزگار)</span> قرآن و اهلش را احترام نکرده نزد خود نگاه ندارد <span class="description">(چون با هوای نفس سازگار نیستند)</span> پس قرآن و اهل آن در آن زمان <span class="description">(گر چه بظاهر)</span> در بین مردم بوده و با ایشان هستند و <span class="description">(در حقیقت)</span> در میانشان نبوده و با آنها نمی‌باشند زیرا ضلالت و گمراهی با هدایت و رستگاری موافقت ندارد و اگر چه در یک جا با هم گرد آیند</span>

<span class="Revayat">فَاجتَمَعَ اَلقَومُ عَلَی اَلفُرقَةِ وَ اِفتَرَقُوا عَنِ اَلجَمَاعَةِ کَأَنَّهُم أَئِمَّةُ اَلکِتَابِ وَ لَیسَ اَلکِتَابُ إِمَامَهُم فَلَم یَبقَ عِندَهُم مِنهُ إِلاَّ اِسمُهُ وَ لاَ یَعرِفُونَ إِلاَّ خَطَّهُ وَ زَبرَهُ</span>

<span class="Translate">(9) پس آن مردم <span class="description">(گمراه)</span> دست بدست می‌دهند بر جدائی <span class="description">(از قرآن)</span> و پراکنده میشوند از جماعت <span class="description">(پیروان قرآن)</span> مانند آنست که ایشان پیشوایان قرآن هستند <span class="description">(زیرا طبق اغراض باطله و اندیشه‌های نادرست خود آنرا تفسیر و تأویل می‌نمایند)</span> و قرآن پیشوای آنها نیست!! <span class="description">(که باید از آن متابعت و پیروی کنند)</span> پس <span class="description">(چون قرآن را پشت سر انداخته به مفاد آن عمل نمی‌کنند)</span> نزد ایشان باقی نمانده از آن مگر نام و نمی‌شناسند مگر خطّ و کتابت آنرا</span>

<span class="Revayat">وَ مِن قَبلُ مَا مَثَّلُوا بِالصَّالِحِینَ کُلَّ مُثلَةٍ وَ سَمَّوا صِدقَهُم عَلَی اَللَّهِ فِریَةً وَ جَعَلُوا فِی اَلحَسَنَةِ عُقُوبَةَ اَلسَّیِّئَةِ</span>

<span class="Translate">(10) و پیش از این که این زمان بیاید <span class="description">(بر اثر ظلم و ستم بنی امیّه و بنی عبّاس)</span> به نیکان انواع عذاب و سختی روا می‌دارند و گفتار راست آنان را بر خدا بهتان و دروغ می‌پندارند و پاداش کار شایسته را کیفر کار زشت می‌دهند <span class="description">(زیرا به پیروی از شهوات و خواهشهای نفس کارهای شایستۀ نیکان را ناشایسته پنداشته آنان را بقتل رسانده و آزار می‌دادند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّمَا هَلَکَ مَن کَانَ قَبلَکُم بِطُولِ آمَالِهِم وَ تَغَیُّبِ آجَالِهِم حَتَّی نَزَلَ بِهِمُ اَلمَوعُودُ اَلَّذِی تُرَدُّ عَنهُ اَلمَعذِرَةُ وَ تُرفَعُ عَنهُ اَلتَّوبَةُ وَ تَحُلُّ مَعَهُ اَلقَارِعَةُ وَ اَلنِّقمَةُ</span>

<span class="Translate">(11) و جز این نیست کسانیکه پیش از شما بودند بسبب آرزوهای دراز و نامعلومی مرگهاشان هلاک و معذّب گشتند <span class="description">(به آرزوی بسیار وابسته و از مردن غافل بودند)</span> تا اینکه مرگ ایشان را دریافت، چنان مرگی که عذر خواهی از آن دور می‌مانده و دسترسی به توبه و بازگشت <span class="description">(از کردار زشت)</span> بآن نمی‌ماند <span class="description">(مجال معذرت و توبه باقی نماند)</span> و مصیبت و سختی <span class="description">(جان کندن و عذاب همیشگی)</span> با آن همراه می‌باشد</span>

<span class="Revayat">أَیُّهَا اَلنَّاسُ إِنَّهُ مَنِ اِستَنصَحَ اَللَّهَ وُفِّقَ وَ مَنِ اِتَّخَذَ قَولَهُ دَلِیلاً هُدِیَ لِلَّتِی هِیَ أَقُومُ فَإِنَّ جَارَ اَللَّهِ آمِنٌ وَ عَدُوَّهُ خَائِفٌ</span>

<span class="Translate">(12) ای مردم، کسیکه از خداوند پند و اندرز طلب کند <span class="description">(نصیحت پذیر بوده گفتار و کردارش طبق اوامر و نواهی خدا باشد بهر کار خیر و نیکوئی)</span> موفّق گردد و هر که گفتار او <span class="description">(قرآن کریم)</span> را راهنمای خود قرار دهد به راهی که استوارترین راهها است هدایت شود <span class="description">(چنانکه خداوند سبحان در س 17 ی 9 می‌فرماید: «إِنَّ هٰذَا اَلقُرآنَ یَهدِی لِلَّتِی هِیَ أَقوَمُ‌» یعنی این قرآن هدایت و راهنمائی می‌نماید به راهی که استوارترین راهها است)</span> زیرا آشنای با خدا <span class="description">(کسیکه گفتار او را راهنمای خویش قرار داده از عذاب همیشگی)</span> ایمن و آسوده است و دشمن او <span class="description">(کسیکه گردن از زیر بار عبادت و بندگیش کشیده و در راه او قدم ننهاده)</span> هراسان است</span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّهُ لاَ یَنبَغِی لِمَن عَرَفَ عَظَمَةَ اَللَّهِ أَن یَتَعَظَّمَ فَإِنَّ رِفعَةَ اَلَّذِینَ یَعلَمُونَ مَا عَظَمَتُهُ أَن یَتَوَاضَعُوا لَهُ وَ سَلاَمَةَ اَلَّذِینَ یَعلَمُونَ مَا قُدرَتُهُ أَن یَستَسلِمُوا لَهُ</span>

<span class="Translate">(13) و سزاوار نیست کسیکه عظمت و بزرگی خدا را شناخت <span class="description">(و دانست که او بر هر چیز قادر و توانا است)</span> خود را بزرگ شمارد <span class="description">(از اوامر و نواهی او پیروی ننماید)</span> زیرا بلندی مقام و شایستگی اشخاصی که می‌دانند بزرگی خداوند متعال را حدّی نیست به اینست که در مقابل او متواضع و فروتن باشند <span class="description">(بآنچه دستور داده رفتار نمایند)</span> و سلامتی <span class="description">(رهائی از عذاب)</span> کسانیکه می‌دانند قدرت و توانائی او فوق هر توانائی است باین است که فرمان او برند</span>

<span class="Revayat">فَلاَ تَنفِرُوا مِنَ اَلحَقِّ نِفَارَ اَلصَّحِیحِ مِنَ اَلأَجرَبِ وَ اَلبَارِئِ مِن ذِی اَلسَّقَمِ</span>

<span class="Translate">(14) پس از حقّ‌ <span class="description">(و اهل آن یعنی زمامداران دین)</span> دوری نکنید مانند شخص تندرست که از جرب دار، و شفاء یافته که از بیمار دوری می‌نماید</span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَمُوا أَنَّکُم لَن تَعرِفُوا اَلرُّشدَ حَتَّی تَعرِفُوا اَلَّذِی تَرَکَهُ وَ لَن تَأخُذُوا بِمِیثَاقِ اَلکِتَابِ حَتَّی تَعرِفُوا اَلَّذِی نَقَضَهُ وَ لَن تَمَسَّکُوا بِهِ حَتَّی تَعرِفُوا اَلَّذِی نَبَذَهُ</span>

<span class="Translate">(15) و بدانید هرگز براه راست <span class="description">(دین حقّ‌)</span> پی نخواهید برد تا کسیرا که آنرا وا گذاشته <span class="description">(از آن پیروی ننموده)</span> بشناسید و هرگز بعهد و پیمان قرآن وفاء نمی‌کنید <span class="description">(بخدا و رسول ایمان نمی‌آورید)</span> تا کسیرا که نقض عهد کرده و پیمان شکسته <span class="description">(بآنها نگرویده)</span> بشناسید و هرگز بکتاب خدا چنگ نمی‌زنید <span class="description">(بدستور آن رفتار نمی‌نمائید)</span> تا کسیرا که آنرا دور انداخته <span class="description">(به احکام آن عمل ننموده)</span> بشناسید</span>

<span class="Revayat">فَالتَمِسُوا ذَلِکَ مِن عِندِ أَهلِهِ فَإِنَّهُم عَیشُ اَلعِلمِ وَ مَوتُ اَلجَهلِ</span>

<span class="Translate">(16) پس <span class="description">(چون اشخاصی را که در راه راست قدم ننهاده و عهد و پیمان قرآن را شکسته و آنرا رها کرده‌اند شناختید و از آنها دوری و بیزاری جستید)</span> راه راست و وفای بعهد و پیمان و کیفیّت وا بسته شدن بقرآن را از اهل آن <span class="description">(أئمّۀ هدی علیهم السّلام)</span> درخواست نمائید زیرا ایشان زنده دارندۀ علم و دانش و میرانندۀ جهل و نادانی هستند</span>

<span class="Revayat">هُمُ اَلَّذِینَ یُخبِرُکُم حُکمُهُم عَن عِلمِهِم وَ صَمتُهُم عَن مَنطِقِهِم وَ ظَاهِرُهُم عَن بَاطِنِهِم</span>

<span class="Translate"><span class="description">(بدلیل اینکه)</span> (17) آنانند کسانیکه حکم ایشان <span class="description">(احکام شرعیّه و تکالیف الهیّه که بیان فرموده‌اند)</span> شما را آگاه می‌سازد و از علم و دانائیشان و خاموشی آنها <span class="description">(در جائیکه سخن نباید گفت)</span> از <span class="description">(نیکوئی)</span> گفتارشان و ظاهرشان از باطنشان <span class="description">(برابری گفتار و کردارشان از درستی اعتقاد و راستی ایمانشان)</span></span>

<span class="Revayat">لاَ یُخَالِفُونَ اَلدِّینَ وَ لاَ یَختَلِفُونَ فِیهِ فَهُوَ بَینَهُم شَاهِدٌ صَادِقٌ وَ صَامِتٌ نَاطِقٌ</span>

<span class="Translate">(18) مخالف دین نیستند <span class="description">(زیرا زمام آن بدست آنها بوده و معصوم و مبرّی از هر عیب و گناه می‌باشند)</span> و در <span class="description">(هیچ حکم از احکام)</span> آن با یکدیگر اختلاف ندارند <span class="description">(زیرا علوم آنان از یک سرچشمۀ که معدن رسالت باشد فرا گرفته شده است)</span> پس دین در بارۀ آنان گواهی است راستگو <span class="description">(بیگانگی و عدم اختلاف آنها گواهی می‌دهد)</span> و خاموشی است گویا <span class="description">(در حقیقت دین گویا است که حقّ با ایشان است و ایشان با حقّ هستند، اگر چه در ظاهر سخنی نمی‌گوید )</span></span>


==خطبه 148- روانشناسی طلحه و زبیر==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام فی ذکر أهل البصرة</span>

<span class="Translate">148 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است در بارۀ اهل بصره <span class="description">(مذمّت طلحه و زبیر)</span></span>

<span class="Revayat">کُلُّ وَاحِدٍ مِنهُمَا یَرجُو اَلأَمرَ لَهُ وَ یَعطِفُهُ عَلَیهِ دُونَ صَاحِبِهِ لاَ یَمُتَّانِ إِلَی اَللَّهِ بِحَبلٍ وَ لاَ یَمُدَّانِ إِلَیهِ بِسَبَبٍ</span>

<span class="Translate">(1) طلحه و زبیر هر یک امارت و حکومت بر مردم را برای خود امیدوار بوده و درخواست می‌نمایند، نه برای رفیقش <span class="description">(زیرا هر یک خلافت را برای خود دست و پا میکند پس پیمان شکنی و یاغی شدنشان بر من چنانکه اظهار میکنند به طرفداری از دین و ایمان نیست، بلکه بجهت حبّ دنیا و شهوت جاه است، لذا در این جنگ و زد و خورد)</span> بسوی خدا تقرّب نجسته به ریسمانی و به رشته‌ای خود را باو نزدیک نمی‌نمایند <span class="description">(عذر و بهانه‌ای ندارند که نزد حقّ تعالی برای ریختن خونهای ناحقّ حجّت و دلیل قرار دهند، و چون ایشان طرفدار دین نبوده خدا را در نظر ندارند)</span></span>

<span class="Revayat">کُلُّ وَاحِدٍ مِنهُمَا حَامِلُ ضَبٍّ لِصَاحِبِهِ وَ عَمَّا قَلِیلٍ یَکشِفُ قِنَاعَهُ بِهِ</span>

<span class="Translate">(2) هر یک برای رفیق خود کینه در دل دارد که بهمین زودی پرده از روی کار برداشته کینه را آشکار خواهد ساخت <span class="description">(چنانکه چون وارد بصره شد بمکر، عثمان ابن حنیف را دستگیر کرده بسیاری از سپاه و نگهبانان بیت المال را کشتند، برای پیشنمازی با هم اختلاف نموده دشمنی ظاهر ساختند، تا اینکه عائشه میان آنها آشتی داد باین ترتیب که یک روز محمّد ابن طلحه پیشنماز باشد و یک روز عبد اللّه ابن زبیر، و دیگر هر یک از آنها از عائشه درخواست نمود که مردم بر او سلام کرده و او را به امارت بشناسند، پس عائشه فرمان داد تا مردم بهر دو سلام کرده و ایشان را با هم به امارت بپذیرند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَللَّهِ لَئِن أَصَابُوا اَلَّذِی یُرِیدُونَ لَیَنتَزِعَنَّ هَذَا نَفسَ هَذَا وَ لَیَأتِیَنَّ هَذَا عَلَی هَذَا</span>

<span class="Translate"><span class="description">(خلاصه از این گونه اختلافها بن آنها بسیار بود، و از اینرو امام علیه السّلام می‌فرماید:)</span> (3) سوگند بخدا اگر بآنچه که می‌خواهند دست یابند <span class="description">(به ریاست و حکومت برسند)</span> هر آینه هر یک جان دیگری را بگیرد و هر کدام رفیقش را تباه و نابود سازد</span>

<span class="Revayat">قَد قَامَتِ اَلفِئَةُ اَلبَاغِیَةُ فَأَینَ اَلمُحتَسِبُونَ قَد سُنَّت لَهُمُ اَلسُّنَنُ وَ قُدِّمَ لَهُمُ اَلخَبَرُ وَ لِکُلِّ ضَلَّةٍ عِلَّةٌ وَ لِکُلِّ نَاکِثٍ شُبهَةٌ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(اکنون که)</span> (4) گروه ستمگر <span class="description">(برای فتنه و آشوب)</span> قیام کرده‌اند <span class="description">(ما نیز برای دفاع و جلو گیری آماده‌ایم)</span> پس کجایند کسانیکه <span class="description">(نهی منکر نموده از خداوند)</span> اجر و ثواب می‌طلبند <span class="description">(تا بما کمک و یاری نمایند)</span> که بتحقیق سنّتها <span class="description">(راههای هدایت و رستگاری)</span> برای آنها آشکار است <span class="description">(همه می‌دانند)</span> و این خبر پیش از این برای آنان بیان شده است <span class="description">(پیغمبر اکرم خبر داده که ناکثین که پیمان شکستند یعنی اصحاب جمل، طلحه و زبیر و پیروانشان، و قاسطین که ظلم و ستم روا داشتند یعنی معاویه و لشگر شام، و مارقین که از دین بیرون رفتند یعنی خوارج نهروان، با من جنگ کرده در راه ضلالت و گمراهی سیر خواهند نمود)</span> و <span class="description">(از این جهت نباید به سخنان ایشان «که کشتن عثمان را بهانۀ نقض بیعت قرار داده‌اند» گوش فرا داد، زیرا)</span> برای هر گمراهی علّت و بهانه‌ای است و برای هر شکستن پیمانی شبهه‌ای <span class="description">(هر مدّعی باطل و نادرستی ناگزیر آنست که برای آن مردم را بشبهه اندازد و باطل را بصورت حقّ در آورده بهانه قرار دهد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَللَّهِ لاَ أَکُونُ کَمُستَمِعِ اَللَّدمِ یَسمَعُ اَلنَّاعِیَ وَ یَحضُرُ اَلبَاکِیَ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(و لیکن)</span> (5) سوگند بخدا من مانند کسی نیستم که آواز دست بر سر و رو و سینه زدن در ماتمها و خبر مرگ را از خبر دهنده بشنود و <span class="description">(باور نکند تا)</span> بر سر گریه کننده حاضر شود <span class="description">(من کسی نیستم که بوقوع فتنه و آشوبی علم داشته و آثارش را مشاهده نموده در صدد جلوگیری از آن بر نیایم تا آنرا آشکار ببینم، بلکه بمحض دیدن آثار فتنه و آشوب برای جلوگیری از آن خود را آماده می‌نمایم، خلاصه چون منظور طلحه و زبیر و پیروانشان از این سخنان نادرست بر پا نمودن فتنه و آشوب است من نخواهم گذاشت آنها بمقصود خود برسند )</span></span>


==خطبه 149- وصیّت های امام علی علیه السلام پیش از شهادت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام قبل موته</span>

<span class="Translate">149 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(پس از ضربت زدن ابن ملجم بر فرق آن بزرگوار، و)</span> پیش از وفاتش <span class="description">(در اینکه مرگ بهمه می‌رسد، و توصیه به پیروی از خدا و رسول و خبر دادن از وفات خود)</span></span>

<span class="Revayat">أَیُّهَا اَلنَّاسُ کُلُّ اِمرِئٍ لاَقٍ مَا یَفِرُّ مِنهُ فِی فِرَارِهِ وَ اَلأَجَلُ مَسَاقُ اَلنَّفسِ وَ اَلهَرَبُ مِنهُ مُوَافَاتُهُ</span>

<span class="Translate">(1) ای مردم، هر مردی در عین اینکه از مرگ می‌گریزد آنرا ملاقات میکند و مدّت زندگانی میدان راندن جان است <span class="description">(و مقصد بسر رسیدن عمر و در یافتن مرگ)</span> و فرار از مرگ نزدیک شدن بآن است <span class="description">(زیرا انسان برای فرار در صدد علاج بر می‌آید و حرکت و کوششی می‌نماید که آن خود موجب نابود کردن مدّت زندگانی است و از دست دادن مدّت زندگانی مستلزم رسیدن به مرگ است، خلاصه مرگ دست ردّ به سینۀ هیچکس نمی‌گذارد، نه حقّ و نه باطل)</span></span>

<span class="Revayat">کَم أَطرَدتُ اَلأَیَّامَ أَبحَثُهَا عَن مَکنُونِ هَذَا اَلأَمرِ فَأَبَی اَللَّهُ إِلاَّ إِخفَاءَهُ هَیهَاتَ عِلمٌ مَخزُونٌ</span>

<span class="Translate">(2) چه بسیار روزهایی را گذرانده‌ام که در باب این امر پنهان شده کنجکاوی می‌نمودم <span class="description">(در بی اعتنائی مردم بحقّ و مظلومیّت اهل آن و تمسّک بباطل و غلبه و توانائی پیروانش تحقیق و جستجو می‌کردم)</span> پس <span class="description">(باین سرّ دست یافتم، و)</span> خداوند نخواست مگر پنهان داشتن آنرا <span class="description">(از شما، زیرا این امر از مسائل مشکلۀ قضاء و قدر است و عقل و فهم شما کوتاهتر از اینست که آنرا درک نمائید. و نظیر این جمله در سخن پنجم آن حضرت است که فرمود: اندمجت علی مکنون علم لو بحت به لاضطربتم اضطراب الأرشیة فی الطّویّ البعیدة یعنی سکوت من برای آنست که فرو رفته‌ام در علمی که پنهان است و اگر ظاهر و هویدا نمایم آنچه را که می‌دانم شما مضطرب و لرزان می‌شوید مانند لرزیدن ریسمان در چاه ژرف)</span> چه دور است آگاه شدن بآن!! <span class="description">(زیرا)</span> علمی است پنهان شده <span class="description">(و آشکار کردن آن برای هر کس سزاوار نیست)</span></span>

<span class="Revayat">أَمَّا وَصِیَّتِی فَاللَّهُ لاَ تُشرِکُوا بِهِ شَیئاً وَ مُحَمَّدٌ صلی‌الله‌علیه‌وآله فَلاَ تُضَیِّعُوا سُنَّتَهُ أَقِیمُوا هَذَینِ اَلعَمُودَینِ وَ أَوقِدُوا هَذَینِ اَلمِصبَاحَینِ وَ خَلاَکُم ذَمٌّ مَا لَم تَشرُدُوا</span>

<span class="Translate">(3) امّا وصیّت و سفارش من <span class="description">(بشما)</span> خدا است که چیزی را با او شریک قرار ندهید و محمّد صلّی اللّه علیه و آله است که سنّت <span class="description">(احکام)</span> او را بی‌قدر و تباه نگردانید این دو ستون <span class="description">(توحید حقّ تعالی و شریعت پیغمبر اکرم)</span> را بر پا نگاه دارید <span class="description">(زیرا بقاء اسلام و نظام امور مسلمانها در معاش و معاد بر توحید خداوند سبحان و پیروی از سنّت حضرت رسول است)</span> و بیفروزید این دو چراغ را <span class="description">(تا در تاریکی‌های نادانی و گمراهی سرگردان نمانید)</span> و بر شما توبیخ و سرزنشی نیست مادامی که <span class="description">(از این دو)</span> دور و پراکنده نشوید</span>

<span class="Revayat">حَمَّلَ کُلَّ اِمرِئٍ مِنکُم مَجهُودَهُ وَ خَفَّفَ عَنِ اَلجَهَلَةِ رَبٌّ رَحِیمٌ وَ دِینٌ قَوِیمٌ وَ إِمَامٌ عَلِیمٌ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(و پیروی از دستور خدا و رسول را دشوار نشمارید، چون)</span> (4) خداوند بهر مردی از شما باندازۀ طاقت و توانائیش تکلیف فرموده و به نادانان تخفیف داده است <span class="description">(پس نادانان باندازۀ دانایان مکلّف نیستند، زیرا)</span> پروردگار شما پروردگاری است مهربان، و دین شما دینی است استوار <span class="description">(که کجی در آن راه ندارد)</span> و پیشوای شما <span class="description">(پیغمبر اکرم و ائمّۀ هدی علیهم السّلام)</span> پیشوایی است <span class="description">(بجمیع احکام الهیّ‌)</span> دانا</span>

<span class="Revayat">أَنَا بِالأَمسِ صَاحِبُکُم وَ أَنَا اَلیَومَ عِبرَةٌ لَکُم وَ غَداً مُفَارِقُکُم غَفَرَ اَللَّهُ لِی وَ لَکُم</span>

<span class="Translate">(5) من دیروز همراه و همنشین با شما بودم <span class="description">(با تندرست و توانائی و دلیری بشما خدمت می‌کردم)</span> و امروز برای شما عبرت و پند هستم <span class="description">(با این همه دلاوری و بزرگی از پا افتاده‌ام)</span> و فردا از شما دوری گزیده جدا میشوم <span class="description">(می‌میرم)</span> خدا من و شما را بیامرزد <span class="description">(این جملۀ و غدا مّفارقکم یعنی فردا از میان شما می‌روم، صریح و آشکار در این است که آن حضرت زمان موت خود بلکه همه چیز را می‌دانسته، زیرا امام عالم بما کان و ما یکون و ما هو کائن است، و مضمون این معنی را در خطبۀ نود و دوّم هم بیان فرمود: فاسألونی قبل أن تفقدونی یعنی بپرسید از من پیش از آنکه مرا نیابید، و شرح آن گذشت، و نیز رجال و بزرگان علم و دانش از سنّی و شیعه اخبار غیبیّه از گذشته و آینده و زمان حاضر از آن بزرگوار و سائر أئمّۀ هدی علیهم السّلام روایت نموده و به صحّت و درستی آنها تصدیق و اعتراف دارند)</span></span>

<span class="Revayat">إِن ثَبَتَتِ اَلوَطأَةُ فِی هَذِهِ اَلمَزَلَّةِ فَذَاکَ وَ إِن تَدحَضِ اَلقَدَمُ فَإِنَّا کُنَّا فِی أَفیَاءِ أَغصَانٍ وَ مَهَبِّ رِیَاحٍ وَ تَحتَ ظِلِّ غَمَامٍ اِضمَحَلَّ فِی اَلجَوِّ مُتَلَفِّقُهَا</span>

<span class="Translate">(6) اگر جای پا نهادن در این لغزشگاه استوار باشد <span class="description">(در این دنیا زنده بمانم)</span> پس <span class="description">(چون راضی بقضاء و قدر خدا هستم و نمی‌خواهم غیر از آنچه را که او خواسته)</span> آن مراد و مطلوب شما است و اگر قدم بلغزد <span class="description">(مرگ مرا دریابد)</span> پس ما بودیم در سایۀ شاخه‌های درختان و در جای وزش بادها و در زیر سایۀ ابر که در میان آسمان و زمین جمع شده و نابود گشته</span>

<span class="Revayat">وَ عَفَا فِی اَلأَرضِ مَخَطُّهَا</span>

<span class="Translate">و نشانۀ آن بادها در زمین از بین رفته <span class="description">(خلاصه اگر من مردم شگفتی نیست، زیرا در دنیایی بوده‌ام که مانند این امور که بزودی فانی و نابود می‌گردند در آن بسیار بوده است. تردید در این دو جمله منافات ندارد با آنچه که در بارۀ امام بیان کردیم که به گذشته و آینده و زمان حاضر عالم و دانا است، زیرا این نوع سخنان از قبیل آنست که عالم برای مصلحت خود را بصورت کسیکه در امری تردید دارد در آورد، مانند آنکه خداوند در قرآن کریم س (3) ی (144) می‌فرماید: «وَ مٰا مُحَمَّدٌ إِلاّٰ رَسُولٌ قَد خَلَت مِن قَبلِهِ اَلرُّسُلُ أَ فَإِن مٰاتَ أَو قُتِلَ اِنقَلَبتُم عَلیٰ أَعقٰابِکُم‌» یعنی نیست محمّد مگر فرستاده‌ای که پیش از او پیغمبرهایی بوده و مردند، پس آیا اگر این پیغمبر هم بمیرد یا در جنگ کشته شود شما بر پاشنه‌های خود بر می‌گردید یعنی کافر شده و جهاد را ترک می‌کنید؟ و امّا پاسخ معترض باینکه حفظ نفس عقلا و شرعا واجب است و جائز نیست کسی دانسته خود را بخطر اندازد، و امیر المؤمنین با اینکه می‌دانست ابن ملجم او را با شمشیر شهید خواهد نمود چرا آن شب بمسجد تشریف برد؟ اینست که خداوند او را مخیّر فرمود بین بقاء و لقاء یعنی ماندن در دنیا و رفتن در جوار الهیّ‌، پس آن حضرت لقاء را اختیار نمود، چنانکه این معنی مضمون بعض روایاتست، بنا بر این حفظ نفس در همه جا واجب نیست و نباید در چنین موردی از عقل پیروی نمود در صورتیکه عقل هم در اینجا چنین حکومت نمی‌کند، زیرا گریز از اجل حتمی و مقدّر ممکن نیست)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّمَا کُنتُ جَاراً جَاوَرَکُم بَدَنِی أَیَّاماً وَ سَتُعقَبُونَ مِنِّی جُثَّةً خَلاَءً سَاکِنَةً بَعدَ حَرَاکٍ وَ صَامِتَةً بَعدَ نُطُوقٍ لِیَعِظَکُم هُدُوِّی وَ خُفُوتُ إِطرَاقِی وَ سُکُونُ أَطرَافِی فَإِنَّهُ أَوعَظُ لِلمُعتَبِرِینَ مِنَ اَلمَنطِقِ اَلبَلِیغِ وَ اَلقَولِ اَلمَسمُوعِ</span>

<span class="Translate">(7) و من همسایۀ شما بودم و روزهایی بدنم همنشین شما بود و بزودی می‌بینید تنم را بی‌جان که پس از حرکت و جنبش آرام و پس از گفتار خاموش گردیده تا سکونت من و چشم پیش افکندنم و آرامی اعضایم برای شما پند باشد زیرا این حال برای عبرت گیرنده‌ها از هر گفتار بلیغ و سخن پذیرفته شده‌ای پند دهنده‌تر است</span>

<span class="Revayat">وَدَاعِی لَکُم وَدَاعُ اِمرِئٍ مُرصَدٍ لِلتَّلاَقِی غَداً تَرَونَ أَیَّامِی وَ یُکشَفُ لَکُم عَن سَرَائِرِی وَ تَعرِفُونَنِی بَعدَ خُلُوِّ مَکَانِی وَ قِیَامِ غَیرِی مَقَامِی</span>

<span class="Translate">(8) وداع و جدائی من از شما مانند وداع و جدائی مردی است که یاران او برای ملاقات و دیدنش آماده‌اند <span class="description">(روز رستخیز در پیشگاه عدل الهیّ شما را ملاقات خواهم نمود)</span> فردا بیاد روزهای من می‌افتید <span class="description">(بعد از رفتن من از دنیا و بر سر کار آمدن بنی امیّه و دیگران قدر مرا خواهید دانست)</span> و اندیشه‌های من برای شما آشکار می‌گردد <span class="description">(معلوم میشود که در این جنگها منظوری جز بدست آوردن رضاء و خوشنودی خداوند متعال نداشتم)</span> و پس از تهی شدن جای من و بر پا ایستادن دیگری در آن مرا خواهید شناخت <span class="description">(چون از دنیا رفتم و دیگری مقام مرا غصب نمود و بهمه ظلم و ستم روا داشت، قدر و منزلت و عدل و داد گستری و مهربانی من هویدا می‌گردد )</span></span>


==خطبه 150- خبر از فتنه‌ها و توصیف گمراهان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام یومئ فیها إلی الملاحم</span>

<span class="Translate">150 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است که در آن بفتنه و پیش آمدهای سختی که <span class="description">(بعد از آن بزرگوار)</span> واقع شده است اشاره می‌فرماید <span class="description">(و از غیبت امام زمان «عجّل اللّه فرجه» خبر می‌دهد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَخَذُوا یَمِیناً وَ شِمَالاً طَعناً فِی مَسَالِکِ اَلغَیِّ وَ تَرکاً لِمَذَاهِبِ اَلرُّشدِ فَلاَ تَستَعجِلُوا مَا هُوَ کَائِنٌ مُرصَدٌ وَ لاَ تَستَبطِئُوا مَا یَجِیءُ بِهِ اَلغَدُ فَکَم مِن مُستَعجِلٍ بِمَا إِن أَدرَکَهُ وَدَّ أَنَّهُ لَم یُدرِکهُ وَ مَا أَقرَبَ اَلیَومَ مِن تَبَاشِیرِ غَدٍ</span>

<span class="Translate">(1) و <span class="description">(دنیا پرستان)</span> گرفتند راههای گمراهی را از راست و چپ و از راههای مستقیم هدایت و رستگاری چشم پوشیدند <span class="description">(در شاهراه قدم ننهاده بر اثر آن فتنه و فساد تولید گشته و بر نیکان ظلم و ستم روا داشته و خونهای بنا حقّ خواهند ریخت)</span> پس <span class="description">(شنوندگان از این سخنان به شگفت آمده زمان پیدایش این پیش آمدها را از آن حضرت پرستش نمودند، فرمود:)</span> شتاب نداشته باشید، تباهکاریهایی که واقع خواهد شد و انتظار پیدایش آنها می‌رود و آنچه را که فردا می‌آید <span class="description">(بعد از این آشکار میشود)</span> دیر مشمارید که بسا شتاب کنندۀ بچیزی چون آنرا دریابد آرزو کند که کاش بآن نرسیده بود <span class="description">(اگر فتنه‌های زمان بعد می‌دیدید آرزو می‌کردید که کاش در دنیا نبودید، چنانکه ستمدیدگان آن ایّام چنین آرزو خواهند کرد)</span> و چه بسیار نزدیک است امروز آثار فردا <span class="description">(رسیدن آن وقائع و نشانهای آن تباهکاریها از کردار مردم این زمان هویدا است)</span></span>

<span class="Revayat">یَا قَومِ هَذَا إِبَّانُ وُرُودِ کُلِّ مَوعُودٍ وَ دُنُوٍّ مِن طَلعَةِ مَا لاَ تَعرِفُونَ</span>

<span class="Translate">(2) ای گروه مردم این وقت، زمان آمدن هر موعودی است و گاه نزدیک شدن دیدار فتنه‌هایی که از آن آگاه نیستید <span class="description">(اکنون که در اوّل اسلام دیگران حقّ مرا غصب کرده و هر نالائقی ادّعای مقام خلافت می‌نماید، فتنه و فساد در سراسر عالم شروع شده، هر چه پیش برود در خواهید یافت آنچه را که بشما خبر می‌دهم)</span></span>

<span class="Revayat">أَلاَ وَ إِنَّ مَن أَدرَکَهَا مِنَّا یَسرِی فِیهَا بِسِرَاجٍ مُنِیرٍ وَ یَحذُو فِیهَا عَلَی مِثَالِ اَلصَّالِحِینَ لِیَحُلَّ فِیهَا رِبقاً وَ یُعتِقَ فِیهَا رِقّاً وَ یَصدَعَ شَعباً وَ یَشعَبَ صَدعاً فِی سُترَةٍ عَنِ اَلنَّاسِ لاَ یُبصِرُ اَلقَائِفُ أَثَرَهُ وَ لَو تَابَعَ نَظَرَهُ</span>

<span class="Translate">(3) آگاه باشید کسیکه از ما <span class="description">(صاحب الزّمان عجّل اللّه تعالی فرجه)</span> آن فتنه‌ها را دریابد، در تاریکی آن فسادها با چراغی روشن <span class="description">(با نور امامت و ولایت)</span> سیر میکند و بر رویّۀ نیکان رفتار می‌نماید تا در آن گرفتاریها بندی را بگشاید <span class="description">(گرفتار در ضلالت و گمراهی را نجات و رهائی دهد)</span> و اسیری را <span class="description">(از قید جهل و نادانی)</span> آزاد کند، و جمعیّت <span class="description">(گمراهی)</span> را پراکنده سازد و پراکندگی <span class="description">(حقّ‌)</span> را گرد آورد در پنهانی از مردم که اثر و نشانۀ او را جوینده نمی‌بیند هر چند در پی او نظر افکند <span class="description">(هیچکس او را نخواهد دید اگر چه سعی و کوشش بسیار بکار برد مگر کسیکه لیاقت ملاقات داشته و حکمت الهیّه بر آن قرار گیرد)</span></span>

<span class="Revayat">ثُمَّ لَیُشحَذَنَّ فِیهَا قَومٌ شَحذَ اَلقَینِ اَلنَّصلَ تُجلَی بِالتَّنزِیلِ أَبصَارُهُم وَ یُرمَی بِالتَّفسِیرِ فِی مَسَامِعِهِم وَ یُغبَقُونَ کَأسَ اَلحِکمَةِ بَعدَ اَلصَّبُوحِ منها وَ طَالَ اَلأَمَدُ بِهِم لِیَستَکمِلُوا اَلخِزیَ وَ یَستَوجِبُوا اَلغِیَرَ حَتَّی إِذَا اِخلَولَقَ اَلأَجَلُ وَ اِستَرَاحَ قَومٌ إِلَی اَلفِتَنِ وَ اِشتَالُوا عَن لِقَاحِ حَربِهِم</span>

<span class="Translate">(4) پس گروهی در آن فتنه‌ها صیقلی میشوند <span class="description">(هدایت و رستگاری یافته برای پیروی از آن بزرگوار آماده هستند)</span> مانند صیقل دادن آهنگر شمشیر را <span class="description">(بطوریکه)</span> دیده‌های آنها بنور قرآن جلاء داده و تفسیر در گوشهایشان جا گرفته شود <span class="description">(در آیات قرآن تأمّل و تدبّر کنند، و تفسیر را از اهلش می‌آموزند)</span> و در شب جامم حکمت را بآنها بنوشانند بعد از اینکه در بامداد هم آشامیده باشند <span class="description">(اسباب سعادت و نیکبختی و علم و عمل برای آنان در آشکار و نهان آماده گردد و مستوجب پیش آمدهای سخت روزگار گردند تا اینکه نزدیک شد زمان آنها بسر رسد و گروهی (از رؤساء و زمامدارانشان) به تباهکاریها دل بسته و از آن راحتی یافتند، و دستها را با شمشیر بلند کردند تا آتش جنگ را بیفروزند (و مانند شتر ماده که برای آبستن شدن دم بلند میکند از هیچ کار زشتی پروا نداشتند)</span></span>

<span class="Revayat">لَم یَمُنُّوا عَلَی اَللَّهِ بِالصَّبرِ وَ لَم یَستَعظِمُوا بَذلَ أَنفُسِهِم فِی اَلحَقِّ حَتَّی إِذَا وَافَقَ وَارِدُ اَلقَضَاءِ اِنقِطَاعَ مُدَّةِ اَلبَلاَءِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(و گمان می‌کردند دنیا بهمین هرج و مرج باقی و برقرار خواهد ماند که ناگاه پیغمبر اکرم مبعوث به رسالت گشته برای کندن ریشۀ فساد در عالم از هیچ گونه فداء کاری دریغ ننمود، و اصحاب و پیروان خویش را برای تبلیغ و ترویج از دین مقدّس اسلام طوری تربیت فرمود که)</span> (6) شکیبائی <span class="description">(در سختیها و جنگیدن با دشمنان)</span> را بر خدا منّت ننهادند و جانبازیشان را در راه حقّ بزرگ نشمردند <span class="description">(عظمت و بزرگی دین خدا را در نظر گرفته و برای پیشرفت آن خود را ناچیز دانسته از هر گونه فداء کاری خودداری ننمودند)</span> تا زمانی که قضاء و قدر الهیّ بسر رسیدن زمان بلاء و سختی را ایجاب نمود <span class="description">(مسلمانان توانا شده و دینشان شهره آفاق گردید)</span></span>

<span class="Revayat">حَمَلُوا بَصَائِرَهُم عَلَی أَسیَافِهِم وَ دَانُوا لِرَبِّهِم بِأَمرِ وَاعِظِهِم</span>

<span class="Translate">(7) شمشیر زدنشان <span class="description">(در جنگها)</span> از روی بینائی بود <span class="description">(و برای ایمان بخدا و رسول نه از راه نادانی و شهوت)</span> و بر اثر امر راهنما و پند دهنده‌شان <span class="description">(پیغمبر اکرم)</span> به پروردگارشان نزدیک گشتند <span class="description">(اوامر و نواهی آن حضرت را پیروی نموده رضاء و خوشنودی خدا را بدست آوردند و بهمین منوال روزگار گذراندند)</span></span>

<span class="Revayat">حَتَّی إِذَا قَبَضَ اَللَّهُ رَسُولَهُ صلی‌الله‌علیه‌وآله رَجَعَ قَومٌ عَلَی اَلأَعقَابِ وَ غَالَتهُمُ اَلسُّبُلُ وَ اِتَّکَلُوا عَلَی اَلوَلاَئِجِ</span>

<span class="Translate">(8) تا زمانیکه خداوند رسول خود صلّی اللّه علیه و آله را قبض روح فرمود، گروهی به قهقرا برگشتند <span class="description">(به اوامر و نواهی حضرت رسول پشت کرده دوباره براه ضلالت و گمراهی قدم نهادند)</span> و راهها <span class="description">(ی گمراهی)</span> آنان را هلاک ساخت <span class="description">(در دنیا به تباهکاری و در آخرت بعذاب همیشگی گرفتار شدند)</span> و بر آراء و اندیشه‌های نادرست خود اعتقاد نمودند <span class="description">(احکام را از پیش خود نادرست بیان کرده و مردم را به پیروی از آن وادار می‌نمودند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ وَصَلُوا غَیرَ اَلرَّحِمِ وَ هَجَرُوا اَلسَّبَبَ اَلَّذِی أُمِرُوا بِمَوَدَّتِهِ وَ نَقَلُوا اَلبِنَاءَ عَن رَصِّ أَسَاسِهِ فَبَنَوهُ فِی غَیرِ مَوضِعِهِ مَعَادِنُ کُلِّ خَطِیئَةٍ وَ أَبوَابُ کُلِّ ضَارِبٍ فِی غَمرَةٍ قَد مَارُوا فِی اَلحَیرَةِ وَ ذَهَلُوا فِی اَلسَّکرَةِ عَلَی سُنَّةٍ مِن آلِ فِرعَونَ مِن مُنقَطِعٍ إِلَی اَلدُّنیَا رَاکِنٍ أَو مُفَارِقٍ لِلدِّینِ مُبَایِنٍ</span>

<span class="Translate">(9) و از غیر رحم و خویش <span class="description">(رسول اکرم)</span> متابعت نمودند <span class="description">(برای شهوت رانی و دنیا پرستی امام علیه السّلام را خانه نشین کرده دیگران را که لایق خلافت نبوده روی کار آوردند)</span> و از سبب <span class="description">(وسیلۀ هدایت و رستگاری یعنی اهل بیت حضرت رسول)</span> که مأمور به دوستی آن بودند، دوری کردند <span class="description">(در قرآن کریم س (42) ی (23) می‌فرماید: «قُل لاٰ أَسئَلُکُم عَلَیهِ أَجراً إِلاَّ اَلمَوَدَّةَ فِی اَلقُربیٰ‌» یعنی بگو من بر تبلیغ رسالت از کسی مزد نمی‌خواهم مگر دوست داشتن خویشان را. ابن عبّاس فرموده که بعد از نزول این آیه اصحاب گفتند: یا رسول اللّه خویشان شما که آنها را دوست باید داشت کیستند؟ فرمود: علیّ و فاطمه و دو پسر ایشان حسن و حسین. ابن ابی الحدید در شرح خود بر نهج البلاغه در اینجا می‌گوید: این جملۀ و هجروا السّبب الّذی أمروا بمودّته اشاره است به فرمایش پیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله: خلّفت فِیکم الثّقلین: کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی حبلان مّمدودان من السّمآء إلی الأرض، لا یفترقان حتّی یردا علیّ الحوض یعنی دو چیز گرانبها میان شما باقی گذاشتم یکی کتاب خدا و دیگری خویشان و اهل بیتم که دو ریسمان کشیده شده‌اند از آسمان بزمین یعنی این دو چیز اهل عالم را هادی و راهنما هستند که از هم جدا نمی‌شوند تا اینکه بر سر حوض در بهشت بر من وارد شوند. پس چون پیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله در اینجا کتاب خدا و اهل بیتش را حبلان یعنی دو ریسمان فرموده، امیر المؤمنین هم از اهل بیت بلفظ سبب تعبیر نموده و سبب در لغت بمعنی ریسمان است)</span> و ساختمان <span class="description">(دین و ایمان)</span> را از بنیاد استوارش انتقال داده آنرا در جائیکه سزاوار نبود ساختند <span class="description">(امام را که پیغمبر اکرم از جانب خداوند متعال بخلافت تعیین فرموده عقب زده و اشخاص نالائقی را روی کار آوردند)</span> ایشان کانهای هر معصیت و گناه و درهای هر وارد شدۀ بسختی و نادانی هستند <span class="description">(پس هر که باطل و نادرستی اراده کند از آنها پیروی می‌نماید، زیرا ایشان درهای ضلالت و گمراهی و منشأ فتنه و فساد و اختلال امور دین و دنیا بودند)</span> 10 در حیرت و سرگردانی <span class="description">(چون موج دریا)</span> رفت و آمد داشتند <span class="description">(زیرا از حقّ دست کشیده پیرو پیشوای دین نبودند)</span> و در بیهوشی <span class="description">(جهل و نادانی)</span> به روش پیروان فرعون <span class="description">(از عذاب و کیفر کردار خود)</span> غافل بودند <span class="description">(چنانکه فرعونیان به بنی اسرائیل ظلم و ستم روا داشته با حضرت موسی که آنها را بسوی خدا دعوت می‌فرمود دشمنی کردند، و در دنیا و آخرت بعذاب الهیّ مبتلی گشتند، ایشان هم از پیشوایان هدایت و رستگاری پیروی نکرده و سختی کیفر را از یاد بردند)</span> بعضی از آخرت چشم پوشیده بدنیا متوجّه شدند <span class="description">(مانند خلفاء)</span> و برخی از دین دست کشیده <span class="description">(و از هدایت و رستگاری)</span> جدا گشتند <span class="description">(مانند بنی امیّه )</span></span>


==خطبه 151- هشدار از فتنه‌ها==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">151 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در مدح حضرت رسول و پند دادن به عرب و خبر دادن از پیش آمدهای سخت)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَستَعِینُهُ عَلَی مَدَاحِرِ اَلشَّیطَانِ وَ مَزَاجِرِهِ وَ اَلاِعتِصَامِ مِن حَبَائِلِهِ وَ مَخَاتِلِهِ</span>

<span class="Translate">(1) از خداوند یاری می‌طلبم بر جاهایی که شیطان را دور ساخته و او را باز می‌دارد <span class="description">(در هنگام عبادت و بندگی و انجام کارهای شایسته که جلوگیر از پیروی شیطان است از پروردگار توفیق می‌خواهم)</span> و به نیفتادن در دامها و فریبهای او <span class="description">(خواهشهای نفس و جلوه گری دنیا)</span> کمک می‌جویم</span>

<span class="Revayat">وَ أَشهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ نَجِیبُهُ وَ صَفوَتُهُ لاَ یُؤَازَی فَضلُهُ وَ لاَ یُجبَرُ فَقدُهُ</span>

<span class="Translate">(2) و گواهی می‌دهم که محمّد بنده و فرستاده و پسندیده و برگزیدۀ او است فضل و بزرگواری او را برابر نیست، و نبودنش را چیزی جبران نمی‌کند</span>

<span class="Revayat">أَضَاءَت بِهِ اَلبِلاَدُ بَعدَ اَلضَّلاَلَةِ اَلمُظلِمَةِ وَ اَلجَهَالَةِ اَلغَالِبَةِ وَ اَلجَفوَةِ اَلجَافِیَةِ وَ اَلنَّاسُ یَستَحِلُّونَ اَلحَرِیمَ وَ یَستَذِلُّونَ اَلحَکِیمَ یَحیَونَ عَلَی فَترَةٍ وَ یَمُوتُونَ عَلَی کَفرَةٍ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(اهل)</span> (3) شهرها بعد از گمراهی تاریک <span class="description">(پرستیدن بت)</span> و نادانی بسیار و درشتی و بد خوئی در معاشرت <span class="description">(سخت دلی و خونریزی)</span> به <span class="description">(نور هدایت و راهنمائی)</span> او روشن شدند و حال آنکه مردم <span class="description">(پیش از بعثت آن حضرت)</span> حرام و ناشایسته را حلال دانسته و عالم و دانا را خوار می‌شمردند و در زمان نبودن پیغمبری <span class="description">(که آنان را براه راست هدایت کند)</span> زندگی نموده و بر تاریکی <span class="description">(کفر و گمراهی)</span> می‌مردند</span>

<span class="Revayat">ثُمَّ إِنَّکُم مَعشَرَ اَلعَرَبِ أَغرَاضُ بَلاَیَا قَدِ اِقتَرَبَت فَاتَّقُوا سَکَرَاتِ اَلنِّعمَةِ وَ اِحذَرُوا بَوَائِقَ اَلنِّقمَةِ وَ تَثَبَّتُوا فِی قَتَامِ اَلعِشوَةِ وَ اِعوِجَاجِ اَلفِتنَةِ عِندَ طُلُوعِ جَنِینِهَا وَ ظُهُورِ کَمِینِهَا وَ اِنتِصَابِ قُطبِهَا وَ مَدَارِ رَحَاهَا</span>

<span class="Translate">(4) پس شما ای گروه عرب نشانه‌های <span class="description">(تیر)</span> بلاها <span class="description">(فساد و تباهکاریها)</span> هستید که <span class="description">(پیدایش آنها)</span> نزدیک است پس از غفلتها و مستی نعمت <span class="description">(که موجب زوال و نابودی آنست)</span> بپرهیزید <span class="description">(بدین خود اهمیّت دهید تا بیچاره نشوید)</span> و از سختیهای کیفر <span class="description">(بی اعتنائی بدین)</span> حذر کنید و درنگ نمائید در غبار و تاریکی شبهه <span class="description">(اشتباه باطل بحقّ‌)</span> و کجی و ناهمواری <span class="description">(راه)</span> فتنه هنگام پیدایش و آشکار شدن نهان و نصب قطب و گردش آسیای آن</span>

<span class="Revayat">تَبدُو فِی مَدَارِجَ خَفِیَّةٍ وَ تَئُولُ إِلَی فَظَاعَةٍ جَلِیَّةٍ شِبَابُهَا کَشِبَابِ اَلغُلاَمِ وَ آثَارُهَا کَآثَارِ اَلسِّلاَمِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(بی‌فکر و اندیشه در امر مشتبه و مقدّمۀ فتنه و فساد اقدام ننمائید، زیرا)</span> (5) فتنه و تباهکاری، در راههای پنهانی آشکار میشود و زشتی و رسوایی بار می‌آورد <span class="description">(امر مشتبه موجب فتنه در ابتداء اندک است و کم کم بسیار میشود)</span> نموّ و افزونی آن مانند نموّ جوان است <span class="description">(که بتدریج توانا می‌گردد)</span> و نشانه‌های آن مانند نشانه‌های سنگ است <span class="description">(که بهر چه زده شود شکسته و خرد میکند)</span></span>

<span class="Revayat">تَتَوَارَثُهَا اَلظَّلَمَةُ بِالعُهُودِ أَوَّلُهُم قَائِدٌ لِآخِرِهِم وَ آخِرُهُم مُقتَدٍ بِأَوَّلِهِم یَتَنَافَسُونَ فِی دُنیَا دَنِیَّةٍ وَ یَتَکَالَبُونَ عَلَی جِیفَةٍ مُرِیحَةٍ</span>

<span class="Translate">(6) ستمگران با پیمانی که هر یک برای دیگری می‌گیرند <span class="description">(و در بارۀ او سفارش می‌نمایند)</span> آن فتنه را ارث می‌برند اوّل ایشان پیشوای آخرشان هستند <span class="description">(که آنها را براه ضلالت و گمراهی می‌برند)</span> و آخرشان <span class="description">(در ستمگری به نیکان)</span> پیرو اوّلشان می‌باشند در <span class="description">(بدست آوردن)</span> دنیای فرومایه میل و رغبت داشته از یکدیگر سبقت می‌گیرند، و بر سر مردار گندیدۀ بد بو حرص زیاد ورزیده با هم دشمنی میکنند</span>

<span class="Revayat">وَ عَن قَلِیلٍ یَتَبَرَّأُ اَلتَّابِعُ مِنَ اَلمَتبُوعِ وَ اَلقَائِدُ مِنَ اَلمَقُودِ فَیَتَزَایَلُونَ بِالبَغضَاءِ وَ یَتَلاَعَنُونَ عِندَ اَللِّقَاءِ</span>

<span class="Translate">(7) و پس از زمان اندکی پیرو از پیشوا و پیشوا از پیرو بیزاری می‌جوید پس به دشمنی از هم پراکنده میشوند، و هنگام ملاقات یکی دیگری را لعن کرده دشنام می‌دهد <span class="description">(حاجّ شیخ عبد اللّه مامقانّی - رحمه اللّه - در کتاب تنقیح المقال فی أحوال الرّجال نقل فرموده که معاویة ابن یزید ابن معاویة بعد از پدرش چون به مسند خلافت نشسته بمنبر رفت و پدر و جدّ خود را لعن کرده دشنام داد و از آنها و رفتارشان بیزاری جست، مادرش گفت: ای پسر کاش تو بشکل خون در کهنه مانده بودی، گفت: مادر من همان را دوست می‌داشتم.)</span></span>

<span class="Revayat">ثُمَّ یَأتِی بَعدَ ذَلِکَ طَالِعُ اَلفِتنَةِ اَلرَّجُوفِ وَ اَلقَاصِمَةِ اَلزَّحُوفِ فَتَزِیغُ قُلُوبٌ بَعدَ اِستِقَامَةٍ وَ تَضِلُّ رِجَالٌ بَعدَ سَلاَمَةٍ وَ تَختَلِفُ اَلأَهوَاءُ عِندَ هُجُومِهَا وَ تَلتَبِسُ اَلآرَاءُ عِندَ نُجُومِهَا</span>

<span class="Translate">(8) پس بعد از این فتنه مقدّمات فتنۀ سختتری پیش آید که شکننده و با شتاب است <span class="description">(مردم در آن بسیار پریشان و تباه می‌گردند)</span> پس دلها بعد از استواری به گرفتگی و تنگی مائل می‌گردد و مردها بعد از سلامتی گمراه میشوند و هنگام رو آوردن آن فتنه خواهشها ناجور گردد زمان پیدایش آن، اندیشه‌ها <span class="description">(ی درست به نادرست)</span> اشتباه شود <span class="description">(پس نادان در آن سرگردان ماند)</span></span>

<span class="Revayat">مَن أَشرَفَ لَهَا قَصَمَتهُ وَ مَن سَعَی فِیهَا حَطَمَتهُ یَتَکَادَمُونَ فِیهَا تَکَادُمَ اَلحُمُرِ فِی اَلعَانَةِ</span>

<span class="Translate">(9) هر که در صدد دفع آن بر آید فتنه او را شکسته تباه گرداند و هر که را در <span class="description">(خاموش کردن)</span> آن سعی و کوشش کند خورد کرده نابود سازد در آن فتنه مردم مانند خرهای وحشیّ در گلّۀ یکدیگر را گاز گرفته آزار رسانند</span>

<span class="Revayat">قَدِ اِضطَرَبَ مَعقُودُ اَلحَبلِ وَ عَمِیَ وَجهُ اَلأَمرِ تَغِیضُ فِیهَا اَلحِکمَةُ وَ تَنطِقُ فِیهَا اَلظَّلَمَةُ</span>

<span class="Translate">(10) ریسمان متّصل <span class="description">(قواعد دین و احکام شرعیّه)</span> گسیخته شود و روی کار پوشیده گردد <span class="description">(راه رستگاری ناپیدا شود)</span> در آن فتنه <span class="description">(بجهت سکوت علماء و توانا نبودن بر سخن گفتن)</span> علم و دانائی کاسته گردد، و ستمگران گویا شوند</span>

<span class="Revayat">وَ تَدُقُّ أَهلَ اَلبَدوِ بِمِسحَلِهَا وَ تَرُضُّهُم بِکَلکَلِهَا یَضِیعُ فِی غُبَارِهَا اَلوُحدَانُ وَ یَهلِکُ فِی طَرِیقِهَا اَلرُّکبَانُ</span>

<span class="Translate">(11) و آن فتنه بیابان نشینان را به آهن لجام خود بکوبد و با سینه‌اش آنها را خورد کند <span class="description">(تباهکاری همه جا را فرا گیرد، مانند اسب سرکشی که شخص را زیر پا گرفته بروی او افتد تا هلاکش سازد)</span> در غبار و گرد <span class="description">(آثار و نشانۀ)</span> آن فتنه تنها روندگان <span class="description">(فضلا و دانشمندان)</span> تباه شوند <span class="description">(از بین بروند)</span> و سواران <span class="description">(دلیران و توانایان)</span> در راه <span class="description">(جلوگیری از)</span> آن هلاک گردند <span class="description">(کشته شوند، خلاصه کمتر کسی از آن فتنه رهائی یابد)</span></span>

<span class="Revayat">تَرِدُ بِمُرِّ اَلقَضَاءِ وَ تَحلُبُ عَبِیطَ اَلدِّمَاءِ وَ تَثلِمُ مَنَارَ اَلدِّینِ وَ تَنقُضُ عَقدَ اَلیَقِینِ</span>

<span class="Translate">(12) آن فتنه با تلخی قضاء <span class="description">(سخترین حکم الهیّ‌)</span> وارد گشته خونهای تازه و پاکیزه را بدوشد <span class="description">(خونریزی بسیار شود)</span> و در نشانۀ دین <span class="description">(احکام شرعیّه)</span> رخنه کند <span class="description">(بطوریکه طبق قوانین شرع رفتار نکنند)</span> و پیمان یقین <span class="description">(عقائد حقّه)</span> را در هم شکند <span class="description">(آنها را تغییر دهد)</span></span>

<span class="Revayat">تَهرُبُ مِنهَا اَلأَکیَاسُ وَ تُدَبِّرُهَا اَلأَرجَاسُ مِرعَادٌ مِبرَاقٌ کَاشِفَةٌ عَن سَاقٍ</span>

<span class="Translate">(13) خردمندان دور اندیش از آن بگریزند، و پلیدان و بد خواهان فکر و اندیشه بکار برده در آن راه قدم نهند با رعد و برق <span class="description">(غوغاء و آشوب)</span> باشد <span class="description">(یا آنکه صدای شمشیر ها هنگام بیرون کشیدن از غلاف و خونریزی در همه جا آشکار باشد)</span> بسیار سخت و با شتاب است <span class="description">(مانند شخص دامن به کمر زده شتابان در کار)</span></span>

<span class="Revayat">تُقطَعُ فِیهَا اَلأَرحَامُ وَ یُفَارَقُ عَلَیهَا اَلإِسلاَمُ بَرِیئُهَا سَقِیمٌ وَ ظَاعِنُهَا مُقِیمٌ</span>

<span class="Translate">(14) خویشان و نزدیکان در آن از هم جدا گردند و دین اسلام از آن دوری و مفارقت نماید <span class="description">(چون جریان بر خلاف قواعد دین است)</span> بیزار از آن <span class="description">(کسیکه از معاصی و آشوب دور باشد)</span> بیمار است <span class="description">(به انواع سختی گرفتار)</span> و کوچ کننده <span class="description">(که بخواهد از آن بگریزد)</span> مانده است <span class="description">(نجات و رهائی ندارد )</span></span>

<span class="Revayat">منها بَینَ قَتِیلٍ مَطلُولٍ وَ خَائِفٍ مُستَجِیرٍ یُختَلُونَ بِعَقدِ اَلأَیمَانِ وَ بِغُرُورِ اَلإِیمَانِ</span>

<span class="Translate">قسمتی‌از این خطبه است <span class="description">(در چگونگی حال مؤمنین و نیکان در آخر الزّمان)</span>: (15) بعضی <span class="description">(از مؤمنین)</span> کشته شده و خونش بهدر می‌رود، و برخی از آنان <span class="description">(از ستمگران)</span> ترسیده و پناه می‌طلبد به سوگندها و فریب دادن <span class="description">(بتظاهر)</span> ایمان <span class="description">(منافقین و مردم دو رو)</span> گول می‌خورند <span class="description">(شیّادها با سوگند دروغ و اظهار ایمان آنان را ایمن گردانیده بالأخره به هلاکت سوقشان می‌دهند)</span></span>

<span class="Revayat">فَلاَ تَکُونُوا أَنصَابَ اَلفِتَنِ وَ أَعلاَمَ اَلبِدَعِ وَ اِلزَمُوا مَا عُقِدَ عَلَیهِ حَبلُ اَلجَمَاعَةِ وَ بُنِیَت عَلَیهِ أَرکَانُ اَلطَّاعَةِ</span>

<span class="Translate">(16) پس <span class="description">(اگر خواسته باشید در آن زمان از عذاب الهیّ برهید)</span> پرچم و نشانه‌های فتنه‌ها و بدعتها نباشید <span class="description">(عامل تباهکاریها نبوده و احکامی در دین احداث ننمائید)</span> و از آنچه ریسمان جماعت بآن بسته شده و پایه‌های طاعت و بندگی بر آن بنا گردیده <span class="description">(دین مقدّس اسلام)</span> دست بر ندارید</span>

<span class="Revayat">وَ اِقدَمُوا عَلَی اَللَّهِ مَظلُومِینَ وَ لاَ تَقدَمُوا عَلَیهِ ظَالِمِینَ وَ اِتَّقُوا مَدَارِجَ اَلشَّیطَانِ وَ مَهَابِطَ اَلعُدوَانِ</span>

<span class="Translate">(17) و ستمکش بر خدا وارد شوید نه ستمگر <span class="description">(روز رستخیز که برای حساب و باز پرسی زنده می‌شوید، ستمدیده باشید، نه ستمگر، پس در دنیا بکسی ستم روا ندارید، زیرا ظلم عقلا و شرعا کار زشتی است و ستمگر ملعون و گرفتار عذاب جاوید است)</span> و از راهها <span class="description">(دامها و فریبها)</span> ی شیطان و مکانهای ظلم و ستم بپرهیزید</span>

<span class="Revayat">وَ لاَ تُدخِلُوا بُطُونَکُم لُعَقَ اَلحَرَامِ فَإِنَّکُم بِعَینِ مَن حَرَّمَ عَلَیکُمُ اَلمَعصِیَةَ وَ سَهَّلَ لَکُم سَبِیلَ اَلطَّاعَةِ</span>

<span class="Translate">(18) و لقمه‌های حرام را <span class="description">(اگر چه اندک باشد)</span> در شکمهاتان داخل نکنید زیرا در نظر خداوندی هستید که گناه را بر شما حرام نموده <span class="description">(بجزئیّات احوال شما دانا بوده بر کردارتان گواه)</span> است و راه طاعت و بندگی را برایتان آسان فرموده <span class="description">(در هیچیک از احکام سخت نگرفته)</span> است</span>


==خطبه 152- شناخت صفات خدا و پیشوایان دین==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">152 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در توحید و صفات خداوند)</span></span>

<span class="Revayat">اَلحَمدُ لِلَّهِ اَلدَّالِّ عَلَی وُجُودِهِ بِخَلقِهِ وَ بِمُحدَثِ خَلقِهِ عَلَی أَزَلِیَّتِهِ وَ بِاشتِبَاهِهِم عَلَی أَن لاَ شِبهَ لَهُ</span>

<span class="Translate">(1) سپاس خدائی را سزا است که بوسیلۀ آفریده‌هایش بر وجود و هستی خویش راهنما است <span class="description">(زیرا هر مخلوقی ممکن است و ممکن به خودی خود دارای وجود و هستی نمی‌گردد، پس هویدا است که او را خالق و آفریده‌ای می‌باشد)</span> و بحدوث و نو پیدا شدن آفریده‌هایش بر ازلی بودن و ابتداء نداشتن خود دلیل است <span class="description">(زیرا ایجاد کننده اگر ازلی و قدیم نبوده حادث باشد به ایجاد کنندۀ دیگری نیازمند بوده نمی‌تواند مبدأ ایجاد باشد)</span> و بشبیه بودن آفریده‌ها با یکدیگر نشان می‌دهد بر اینکه مانندی برای او نیست <span class="description">(زیرا اجسام در جسمیّت با هم شریکند، پس اگر شبیهی از آنها برای او بود او هم جسم بود و جسمیّت از لوازم امکان است و امکان در واجب روا نبود)</span></span>

<span class="Revayat">لاَ تَستَلِمُهُ اَلمَشَاعِرُ وَ لاَ تَحجُبُهُ اَلسَّوَاتِرُ لاِفتِرَاقِ اَلصَّانِعِ وَ اَلمَصنُوعِ وَ اَلحَادِّ وَ اَلمَحدُودِ وَ اَلرَّبِّ وَ اَلمَربُوبِ</span>

<span class="Translate">(2) حواسّ‌، بکنه او پی نبرد <span class="description">(زیرا قوای مدرکه خواه مادّیّه باشد که حسیّات و وهمیّات را درک میکند و خواه عقلیّه که عقلیّات و فکریّات را در می‌یابد تنها اجسام را درک می‌نماید و خداوند جسم نیست تا بوسیلۀ حواسّ درک شود)</span> و پوشنده‌ها او را نمی‌پوشاند <span class="description">(زیرا پوشاندن از لوازم جسمیّت است و اینکه در بعضی از احادیث وارد شده که خداوند از عقول محجوب است چنانکه از دیده‌ها مستور، و مقرّبین از فرشتگان آسمانها او را می‌طلبند چنانکه شما او را می‌طلبید. با فرمایش امام علیه السّلام منافات ندارد، زیرا مراد از احتجاب حقّ تعالی از عقلها و دیده‌ها نه آنست که بین او و خلایق حجاب جسمانیّ باشد که مانع از ادراک و وصول بسوی او است، بلکه مراد از احتجاب او از ایشان از جهت قصور اشخاص و کوتاهی عقلها و قوای آنان و کمال ذات و شدّت نور و بسیاری ظهور خداوند سبحان است پس بسیاری ظهور و پیدایش موجب احتجاب و پنهانی او گردیده)</span> بجهت فرق بین آفریننده و آفریده شده و بین تعیین کنندۀ حدّ و نهایت و تعیین کرده شده و محدود، و بین پروردگار و پرورده <span class="description">(پس آفریده شدن و ناپیدا گردیدن و برابر و مانند یکدیگر بودن و درک شدن بحواسّ و پوشیده شدن از لوازم مصنوع است، و آفریننده و همیشگی و بی‌مانند بودن و درک نشدن بحواسّ و پوشیده نشدن از صفات خالق باشد، پس هرگاه صفات مصنوع در صانع و یا صفات صانع در مصنوع باشد، در حدوث «که مستلزم امکان و آن مستلزم حاجت و نیازمندی بدیگری است» برابر و مانند یکدیگر شده فرقی بین شان نیست و این باطل و نادرست است)</span></span>

<span class="Revayat">اَلأَحَدِ لاَ بِتَأوِیلِ عَدَدٍ وَ اَلخَالِقِ لاَ بِمَعنَی حَرَکَةٍ وَ نَصَبٍ وَ اَلسَّمِیعِ لاَ بِأَدَاةٍ وَ اَلبَصِیرِ لاَ بِتَفرِیقِ آلَةٍ وَ اَلشَّاهِدِ لاَ بِمُمَاسَّةٍ وَ اَلبَائِنِ لاَ بِتَرَاخِی مَسَافَةٍ وَ اَلظَّاهِرِ لاَ بِرُؤیَةٍ وَ اَلبَاطِنِ لاَ بِلَطَافَةٍ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(و سپاس خداوندی را که)</span> (3) یکی است، نه آن یک که در عدد بحساب می‌آید <span class="description">(و شمرده میشود، یعنی واحد حقیقی و یکتا است که دوّمی برای او تصوّر نمی‌توان کرد، نه واحد عددی که مبدا و جزء کثیر است، چنانکه در شرح خطبۀ شصت و چهارم باین نکته اشاره شد)</span> آفریننده است نه با حرکت و رنج بردن <span class="description">(زیرا حرکت و تغیّر از خواصّ امکان است و در واجب ممتنع می‌باشد)</span> و شنوا و بینا است نه با آلت گوش و بر گرداندن حدقۀ چشم <span class="description">(زیرا آلت مستلزم احتیاج و نیازمندی است)</span> و حاضر است نه به ملاقات <span class="description">(و قرب مکان)</span> و جدا است نه به دوری راه <span class="description">(بلکه بذاته مغایر هر چیز است، زیرا او در غایت کمال و ما سوای او در نهایت نقصانند)</span> و آشکار است <span class="description">(بآثار قدرت)</span> نه با دیدن، و پنهان است <span class="description">(کنه ذاتش)</span> نه به لطافت <span class="description">(و سبب کوچکی حجم و شفّاف بودن جرم)</span></span>

<span class="Revayat">بَانَ مِنَ اَلأَشیَاءِ بِالقَهرِ لَهَا وَ اَلقُدرَةِ عَلَیهَا وَ بَانَتِ اَلأَشیَاءُ مِنهُ بِالخُضُوعِ لَهُ وَ اَلرُّجُوعِ إِلَیهِ</span>

<span class="Translate">(4) جدا است از اشیاء به غلبه و استیلاء و قدرت و توانائی بر <span class="description">(بود و نابود کردن)</span> آنها <span class="description">(چنانکه لایق شأن واجب همین است)</span> و اشیاء از او جدا هستند به فروتنی برای او و بازگشت به سویش</span>

<span class="Revayat">مَن وَصَفَهُ فَقَد حَدَّهُ وَ مَن حَدَّهُ فَقَد عَدَّهُ وَ مَن عَدَّهُ فَقَد أَبطَلَ أَزَلَهُ وَ مَن قَالَ کَیفَ فَقَدِ اِستَوصَفَهُ وَ مَن قَالَ أَینَ فَقَد حَیَّزَهُ</span>

<span class="Translate">(5) کسیکه او را <span class="description">(بصفات زائدۀ بر ذات)</span> وصف نماید، او را محدود دانسته <span class="description">(مکانی برایش تعیین نموده)</span> و کسیکه او را محدود دانست، پس او را بشما آورد <span class="description">(در عداد معدودات در آورده)</span> و کسیکه او را بشمار آورد <span class="description">(مبدا جزء کثیر دانست)</span> ازلی بودن او را ابطال نموده است و کسیکه بگوید چگونه است‌؟ خواسته او را <span class="description">(بصفات زائدۀ بر ذات)</span> وصف کند و کسیکه بگوید کجا است‌؟ مکان برای او قرار داده است</span>

<span class="Revayat">عَالِمٌ إِذ لاَ مَعلُومَ وَ رَبٌّ إِذ لاَ مَربُوبَ وَ قَادِرٌ إِذ لاَ مَقدُورَ</span>

<span class="Translate">(6) دانا و پروردگار و توانا بوده آنگاه که معلوم و پرورده شده و مقدوری نبوده <span class="description">(زیرا ذات او عین کمالات است، پس ازلا و ابدا دانا و پروردگار و توانا می‌باشد )</span></span>

<span class="Revayat">منها قَد طَلَعَ طَالِعٌ وَ لَمَعَ لاَمِعٌ وَ لاَحَ لاَئِحٌ وَ اِعتَدَلَ مَائِلٌ وَ اِستَبدَلَ اَللَّهُ بِقَومٍ قَوماً وَ بِیَومٍ یَوماً وَ اِنتَظَرنَا اَلغِیَرَ اِنتِظَارَ اَلمُجدِبِ اَلمَطَرَ</span>

<span class="Translate">قسمتی از این خطبه است <span class="description">(در بارۀ انتقال خلافت بآن بزرگوار و ستودن ائمّۀ هدی و اندرز بمردم)</span>: <span class="description">(آگاه باشید)</span> (7) خورشید <span class="description">(خلافت امام علیه السّلام بر حسب ظاهر)</span> طلوع کرد و آشکار شد و درخشندۀ <span class="description">(حقّ و عدالت)</span> درخشید، و ظاهر شونده <span class="description">(آثار فتنه و جنگها که در زمان حضرتش روی داد)</span> هویدا گردید، و انحراف و کجی <span class="description">(نادانی و گمراهی)</span> مستقیم و راست شد <span class="description">(از بین رفت)</span> و خداوند گروهی <span class="description">(خلفاء و همراهانشان)</span> را به گروهی <span class="description">(امام علیه السّلام و پیروانش)</span> و روزی را به روزی تبدیل فرمود و ما انتظار تغییر اوضاع و گردش روزگار را <span class="description">(برای ترویج دین اسلام)</span> داشتیم مانند قحطی کشیده و خشکسالی دیده که منتظر باران است <span class="description">(چشم براه داشتیم که ایّام نادانی و گمراهی بگذرد و روزگار هدایت و رستگاری برسد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّمَا اَلأَئِمَّةُ قُوَّامُ اَللَّهِ عَلَی خَلقِهِ وَ عُرَفَاؤُهُ عَلَی عِبَادِهِ لاَ یَدخُلُ اَلجَنَّةَ إِلاَّ مَن عَرَفَهُم وَ عَرَفُوهُ وَ لاَ یَدخُلُ اَلنَّارَ إِلاَّ مَن أَنکَرَهُم وَ أَنکَرُوهُ</span>

<span class="Translate">(8) و <span class="description">(امام بحقّ‌ بایستی که به امور امّت قیام نماید، و بر امّت واجب است که دوستی و پیروی از ایشان کند، زیرا)</span> پیشوایان <span class="description">(أئمّۀ اثنی عشر علیهم السّلام)</span> برای <span class="description">(راهنمائی)</span> خلائق پیرو <span class="description">(امر و نهی)</span> خداوند بوده و او را به بندگانش می‌شناسانند <span class="description">(بوسیلۀ آنان خداوند شناخته و پرستیده میشود پس از این جهت)</span> داخل بهشت نمی‌شود مگر کسیکه آنها را بشناسد <span class="description">(معتقد باشد که خلفاء بر حقّ و جانشینان پیغمبر اکرم امیر المؤمنین و یازده فرزند آن بزرگوار هستند، و دوستدار آنان باشد)</span> و ایشان هم او را بشناسند <span class="description">(که مطیع و پیرو آنها است، پس بنا بر این اگر کسی آنان را دوست داشته و باور دارد که خلفاء بر حقّ هستند و از آنها اطاعت و پیروی نکند، ایشان را نشناخته و از این دوستی و اعتقاد و سرسری سودی بدست نمی‌آورد و داخل بهشت نمی‌شود مگر آنکه پیش از رفتن از دنیا توبه نماید یعنی کاملا آنها را بشناسد و آنها هم در قیامت باذن و فرمان خداوند متعال او را همراهی و شفاعت فرمایند، و مؤیّد این معنی است فرمایش رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله که فرمود: حبّ علیّ ابن ابی طالب یأکل السّیّئات کما تأکل النّار الحطب یعنی دوستی علیّ ابن ابی طالب بدیها را نابود می‌سازد چنانکه آتش هیزم را از بین می‌برد)</span> و داخل آتش نمی‌شود مگر کسیکه منکر آنان باشد و ایشان هم <span class="description">(بسبب عداوت و دشمنیش)</span> او را از آن خویش ندانند <span class="description">(زیرا اعتقاد به ولایت یعنی شناختن ائمّۀ هدی و اعتراف به امامتشان و باینکه هر یک از این دوازده تن علیهم السّلام مفترض الطّاعة هستند بزرگترین رکن و پایۀ ایمان و شرط قبول شدن اعمال است و بدون آن هیچیک از عبادات سودی ندارد، زیرا رفتن بهشت ممکن نیست مگر کسی را که پیرو شریعت باشد و پیروی از شریعت ممکن نیست مگر کسی را که با آن آشنا بوده و کیفیّت عمل بر طبق آنرا بداند و این ممکن نیست مگر آنکه از قول صاحب شریعت اخذ شده باشد و این ممکن نیست مگر آنگاه که شخص امام و پیشوای خود را بشناسد تا بیان صاحب شریعت را از او بیاموزد. و امّا کسیکه آنان را نشناسد و لیکن ایشان بسبب پاک طینتی یا بجهة اینکه رفتارش طبق منظور آنها است او را منکر نباشند، داخل آتش نمی‌شود، زیرا چنین شخصی بالأخره به توبه موفّق شده به وسیله‌ای ایشان را خواهد شناخت)</span></span>

<span class="Revayat">إِنَّ اَللَّهَ تَعَالَی خَصَّکُم بِالإِسلاَمِ وَ اِستَخلَصَکُم لَهُ وَ ذَلِکَ لِأَنَّهُ اِسمُ سَلاَمَةٍ وَ جِمَاعُ کَرَامَةٍ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(پس از این امام علیه السّلام در بارۀ اینکه اسلام بزرگترین نعمت خداوند است می‌فرماید:)</span> (9) خداوند شما را با سلام تخصیص داده و خواسته شما را برای آن <span class="description">(از پلیدی و کفر و شرک)</span> پاکیزه و لائق گرداند و این برای آنست که نام اسلام سلامتی <span class="description">(از فتنه و فساد و گرفتاری دنیا و عذاب آخرت)</span> است و بزرگی و سر افرازی را در بر دارد</span>

<span class="Revayat">اِصطَفَی اَللَّهُ تَعَالَی مَنهَجَهُ وَ بَیَّنَ حُجَجَهُ مِن ظَاهِرِ عِلمٍ وَ بَاطِنِ حُکمٍ</span>

<span class="Translate">(10) خداوند متعال راه آنرا <span class="description">(شریعت محمّدیّه را از سائر راهها و شرائع پیغمبران)</span> ممتاز ساخت <span class="description">(و آنرا ناسخ ادیان قرار داده تا انقراض عالم باقی نهاد)</span> و دلائل <span class="description">(حقیقت)</span> آنرا که عبارت است از علم ظاهر <span class="description">(قران و سنّت)</span> و حکمت باطنه <span class="description">(عقل)</span> آشکار نمود</span>

<span class="Revayat">لاَ تَفنَی غَرَائِبُهُ وَ لاَ تَنقَضِی عَجَائِبُهُ فِیهِ مَرَابِیعُ اَلنِّعَمِ وَ مَصَابِیحُ اَلظُّلَمِ</span>

<span class="Translate">(11) شگفتیهای آن <span class="description">(آثار و نشانه‌هایش که خردمندان و دانایان را به شگفت آورد)</span> نابود نمی‌گردد و از بین نمی‌رود بارانهای بهاری نعمتها در آن موجود است <span class="description">(که دلهای مرده را خرّم گردانده بر اثر آن مسلمانها به سیادت و سعادت می‌رسند)</span> و چراغهای تاریکی‌ها <span class="description">(ائمّۀ هدی علیهم السّلام)</span> در آن یافت میشود</span>

<span class="Revayat">لاَ تُفتَحُ اَلخَیرَاتُ إِلاَّ بِمَفَاتِیحِهِ وَ لاَ تُکشَفُ اَلظُّلُمَاتُ إِلاَّ بِمَصَابِیحِهِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(در)</span> (12) نیکوئیها گشوده نمی‌شود <span class="description">(آسایش و بزرگواری دنیا و بهشت جاوید بدست نمی‌آید)</span> مگر به کلیدهای آن <span class="description">(پیروی از احکامش)</span> و تاریکی‌ها <span class="description">(ی ضلالت و گمراهی)</span> از بین نمی‌رود مگر به چراغهای آن <span class="description">(عمل نمودن بآنچه که پیشوایان واقعی دین دستور داده‌اند)</span></span>

<span class="Revayat">قَد أَحمَی حِمَاهُ وَ أَرعَی مَرعَاهُ فِیهِ شِفَاءُ اَلمُستَشفِی وَ کِفَایَةُ اَلمُکتَفِی منها</span>

<span class="Translate">(13) خداوند از محرّمات آن منع نمود، و چراگاه آنرا رویانید <span class="description">(از مباحات آن یعنی آنچه حلال است قدغن و جلوگیری نفرمود)</span> در آنست شفاء و بهبودی آنکه شفاء طلبد <span class="description">(از بیماریهای نادانی و گمراهی)</span> و بی‌نیازی آنکه بی‌نیازی <span class="description">(از هر چیز در دنیا و آخرت)</span> درخواست نماید <span class="description">(پیرو دین مقدّس اسلام از بیماری ضلالت و گمراهی بهبودی یافته و از سعادت دنیا و آخرت محروم نمی‌ماند)</span> قسمتی از این خطبه است <span class="description">(در وصف کسیکه در راه ضلالت و گمراهی سر گردان است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ هُوَ فِی مُهلَةٍ مِنَ اَللَّهِ یَهوِی مَعَ اَلغَافِلِینَ وَ یَغدُو مَعَ اَلمُذنِبِینَ بِلاَ سَبِیلٍ قَاصِدٍ وَ لاَ إِمَامٍ قَائِدٍ</span>

<span class="Translate">(14) و آن کس گمراه را خداوند مهلت داده اجلش را بتأخیر انداخته در راه غفلت داران <span class="description">(که عذاب الهیّ را در نظر ندارند)</span> قدم می‌نهد و با گناهکاران شب را بصبح می‌رساند بدون <span class="description">(آنکه سیر کند در)</span> راهی که او را بمقصود رساند، و بی <span class="description">(آنکه پیروی نماید از)</span> پیشوایی که او را به سعادت کشاند</span>

<span class="Revayat">منها حَتَّی إِذَا کَشَفَ لَهُم عَن جَزَاءِ مَعصِیَتِهِم وَ اِستَخرَجَهُم مِن جَلاَبِیبِ غَفلَتِهِم اِستَقبَلُوا مُدبِراً وَ اِستَدبَرُوا مُقبِلاً فَلَم یَنتَفِعُوا بِمَا أَدرَکُوا مِن طَلِبَتِهِم وَ لاَ بِمَا قَضَوا مِن وَطَرِهِم</span>

<span class="Translate">قسمتی از این خطبه است <span class="description">(در بارۀ گناهکاران و اندرز به شنوندگان)</span>: <span class="description">(گناهکاران که در راه ضلالت و گمراهی قدم نهاده‌اند از هیچ گونه نافرمانی پروا ندارند)</span> (15) تا اینکه خداوند کیفر گمراهیشان را بآنها نمایان ساخته بخواهد آنان را از پشت پرده‌های غفلت و نافرمانیشان بیرون آورد <span class="description">(مرگ ایشان را دریابد آنگاه)</span> رو آورند بآخرت که بآنها پشت کرده <span class="description">(عذاب و بد بختی را بهرۀ آنان قرار داده)</span> و پشت کنند بدنیا که بایشان رو آورده <span class="description">(خوشی و شادی ظاهری را نصیبشان نموده بود)</span> پس از آنچه می‌خواستند <span class="description">(لذّت و خوشی دنیا)</span> و بدست آورده بودند، سود نبردند <span class="description">(زیرا نتوانستند همراه بیاورند)</span> و از هوا و آرزوشان <span class="description">(خواهش نفس امّاره)</span> که بآن رسیده بودند، بهره‌مند نگردیدند <span class="description">(زیرا با رفتن آنها آرزوها همه بر باد رفته است)</span>!</span>

<span class="Revayat">وَ إِنِّی أُحَذِّرُکُم وَ نَفسِی هَذِهِ اَلمَنزِلَةَ فَلیَنتَفِعِ اِمرُؤٌ بِنَفسِهِ فَإِنَّمَا اَلبَصِیرُ مَن سَمِعَ فَتَفَکَّرَ وَ نَظَرَ فَأَبصَرَ وَ اِنتَفَعَ بِالعِبَرِ</span>

<span class="Translate">(16) و من شما و خودم را از این پیشآمد <span class="description">(گرفتاری و سرگردانی و عذاب و بیچارگی)</span> بر حذر می‌نمایم <span class="description">(تا از خواب غفلت بیدار شده بلذّتها و خوشیهای ناپایدار دنیا دل نبندید. و اینکه امام علیه السّلام خود را در این ردیف قرار داده برای اهمیّت دادن بموضوع است تا مردم بدانند چنین بزرگواری که معصوم و منزّه از هر خطاء است از دل بستن بدنیا نگران است، پس دیگران سزاوارترند که بیشتر مراقب باشند که دنیا آنها را نفریبد)</span> پس باید مرد از خود سود برد <span class="description">(در بدبختی و زیان نماند)</span> زیرا بینا <span class="description">(ی واقعی)</span> کسی است که <span class="description">(اندرز خدا و رسول و ائّمۀ اطهار را)</span> شنیده <span class="description">(در آن)</span> تفکّر و اندیشه نماید و <span class="description">(بدنیا)</span> نگاه کرده، و <span class="description">(به بیوفائی آن)</span> آشنا گردد، و از عبرتها <span class="description">(گذشتگان)</span> سودمند شود</span>

<span class="Revayat">ثُمَّ سَلَکَ جَدَداً وَاضِحاً یَتَجَنَّبُ فِیهِ اَلصَّرعَةَ فِی اَلمَهَاوِی وَ اَلضَّلاَلَ فِی اَلمَغَاوِی وَ لاَ یُعِینُ عَلَی نَفسِهِ اَلغُوَاةَ بِتَعَسُّفٍ فِی حَقٍّ أَو تَحرِیفٍ فِی نُطقٍ أَو تَخَوُّفٍ مِن صِدقٍ</span>

<span class="Translate">(17) آنگاه در راه راست روشن <span class="description">(فرمانبرداری از خدا و رسول)</span> سیر نماید، بشرط آنکه در آن از افتادن در گودالها و درّه‌ها <span class="description">(خواهشهای نفس)</span> و از گمراه شدن در اشتباه کاریها <span class="description">(ی شیطان)</span> دوری کند و بر زیان خود اقدام نکرده گمراهان را یاری ننماید: به بیراه رفتن در راه حقّ <span class="description">(نهی نکردن آنان را از منکر)</span> یا تغییر در گفتار <span class="description">(به دلخواه آنها سخن گفتن اگر چه بر خلاف رضاء و خوشنودی خدا باشد)</span> یا برای گفتن سخن راست ترس به خویشتن راه دادن <span class="description">(اگر چه در واقع نترسد)</span></span>

<span class="Revayat">فَأَفِق أَیُّهَا اَلسَّامِعُ مِن سَکرَتِکَ وَ اِستَیقِظ مِن غَفلَتِکَ وَ اِختَصِر مِن عَجَلَتِکَ</span>

<span class="Translate">(18) پس ای شنونده از بیهوشی <span class="description">(ضلالت و گمراهی)</span> بهوش بیا و از <span class="description">(خواب)</span> غفلت و بی‌خبری <span class="description">(از کیفر کردار و گفتار ناپسندیدۀ)</span> خود بیدار شو و از شتاب کردن <span class="description">(در امور دنیا که بقاء و هستی آن اندک و زوال و نابودی آن نزدیک است)</span> آرام گیر</span>

<span class="Revayat">وَ أَنعِمِ اَلفِکرَ فِیمَا جَاءَکَ عَلَی لِسَانِ اَلنَّبِیِّ اَلأُمِّیِّ صلی‌الله‌علیه‌وآله مِمَّا لاَ بُدَّ مِنهُ وَ لاَ مَحِیصَ عَنهُ وَ خَالِف مَن خَالَفَ ذَلِکَ إِلَی غَیرِهِ وَ دَعهُ وَ مَا رَضِیَ لِنَفسِهِ</span>

<span class="Translate">(19) و در آنچه <span class="description">(از جانب خداوند سبحان)</span> بتو وارد شده است بر زبان پیغمبر امّی <span class="description">(که از کسی چیزی نیاموخته و نوشتنی یاد نگرفته)</span> «درود خداوند بر او و بر آلش» و چاره و گریزی از آن نیست، بدقّت اندیشه کن و مخالفت و دوری نما کسیرا که از اندیشه نمودن در فرمایشهای پیغمبر اعراض کرده و بغیر آن <span class="description">(پیروی از شیطان و نفس امّاره)</span> توجّه نموده است و واگذار او را بآنچه <span class="description">(گمراهی و بدبختی)</span> که بآن خوشنود است <span class="description">(زیرا آشنائی با چنین کسی سبب بد بختی دنیا و آخرت است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ ضَع فَخرَکَ وَ اُحطُط کِبرَکَ وَ اُذکُر قَبرَکَ فَإِنَّ عَلَیهِ مَمَرَّکَ</span>

<span class="Translate">(20) و فخر و نازش و کبر و خود پسندی را از خویشتن دور کن و گور خود را بیاد آور، که گذر تو از آنجا است</span>

<span class="Revayat">وَ کَمَا تَدِینُ تُدَانُ وَ کَمَا تَزرَعُ تَحصُدُ وَ مَا قَدَّمتَ اَلیَومَ تَقدَمُ عَلَیهِ غَداً فَامهَد لِقَدَمِکَ وَ قَدِّم لِیَومِکَ</span>

<span class="Translate">(21) و همانطور که بجا می‌آوری جزاء داده می‌شوی و آنچه را که می‌کاری درو میکنی و آنچه را که امروز <span class="description">(در دنیا)</span> از پیش فرستاده ای فردا <span class="description">(در قیامت)</span> بر آن وارد می‌گردی پس برای خود <span class="description">(در محشر)</span> جائی آماده کن، و <span class="description">(اکنون که فرصت داری)</span> برای روز <span class="description">(بازگشت)</span> خویش توشه‌ای بفرست</span>

<span class="Revayat">فَالحَذَرَ اَلحَذَرَ أَیُّهَا اَلمُستَمِعُ وَ اَلجِدَّ اَلجِدَّ أَیُّهَا اَلغَافِلُ وَ لاٰ یُنَبِّئُکَ مِثلُ خَبِیرٍ</span>

<span class="Translate">(22) پس ای شنونده <span class="description">(از نافرمانی خدا و رسول)</span> بر حذر باش و ای بیخبر <span class="description">(به اطاعت و فرمانبرداری)</span> کوشش نما و <span class="description">(از احوال قیامت کسی)</span> ترا مانند شخص آگاه <span class="description">(پیغمبر و أئمّۀ اطهار علیهم السّلام)</span> مطّلع نمی‌کند</span>

<span class="Revayat">إِنَّ مِن عَزَائِمِ اَللَّهِ فِی اَلذِّکرِ اَلحَکِیمِ اَلَّتِی عَلَیهَا یُثِیبُ وَ یُعَاقِبُ وَ لَهَا یَرضَی وَ یَسخَطُ أَنَّهُ لاَ یَنفَعُ عَبداً وَ إِن أَجهَدَ نَفسَهُ وَ أَخلَصَ فِعلَهُ أَن یَخرُجَ مِنَ اَلدُّنیَا لاَقِیاً رَبَّهُ بِخَصلَةٍ مِن هَذِهِ اَلخِصَالِ لَم یَتُب مِنهَا أَن یُشرِکَ بِاللَّهِ فِیمَا اِفتَرَضَ عَلَیهِ مِن عِبَادَتِهِ أَو یَشفِیَ غَیظَهُ بِهَلاَکِ نَفسٍ أَو یَعُرَّ بِأَمرٍ فَعَلَهُ غَیرُهُ أَو یَستَنجِحَ حَاجَةً إِلَی اَلنَّاسِ بِإِظهَارِ بِدعَةٍ فِی دِینِهِ أَو یَلقَی اَلنَّاسَ بِوَجهَینِ أَو یَمشِی فِیهِم بِلِسَانَینِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(پس اکنون ترا ببعض آنچه که باید از آن بر حذر باشی آگاه می‌نمایم:)</span> (23) از جملۀ احکام خدا در قرآن محکم و استوار که <span class="description">(تجاوز از آن نمی‌توان کرد، و)</span> به <span class="description">(پیرو)</span> آنها پاداش داده راضی و خوشنود میشود <span class="description">(مشمول رحمت خویش می‌نماید)</span> و برای <span class="description">(مخالفین)</span> آنها کیفر مقرّر فرموده و بخشم می‌آید آنست که بنده‌ای که از دنیا می‌رود اگر چه <span class="description">(با عبادت و بندگی)</span> بخود رنج داده و عمل خویش را <span class="description">(ظاهرا)</span> خالص نموده باشد، سودی بدست نمی‌آورد در حالیکه ملاقات کند پروردگارش را با یکی از این خصلتها <span class="description">(ی پنجگانۀ زیر)</span> که از آنها توبه و بازگشت نکرده باشد <span class="description">(اوّل)</span>: شرک بخدا در آنچه بر او واجب گردانیده از عبادت و پرستش خود <span class="description">(دیگری را شریک او قرار دهد خواه آشکار خواه پنهان که عبارت است از رئاء و خودنمایی س 18 ی 110 می‌فرماید: «فَمَن کٰانَ یَرجُوا لِقٰاءَ رَبِّهِ فَلیَعمَل عَمَلاً صٰالِحاً وَ لاٰ یُشرِک بِعِبٰادَةِ رَبِّهِ أَحَداً» یعنی کسیکه امیدوار است رحمت پروردگارش شامل حال او گردد باید کار شایسته بجا آورد، و در پرستش پروردگارش کسی را شریک قرار ندهد دوّم:)</span> یا بسبب هلاک کردن <span class="description">(از بین بردن)</span> دیگری خشم خویشتن را بر طرف نماید <span class="description">(س 4 ی 93 می‌فرماید: «وَ مَن یَقتُل مُؤمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزٰاؤُهُ جَهَنَّمُ خٰالِداً فِیهٰا وَ غَضِبَ اَللّٰهُ عَلَیهِ وَ لَعَنَهُ وَ أَعَدَّ لَهُ عَذٰاباً عَظِیماً» یعنی هر که مؤمنی را از روی قصد بکشد کیفر او دوزخ است که در آن جاوید می‌ماند و خداوند بر او غضب نموده او را از رحمت خویش دور و عذاب بزرگ برایش آماده فرماید سوّم:)</span> یا بیان کند کار زشتی را که دیگری بجا آورده <span class="description">(س 24 ی 19 می‌فرماید: «إِنَّ اَلَّذِینَ یُحِبُّونَ أَن تَشِیعَ اَلفٰاحِشَةُ فِی اَلَّذِینَ آمَنُوا لَهُم عَذٰابٌ أَلِیمٌ فِی اَلدُّنیٰا وَ اَلآخِرَةِ‌» یعنی آنانکه دوست دارند که ناشایسته و کار زشتی در بارۀ کسانیکه ایمان آورده‌اند فاش گردد برای ایشان در دنیا و آخرت عذاب دردناک است چهارم:)</span> یا بمردم رو آورد برای درخواست حاجتی بوسیلۀ آشکار نمودن بدعتی در دین خود <span class="description">(س 28 ی 50 می‌فرماید: «وَ مَن أَضَلُّ‌» «مِمَّنِ اِتَّبَعَ هَوٰاهُ بِغَیرِ هُدیً مِنَ اَللّٰهِ‌» یعنی کیست گمراهتر از کسیکه آرزوی خود را پیروی کند بدون راهنمائی از جانب خدا پنجم:)</span> یا مردم را بنفاق و دو روئی ملاقات کند یا در میان ایشان بدو زبان رفتار نماید <span class="description">(در ظاهر خود را دوست و ثناء گو نشان داده در پشت سر دشمن و بد گو باشد، س 4 ی 145 «إِنَّ اَلمُنٰافِقِینَ فِی اَلدَّرکِ اَلأَسفَلِ مِنَ اَلنّٰارِ وَ لَن تَجِدَ لَهُم نَصِیراً» یعنی مردم دو رو در پائین ترین درجۀ آتش دوزخ قرار خواهند گرفت، و هرگز برای ایشان یاوری نمی‌یابی که آنان را از آنجا بیرون آورد)</span></span>

<span class="Revayat">اِعقِل ذَلِکَ فَإِنَّ اَلمَثَلَ دَلِیلٌ عَلَی شِبهِهِ إِنَّ اَلبَهَائِمَ هَمُّهَا بُطُونُهَا وَ إِنَّ اَلسِّبَاعَ هَمُّهَا اَلعُدوَانُ عَلَی غَیرِهَا وَ إِنَّ اَلنِّسَاءَ هَمُّهُنَّ زِینَةُ اَلحَیَاةِ اَلدُّنیَا وَ اَلفَسَادُ فِیهَا إِنَّ اَلمُؤمِنِینَ مُستَکِینُونَ إِنَّ اَلمُؤمِنِینَ مُشفِقُونَ إِنَّ اَلمُؤمِنِینَ خَائِفُونَ</span>

<span class="Translate">(24) عظمت و بزرگی این مثل را <span class="description">(که ذکر میشود)</span> بفهم و در آن اندیشه کن <span class="description">(بواسطۀ کوتاهی فهم مردم از ادراک حقائق خداوند سبحان و پیغمبران و اوصیاء ایشان بیان مطلب را با مثل آمیخته‌اند تا حقیقت آن بر کسی پوشیده نماند)</span> زیرا مثل نشان دهنده است شبیه و مانند خود را <span class="description">(چنانکه گفته میشود مثل علم که غذای روحانیّ است چون شیر مادر می‌باشد برای بچّه که بسبب آن روح انسان کامل می‌گردد همانطور که طفل بوسیلۀ شیر مادر توانا میشود و امّا مثل فرمودۀ امام علیه السّلام اینست)</span>: مقصود چهارپایان <span class="description">(از جهت کمال قوّۀ شهویّه)</span> شکمهاشان است <span class="description">(همیشه در بند آب و علفند)</span> و مقصود درّندگان <span class="description">(از جهت بسیاری قوّۀ غضبیّه)</span> دشمنی و آزار رساندن به غیرشان است <span class="description">(پس بسیر شدن شکم قناعت نمی‌کنند، بلکه طالب غلبه و استیلاء می‌باشند)</span> و مقصود زنها <span class="description">(از جهت کمال قوّۀ شهویّه و شدّت قوّۀ غضبیّه)</span> آرایش زندگانی دنیا و فساد و تباهکاری نمودن در آن است <span class="description">(منظور امام علیه السّلام از این مثل آنست که بایستی انسان خود را از عالم حواسّ ترقّی داده قوّۀ استعداد خویش را بکار انداخته از صفات رذیله دوری نماید، پس اگر از قوّۀ شهویّه و غضبیّه پیروی نماید با چهار پایان و درّندگان یکسان است، و اگر آرایش دنیا را شعار خویشتن قرار داده در فساد و تباهکاری بکوشد در سلک زنان است و امّا صفاتی که بایستی پیروی نمود صفات)</span> مؤمنین <span class="description">(است که آنان در برابر خداوند سبحان)</span> فروتن <span class="description">(گردن کش نیستند)</span> و <span class="description">(بمردم)</span> پند دهنده و مهربان، و <span class="description">(از قهر خدا)</span> ترسناکند</span>


==خطبه 153- منزلت اهل بیت علیهم السلام==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">153 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در پند و اندرز دادن بمردم و ستودن ائمّۀ اطهار)</span></span>

<span class="Revayat">وَ نَاظِرُ قَلبِ اَللَّبِیبِ بِهِ یُبصِرُ أَمَدَهُ وَ یَعرِفُ غَورَهُ وَ نَجدَهُ دَاعٍ دَعَا وَ رَاعٍ رَعَی فَاستَجِیبُوا لِلدَّاعِی وَ اِتَّبِعُوا اَلرَّاعِیَ</span>

<span class="Translate">(1) و چشم دل خردمند که با آن پایان کار خود <span class="description">(مردن و وارسی روز رستخیز)</span> را می‌بیند و نشیب و فراز <span class="description">(خیر و شرّ)</span> خویش را می‌شناسد دعوت کننده <span class="description">(پیغمبر اکرم)</span> است که <span class="description">(مردم را بدین اسلام)</span> دعوت فرمود <span class="description">(و راه خیر و شرّ و سعادت و شقاوت را برای آنان بیان کرد)</span> و نگهبان <span class="description">(امام علیه السّلام)</span> است که <span class="description">(اساس شریعت آن حضرت را از فساد و تباهکاری دشمنان)</span> حفظ نمود پس دعوت کننده را بپذیرید، و نگهبان را پیرو باشید <span class="description">(تا در دنیا سر افراز و در آخرت سعادتمند گردید)</span></span>

<span class="Revayat">قَد خَاضُوا بِحَارَ اَلفِتَنِ وَ أَخَذُوا بِالبِدَعِ دُونَ اَلسُّنَنِ وَ أَرَزَ اَلمُؤمِنُونَ وَ نَطَقَ اَلضَّالُّونَ اَلمُکَذِّبُونَ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(و بدانید:)</span> (2) مردم دو رو در دریاهای فتنه‌ها فرو رفته‌اند <span class="description">(در راه گمراهی قدم نهاده به گمراه نمودن دیگران پرداخته مقدّمات خونریزیهای به ناحق را فراهم کرده‌اند)</span> و از سنّتها <span class="description">(احکام پیغمبر اکرم)</span> چشم پوشیده بدعتها را گرفته‌اند <span class="description">(به هوای نفس هر حکمی را اجراء خواهند نمود)</span> و <span class="description">(بر اثر غلبۀ باطل بر حقّ‌)</span> مؤمنین کناره گیری کرده خاموش نشسته‌اند و دروغگویان گمراه گویا شده‌اند <span class="description">(بطوریکه مردم از ما دست کشیده‌اند)</span></span>

<span class="Revayat">نَحنُ اَلشِّعَارُ وَ اَلأَصحَابُ وَ اَلخَزَنَةُ وَ اَلأَبوَابُ وَ لاَ تُؤتَی اَلبُیُوتُ إِلاَّ مِن أَبوَابِهَا فَمَن أَتَاهَا مِن غَیرِ أَبوَابِهَا سُمِّیَ سَارِقاً</span>

<span class="Translate"><span class="description">(در صورتیکه)</span> (3) ما اهل بیت <span class="description">(از جهت قرب و نزدیکی حضرت رسول)</span> چون پیراهن <span class="description">(تن او)</span> هستیم، و اصحاب <span class="description">(آن بزرگوار)</span> می‌باشیم <span class="description">(بآنچه از جانب خداوند باو نازل شده ایمان آورده تصدیق نموده‌ایم)</span> و ما خزانه داران و درها <span class="description">(ی علوم و معارف)</span> هستیم <span class="description">(بتأویل و تفسیر قرآن کریم آشنا بوده و موارد احکام الهیّ را دانسته مردم را براه حقّ راهنماییم، و از اینرو است که پیغمبر اکرم بطوریکه همۀ مسلمانان در اخبار خود نقل نموده‌اند فرمود: أنا مدینة العلم و علیّ بابها، فمن أراد المدینة فلیأت الباب یعنی شهر علم و دانش منم و علیّ دروازۀ آن است، و کسیکه بخواهد به شهری بیاید بایستی از دروازه وارد شود)</span> و داخل خانه‌ها نمی‌توان شد مگر از درهای آنها، پس کسی را که از غیر درها وارد خانه‌ها شود دزد می‌نامند <span class="description">(هر که بخواهد از غیر راه ما خود را بخدا و رسول آشنا نماید، از دین بهره نبرده و در آخرت گرفتار عذاب است )</span></span>

<span class="Revayat">منها فِیهِم کَرَائِمُ اَلقُرآنِ وَ هُم کُنُوزُ اَلرَّحمَنِ إِن نَطَقُوا صَدَقُوا وَ إِن صَمَتُوا لَم یُسبَقُوا</span>

<span class="Translate">قسمتی از این خطبه است <span class="description">(در فضائل اهل بیت علیهم السّلام)</span>: (4) آیات قرآن آنچه در مدح و منقبت علم و هدایت است در بارۀ ایشان نازل شده و آنان گنجهای خداوند بخشنده هستند <span class="description">(حقّ تعالی تمام گوهرهای گرانبها یعنی جمیع صفات پسندیده از قبیل علم و حلم و جود و شجاعت و فصاحت و بلاغت و عصمت و طهارت و مانند آنها را در ایشان قرار داده پس از این جهت است که)</span> اگر به گفتار لب گشایند راست گویند، و اگر خاموش باشند دیگری بر آنان پیشی نگرفته <span class="description">(زیرا سکوتشان از روی حکمت و مصلحت است، نه از روی عجز و ناتوانی که دیگری بر آنها سبقت گرفته سخن گوید)</span></span>

<span class="Revayat">فَلیَصدُق رَائِدٌ أَهلَهُ وَ لیُحضِر عَقلَهُ وَ لیَکُن مِن أَبنَاءِ اَلآخِرَةِ فَإِنَّهُ مِنهَا قَدِمَ وَ إِلَیهَا یَنقَلِبُ</span>

<span class="Translate">(5) پس باید پیشرو و جلودار هر قومی به پیروان خود راست گوید <span class="description">(معنی این جمله در شرح سخن صد و ششم گذشت، و منظور امام علیه السّلام از این مثل آنست که حاضر برای غائب از راه پند و اندرز و راهنمائی راست بگوید، و او را از گمراهی و نادانی برهاند)</span> و باید عقل خود را متوجّه سازد <span class="description">(سخنان ما را با فکر و اندیشه بشنود تا بدرستی آنچه را که می‌گوئیم پی ببرد)</span> و باید از فرزندان آخرت باشد زیرا از آنجا آمده و بسوی آن باز می‌گردد <span class="description">(خدا را در نظر گرفته به دنیائی که باید از آن بیرون رود دل نبندد، و آخرت را جایگاه همیشگی خویش بداند)</span></span>

<span class="Revayat">فَالنَّاظِرُ بِالقَلبِ اَلعَامِلُ بِالبَصَرِ یَکُونُ مُبتَدَأُ عَمَلِهِ أَن یَعلَمَ أَ عَمَلُهُ عَلَیهِ أَم لَهُ فَإِن کَانَ لَهُ مَضَی فِیهِ وَ إِن کَانَ عَلَیهِ وَقَفَ عَنهُ</span>

<span class="Translate">(6) پس کسیکه چشم دل گشوده از روی بینائی کاری انجام می‌دهد باید پیش از انجام عمل بداند که آیا آن عمل به زیان او است یا به سودش‌؟ پس اگر به سود او است آنرا بجا آورد، و اگر به زیانش باشد ترک نماید</span>

<span class="Revayat">فَإِنَّ اَلعَامِلَ بِغَیرِ عِلمٍ کَالسَّائِرِ عَلَی غَیرِ طَرِیقٍ فَلاَ یَزِیدُهُ بُعدُهُ عَنِ اَلطَّرِیقِ اَلوَاضِحِ إِلاَّ بُعداً مِن حَاجَتِهِ</span>

<span class="Translate">(7) زیرا کسیکه از روی نادانی کاری انجام دهد مانند کسی است که در غیر راه سیر میکند پس دور شدن او از راه روشن چیزی باو نمی‌افزاید مگر دور شدن از مطلوب او <span class="description">(روندۀ در راه کج هر چند بیشتر راه رود از مقصد دورتر گردد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلعَامِلُ بِالعِلمِ کَالسَّائِرِ عَلَی اَلطَّرِیقِ اَلوَاضِحِ فَلیَنظُر نَاظِرٌ أَ سَائِرٌ هُوَ أَم رَاجِعٌ</span>

<span class="Translate">(8) و کسیکه از روی دانائی بکاری اقدام نماید مانند کسی است که در راه روشن راه می‌رود پس باید شخص بینا <span class="description">(که چشم دل گشوده با تأمّل و اندیشه کاری انجام می‌دهد)</span> ببیند آیا در راه سیر میکند، یا بیراهه می‌رود <span class="description">(در اوّل امر رسیدگی کند اگر کار خدا پسند است انجام دهد و گر نه اقدام ننماید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَم أَنَّ لِکُلِّ ظَاهِرٍ بَاطِناً عَلَی مِثَالِهِ فَمَا طَابَ ظَاهِرُهُ طَابَ بَاطِنُهُ وَ مَا خَبُثَ ظَاهِرُهُ خَبُثَ بَاطِنُهُ وَ قَد قَالَ اَلرَّسُولُ اَلصَّادِقُ صلی‌الله‌علیه‌وآله إِنَّ اَللَّهَ یُحِبُّ اَلعَبدَ وَ یُبغِضُ عَمَلَهُ وَ یُحِبُّ اَلعَمَلَ وَ یُبغِضُ بَدَنَهُ</span>

<span class="Translate">(9) و بدان برای هر ظاهر و آشکاری برابر آن باطن و پنهانی است پس آنچه را ظاهر نیکو باشد باطنش هم نیکو است و آنچه را ظاهرش زشت و بد باطنش زشت و ناپاک است و <span class="description">(گاه میشود که ظاهر طبق باطن نیست، لذا)</span> پیغمبر صادق صلّی اللّه علیه و آله فرمود: خداوند بنده‌ای را دوست می‌دارد <span class="description">(رحمت خود را شامل حالش می‌گرداند)</span> و عمل او را دشمن <span class="description">(حرام و گناه)</span> میداند، و <span class="description">(گاهی)</span> عمل <span class="description">(کارهای نیکو)</span> را دوستدار است و عامل آنرا دشمن می‌دارد</span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَم أَنَّ لِکُلِّ عَمَلٍ نَبَاتاً وَ کُلُّ نَبَاتٍ لاَ غِنَی بِهِ عَنِ اَلمَاءِ وَ اَلمِیَاهُ مُختَلِفَةٌ فَمَا طَابَ سَقیُهُ طَابَ غَرسُهُ وَ حَلَّت ثَمَرَتُهُ وَ مَا خَبُثَ سَقیُهُ خَبُثَ غَرسُهُ وَ أَمَرَّت ثَمَرَتُهُ</span>

<span class="Translate">(10) و بدان برای هر عمل و کرداری گیاهی است و هر گیاهی را از آب بی‌نیازی نیست و آبها گوناگون است، پس هر چه آب گوارا می‌آشامد درختش نیکو و میوۀ آن شیرین است، و هر چه آب ناپاک و بد می‌آشامد درخت آن بد و میوه‌اش تلخ است <span class="description">(منظور امام علیه السّلام از این جمله و تشبیه عمل به گیاه بعد از نقل فرمایش پیغمبر اکرم آنست که درخت عمل از عقیده و باطن صاحب آن آب می‌آشامد، اگر عقیده درست و باطن نیکو باشد از عمل شایسته و کردار پسندیده سودمند می‌گردد، و اگر عقیده نادرست و باطن ناپاک بود عمل نیکو «اگر چه خداوند او را دوست می‌دارد» سودی باو نمی‌رساند یعنی بر اثر آن سعادت همیشگی بدست نخواهد آورد )</span></span>


==خطبه 154- شگفتی‌های آفرینش خفاش==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام یذکر فیها بدیع خلقة الخفاش</span>

<span class="Translate">154 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است که در آن <span class="description">(جمله‌ای از صفات حقّ تعالی و)</span> شگفتی آفرینش شب پره را یاد می‌فرماید</span>

<span class="Revayat">اَلحَمدُ لِلَّهِ اَلَّذِی اِنحَسَرَتِ اَلأَوصَافُ عَن کُنهِ مَعرِفَتِهِ وَ رَدَعَت عَظَمَتُهُ اَلعُقُولَ فَلَم تَجِد مَسَاغاً إِلَی بُلُوغِ غَایَةِ مَلَکُوتِهِ</span>

<span class="Translate">(1) سپاس خداوندی را سزا است که وصفها از حقیقت شناسایی او مانده‌اند و عظمت و بزرگی او خردها را <span class="description">(از درک کردنش)</span> باز داشته است پس بکنه سلطنت و پادشاهی او راهی نیافتند <span class="description">(زیرا خردها محدودند و او غیر محدود)</span></span>

<span class="Revayat">هُوَ اَللَّهُ اَلمَلِکُ اَلحَقُّ اَلمُبِینُ أَحَقُّ وَ أَبیَنُ مِمَّا تَرَی اَلعُیُونُ</span>

<span class="Translate">(2) او است خداوند و پادشاه بحقّ و راستی که <span class="description">(هستی او در نظر هوشمندان)</span> هویدا است، ثابت‌تر و آشکارتر از آنچه چشمها او را ببیند <span class="description">(زیرا علم بوجود او عقلی است، و عقل دیدۀ باطنی است که در آن غلط و اشتباه راه ندارد بخلاف چشم «دیدۀ ظاهری» که اشتباه در آن بسیار است، چنانکه هر چیز بزرگ را از دور کوچک دیده، و باریدن باران را مانند خطّ مستقیم می‌پندارد)</span></span>

<span class="Revayat">لَم تَبلُغهُ اَلعُقُولُ بِتَحدِیدٍ فَیَکُونَ مُشَبَّهاً وَ لَم تَقَع عَلَیهِ اَلأَوهَامُ بِتَقدِیرٍ فَیَکُونَ مُمَثَّلاً</span>

<span class="Translate">(3) عقلها برای اثبات حدّ و نهایت بکنه ذات او پی نبرده اند تا شبیه گردیده شده باشد <span class="description">(زیرا او را حدّ و نهایتی نیست)</span> و وهمها برای تصویر نمودنش بر او راه نیافتند تا مثل و مانند او در وهم در آمده باشد <span class="description">(زیرا برای او مانندی نیست تا وهمها آنرا همانند او قرار دهند)</span></span>

<span class="Revayat">خَلَقَ اَلخَلقَ عَلَی غَیرِ تَمثِیلٍ وَ لاَ مَشوَرَةِ مُشِیرٍ وَ لاَ مَعُونَةِ مُعِینٍ فَتَمَّ خَلقُهُ بِأَمرِهِ وَ أَذعَنَ لِطَاعَتِهِ فَأَجَابَ وَ لَم یُدَافِع وَ اِنقَادَ وَ لَم یُنَازِع</span>

<span class="Translate">(4) خلائق را بی نمونه <span class="description">(ای که دیگری ساخته باشد، یا بی نمونه‌ای که در نظر گرفته تصویر آن نموده باشد)</span> و بی مشورت نمودن از دیگری و بی یاری خواستن از یاوری بیافرید <span class="description">(زیرا پیش از خداوند موجودی نیست، و تصویر و مشورت نمودن و یاری خواستن از لوازم امکان است)</span> پس بسبب امر <span class="description">(تکوینیّ‌)</span> و اراده‌اش آفرینش او منظّم شده و برقرار گردیده فرمانبر فرمان او شدند پس امرش را پذیرفته ردّ نکردند، و اطاعت کرده سرباز نزدند <span class="description">(خلاصه همۀ مخلوقات تحت قدرت و توانائیش در آمده تسلیم امر اویند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مِن لَطَائِفِ صَنعَتِهِ وَ عَجَائِبِ حِکمَتِهِ مَا أَرَانَا مِن غَوَامِضِ اَلحِکمَةِ فِی هَذِهِ اَلخَفَافِیشِ اَلَّتِی یَقبِضُهَا اَلضِّیَاءُ اَلبَاسِطُ لِکُلِّ شَیءٍ وَ یَبسُطُهَا اَلظَّلاَمُ اَلقَابِضُ لِکُلِّ حَیٍّ</span>

<span class="Translate">(5) و از جملۀ صنعتهای مورد تأمّل و دقّت او و از زمرۀ آفرینشهای شگفت آورش آنست که بما نمودار نموده است از عجائب آفرینشی که در این شب پره‌ها است که <span class="description">(بین آنها با همۀ حیوانات تفاوت است، زیرا)</span> روشنائی روز که گشایندۀ دیدۀ هر چیزی است دیدۀ آنها را می‌بندد، و تاریکی شب که دیدۀ هر زنده‌ای را می‌بندد، دیدۀ آنها را باز میکند</span>

<span class="Revayat">وَ کَیفَ عَشِیَت أَعیُنُهَا عَن أَن تَستَمِدَّ مِنَ اَلشَّمسِ اَلمُضِیئَةِ نُوراً تَهتَدِی بِهِ فِی مَذَاهِبِهَا وَ تَصِلَ بِعَلاَنِیَةِ بُرهَانِ اَلشَّمسِ إِلَی مَعَارِفِهَا وَ رَدَعَهَا بِتَلَألُؤِ ضِیَائِهَا عَنِ اَلمُضِیِّ فِی سُبُحَاتِ إِشرَاقِهَا وَ أَکَنَّهَا فِی مَکَامِنِهَا عَنِ اَلذَّهَابِ فِی بَلَجِ اِئتِلاَقِهَا</span>

<span class="Translate">(6) و چگونه چشمهاشان تاریک و نابینا است از اینکه از خورشید تابان در راههایی که می‌روند طلب نور و روشنی نمایند و در موقع آشکار شدن نور خورشید خود را بآنچه می‌طلبند برسانند؟ و چگونه خداوند با درخشیدن نور خورشید آنها را از رفتن به جاهائی که نور بآن می‌درخشد باز داشته و آنها را در جاهای خودشان از رفتن در جائیکه نورهای خورشید درخشنده است پنهان نموده‌؟</span>

<span class="Revayat">فَهِیَ مُسدِلَةُ اَلجُفُونِ بِالنَّهَارِ عَلَی أَحدَاقِهَا وَ جَاعِلَةُ اَللَّیلِ سِرَاجاً تَستَدِلُّ بِهِ فِی اِلتِمَاسِ أَرزَاقِهَا</span>

<span class="Translate">(7) پس آنها در روز پلکهای چشمشان را بر حدقه‌های آن گذاشتند و شب را چراغ قرار دادند که بسبب آن برای درخواست روزیها راه می‌جویند</span>

<span class="Revayat">فَلاَ یَرُدُّ أَبصَارَهَا إِسدَافُ ظُلمَتِهِ وَ لاَ تَمتَنِعُ مِنَ اَلمُضِیِّ فِیهِ لِغَسَقِ دُجنَتِهِ فَإِذَا أَلقَتِ اَلشَّمسُ قِنَاعَهَا وَ بَدَت أَوضَاحُ نَهَارِهَا وَ دَخَلَ مِن إِشرَاقِ نُورِهَا عَلَی اَلضِّبَابِ فِی وِجَارِهَا أَطبَقَتِ اَلأَجفَانَ عَلَی مَآقِیهَا وَ تَبَلَّغَت بِمَا اِکتَسَبَتهُ مِنَ اَلمَعَاشِ فِی ظُلَمِ لَیَالِیهَا</span>

<span class="Translate">(8) و دیده‌های آنها را شدّت تاریکی شب مانع نمی‌شود <span class="description">(بلکه همه چیز را می‌بینند)</span> و از رفتن در شدّت تاریکی شب باز نمی‌ایستند پس چون خورشید پرده از رخسار برداشت <span class="description">(تاریکی را برطرف نموده تابان شد)</span> و روشنیهای روز آن هویدا گردید و درخشندگی روشنی آن بر خانه‌های سوسمارها در آمد <span class="description">(آفتاب همه جا را فرا گرفت)</span> پلکها را بر اطراف چشمهاشان می‌نهند و بآنچه در تاریکی شبها اندوخته اند قناعت می‌نمایند</span>

<span class="Revayat">فَسُبحَانَ مَن جَعَلَ اَللَّیلَ لَهَا نَهَاراً وَ مَعَاشاً وَ اَلنَّهَارَ سَکَناً وَ قَرَاراً وَ جَعَلَ لَهَا أَجنِحَةً مِن لَحمِهَا تَعرُجُ بِهَا عِندَ اَلحَاجَةِ إِلَی اَلطَّیَرَانِ کَأَنَّهَا شَظَایَا اَلآذَانِ غَیرَ ذَوَاتِ رِیشٍ وَ لاَ قَصَبٍ إِلاَّ أَنَّکَ تَرَی مَوَاضِعَ اَلعُرُوقِ بَیِّنَةً أَعلاَماً</span>

<span class="Translate">(9) پس منزّه است خداوندی که شب را بجای روز وسیلۀ روزی و روز را وسیلۀ استراحت و آرامی آنها گردانید و از گوشتهاشان برای آنها بالهائی قرار داد تا هنگام نیازمندی به پرواز با آنها بپرند گویا بالهاشان مانند لاله‌های گوش <span class="description">(انسان)</span> است که دارای پر و استخوان نیست ولی تو مواضع رگها را آشکار و هویدا می‌بینی <span class="description">(رگها در بالهای شب پره بجای استخوان و نی در بال مرغان می‌باشد)</span></span>

<span class="Revayat">لَهَا جَنَاحَانِ لَم یَرِقَّا فَیَنشَقَّا وَ لَم یَغلُظَا فَیَثقُلاَ تَطِیرُ وَ وَلَدُهَا لاَصِقٌ بِهَا لاَجِئٌ إِلَیهَا یَقَعُ إِذَا وَقَعَت وَ یَرتَفِعُ إِذَا اِرتَفَعَت لاَ یُفَارِقُهَا حَتَّی تَشتَدَّ أَرکَانُهُ وَ یَحمِلَهُ لِلنُّهُوضِ جَنَاحُهُ وَ یَعرِفَ مَذَاهِبَ عَیشِهِ وَ مَصَالِحَ نَفسِهِ</span>

<span class="Translate">(10) برای آنها دو بال است که نازک نیست تا <span class="description">(هنگام پر زدن)</span> پاره شود، و کلفت نیست تا سنگین باشد <span class="description">(و مانع پرواز آنها گردد)</span> پرواز میکنند در حالیکه بچّه‌شان چسبیده و پناه بردۀ بآنها است می‌نشیند زمانیکه مادرش بنشیند، و پرواز میکند وقتی که مادرش بپرد از مادر جدا نمی‌شود تا موقعی که اعضائش قوّت گرفته و بالهایش برای پریدن آماده شود و تا گاهی که راههای زندگانی و سود خود را بشناسد</span>

<span class="Revayat">فَسُبحَانَ اَلبَارِئُ لِکُلِّ شَیءٍ عَلَی غَیرِ مِثَالٍ خَلاَ مِن غَیرِهِ</span>

<span class="Translate">(11) پس منزّه است آفرینندۀ همۀ اشیاء که آفرینش او بی نمونه ایست که پیشتر، از غیر او آفریده شده باشد <span class="description">(اشیاء را بر وفق حکمت و اقتضای مصلحت ایجاد فرموده است )</span></span>


==خطبه 155- نکوهش نافرمانی عایشه، سفارش به ایمان و قرآن، خبر از حوادث آینده==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام خاطب به أهل البصرة علی جهة اقتصاص الملاحم</span>

<span class="Translate">155 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است خطاب باهل بصره که بر سبیل حکایت از پیشامدهای سخت خبر می‌دهد</span>

<span class="Revayat">فَمَنِ اِستَطَاعَ عِندَ ذَلِکَ أَن یَعتَقِلَ نَفسَهُ عَلَی اَللَّهِ فَلیَفعَل فَإِن أَطَعتُمُونِی فَإِنِّی حَامِلُکُم إِن شَاءَ اَللَّهُ عَلَی سَبِیلِ اَلجَنَّةِ وَ إِن کَانَ ذَا مَشَقَّةٍ شَدِیدَةٍ وَ مَذَاقَةٍ مَرِیرَةٍ</span>

<span class="Translate">(1) هنگام آن فتنه و تباهکاری کسیکه توانائی اطاعت و فرمانبرداری خدا داشته باشد، بایستی بجا آورد پس اگر مرا اطاعت و پیروی کنید، من به خواست خدا شما را براه بهشت <span class="description">(سیادت و سعادت جاودانی)</span> خواهم برد اگر چه این راه بسیار سخت و تلخ مزه است <span class="description">(زیرا بیشتر مردم خواهان باطل و تباهکاری بوده پیروی خدا و رسول در نظرشان دشوار می‌آید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَمَّا فُلاَنَةُ فَأَدرَکَهَا رَأیُ اَلنِّسَاءِ وَ ضِغنٌ غَلاَ فِی صَدرِهَا کَمِرجَلِ اَلقَینِ</span>

<span class="Translate">(2) و <span class="description">(یاغی شدن)</span> آن زن <span class="description">(عائشه بر من از جهت این است که او)</span> را سستی اندیشۀ زنان دریافته و کینه دشمنی در سینه‌اش به جوش آمده مانند <span class="description">(جوشیدن)</span> دیک آهنگر</span>

<span class="Revayat">وَ لَو دُعِیَت لِتَنَالَ مِن غَیرِی مَا أَتَت إِلَیَّ لَم تَفعَل وَ لَهَا بَعدُ حُرمَتُهَا اَلأُولَی</span>

<span class="Translate"><span class="description">(از جمله چیزهائی که سبب کینه و دشمنی عائشه نسبت به آن حضرت شد این بود که چون حضرت رسول مأمور شد به بستن درهایی که بمسجد باز بود، همۀ درها حتّی باب ابی بکر را بست، و باب امیر المؤمنین را باز گذاشت، و دیگر آنکه ابی بکر را با سورۀ برائة به مکّه فرستاد، پس از آن او را عزل نموده سوره را به امیر المؤمنین داده او را فرستاد، و دیگر آنکه فاطمه علیها السّلام دارای فرزندان گردید و عائشه هیچ فرزند نداشت، و حضرت رسول فرزندان فاطمه را فرزندان خود می‌دانست، خلاصه این قبیل امور سبب حسد و دشمنی عائشه بود، لذا امام علیه السّلام می‌فرماید:)</span> (3) و اگر او را وادار می‌کردند باینکه آنچه با من کرد با دیگری انجام دهد بدان اقدام نمی‌نمود <span class="description">(زیرا یاغی شدن او به بهانۀ کشته شدن عثمان و جنگیدنش بر اثر دشمنی و کینه‌ای است که با من دارد)</span> و بعد از این هم <span class="description">(با همه کارهای زشت، یاغی شدن، و فتنه انگیختن، و خون مسلمانان ریختن، و مانند اینها)</span> حرمت و بزرگی پیش از این <span class="description">(زمان رسول خدا)</span> برای او باقی است <span class="description">(بجهت همسری با پیغمبر اکرم و چون از جملۀ امّهات مؤمنین است ما کردار او را کیفر نمی‌دهیم)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلحِسَابُ عَلَی اَللَّهِ</span>

<span class="Translate">و <span class="description">(امّا در آخرت)</span> حساب و باز پرسی با خداوند است <span class="description">(در قیامت خداوند برای او عذاب مقرّر فرموده، چنانکه در قرآن کریم س (33) ی (30) می‌فرماید: «یٰا نِسٰاءَ اَلنَّبِیِّ مَن یَأتِ مِنکُنَّ بِفٰاحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ یُضٰاعَف لَهَا اَلعَذٰابُ ضِعفَینِ وَ کٰانَ ذٰلِکَ عَلَی اَللّٰهِ یَسِیراً» یعنی ای زنان پیغمبر هر که از شما کار ناشایستۀ آشکاری انجام دهد عذاب او افزون و دو برابر دیگران میشود، و این کار بر خدا آسان است )</span></span>

<span class="Revayat">منه سَبِیلٌ أَبلَجُ اَلمِنهَاجِ أَنوَرُ اَلسِّرَاجِ فَبِالإِیمَانِ یُستَدَلُّ عَلَی اَلصَّالِحَاتِ وَ بِالصَّالِحَاتِ یُستَدَلُّ عَلَی اَلإِیمَانِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(قسمتی از این سخنان است)</span><span class="description">( در بارۀ ایمان)</span>: (4) راه ایمان <span class="description">(گرویدن بخدا و رسول)</span> روشنترین راه است <span class="description">(به رسیدن سیادت و سعادت همیشگی)</span> و تابان تر از چراغ <span class="description">(که روندۀ در آن هرگز گم نمی‌شود)</span> پس بسبب ایمان به کردارهای شایسته راه برده میشود و بسبب کردارهای شایسته به ایمان راهنمائی می‌گردد <span class="description">(اعمال صالحه نتیجه و ثمرۀ ایمان است و صدور آنها از بندۀ مؤمن دلیل بر وجود ایمان است در قلب او)</span></span>

<span class="Revayat">وَ بِالإِیمَانِ یُعمَرُ اَلعِلمُ وَ بِالعِلمِ یُرهَبُ اَلمَوتُ وَ بِالمَوتِ تُختَمُ اَلدُّنیَا وَ بِالدُّنیَا تُحرَزُ اَلآخِرَةُ</span>

<span class="Translate">(5) و بسبب ایمان <span class="description">(که ثمرۀ آن اعمال صالحه است)</span> علم و دانائی آباد میشود <span class="description">(صاحب آن به سود می‌رسد، زیرا علم بی ایمان و عمل به آدمی چیزی نمی‌افزاید مگر دوری از رحمت خدا)</span> و بسبب علم از مرگ خوف و ترس پیش می‌آید <span class="description">(زیرا علم به مبدأ و معاد مستلزم یاد آوری از مرگ است، و یاد آوری از مرگ موجب ترس از آن، و ترس از آن سبب کردار و گفتار نیکو و آن باعث بدست آوردن سعادت همیشگی است بخلاف جاهل که از سختیهای مرگ غافل است، لذا تمام کوشش او صرف دنیا گشته از نیکبختی همیشگی محروم می‌ماند)</span> و بر اثر مرگ دنیا بپایان می‌رسد <span class="description">(زیرا قبر آخرین منزل دنیا و اوّل منزل آخرت است)</span> و بوسیلۀ دنیا <span class="description">(سعادت جاوید در)</span> آخرت بدست می‌آید <span class="description">(زیرا دنیا دار تکلیف است و در آن می‌توان برای آخرت توشه‌ای بدست آورد، و خدا و رسول را خوشنود گردانید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ بِالقِیَامَةِ تُزلَفُ اَلجَنَّةُ لِلمُتَّقِینَ وَ تُبَرَّزُ اَلجَحِیمُ لِلغَاوِینَ</span>

<span class="Translate">(6) و بسبب قیامت بهشت به پرهیزکاران نزدیک و دوزخ به گمراهان و هوا پرستان آشکار می‌گردد <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 26 ی 88 می‌فرماید: «یَومَ لاٰ یَنفَعُ مٰالٌ وَ لاٰ بَنُونَ‌» ی 89 «إِلاّٰ مَن أَتَی اَللّٰهَ بِقَلبٍ سَلِیمٍ‌» ی 90 «وَ أُزلِفَتِ اَلجَنَّةُ لِلمُتَّقِینَ‌» ی 91 «وَ بُرِّزَتِ اَلجَحِیمُ لِلغٰاوِینَ‌» یعنی قیامت روزی است که مال و پسران کسی را سود نمی‌دهد مگر کسیکه با دل سالم از کفر و معصیت بیاید، و بهشت به پرهیزکاران نزدیک و دوزخ به گمراهان هویدا میشود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّ اَلخَلقَ لاَ مَقصَرَ لَهُم عَنِ اَلقِیَامَةِ مُرقِلِینَ فِی مِضمَارِهَا إِلَی اَلغَایَةِ اَلقُصوَی</span>

<span class="Translate">(7) و مردم را از قیامت جای رهائی نیست <span class="description">(که همه باید در آن وارد شوند)</span> در حالیکه در آن میدان شتاب کننده هستند بسوی آخرین منزل <span class="description">(سعید و نیک‌بخت در بهشت جاوید، و شقیّ و بدبخت در آتش دوزخ )</span></span>

<span class="Revayat">و منه قَد شَخَصُوا مِن مُستَقَرِّ اَلأَجدَاثِ وَ صَارُوا إِلَی مَصَایِرِ اَلغَایَاتِ لِکُلِّ دَارٍ أَهلُهَا لاَ یَستَبدِلُونَ بِهَا وَ لاَ یُنقَلُونَ عَنهَا</span>

<span class="Translate">و قسمتی از این سخنان است <span class="description">(در چگونگی حال اهل قبور در قیامت، و ترغیب مردم بر امر بمعروف و نهی از منکر و پیروی قرآن کریم، و نقل فرمایش رسول اکرم در بارۀ وقوع فتنه و فساد)</span>: <span class="description">(در قیامت اموات)</span> (8) از قبرها بیرون می‌آیند و بآخرین منزلها <span class="description">(بهشت یا دوزخ)</span> می‌روند و برای هر سرائی <span class="description">(بهشت یا دوزخ)</span> اهلی است که <span class="description">(آمادۀ رفتن بآن هستند، نیک‌بختان و پیروان خدا و رسول ببهشت و بد بختان و گناهکاران به دوزخ، و)</span> آنرا به سرای دیگر تبدیل نمی‌کنند <span class="description">(بهشتیان به دوزخ نمی‌روند، و دوزخیان ببهشت نمی‌توانند رفت)</span> و از آن سرا بیرون نمی‌شوند</span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّ اَلأَمرَ بِالمَعرُوفِ وَ اَلنَّهیَ عَنِ اَلمُنکَرِ لَخُلقَانِ مِن خُلقِ اَللَّهِ سُبحَانَهُ وَ إِنَّهُمَا لاَ یُقَرِّبَانِ مِن أَجَلٍ وَ لاَ یَنقُصَانِ مِن رِزقٍ</span>

<span class="Translate">و (9) <span class="description">(اگر بخواهید اهل بهشت باشید، از خدا و رسول پیروی کرده مردم را به گفتار و کردار شایسته وادار و از ناشایسته‌ها باز دارید، زیرا)</span> امر بمعروف و نهی از منکر و صفت و خلق هستند از جملۀ خوهایی که محبوب و پسندیدۀ خدا است و <span class="description">(ترسیدن از امر بمعروف و نهی از منکر نمودن در صورتیکه ظاهرا هیچ گونه زیانی نداشته باشد درست نیست، و احتمال اینکه مبادا کشته شود یا روزی کم گردد بیجا است، بلکه باید دانست)</span> این دو امر مرگ را نزدیک نمی‌گرداند و روزی را کم نمی‌کند <span class="description">(زیرا مرگ و روزی هر کس مقدّر است، و تغییر و تبدیلی در آن نیست)</span></span>

<span class="Revayat">وَ عَلَیکُم بِکِتَابِ اَللَّهِ فَإِنَّهُ اَلحَبلُ اَلمَتِینُ وَ اَلنُّورُ اَلمُبِینُ وَ اَلشِّفَاءُ اَلنَّافِعُ وَ اَلرِّیُّ اَلنَّاقِعُ وَ اَلعِصمَةُ لِلمُتَمَسِّکِ وَ اَلنَّجَاةُ لِلمُتَعَلِّقِ لاَ یَعوَجُّ فَیُقَامَ وَ لاَ یَزِیغُ فَیُستَعتَبَ وَ لاَ تُخلِقُهُ کَثرَةُ اَلرَّدِّ وَ وُلُوجُ اَلسَّمعِ</span>

<span class="Translate">(10) و <span class="description">(برای شناختن موارد احکام دین)</span> بر شما باد <span class="description">(مراجعۀ)</span> بکتاب خدا <span class="description">(قرآن کریم)</span> زیرا کتاب خدا <span class="description">(برای اتّصال بنده بخدا)</span> ریسمان استواری است <span class="description">(که هرگز گسیخته نخواهد شد)</span> و <span class="description">(برای سیر در راه حقّ‌)</span> نور آشکاری است <span class="description">(که تاریکی در ِ‌آن راه ندارد)</span> و <span class="description">(برای بیماری جهل و نادانی به معرفت خدا و رسول)</span> شفاء است و <span class="description">(برای تشنۀ علوم و معارف حقّه)</span> سیر آب شدن است بر طرف می‌نماید و برای چنگ زنندۀ <span class="description">(بآن)</span> نگاه‌دارندۀ <span class="description">(از خطاء و لغزشها)</span> است نیست تار است گردد <span class="description">(اختلافی در آن یافت نمی‌شود تا نیازمند اصلاح باشد)</span> و <span class="description">(از حقّ و حقیقت)</span> بر نمی‌گردد تا از آن دست برداشته شود و تکرار بسیار <span class="description">(بر زبانها)</span> و فرو رفتن در گوش آنرا کهنه نمی‌گرداند <span class="description">(هر سخنی را که بسیار گویند و بشنوند کهنه می‌گردد جز کلام خدا که در همۀ اوقات تازه بوده بهای آن افزایش می‌یابد)</span></span>

<span class="Revayat">مَن قَالَ بِهِ صَدَقَ وَ مَن عَمِلَ بِهِ سَبَقَ و قام إلیه رجل و قال أخبرنا عن الفتنة</span>

<span class="Translate">(12) کسیکه آنرا بگوید راستگو است <span class="description">(زیرا در قرآن کریم بر خلاف واقع چیزی بیان نشده)</span> و هر که از آن پیروی کند <span class="description">(ببهشت جاوید)</span> پیشی گرفته <span class="description">(رستگار گردیده)</span> است <span class="description">(سیّد رضیّ فرماید:)</span> مردی <span class="description">(بین سخنان امام علیه السّلام)</span> رو بروی آن حضرت ایستاد و گفت: ما را از فتنه خبر ده</span>

<span class="Revayat">و هل سألت عنها رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌وآله فقال علیه‌السلام لَمَّا أَنزَلَ اَللَّهُ سُبحَانَهُ قَولَهُ الم أَ حَسِبَ اَلنّٰاسُ أَن یُترَکُوا أَن یَقُولُوا آمَنّٰا وَ هُم لاٰ یُفتَنُونَ عَلِمتُ أَنَّ اَلفِتنَةَ لاَ تَنزِلُ بِنَا وَ رَسُولُ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله بَینَ أَظهُرِنَا فَقُلتُ یَا رَسُولَ اَللَّهِ مَا هَذِهِ اَلفِتنَةُ اَلَّتِی أَخبَرَکَ اَللَّهُ بِهَا فَقَالَ یَا عَلِیُّ إِنَّ أُمَّتِی سَیُفتَنُونَ بَعدِی</span>

<span class="Translate">آیا از رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چگونگی آنرا پرسیده‌ای‌؟ (13) پس امام علیه السّلام فرمود چون خداوند سبحان کلام خود را فرستاد: <span class="description">(س 29 ی 1)</span> «الم» <span class="description">(ی 2)</span> «أَ حَسِبَ اَلنّٰاسُ أَن یُترَکُوا أَن یَقُولُوا آمَنّٰا وَ هُم لاٰ یُفتَنُونَ‌» یعنی منم خداوند بزرگوار، آیا مردم گمان کرده‌اند که به گفتن اینکه ما <span class="description">(بخدا و رسول)</span> ایمان آوردیم وا گذاشته میشوند، و آنان <span class="description">(بفتنه و فساد)</span> آزموده نمی‌گردند؟ دانستم مادامی که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در بین ما باشد آن فتنه بر ما فرود نمی‌آید پس گفتم: ای رسول خدا چیست این فتنه‌ای که خدا ترا بآن خبر داده‌؟ فرمود: ای علیّ بزودی بعد از من امّتم <span class="description">(بر اثر اندیشه‌های نادرست)</span> در فتنه و تباهکاری افتند</span>

<span class="Revayat">فَقُلتُ یَا رَسُولُ اَللَّهِ أَ وَ لَیسَ قَد قُلتَ لِی یَومَ أُحُدٍ حَیثُ اُستُشهِدَ مَنِ اُستُشهِدَ مِنَ اَلمُسلِمِینَ وَ حِیزَت عَنِّی اَلشَّهَادَةُ فَشَقَّ ذَلِکَ عَلَیَّ فَقُلتَ لِی أَبشِر فَإِنَّ اَلشَّهَادَةَ مِن وَرَائِکَ فَقَالَ لِی إِنَّ ذَلِکَ لَکَذَلِکَ فَکَیفَ صَبرُکَ إِذاً فَقُلتُ یَا رَسُولَ اَللَّهِ لَیسَ هَذَا مِن مَوَاطِنِ اَلصَّبرِ وَ لَکِن مِن مَوَاطِنِ اَلبُشرَی وَ اَلشُّکرِ</span>

<span class="Translate">(14) پس گفتم: ای رسول خدا آیا نبود که در روز احد <span class="description">(احد نام کوهی است نزدیک مدینه براه شام که در آنجا جنگ کفّار قریش با مسلمانها در اوائل ماه شوّال سال سوّم هجرت واقع شده)</span> آنجا که گروهی از مسلمانان به درجۀ شهادت رسیدند، و کشته شدن در راه خدا از من باز داشته شد و کشته نشدنم بر من دشوار گردید <span class="description">(و از این جهت غمگین بودم)</span> بمن فرمودی مژده باد ترا که بعد از این کشته خواهی شد؟ پس بمن فرمود: آنچه بیان کردی درست است، هنگام دریافت شهادت شکیبائی تو چگونه خواهد بود گفتم: ای رسول خدا این کار از موارد صبر نیست بلکه جای مژده و سپاسگزاری است <span class="description">(کشته شدن در راه خدا برای من بزرگترین نعمت و بخشش الهیّ است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ قَالَ یَا عَلِیُّ إِنَّ اَلقَومَ سَیُفتَنُونَ بَعدِی بِأَموَالِهِم وَ یَمُنُّونَ بِدِینِهِم عَلَی رَبِّهِم وَ یَتَمَنَّونَ رَحمَتَهُ وَ یَأمَنُونَ سَطوَتَهُ وَ یَستَحِلُّونَ حَرَامَهُ بِالشُّبُهَاتِ اَلکَاذِبَةِ وَ اَلأَهوَاءِ اَلسَّاهِیَةِ فَیَستَحِلُّونَ اَلخَمرَ بِالنَّبِیذِ وَ اَلسُّحتَ بِالهَدِیَّةِ وَ اَلرِّبَا بِالبَیعِ</span>

<span class="Translate">(15) و فرمود: ای علیّ زود باشد که بعد از من مسلمانان بوسیلۀ دارائیشان در فتنه افتند <span class="description">(بر اثر کمی یا بسیاری مال و کسب از راه حلال یا حرام و صرف آنها در راه خیر و شرّ آزمایش میشوند)</span> و بسبب دینشان بر پروردگارشان منّت نهاده رحمت و مهربانی او را آرزو نمایند <span class="description">(در صورتیکه آرزوی رحمت با بی‌باکی در دین و پیروی نکردن از خدا و رسول غلط است)</span> و از خشم او ایمن و آسوده خاطر باشند <span class="description">(و حال آنکه ایمنی از خشم و دوری رحمت او مانند نا امیدی از رحمتش از جملۀ گناهان بزرگ است)</span> و بسبب شبهه‌های نادرست و خواهشهای غافل کنندۀ <span class="description">(از حقّ و کیفر روز رستخیز)</span> حرام او را حلال گردانند پس <span class="description">(از این جهت)</span> شراب را <span class="description">(بمشتبه نمودن)</span> به آب انگور و خرما، و رشوه را بهدیّه و ارمغان، و رباء را بخرید و فروخت حلال می‌شمرند</span>

<span class="Revayat">فَقُلتُ یَا رَسُولَ اَللَّهِ بِأَیِّ اَلمَنَازِلِ أُنزِلُهُم عِندَ ذَلِکَ أَ بِمَنزِلَةِ رِدَّةٍ أَم بِمَنزِلَةِ فِتنَةٍ فَقَالَ بِمَنزِلَةِ فِتنَةٍ</span>

<span class="Translate">(16) پس گفتم: ای رسول خدا در آن هنگام ایشان را به کدام مرتبه‌ای از مراتب بحساب آورم‌؟ آیا آنها را مرتدّ و کافر بدانم، یا بفتنه افتاده‌؟ فرمود: در مرتبۀ فتنه و آزمایش <span class="description">(در دین، زیرا ایشان نمی‌گویند شراب و رشوه و رباء حلال است تا منکر ضروریّ دین شده کافر گردند، بلکه از راه اشتباه کاری شراب را آب انگور و رشوه را ارمغان و رباء را سود خرید و فروخت می‌پندارند، و چون آب انگور و ارمغان و سود خرید و فروخت در دین حلال است آنها را نیز حلال می‌دانند )</span></span>


==خطبه 156- سفارش به پرهیزکاری==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">156 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در اندرز و پرهیزکاری، و تهیئه توشۀ آخرت)</span></span>

<span class="Revayat">اَلحَمدُ لِلَّهِ اَلَّذِی جَعَلَ اَلحَمدَ مِفتَاحاً لِذِکرِهِ وَ سَبَباً لِلمَزِیدِ مِن فَضلِهِ وَ دَلِیلاً عَلَی آلاَئِهِ وَ عَظَمَتِهِ</span>

<span class="Translate">(1) سپاس خداوندی را سزا است که سپاسگزاری را کلید یاد آوری خود و وسیلۀ افزونی احسان و بخشش و رهبر نعمتها و بزرگواری خویش قرار داد <span class="description">(زیرا هر که او را سپاس گزارد یادش نموده، و احسان و نیکوئی بیشتر او را می‌یابد، و به نعمتهای بیشمار و بزرگواریش پی می‌برد)</span></span>

<span class="Revayat">عِبَادَ اَللَّهِ إِنَّ اَلدَّهرَ یَجرِی بِالبَاقِینَ کَجَریِهِ بِالمَاضِینَ لاَ یَعُودُ مَا قَد وَلَّی مِنهُ وَ لاَ یَبقَی سَرمَداً مَا فِیهِ آخِرُ فِعَالِهِ کَأَوَّلِهِ مُتَسَابِقَةٌ أُمُورُهُ مُتَظَاهِرَةٌ أَعلاَمُهُ فَکَأَنَّکُم بِالسَّاعَةِ تَحدُوکُم حَدوَ اَلزَّاجِرِ بِشَولِهِ</span>

<span class="Translate">(2) بندگان خدا، روزگار بحاضرین می‌گذرد مانند گذشتن به گذشتگان <span class="description">(پیشینیان مردند شما نیز زنده نمی‌مانید)</span> آنچه رفت <span class="description">(زندگانی گذشته)</span> باز نمی‌گردد و آنچه هست <span class="description">(از خوشی و بدی)</span> همیشه پایدار نیست رفتار آخر آن مانند اوّل آنست <span class="description">(با گذشتگان و آیندگان یک جور رفتار میکند)</span> کارهایش از هم پیشی گرفته و نشانه‌هایش همراه هم هستند <span class="description">(کارهای آن زود نابود می‌گردد، پس خردمند از گردش روزگار عبرت گرفته بآن دل نبندد)</span> پس <span class="description">(بطوری بسرعت دنیا رو بزوال و نیستی است که)</span> گویا به قیامت حاضرید، شما را میراند مانند راندن ساربان شترهایش را که هفت ماه از زائیدن آنها گذشته و شیرشان خشک شده باشد <span class="description">(اینگونه شترها را بر اثر سبکی آنها بسختی و تندی می‌رانند، بخلاف شترهایی که در ماههای آخر آبستن می‌باشند که آنها را از روی مهربانی به آهستگی می‌برند)</span></span>

<span class="Revayat">فَمَن شَغَلَ نَفسَهُ بِغَیرِ نَفسِهِ تَحَیَّرَ فِی اَلظُّلُمَاتِ وَ اِرتَبَکَ فِی اَلهَلَکَاتِ وَ مَدَّت بِهِ شَیَاطِینُهُ فِی طُغیَانِهِ وَ زَیَّنَت لَهُ سَیِّئَ أَعمَالِهِ</span>

<span class="Translate">(3) پس کسیکه خود را بغیر <span class="description">(به خواهشهای نفس و آرایشهای دنیا)</span> مشغول گرداند، در تاریکی‌های بدبختی سرگردان ماند و در تباهکاریها آمیخته شود <span class="description">(که رهائی نیابد)</span> و شیاطین و دیوهای او <span class="description">(گمراه کنندگان)</span> او را بسر کشی وادار کنند و کردار بدش را در برابر او بیارایند</span>

<span class="Revayat">فَالجَنَّةُ غَایَةُ اَلسَّابِقِینَ وَ اَلنَّارُ غَایَةُ اَلمُفَرِّطِینَ</span>

<span class="Translate">(4) پس <span class="description">(ای کسیکه خود را بغیر مشغول ساخته‌ای بدان که)</span> پایان پیشروان <span class="description">(به عبادت و بندگی)</span> بهشت است، و پایان تقصیر کنندگان <span class="description">(گناهکاران)</span> آتش</span>

<span class="Revayat">اِعلَمُوا عِبَادَ اَللَّهِ أَنَّ اَلتَّقوَی دَارُ حِصنٍ عَزِیزٍ وَ اَلفُجُورَ دَارُ حِصنٍ ذَلِیلٍ لاَ یَمنَعُ أَهلَهُ وَ لاَ یُحرِزُ مَن لَجَأَ إِلَیهِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(و چون بهشت جاوید جز با پرهیزکاری بدست نمی‌آید می‌فرماید:)</span> -(5) بندگان خدا بدانید، تقوی و پرهیزکاری سرای حصار دار ارجمندی است و گناه سرای حصار دار خوار که ساکن خود را <span class="description">(از بلاء و سختی)</span> نگاه نمی‌دارد و هر که بآن پناه برد حفظش نمی‌کند</span>

<span class="Revayat">أَلاَ وَ بِالتَّقوَی تُقطَعُ حُمَةُ اَلخَطَایَا وَ بِالیَقِینِ تُدرَکُ اَلغَایَةُ اَلقُصوَی</span>

<span class="Translate">(6) آگاه باشید بسبب پرهیزکاری نیش زهر دار گناهان دور میشود و بیقین و باور <span class="description">(ایمان بخدا و رسول)</span> پایان بلند مرتبۀ <span class="description">(بهشت جاوید)</span> بدست می‌آید</span>

<span class="Revayat">عِبَادَ اَللَّهِ اَللَّهَ اَللَّهَ فِی أَعَزِّ اَلأَنفُسِ عَلَیکُم وَ أَحَبَّهَا إِلَیکُم فَإِنَّ اَللَّهَ قَد أَوضَحَ لَکُم سَبِیلَ اَلحَقِّ وَ أَنَارَ طُرُقَهُ فَشِقوَةٌ لاَزِمَةٌ أَو سَعَادَةٌ دَائِمَةٌ</span>

<span class="Translate">(7) بندگان خدا از خدا بترسید، از خدا بترسید در ارجمندترین اشخاص نزد خودتان و دوستترین آنها پیش شما <span class="description">(بفکر و اندیشۀ خود باشید، زیرا آشکار است که هر کسی خویشتن را از همگان ارجمندتر و دوستتر می‌دارد)</span> زیرا خداوند برای شما دین حقّ را آشکار نموده، و راههای آنرا روشن گردانیده <span class="description">(راه نیک و بد را در قرآن کریم بیان فرموده و سخنان پیغمبر و اوصیاء آن حضرت را در دسترس قرار داده)</span> پس <span class="description">(کار خود را آسان مشمارید که پس از مرگ یا)</span> شقاوت و بدبختی همراه است <span class="description">(برای کسیکه بدستور خدا و رسول رفتار نکرده)</span> یا سعادت و خوشبختی همیشگی <span class="description">(برای آنکه پیرو خدا و رسول بوده)</span></span>

<span class="Revayat">فَتَزَوَّدُوا فِی أَیَّامِ اَلفَنَاءِ لِأَیَّامِ اَلبَقَاءِ قَد دُلِلتُم عَلَی اَلزَّادِ وَ أُمِرتُم بِالظَّعنِ وَ حُثِثتُم عَلَی اَلمَسِیرِ فَإِنَّمَا أَنتُم کَرَکبٍ وُقُوفٍ لاَ تَدرُونَ مَتَی تُؤمَرُونَ بِالسَّیرِ</span>

<span class="Translate">(8) پس در روزهای نابود شوندۀ <span class="description">(دنیا)</span> برای روزهای باقی <span class="description">(آخرت)</span> توشه بردارید که راه توشه برداشتن را بشما نموده‌اند <span class="description">(خداوند سبحان در قرآن کریم س 2 ی 197 می‌فرماید: «وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیرَ اَلزّٰادِ اَلتَّقویٰ وَ اِتَّقُونِ یٰا أُولِی اَلأَلبٰابِ‌» یعنی توشه بردارید و بهترین توشه پرهیزکاری است، و ای خردمندان از من بترسید و پرهیزکار باشید)</span> و به کوچ کردن <span class="description">(از این جهان)</span> مأمورید و برای رفتن شما <span class="description">(از دنیا)</span> شتاب میکنند پس شما مانند سوارانی هستید ایستاده که <span class="description">(آمادۀ رفتن می‌باشید و)</span> نمی‌دانید کی به رفتن مأمور خواهید شد <span class="description">(از این جهان خواهید رفت)</span></span>

<span class="Revayat">أَلاَ فَمَا یَصنَعُ بِالدُّنیَا مَن خُلِقَ لِلآخِرَةِ وَ مَا یَصنَعُ بِالمَالِ مَن عَمَّا قَلِیلٍ یُسلَبُهُ وَ تَبقَی عَلَیهِ تَبِعَتُهُ وَ حِسَابُهُ</span>

<span class="Translate">(9) آگاه باشید چه کار است با دنیا کسیرا که برای آخرت آفریده شده‌؟ و چه میکند با دارائی کسیکه بزودی آنرا از او می‌گیرند و زیان گناه و باز پرسی آن برای او باقی می‌ماند؟! <span class="description">(پس خردمند برای دوستی دنیا این همه تلاش نکرده و برای گرد آوردن دارائی بسیار کوشش ننموده عمر عزیز خویش را بیهوده صرف نمی‌نماید)</span></span>

<span class="Revayat">عِبَادَ اَللَّهِ إِنَّهُ لَیسَ لِمَا وَعَدَ اَللَّهُ مِنَ اَلخَیرِ مَترَکٌ وَ لاَ فِیمَا نَهَی عَنهُ مِنَ اَلشَّرِّ مَرغَبٌ</span>

<span class="Translate">(10) بندگان خدا آنچه خداوند وعده داده از نیکوئی و پاداش <span class="description">(اطاعت و بندگی)</span> رها کردنی نیست <span class="description">(زیرا فضل و احسان خداوند بزرگترین و بهترین احسان است)</span> و آنچه که نهی فرموده از بدی و کیفر <span class="description">(معصیت و نافرمانی)</span> خواستنی نیست <span class="description">(زیرا کیفر خداوند سختترین کیفرها است)</span></span>

<span class="Revayat">عِبَادَ اَللَّهِ اِحذَرُوا یَوماً تُفحَصُ فِیهِ اَلأَعمَالُ وَ یَکثُرُ فِیهِ اَلزِّلزَالُ وَ تَشِیبُ فِیهِ اَلأَطفَالُ</span>

<span class="Translate">(11) بندگان خدا بر حذر باشید از روزی که در آن اعمال رسیدگی میشود <span class="description">(روز نامۀ گفتار و کردار هر کس را دیده کوچکترین نیک و بد آنها را وارسی خواهند نمود)</span> و اضطراب و نگرانی در آنروز بیشمار است و کودکان در آن پیر میشوند <span class="description">(در قرآن کریم س 73 ی 17 می‌فرماید: «فَکَیفَ تَتَّقُونَ إِن کَفَرتُم یَوماً یَجعَلُ اَلوِلدٰانَ شِیباً» یعنی اگر کافر شوید چگونه پرهیز می‌کنید از روزی که کودکان را پیر می‌کنید، اشاره باینکه روزی است بسیار سخت و ترسناک)</span></span>

<span class="Revayat">اِعلَمُوا عِبَادَ اَللَّهِ إِنَّ عَلَیکُم رَصَداً مِن أَنفُسِکُم وَ عُیُوناً مِن جَوَارِحِکُم</span>

<span class="Translate">(12) بندگان خدا بدانید، دیده بانانی از خودتان و جاسوس‌هایی از اندامتان بر شما هست <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 24 ی 24 می‌فرماید: «یَومَ تَشهَدُ عَلَیهِم أَلسِنَتُهُم وَ أَیدِیهِم وَ أَرجُلُهُم بِمٰا کٰانُوا یَعمَلُونَ‌» یعنی روز رستخیز زبانها و دستها و پاهای ایشان بر آنها گواهی دهند بآنچه را که بجا می‌آورند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ حُفَّاظَ صِدقٍ یَحفَظُونَ أَعمَالَکُم وَ عَدَدَ أَنفَاسِکُم لاَ تَستُرُکُم مِنهُم ظُلمَةُ لَیلٍ دَاجٍ وَ لاَ یُکِنُّکُم مِنهُم بَابٌ ذُو رِتَاجٍ وَ إِنَّ غَداً مِنَ اَلیَومِ قَرِیبٌ</span>

<span class="Translate">و <span class="description">(از فرشتگان)</span> نگاه‌دارنده‌هایی هستند که از روی راستی کردار و شمارۀ نفسهایتان را ضبط می‌نمایند <span class="description">(می‌نویسند، چنانکه در قرآن کریم س 50 ی 16 می‌فرماید: «نَحنُ أَقرَبُ إِلَیهِ مِن حَبلِ اَلوَرِیدِ» (17) «إِذ یَتَلَقَّی اَلمُتَلَقِّیٰانِ عَنِ اَلیَمِینِ وَ عَنِ اَلشِّمٰالِ قَعِیدٌ» (18) «مٰا یَلفِظُ مِن قَولٍ إِلاّٰ لَدَیهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ» یعنی ما به انسان از رگ گردن نزدیکتریم، هنگامیکه دو فرشته فرا می‌گیرند و همیشه یکی از راست و یکی از چپ با او است، هیچ سخنی نمی‌گوید مگر اینکه نزد او است نگهبان آماده. و این برای اتمام حجّت است و گر نه خداوند بهمه جزئیّات آگاه است)</span> تاریکی شب تار شما را از این فرشتگان نمی‌پوشاند و در بزرگ محکم بسته شده شما را از آنها پنهان نمی‌گرداند <span class="description">(خلاصه همیشه و در هر جا با شما همراه هستند)</span> و <span class="description">(چون دنیا گذران است)</span> فردا <span class="description">(مرگ)</span> به امروز نزدیک است</span>

<span class="Revayat">یَذهَبُ اَلیَومُ بِمَا فِیهِ وَ یَجِیءُ اَلغَدُ لاَحِقاً بِهِ فَکَأَنَّ کُلَّ اِمرِئٍ مِنکُم قَد بَلَغَ مِنَ اَلأَرضِ مَنزِلَ وَحدَتِهِ وَ مَخَطَّ حُفرَتِهِ فَیَا لَهُ مِن بَیتِ وَحدَةٍ وَ مَنزِلِ وَحشَةٍ وَ مَفرَدِ غُربَةٍ</span>

<span class="Translate">(13) امروز با آنچه در آن است <span class="description">(از خوشی و بدی و سود و زیان)</span> می‌گذرد و فردا از پی آن می‌آید پس <span class="description">(نزدیک بودن فردا و رسیدن مرگ طوری است که)</span> گویا هر مردی از شما بمنزل تنهائی خود و گودال گور خویش از زمین رسیده است پس شگفتا از خانۀ تنهائی و منزل ترسناک و جای بی‌کسی</span>

<span class="Revayat">وَ کَأَنَّ اَلصَّیحَةَ قَد أَتَتکُم وَ اَلسَّاعَةَ قَد غَشِیَتکُم وَ بَرَزتُم لِفَصلِ اَلقَضَاءِ قَد زَاحَت عَنکُمُ اَلأَبَاطِیلُ وَ اِضمَحَلَّت عَنکُمُ اَلعِلَلُ وَ اِستَحَقَّت بِکُمُ اَلحَقَائِقُ وَ صَدَرَت بِکُمُ اَلأُمُورُ مَصَادِرَهَا</span>

<span class="Translate">(14) و گویا صیحه <span class="description">(آواز بلند روز رستخیز که همه را زنده میکند)</span> به گوش شما رسیده است و قیامت شما را دریافته و برای حکم بین حقّ و باطل نمایان شده‌اید <span class="description">(از قبرها بیرون آمده اید)</span> در حالیکه از شما نادرستیها و بهانه‌ها <span class="description">(ی بیجا و دلیلهای بیهوده)</span> دور گشته و از بین رفته و حقائق بشما ثابت گردیده و هر امری <span class="description">(نیک یابد)</span> از شما بمواضع خود باز می‌گردد <span class="description">(خلاصه در آنروز آنچه حقّ و حقیقت است واقع میشود، و آنچه رسیدنی است از پاداش و کیفر خواهد رسید)</span></span>

<span class="Revayat">فَاتَّعِظُوا بِالعِبَرِ وَ اِعتَبِرُوا بِالغِیَرِ وَ اِنتَفِعُوا بِالنُّذُرِ</span>

<span class="Translate">(15) پس از عبرتها <span class="description">(مرگ و سختیهای بعد از آن)</span> پند گیرید، و از تغییر روزگار اندرز گرفته آگاه شوید و از بیم کردن <span class="description">(خدا و رسول)</span> سود ببرید <span class="description">(کاری کنید که از عذاب الهیّ خود را برهانید)</span></span>


==خطبه 157- فضلیت پیامبر(ص) و قرآن، دوران حکومت بنی‌امیه==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">157 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در بعثت پیغمبر اکرم و ستودن قران کریم)</span></span>

<span class="Revayat">أَرسَلَهُ عَلَی حِینِ فَترَةٍ مِنَ اَلرُّسُلِ وَ طُولِ هَجعَةٍ مِنَ اَلأُمَمِ وَ اِنتِقَاضٍ مِنَ اَلمُبرَمِ</span>

<span class="Translate">(1) خداوند پیغمبرش را فرستاد هنگامی که مدّتی بود پیغمبری نیامده و رفتن فرق مختلفۀ مردم به خواب غفلت و گمراهی و نادانی طولانی شده و پایۀ استوار <span class="description">(احکام و دستور الهیّ‌)</span> ویران گشته بود <span class="description">(مدّتی بود پیغمبری از جانب خدا مبعوث نشده مردم در راه گمراهی و نادانی قدم نهاده سخنان پیغمبران از یادشان رفته که خداوند حضرت مصطفی «صلّی اللّٰه علیه و آله» را بر انگیخت)</span></span>

<span class="Revayat">فَجَاءَهُم بِتَصدِیقِ اَلَّذِی بَینَ یَدَیهِ وَ اَلنُّورِ اَلمُقتَدَی بِهِ ذَلِکَ اَلقُرآنُ فَاستَنطِقُوهُ وَ لَن یَنطِقَ وَ لَکِن أُخبِرُکُم عَنهُ</span>

<span class="Translate">(2) پس بسوی مردم آمد با تصدیق و اعتراف آنچه در دست داشت و نوری که بایستی از آن پیروی نمایند و آن <span class="description">(چه در دست داشت و مصدّق نبوّت و پیغمبری آن حضرت و روشن کنندۀ تاریکی‌های نادانی و گمراهی بود)</span> قرآن است، پس در خواست نمائید تا گویا گردد <span class="description">(از کسیکه عالم بتنزیل و تأویل و ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه و ظاهر و باطن آنست هر چه می‌خواهید بپرسید تا برای شما بیان کند)</span> و هرگز <span class="description">(قرآن به خودی خود و بی مبیّن حقیقی)</span> گویا نمی‌شود و لیکن <span class="description">(چون عالم بحقائق و اسرار آن ما اهل بیت هستیم، لذا)</span> من شما را از آن خبر می‌دهم <span class="description">(علوم و احکام آنرا بیان میکنم)</span></span>

<span class="Revayat">أَلاَ إِنَّ فِیهِ عِلمَ مَا یَأتِی وَ اَلحَدِیثَ عَنِ اَلمَاضِی وَ دَوَاءَ دَائِکُم وَ نَظمَ مَا بَینَکُم</span>

<span class="Translate">(3) آگاه باشید در قرآن است علم بآنچه <span class="description">(بعد از این)</span> می‌آید و خبر از گذشته <span class="description">(از آفرینش آسمانها و زمین و آنچه در آنها است، و چگونگی احوال پیشینیان)</span> و داروی درد <span class="description">(نادانی و گمراهی)</span> و نظم و ترتیب دادن بآنچه <span class="description">(از امور دنیا و آخرت و سود و زیان که)</span> مربوط بشما است</span>

<span class="Revayat">منها فَعِندَ ذَلِکَ لاَ یَبقَی بَیتُ مَدَرٍ وَ لاَ وَبَرٍ إِلاَّ وَ أَدخَلَهُ اَلظَّلَمَةُ تَرحَةً وَ أَولَجُوا فِیهِ نَقِمَةً فَیَومَئِذٍ لاَ یَبقَی لَهُم فِی اَلسَّمَاءِ عَاذِرٌ وَ لاَ فِی اَلأَرضِ نَاصِرٌ</span>

<span class="Translate">قسمتی‌از این خطبه است <span class="description">(در بارۀ بنی امیّه و ستمگری و انقراض حکومت و سلطنتشان)</span>: (4) در آن زمان <span class="description">(که بنی امیّه بر مردم مسلّط می‌گردند)</span> باقی نمی‌ماند خانۀ گلی و نه خانۀ چادری <span class="description">(خانه‌هایی که در شهر ساخته شده و خرگاههائی که در بیابانها بر پا می‌نمایند، خلاصه جائی نیست)</span> مگر آنکه ستمگران غمّ و اندوه و سختی و گرفتاری را در آن وارد میکنند پس در آن هنگام در آسمان عذر خواهی و در زمین یاری کننده‌ای برای آنها باقی نمی‌ماند <span class="description">(چون ظلم و ستم همه جا را فرا گرفت اهل آسمان و زمین نفرین میکنند، پس خداوند سبحان آنها را منقرض و پراکنده فرماید)</span></span>

<span class="Revayat">أَصفَیتُم بِالأَمرِ غَیرَ أَهلِهِ وَ أَورَدتُمُوهُ غَیرَ مَورِدِهِ وَ سَیَنتَقِمُ اَللَّهُ مِمَّن ظَلَمَ مَأکَلاً بِمَأکَلٍ وَ مَشرَباً بِمَشرَبٍ مِن مَطَاعِمِ اَلعَلقَمِ وَ مَشَارِبِ اَلصَّبِرِ وَ اَلمَقِرِ وَ لِبَاسِ شِعَارِ اَلخَوفِ وَ دِثَارِ اَلسَّیفِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(و ستمگری ایشان در مدّت حکومتشان بر اثر اینست که)</span> (5) شما برای امر خلافت کسیرا که لیاقت نداشت برگزیدید و <span class="description">(برای دوستی دنیا و دشمنی با اهل حقّ‌)</span> آنرا در غیر مورد خود جا دادید و بزودی خداوند از آنان که ستم میکنند <span class="description">(خواه بنی امیّه باشد خواه دیگری)</span> انتقام می‌کشد خوردنی را به خوردنی و آشامیدنی را به آشامیدنی از خوردنیهای حنظل <span class="description">(گیاه بسیار تلخ)</span> و آشامیدنیهای شیرۀ درخت صبر <span class="description">(تلخ و بد مزه)</span> و زهر آلود و از پوشیدنی پیراهن ترس و جامۀ شمشیر <span class="description">(خلاصه خداوند نعمت و دولت آنها را برنج و سختی و شادی را بترس و آسایش را بشکست خوردن در جنگ مبدّل می‌فرماید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّمَا هُم مَطَایَا اَلخَطِیئَاتِ وَ زَوَامِلُ اَلآثَامِ فَأُقسِمُ ثُمَّ أُقسِمُ لَتَنخَمَنَّهَا أُمَیَّةُ مِن بَعدِی کَمَا تُلفَظُ اَلنُّخَامَةُ ثُمَّ لاَ تَذُوقُهَا وَ لاَ تَطعَمُ بِطَعمِهَا أَبَداً مَا کَرَّ اَلجَدِیدَانِ</span>

<span class="Translate">و (6)<span class="description">( این کیفر آنها است در دنیا و در آخرت هم بعذاب الهیّ مبتلی خواهند بود، زیرا)</span> ایشان چهار پایان کشندۀ بار معاصی و شترهای برندۀ توشۀ گناهان می‌باشند پس <span class="description">(به این جهت)</span> سوگند یاد میکنم و باز سوگند یاد میکنم که بنی امیّه پس از من خلافت را بیفکنند <span class="description">(از دست بدهند)</span> مانند خلط سینه که از دهان بیرون انداخته میشود و پس از آن هم هرگز آنرا نچشیده مزه‌اش را در نیابند چندان که روز و شب از پی هم برسند <span class="description">(بعد از شکست خوردن از بنی العبّاس دیگر روی کار نیامده به بدبختی و بیچارگی مبتلی خواهند بود )</span></span>


==خطبه 158- خوشرفتاری حاکم با مردم==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">158 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در بارۀ معاشرت و مهربانی که با مردم فرموده)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَقَد أَحسَنتُ جِوَارَکُم وَ أَحَطتُ بِجُهدِی مِن وَرَائِکُم وَ أَعتَقتُکُم مِن رِبَقِ اَلذُّلِّ وَ حَلَقِ اَلضَّیمِ</span>

<span class="Translate">(1) من برای شما معاشر و همنشین نیکوئی بودم که به کوشش خود شما را از پشت سر حفظ نمودم <span class="description">(از تباهکاریها و پیشآمدهای آینده شما را آگاه کردم تا خود را بآنها گرفتار ننمائید)</span> و شما را از ریسمانهای ذلّت و خواری و حلقه‌های ظلم و ستم <span class="description">(و بیچاره بودن)</span> رهائی دادم</span>

<span class="Revayat">شُکراً مِنِّی لِلبِرِّ اَلقَلِیلِ وَ إِطرَاقاً عَمَّا أَدرَکَهُ اَلبَصَرُ وَ شَهِدَهُ اَلبَدَنُ مِنَ اَلمُنکَرِ اَلکَثِیرِ</span>

<span class="Translate">(2) بجهت سپاسگزاری کردنم در مقابل اندک نیکوئی <span class="description">(که از شما هویدا گردید)</span> و بجهت چشم پوشی از کارهای زشت بسیاری که در حضور من واقع شده و بچشم دیدم <span class="description">(زیرا زمامدار را چاره‌ای نیست مگر احسان به نیکوکاران و عفو و بخشش از بد کرداران )</span></span>


==خطبه 159- امید به پروردگار و الگوگیری از پیامبران الهی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">159 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در صفات حقّ تعالی)</span></span>

<span class="Revayat">أَمرُهُ قَضَاءٌ وَ حِکمَةٌ وَ رِضَاهُ أَمَانٌ وَ رَحمَةٌ یَقضِی بِعِلمٍ وَ یَعفُو بِحِلمٍ</span>

<span class="Translate">(1) فرمان خداوند حکم لازمی است <span class="description">(که ردّ نمی‌شود)</span> و موافق با مصلحت و خوشنودی او مهربانی و ایمنی <span class="description">(از بلاها و سختیها)</span> است از روی علم و دانائی حکم <span class="description">(هر چیز را بیان)</span> می‌فرماید و از روی حلم و بردباری <span class="description">(گناه سزاوار آمرزش را)</span> می‌بخشد</span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ لَکَ اَلحَمدُ عَلَی مَا تَأخُذُ وَ تُعطِی وَ عَلَی مَا تُعَافِی وَ تَبتَلِی حَمداً یَکُونُ أَرضَی اَلحَمدِ لَکَ وَ أَحَبَّ اَلحَمدِ إِلَیکَ وَ أَفضَلَ اَلحَمدِ عِندَکَ</span>

<span class="Translate">(2) بار خدایا سپاس ترا است بر هر چه می‌ستانی و می‌بخشی و بر بیماری‌هایی که بهبودی می‌دهی و مبتلی می‌سازی <span class="description">(در هر حال ترا باید شکر گزارد، زیرا گرفتن و بخشیدن و بهبودی و بیماری از جانب تو همه از روی حکمت و مصلحت است و هر کدام در جای خود نعمت و بخششی است که موجب شکر و سپاسگزاری است)</span> چنان سپاسی که برای تو پسندیده تر سپاس و بسوی تو محبوبتر سپاس و نزد تو برتر سپاس باشد</span>

<span class="Revayat">حَمداً یَملَأُ مَا خَلَقتَ وَ یَبلُغُ مَا أَرَدتَ حَمداً لاَ یُحجَبُ عَنکَ وَ لاَ یُقصَرُ دُونَکَ</span>

<span class="Translate">(3) سپاسی که پر کند آنچه را که <span class="description">(در آسمان و زمین)</span> آفریده‌ای و برسد بآنچه که خواسته‌ای سپاسی که از تو پنهان کرده نشود، و از پیشگاه تو ممنوع نگردد</span>

<span class="Revayat">حَمداً لاَ یَنقَطِعُ عَدَدُهُ وَ لاَ یَفنَی مَدَدُهُ فَلَسنَا نَعلَمُ کُنهَ عَظَمَتِکَ إِلاَّ أَنَّا نَعلَمُ أَنَّکَ حَیٌّ قَیُّومُ لاَ تَأخُذُکَ سِنَةٌ وَ لاَ نَومٌ لَم یَنتَهِ إِلَیکَ نَظَرٌ وَ لَم یُدرِککَ بَصَرٌ</span>

<span class="Translate">سپاسی که شمارۀ آن بریده نشود، و یاری و کمک آن نابود نگردد <span class="description">(خلاصه ترا سپاسگزارم به سپاسی که از همۀ سپاسها رجحان و امتیاز داشته باشد )</span> (4) <span class="description">(هر چند کوشش کنیم سپاسی که سزاوار خداوندی تو است نمی‌توانیم بجا آوریم، زیرا)</span> ما حقیقت عظمت و بزرگی ترا نمی‌دانیم مگر آنکه می‌دانیم تو زنده‌ای هستی که همه چیز <span class="description">(از روی امکان و نیازمندی)</span> بتو قائم و باز بسته است، ترانه سستی پیش از خواب <span class="description">(چرت زدن)</span> و نه خواب فرا می‌گیرد <span class="description">(در قرآن کریم س 2 ی 255 می‌فرماید: «لاٰ تَأخُذُهُ سِنَةٌ وَ لاٰ نَومٌ لَهُ مٰا فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی اَلأَرضِ‌» یعنی ضعف و سستی پیش از خواب و خواب او را فرا نمی‌گیرد، آنچه در آسمانها و زمین است برای او است و هستی آنها به اراده و توانائی او است)</span> اندیشه‌ای بکنه و حقیقت تو نرسیده و دیده‌ای ترا در نیافته</span>

<span class="Revayat">أَدرَکتَ اَلأَبصَارَ وَ أَحصَیتَ اَلأَعمَارَ وَ أَخَذتَ بِالنَّوَاصِی وَ اَلأَقدَامِ</span>

<span class="Translate">(5) دیده‌ها را تو دریافتی، <span class="description">(در قرآن کریم س 6 ی 103 می‌فرماید: «لاٰ تُدرِکُهُ اَلأَبصٰارُ وَ هُوَ یُدرِکُ اَلأَبصٰارَ وَ هُوَ اَللَّطِیفُ اَلخَبِیرُ» یعنی دیده‌ها او را در نیابد و او دیده‌ها را دریابد و او است باریک بین و نهان دان)</span> و آمار کردار <span class="description">(بندگان)</span> را بشمار می‌آوری <span class="description">(در قرآن کریم س 58 ی 6 می‌فرماید: «یَومَ یَبعَثُهُمُ اَللّٰهُ جَمِیعاً فَیُنَبِّئُهُم بِمٰا عَمِلُوا أَحصٰاهُ اَللّٰهُ وَ نَسُوهُ وَ اَللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَی‌ءٍ شَهِیدٌ» یعنی یاد کن روزی را که خداوند همۀ بندگان را زنده کند پس آنان را بآنچه که بجا آورده‌اند آگاه سازد، حساب کردارشان را خداوند ضبط فرموده و ایشان آنرا فراموش کرده‌اند و خداوند بر هر چیز حاضر و گواه است)</span> و <span class="description">(گناهکاران را)</span> به موهای جلو سر و قدمها <span class="description">(یشان برای کیفر کردار)</span> فرا می‌گیری <span class="description">(در قرآن کریم س 55 ی 41 می‌فرماید: «یُعرَفُ اَلمُجرِمُونَ بِسِیمٰاهُم فَیُؤخَذُ بِالنَّوٰاصِی وَ اَلأَقدٰامِ‌» یعنی گناهکاران به نشانه‌هاشان شناخته، و به موهای جلو سر و قدمها گرفته میشوند. در قیامت فرشتگان آنان را به علامات و نشانه‌ها شناخته آنگاه کاکلهای ایشان را گرفته بند بر پاهاشان نهاده به دوزخ می‌اندازند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَا اَلَّذِی نَرَی مِن خَلقِکَ وَ نَعجَبُ لَهُ مِن قُدرَتِکَ وَ نَصِفُهُ مِن عَظِیمِ سُلطَانِکَ وَ مَا تَغَیَّبَ عَنَّا مِنهُ وَ قَصُرَت أَبصَارُنَا عَنهُ وَ اِنتَهَت عُقُولُنَا دُونَهُ وَ حَالَت سُتُورُ اَلغُیُوبِ بَینَنَا وَ بَینَهُ أَعظَمُ</span>

<span class="Translate">(6) و چه چیز است آنچه ما را از آفریدۀ تو می‌بینیم، و از قدرت و توانائی که تو برای آن بکار برده‌ای به شگفت می‌آییم و آنرا از بزرگی سلطنت و پادشاهیت دانسته وصف می‌نمایم و حال آنکه چیزهائی که از ما پنهان است و دیده‌های ما آنرا نمی‌بیند و عقلهای ما نزد آن باز ایستاده <span class="description">(درک نمی‌کند)</span> و بین ما و آنها پرده‌هایی آویخته شده، بزرگتر است</span>

<span class="Revayat">فَمَن فَرَّغَ قَلبَهُ وَ أَعمَلَ فِکرَهُ لِیَعلَمَ کَیفَ أَقَمتَ عَرشَکَ وَ کَیفَ ذَرَأتَ خَلقَکَ وَ کَیفَ عَلَّقتَ فِی اَلهَوَاءِ سَمَاوَاتِکَ وَ کَیفَ مَدَدتَ عَلَی مَورِ اَلمَاءِ أَرضَکَ رَجَعَ طَرفُهُ حَسِیراً وَ عَقلُهُ مَبهُوراً وَ سَمعُهُ وَالِهاً وَ فِکرُهُ حَائِراً</span>

<span class="Translate">(7) پس هر که دل خود را تهی گرداند <span class="description">(به هیچ چیز توجّه نداشته باشد)</span> و اندیشه‌اش را بکار اندازد تا بداند چگونه عرش خود را <span class="description">(بالای هفت آسمان)</span> بر پا کرده‌ای و چگونه آفریده شدگانت را آفریده‌ای و چگونه آسمانهایت را در هواء معلّق نگاه‌داشته‌ای و چگونه زمینت را بروی موج آب گسترانیده‌ای دیدۀ او برگشته وا مانده و عقل او شکست خورده و گوش او از کار افتاده و اندیشۀ او سرگردان است <span class="description">(خلاصه کسیکه دست از هر کار برداشته و تمام اندیشۀ خود را بکار اندازد و بخواهد یکی از حقائق و اسرار خلقت را درک کند حیران و سرگردان ماند چه جای آنکه بخواهد به همۀ آنها پی ببرد )</span></span>

<span class="Revayat">منها یَدَّعِی بِزَعمِهِ أَنَّهُ یَرجُو اَللَّهَ کَذَبَ وَ اَلعَظِیمِ مَا بَالُهُ لاَ یَتَبَیَّنُ رَجَاؤُهُ فِی عَمَلِهِ</span>

<span class="Translate">قسمتی‌از این خطبه است <span class="description">(در بطلان ادّعای کسیکه کردارش طبق گفتارش نمی‌باشد، و ترغیب مردم بدل نبستن بدنیا و پیروی از پیغمبران)</span>: <span class="description">(در مردم (8) به گمان خود ادّعاء میکند که بخدا امیدوار است! سوگند به خداوند بزرگ که دروغ می‌گوید! چگونه است حال او که امیدواریش به خداوند در عمل و کردارش نمودار نیست (اگر این شخص راست می‌گفت برای بدست آوردن رضاء و خوشنودی خداوند کوششی می‌نمود و کاری نمی‌کرد که موجب خشم او گردد))</span></span>

<span class="Revayat">فَکُلُّ مَن رَجَا عُرِفَ رَجَاؤُهُ فِی عَمَلِهِ إِلاَّ رَجَاءَ اَللَّهِ فَإِنَّهُ مَدخُولٌ وَ کُلُّ خَوفٍ مُحَقَّقٌ إِلاَّ خَوفَ اَللَّهِ فَإِنَّهُ مَعلُولٌ</span>

<span class="Translate">(9) پس هر که <span class="description">(بچیزی)</span> امیدوار است امید او از کردارش پیدا است مگر امید بخدا که مغشوش بوده خالص نباشد و هر ترسی مسلّم است <span class="description">(آثار آن در ترسیده آشکار است)</span> مگر ترس از خدا که ناجور باشد <span class="description">(و نشانۀ ترس در ترسیده هویدا نباشد)</span></span>

<span class="Revayat">یَرجُو اَللَّهَ فِی اَلکَبِیرِ وَ یَرجُو اَلعِبَادَ فِی اَلصَّغِیرِ فَیُعطِی اَلعَبدَ مَا لاَ یُعطِی اَلرَّبَّ فَمَا بَالُ اَللَّهِ جَلَّ ثَنَاؤُهُ یُقَصَّرُ بِهِ عَمَّا یُصنَعُ لِعِبَادِهِ</span>

<span class="Translate">(10) در کار بزرگ بخدا امید دارد <span class="description">(آسایش هر دو جهان را با درجات عالیۀ در بهشت جاوید آرزو دارد)</span> و در چیز کوچک <span class="description">(متاع فانی دنیا)</span> به بندگان خدا امیدوار است و <span class="description">(نسبت)</span> به بندۀ خدا طوری رفتار <span class="description">(و اظهار خضوع و فروتنی)</span> می‌نماید که برای پروردگار نمی‌کند پس چگونه است شأن خداوند «بزرگ است ستودن او» که در حقّ او تقصیر می‌گردد بآنچه <span class="description">(خضوع و فروتنی و امیدواری)</span> برای بندگانش انجام داده میشود؟</span>

<span class="Revayat">أَ تَخَافُ أَن تَکُونَ فِی رَجَائِکَ لَهُ کَاذِباً أَو تَکُونَ لاَ تَرَاهُ لِلرَّجَاءِ مَوضِعاً وَ کَذَلِکَ إِن هُوَ خَافَ عَبداً مِن عَبِیدِهِ أَعطَاهُ مِن خَوفِهِ مَا لاَ یُعطِی رَبَّهُ فَجَعَلَ خَوفَهُ مِنَ اَلعِبَادِ نَقداً وَ خَوفَهُ مِن خَالِقِهِ ضِمَاراً وَ وَعداً</span>

<span class="Translate">(11) آیا می‌ترسی در امیدواریت بخدا دروغگو باشی <span class="description">(گمان برده‌ای که بی‌اعتنائی نموده نا امیدت سازد، این گمان خطاء بزرگی است، زیرا فضل و رحمت او چنانکه خبر داده بزرگتر از آنست که نیکوکاران را نومید گرداند)</span> یا اینکه او را برای امیدوار بودن سزاوار نمی‌بینی‌؟ <span class="description">(که اگر او را بانجام امید خود ناتوان بدانی کفر محض است)</span> و همین طور است حال کسیکه ادّعاء میکند بخدا امیدوار است، اگر از بنده‌ای از بندگان خداوند بترسد، از روی ترس قسمی با او رفتار نماید که در بارۀ پروردگارش چنان نمی‌کند <span class="description">(چون از بنده‌ای بترسد سعی و کوشش نماید تا خوشنودی او را بدست آورده خشمش را دور گرداند، و لیکن جائیکه باید از خدا بترسد دل فراخ کرده کار بروز دگر اندازد)</span> پس ترس خود را از بندگان نقد و موجود پنداشته و از آفریدگارش نسیئه و وعده</span>

<span class="Revayat">وَ کَذَلِکَ مَن عَظُمَتِ اَلدُّنیَا فِی عَینِهِ وَ کَبُرَ مَوقِعُهَا مِن قَلبِهِ آثَرَهَا عَلَی اَللَّهِ فَانقَطَعَ إِلَیهَا وَ صَارَ عَبداً لَهَا</span>

<span class="Translate">(12) و همچنین مانند ادّعاء کنندۀ امید بخدا است کسیکه دنیا در نظرش اهمیّت داشته و موقعیّت آن در دلش بزرگ باشد <span class="description">(کالای)</span> آنرا بر <span class="description">(آنچه پسندیدۀ)</span> خدا <span class="description">(است از اطاعت و فرمانبرداری)</span> اختیار کرده و فقط بآن رو آورده و برای آن <span class="description">(و هر که آنرا در دست دارد)</span> بنده و فرمانبردار گردیده است <span class="description">(لذا امید و ترسش از دنیا و دنیاداران است )</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَقَد کَانَ فِی رَسُولِ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله کَافٍ لَکَ فِی اَلأُسوَةِ وَ دَلِیلٌ لَکَ عَلَی ذَمِّ اَلدُّنیَا وَ عَیبِهَا وَ کَثرَةِ مَخَازِیهَا وَ مَسَاوِیهَا إِذ قُبِضَت عَنهُ أَطرَافُهَا وَ وُطِّئَت لِغَیرِهِ أَکنَافُهَا وَ فُطِمَ عَن رِضَاعِهَا وَ زُوِیَ عَن زَخَارِفِهَا</span>

<span class="Translate">(13) و پیروی کردن از <span class="description">(رفتار)</span> رسول خدا - صلّی اللّه علیه و آله - برای تو کافی است و بر مذمّت دنیا و معیوب بودن و بسیاری رسواییها و بدیهای آن ترا دلیل و راهنما می‌باشد زیرا اطراف آن <span class="description">(وابستگی و دوستداری)</span> از آن حضرت گرفته شده و جوانب آن <span class="description">(دلبستگی بهمه چیز آن)</span> برای غیر آن بزرگوار آماده گشته و از نوشیدن شیرش <span class="description">(لذّتهای آن)</span> منع شده و از آرایشهای آن دور گردیده شده</span>

<span class="Revayat">وَ إِن شِئتَ ثَنَّیتَ بِمُوسَی کَلِیمِ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه حَیثُ یَقُولُ رَبِّ إِنِّی لِمٰا أَنزَلتَ إِلَیَّ مِن خَیرٍ فَقِیرٌ</span>

<span class="Translate">(14) و اگر بخواهی دوباره پیروی نمائی پیغمبری را، از موسی، علیه السّلام، که خدا با او سخن فرموده <span class="description">(و به کلیم اللّه ملقّب گشته)</span> پیروی کن آنگاه که می‌گفت <span class="description">(در قرآن کریم س 28 ی 24)</span>: «رَبِّ إِنِّی لِمٰا أَنزَلتَ إِلَیَّ مِن خَیرٍ فَقِیرٌ» یعنی پروردگارا من بآنچه از خیر و نیکوئی برایم بفرستی نیازمندم</span>

<span class="Revayat">وَ اَللَّهِ مَا سَأَلَهُ إِلاَّ خُبزاً یَأکُلُهُ لِأَنَّهُ کَانَ یَأکُلُ بَقلَةَ اَلأَرضِ وَ لَقَد کَانَت خُضرَةُ اَلبَقلِ تُرَی مِن شَفِیفِ صِفَاقِ بَطنِهِ لِهُزَالِهِ وَ تَشَذُّبِ لَحمِهِ</span>

<span class="Translate">(15) سوگند بخدا موسی از خدا نخواسته بود مگر نانی را که بخورد زیرا گیاه زمین را می‌خورد و بجهت لاغری و کمی گوشت سبزی گیاه از نازکی پوست درونی شکمش دیده می‌شد</span>

<span class="Revayat">وَ إِن شِئتَ ثَلَّثتَ بِدَاوُدَ صلی‌الله‌علیه صَاحِبِ اَلمَزَامِیرِ وَ قَارِئِ أَهلِ اَلجَنَّةِ فَلَقَد کَانَ یَعمَلُ سَفَائِفَ اَلخُوصِ بِیَدِهِ وَ یَقُولُ لِجُلَسَائِهِ أَیُّکُم یَکفِینِی بَیعَهَا وَ یَأکُلُ قُرصَ اَلشَّعِیرِ مِن ثَمَنِهَا</span>

<span class="Translate">(16) و اگر بخواهی سوّم بار پیروی کنی از داوود، علیه السّلام، که دارای مزامیر و زبور بود و خوانندۀ اهل بهشت می‌باشد پیروی کن بدست خود از لیف خرما زنبیلها می‌بافت و به همنشینان خویش می‌گفت: کدام یک از شما در فروختن آنها مرا کمک میکند؟ و از بهای آنها خوراک او یک دانۀ نان جو بود</span>

<span class="Revayat">وَ إِن شِئتَ قُلتَ فِی عِیسَی اِبنِ مَریَمَ علیه‌السلام فَلَقَد کَانَ یَتَوَسَّدُ اَلحَجَرَ وَ یَلبَسُ اَلخَشِنَ وَ یَأکُلُ اَلجَشِبَ وَ کَانَ إِدَامُهُ اَلجُوعَ وَ سِرَاجُهُ بِاللَّیلِ اَلقَمَرَ وَ ظِلاَلُهُ فِی اَلشِّتَاءِ مَشَارِقَ اَلأَرضِ وَ مَغَارِبَهَا وَ فَاکِهَتُهُ وَ رَیحَانُهُ مَا تُنبِتُ اَلأَرضُ لِلبَهَائِمِ</span>

<span class="Translate">(17) و اگر خواهی پیروی از عیسی ابن مریم، علیه السّلام، را بگو <span class="description">(بیاد بیاور)</span> که <span class="description">(هنگام خوابیدن)</span> سنگ را زیر سر گذاشته بالش قرار می‌داد و جامۀ زبر می‌پوشید، و طعام خشن می‌خورد و خورش او گرسنگی بود <span class="description">(هنگام شدّت گرسنگی غذا می‌خورد تا از خوردن آن لذّت برده به خورش نیازمند نباشد)</span> و چراغ او در شب روشنائی ماه بود و سایه‌بان او در زمستان جائی بود که آفتاب می‌تابید یا فرو می‌رفت <span class="description">(خانه‌ای نداشت)</span> و میوه و سبزی خوشبوی او گیاهی بود که زمین برای چهارپایان می‌رویانید</span>

<span class="Revayat">وَ لَم تَکُن لَهُ زَوجَةٌ تَفتِنُهُ وَ لاَ وَلَدٌ یَحزُنُهُ وَ لاَ مَالٌ یَلفِتُهُ وَ لاَ طَمَعٌ یُذِلُّهُ دَابَّتُهُ رِجلاَهُ وَ خَادِمُهُ یَدَاهُ</span>

<span class="Translate">(18) نه زنی داشت که او را بفتنه و تباهکاری افکند، و نه فرزندی که او را اندوهگین سازد، و نه دارائی که او را <span class="description">(از توجّه بخدا)</span> برگرداند و نه <span class="description">(بدنیا و اهل آن)</span> طمعی که او را خوار کند مرکب او دو پایش بود <span class="description">(پیاده راه می‌رفت)</span> و خدمتکار او دو دستش <span class="description">(هر کاری را خود انجام می‌داد )</span></span>

<span class="Revayat">فَتَأَسَّ بِنَبِیِّکَ اَلأَطیَبِ اَلأَطهَرِ صلی‌الله‌علیه‌وآله فَإِنَّ فِیهِ أُسوَةً لِمَن تَأَسَّی وَ عَزَاءً لِمَن تَعَزَّی وَ أَحَبُّ اَلعِبَادِ إِلَی اَللَّهِ اَلمُتَأَسِّی بِنَبِیِّهِ وَ اَلمُقتَصُّ لِأَثَرِهِ</span>

<span class="Translate">(19) پس <span class="description">(از اینکه روش حضرت رسول را راجع بدل نبستن بدنیا اجمالا پیش از بیان رویّۀ پیغمبران دانستی، اکنون دوباره بشنو:)</span> به پیغمبر خود - صلّی اللّه علیه و آله - که <span class="description">(از همۀ خلائق)</span> نیکوتر و پاکیزه‌تر است اقتداء نموده از آن بزرگوار پیروی کن زیرا آن حضرت سزاوار پیروی کردن است برای کسیکه پیروی کند و انتساب شایسته او است برای کسیکه بخواهد نسبت باو داشته باشد <span class="description">(یا صبر و شکیبائی او برای کسیکه شکیبا باشد سر مشق است)</span> و محبوبتر بندگان نزد خدا کسی است که پیرو پیغمبر خود بوده و دنبال نشانۀ او برود <span class="description">(در راه او سیر نماید، چنانکه در قرآن کریم س 3 ی 31 می‌فرماید: «قُل إِن کُنتُم تُحِبُّونَ اَللّٰهَ فَاتَّبِعُونِی یُحبِبکُمُ اَللّٰهُ وَ یَغفِر لَکُم ذُنُوبَکُم وَ اَللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ‌» یعنی بگو اگر شما خدا را دوست دارید از من پیروی کنید خدا شما را دوست خواهد داشت، و گناهانتان را می‌آمرزد، و خدا آمرزنده و مهربان است)</span></span>

<span class="Revayat">قَضَمَ اَلدُّنیَا قَضماً وَ لَم یُعِرهَا طَرفاً أَهضَمُ أَهلِ اَلدُّنیَا کَشحاً وَ أَخمَصُهُم مِنَ اَلدُّنیَا بَطناً عُرِضَت عَلَیهِ اَلدُّنیَا فَأَبَی أَن یَقبَلَهَا وَ عَلِمَ أَنَّ اَللَّهَ سُبحَانَهُ أَبغَضَ شَیئاً فَأَبغَضَهُ وَ حَقَّرَ شَیئاً فَحَقَّرَهُ وَ صَغَّرَ شَیئاً فَصَغَّرَهُ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(و امّا نشانۀ آن حضرت این بود که)</span> (20) لقمۀ دنیا را به اطراف دندان می‌خورد <span class="description">(نه به پری دهان یعنی در دنیا زیادتر از آنچه را که ناچار به استفاده از آن بود فرا نمی‌گرفت)</span> و دنیا را به گوشۀ چشم نمی‌گریست <span class="description">(هیچ گونه بدنیا دل نبست)</span> از جهت پهلو لاغرتر و از جهت شکم گرسنه‌ترین اهل دنیا بود دنیا باو پیشنهاد شد <span class="description">(خداوند بوسیلۀ جبرئیل اختیار کردن دنیا را باو پیشنهاد فرمود)</span> از قبول آن امتناع نمود، و دانست که خداوند سبحان چیزی را <span class="description">(علاقۀ بدنیا را)</span> دشمن داشته او هم دشمن داشت، و آنرا خوار دانسته او هم خوار دانست، و آنرا کوچک قرار داده او هم کوچک شمرد</span>

<span class="Revayat">وَ لَو لَم یَکُن فِینَا إِلاَّ حُبُّنَا مَا أَبغَضَ اَللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ تَعظِیمُنَا مَا صَغَّرَ اَللَّهُ وَ رَسُولُهُ لَکَفَی بِهِ شِقَاقاً لِلَّهِ وَ مُحَادَّةً عَن أَمرِ اَللَّهِ</span>

<span class="Translate">(21) و <span class="description">(بنا بر این)</span> اگر نبود در ما مگر دوستی دنیایی که خدا و رسول آنرا دشمن داشته، و بزرگ شمردن آنرا که خدا و رسول کوچک شمرده همین مقدار برای سرکشی از خدا و مخالفت فرمان او بس بود</span>

<span class="Revayat">وَ لَقَد کَانَ صلی‌الله‌علیه‌وآله یَأکُلُ عَلَی اَلأَرضِ وَ یَجلِسُ جِلسَةَ اَلعَبدِ وَ یَخصِفُ بِیَدِهِ نَعلَهُ وَ یَرقَعُ بِیَدِهِ ثَوبَهُ وَ یَرکَبُ اَلحِمَارَ اَلعَارِیَ وَ یُردِفُ خَلفَهُ</span>

<span class="Translate">(22) و پیغمبر - صلّی اللّه علیه و آله - بروی زمین <span class="description">(بی آنکه خوان بگسترد)</span> طعام می‌خورد و می‌نشست مانند نشستن بنده <span class="description">(دو زانو نشسته پا روی پا نمی‌انداخت)</span> و بدست خود پارگی کفشش را دوخته و جامه‌اش را وصله میکرد و بر خر برهنه سوار می‌شد و پشت سر خویش <span class="description">(دیگری را)</span> سوار میکرد</span>

<span class="Revayat">وَ یَکُونُ اَلسِّترُ عَلَی بَابِ بَیتِهِ فَتَکُونُ فِیهِ اَلتَّصَاوِیرُ فَیَقُولُ یَا فُلاَنَةُ لِإِحدَی أَزوَاجِهِ غَیِّبِیهِ عَنِّی فَإِنِّی إِذَا نَظَرتُ إِلَیهِ ذَکَرتُ اَلدُّنیَا وَ زَخَارِفَهَا</span>

<span class="Translate">(23) و بر در خانه‌اش پرده‌ای که در آن صورتها نقش شده آویخته بود، پس به یکی از زنهایش فرمود ای زن این پرده را از نظر من پنهان کن، زیرا وقتی من بآن چشم می‌اندازم دنیا و آرایشهای آنرا بیاد می‌آورم</span>

<span class="Revayat">فَأَعرَضَ عَنِ اَلدُّنیَا بِقَلبِهِ وَ أَمَاتَ ذِکرَهَا مِن نَفسِهِ وَ أَحَبَّ أَن تَغِیبَ زِینَتُهَا عَن عَینِهِ لِکَیلاَ یَتَّخِذَ مِنهَا رِیَاشاً وَ لاَ یَعتَقِدَهَا قَرَاراً وَ لاَ یَرجُوَ فِیهَا مُقَاماً فَأَخرَجَهَا مِنَ اَلنَّفسِ وَ أَشخَصَهَا عَنِ اَلقَلبِ وَ غَیَّبَهَا عَنِ اَلبَصَرِ</span>

<span class="Translate">(24) پس از روی دل <span class="description">(براستی)</span> از دنیا دوری گزیده یاد آنرا از خود دور ساخت و دوست داشت که آرایش آن از جلو چشمش پنهان باشد تا از آن جامۀ زیبا فرا نگرفته باور نکند که آنجا جای آرمیدن است و امیدواری درنگ کردن در آنجا را نداشته باشد پس <span class="description">(علاقۀ به)</span> آنرا از خود بیرون و از دل دور کرده، و <span class="description">(آرایشهای آنرا)</span> از جلو چشم پنهان گردانید <span class="description">(زیرا بسیار بآن بد بین بود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ کَذَلِکَ مَن أَبغَضَ شَیئاً أَبغَضَ أَن یَنظُرَ إِلَیهِ وَ أَن یُذکَرَ عِندَهُ</span>

<span class="Translate">(25) و چنین است <span class="description">(رفتار)</span> کسی که چیزی را دشمن می‌دارد، بدش می‌آید بآن چشم اندازد، و نام آن در حضورش برده شود</span>

<span class="Revayat">وَ لَقَد کَانَ فِی رَسُولِ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله مَا یَدُلُّکُ عَلَی مَسَاوِی اَلدُّنیَا وَ عُیُوبِهَا إِذ جَاعَ فِیهَا مَعَ خَاصَّتِهِ وَ زُوِیَت عَنهُ زَخَارِفُهَا مَعَ عَظِیمِ زُلفَتِهِ فَلیَنظُر نَاظِرٌ بِعَقلِهِ أَکرَمَ اَللَّهُ مُحَمَّداً بِذَلِکَ أَم أَهَانَهُ</span>

<span class="Translate">(26) و هر آینه در روش رسول خدا - صلّی اللّه علیه و آله - است آنچه ترا بر بدیها و زشتیهای دنیا راهنما باشد زیرا آن حضرت در دنیا با نزدیکان خود <span class="description">(اهل بیتش)</span> شکم سیر نخورد، و با بزرگی مقام و منزلت او <span class="description">(در نزد خداوند متعال)</span> از آن بزرگوار آرایشهای آن دور شد پس باید اندیشه کننده بعقل خویش مراجعه کرده ببیند آیا خداوند محمّد - صلّی اللّه علیه و آله - را بآن حالت گرامی داشته یا آنکه او را خوار کرده و کوچک شمرده است</span>

<span class="Revayat">فَإِن قَالَ أَهَانَهُ فَقَد کَذَبَ وَ اَللَّهِ اَلعَظِیمِ وَ أَتَی بِالإِفکِ اَلعَظِیمِ وَ إِن قَالَ أَکرَمَهُ فَلیَعلَم أَنَّ اَللَّهَ قَد أَهَانَ غَیرَهُ حَیثُ بَسَطَ اَلدُّنیَا لَهُ وَ زَوَاهَا عَن أَقرَبِ اَلنَّاسِ مِنهُ</span>

<span class="Translate">(27) اگر بگوید: او را خوار کرده، سوگند به خداوند بزرگ دروغ گفته و بهتان بزرگی زده <span class="description">(زیرا چگونه تصوّر می‌توان کرد که خداوند بهترین آفریدۀ خود را که معصوم و منزّه از هر خطاء است خوار گرداند)</span> و اگر بگوید: او را گرامی داشته، باید بداند که خداوند غیر آن حضرت را خوار کرده که دنیا را باو ارزانی داشته و آنرا از مقرّبترین مردمان بخود دور کرده است</span>

<span class="Revayat">فَتَأَسَّی مُتَأَسٍّ بِنَبِیِّهِ وَ اِقتَصَّ أَثَرَهُ وَ وَلَجَ مَولِجَهُ وَ إِلاَّ فَلاَ یَأمَنُ اَلهَلَکَةَ فَإِنَّ اَللَّهَ جَعَلَ مُحَمَّداً صلی‌الله‌علیه‌وآله عَلَماً لِلسَّاعَةِ وَ مُبَشِّراً بِالجَنَّةِ وَ مُنذِراً بِالعُقُوبَةِ</span>

<span class="Translate">(28) پس باید پیرو از پیغمبر خود پیروی کند و دنبال نشانۀ او برود، و در آید هر جا که او درآمده <span class="description">(گفتار و کردارش طبق دستور او باشد)</span> و اگر از آن حضرت پیروی نکرد از تباه شدن <span class="description">(در دنیا و آخرت)</span> ایمن نیست زیرا خداوند محمّد - صلّی اللّه علیه و آله - را نشانۀ قیامت قرار داده <span class="description">(چون بعد از او پیغمبری مبعوث نخواهد شد)</span> و مژده دهندۀ ببهشت و بیم کنندۀ از عذاب گردانیده</span>

<span class="Revayat">خَرَجَ مِنَ اَلدُّنیَا خَمِیصاً وَ وَرَدَ اَلآخِرَةَ سَلِیماً لَم یَضَع حَجَراً عَلَی حَجَرٍ حَتَّی مَضَی لِسَبِیلِهِ وَ أَجَابَ دَاعِیَ رَبِّهِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(پس چون به همۀ احوال آگاه بود)</span> (29) با شکم گرسنه از دنیا بیرون رفت <span class="description">(از لذّت و خوشی آن بهره‌مند نگردید)</span> و بآخرت با سالم ماندن <span class="description">(از جمیع معاصی)</span> وارد شد سنگی بروی سنگی نگذاشت <span class="description">(بنائی نساخت)</span> تا اینکه راه خود را پوئیده <span class="description">(زندگانی خویش را بسر رسانده)</span> دعوت پروردگارش را اجابت نمود <span class="description">(از دنیا رفت)</span></span>

<span class="Revayat">فَمَا أَعظَمَ مِنَّةَ اَللَّهِ عِندَنَا حِینَ أَنعَمَ عَلَینَا بِهِ سَلَفاً نَتَّبِعُهُ وَ قَائِداً نَطَأُ عَقِبَهُ</span>

<span class="Translate">(30) پس چه بسیار بزرگ است احسان و نیکوئی خدا بما از اینکه نعمت وجود آن حضرت را بما عطاء فرموده که برای ما پیشروی است که از او پیروی می‌کنیم، و پیشوایی است که گام در جا پای او می‌نهیم</span>

<span class="Revayat">وَ اَللَّهِ لَقَد رَقَعتُ مِدرَعَتِی هَذِهِ حَتَّی اِستَحیَیتُ مِن رَاقِعِهَا وَ لَقَد قَالَ لِی قَائِلٌ أَ لاَ تَنبِذُهَا عَنکَ فَقُلتُ اُغرُب عَنِّی فَعِندَ اَلصَّبَاحِ یَحمَدُ اَلقَومُ اَلسُّرَی</span>

<span class="Translate"><span class="description">(و من در همۀ زندگانی از آن بزرگوار پیروی نمودم بطوریکه)</span> (31) سوگند بخدا بر این جبّۀ خود چندان پینه دوختم تا اینکه از دوزندۀ آن شرمنده شدم و گوینده‌ای بمن گفت: آیا آنرا <span class="description">(بعد از این همه پینه)</span> از خود دور نمی‌کنی‌؟ گفتم از من دور شو که عند الصّباح یحمد القوم السّری یعنی هنگام بامداد از مردم شب رو سپاسگزاری میشود <span class="description">(جملۀ عند الصّباح یحمد القوم السّری مثلی است گفته میشود برای کسیکه رنج بر خود تحمیل می‌نماید تا آسایش یابد، چنانکه کاروان در گرمای تابستان چون بشب راه روند و از بی‌خوابی رنج برند بامداد که بمنزل رسیده از سختی گرما رهیدند، مورد تمجید شنونده‌ها قرار خواهند گرفت )</span></span>


==خطبه 160- توصیف پیامبر (ص) و خاندانش و پیروانش==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">160 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در مدح پیغمبر اکرم و اندرز بمردم)</span></span>

<span class="Revayat">اِبتَعَثَهُ بِالنُّورِ اَلمُضِیءِ وَ اَلبُرهَانِ اَلجَلِیِّ وَ اَلمِنهَاجِ اَلبَادِی وَ اَلکِتَابِ اَلهَادِی</span>

<span class="Translate">(1) خداوند حضرت مصطفی را برانگیخت با نور <span class="description">(نبوّت)</span> روشن کنندۀ <span class="description">(دلهای جهانیان)</span> و با حجّت و دلیل آشکار <span class="description">(معجزات)</span> و راه هویدا <span class="description">(دین اسلام)</span> و کتاب راهنما <span class="description">(قرآن کریم)</span></span>

<span class="Revayat">أُسرَتُهُ خَیرُ أُسرَةٍ وَ شَجَرَتُهُ خَیرُ شَجَرَةٍ أَغصَانُهَا مُعتَدِلَةٌ وَ ثِمَارُهَا مُتَهَدِّلَةٌ</span>

<span class="Translate">(2) اهل بیت او بهترین اهل بیت، و شجرۀ او <span class="description">(پدران آن حضرت)</span> بهترین شجره است و شاخه‌های آن شجرۀ مستقیم و راست است <span class="description">(اهل بیت آن بزرگوار از افراط و تفریط یعنی تجاوز و تقصیر در حقّ منزّه و مبرّی هستند)</span> و میوه‌های آن فرو ریخته <span class="description">(علوم و معارفشان در دسترس همگان است)</span></span>

<span class="Revayat">مَولِدُهُ بِمَکَّةَ وَ هِجرَتُهُ بِطَیبَةَ عَلاَ بِهَا ذِکرُهُ وَ اِمتَدَّ مِنهَا صَوتُهُ</span>

<span class="Translate">(3) بدنیا آمدنش در مکّه و هجرتش به مدینه است در آنجا نام او بلند شده آوازۀ دعوتش منتشر گردید <span class="description">(اهل آنجا که آنها را انصار نامیدند آن حضرت را در جنگیدن با کفّار و شکست دادن دشمنان یاری نمودند)</span></span>

<span class="Revayat">أَرسَلَهُ بِحُجَّةٍ کَافِیَةٍ وَ مَوعِظَةٍ شَافِیَةٍ وَ دَعوَةٍ مُتَلاَفِیَةٍ</span>

<span class="Translate">(4) خداوند او را فرستاد با دلیل کافی <span class="description">(قرآن کریم که علاوه بر سائر معجزات آن بزرگوار برای اثبات نبوّت کافی است)</span> و پند شافی <span class="description">(سنّت و احکام آن حضرت که بیماریهای دلها را بهبودی می‌بخشد)</span> و با دعوت تدارک کننده <span class="description">(بسوی اسلام که آنچه از امر دین و دنیا در ایّام جاهلیّت از بین رفته بود برقرار نمود)</span></span>

<span class="Revayat">أَظهَرَ بِهِ اَلشَّرَائِعَ اَلمَجهُولَةَ وَ قَمَعَ بِهِ اَلبِدَعَ اَلمَدخُولَةَ وَ بَیَّنَ بِهِ اَلأَحکَامَ اَلمَفصُولَةَ</span>

<span class="Translate">(5) بوسیلۀ آن حضرت احکام شرعیّه که معلوم نبود آشکار و بدعتهای نادرست <span class="description">(زمان جاهلیّت)</span> نابود و احکامی که آنها را <span class="description">(در قرآن و سنّت)</span> بیان نموده هویدا گردانید</span>

<span class="Revayat">فَمَن یَبتَغِ غَیرَ اَلإِسلاَمِ دِیناً تَتَحَقَّق شِقوَتُهُ وَ تَنفَصِم عُروَتُهُ وَ تَعظُم کَبوَتُهُ وَ یَکُن مَآبُهُ إِلَی اَلحُزنِ اَلطَّوِیلِ وَ اَلعَذَابِ اَلوَبِیلِ</span>

<span class="Translate">(6) پس کسیکه دینی غیر از اسلام بطلبد شقاوت و بد بختیش محقّق و بند <span class="description">(سعادت و نیکبختی)</span> او گسیخته، و برو در افتادنش <span class="description">(به آتش)</span> سخت است و باز گشت او <span class="description">(در قیامت)</span> به اندوه بسیار و عذاب دردناک می‌باشد</span>

<span class="Revayat">وَ أَتَوَکَّلُ عَلَی اَللَّهِ تَوَکُّلَ اَلإِنَابَةِ إِلَیهِ وَ أَستَرشِدُهُ اَلسَّبِیلَ اَلمُؤَدِّیَةَ إِلَی جَنَّتِهِ اَلقَاصِدَةَ إِلَی مَحَلِّ رَغبَتِهِ</span>

<span class="Translate">(7) و <span class="description">(بنابر این)</span> من توکّل بخدا می‌نمایم همچون توکّل کسیکه چشم از همه پوشیده بسوی او گشوده است و راهی <span class="description">(توفیق عمل به اسلام)</span> را که <span class="description">(رونده را)</span> ببهشت می‌رساند، و رضاء و خوشنودیش را بدست می‌آورد از او درخواست می‌نمایم</span>

<span class="Revayat">أُوصِیکُم عِبَادَ اَللَّهِ بِتَقوَی اَللَّهِ وَ طَاعَتِهِ فَإِنَّهَا اَلنَّجَاةُ غَداً وَ اَلمَنجَاةُ أَبَداً</span>

<span class="Translate">(8) بندگان خدا شما را بترس از خدا و فرمانبرداری او سفارش میکنم زیرا پیروی از فرمان او سبب رستگاری فردا <span class="description">(ی قیامت)</span> و رهائی <span class="description">(از عذاب)</span> همیشگی است</span>

<span class="Revayat">رَهَّبَ فَأَبلَغَ وَ رَغَّبَ فَأَسبَغَ وَ وَصَفَ لَکُمُ اَلدُّنیَا وَ اِنقِطَاعَهَا وَ زَوَالَهَا وَ اِنتِقَالَهَا</span>

<span class="Translate"><span class="description">(مردم را از کیفر رستخیز)</span> (9) ترسانید، پس <span class="description">(بوسیلۀ پیغمبر احکام خود را)</span> تبلیغ، و <span class="description">(آنان را براه سعادت و خوشبختی)</span> ترغیب و <span class="description">(آنرا)</span> تکمیل نمود <span class="description">(آنچه راجع به رسیدن به سعادت همیشگی است بیان فرمود)</span> و برای شما دنیا و جدا گشتن و نابود گردیدن و تبدیل شدن آنرا وصف کرد</span>

<span class="Revayat">فَأَعرِضُوا عَمَّا یُعجِبُکُم فِیهَا لِقِلَّةِ مَا یَصحَبُکُم مِنهَا أَقرَبُ دَارٍ مِن سَخَطِ اَللَّهِ وَ أَبعَدُهَا مِن رِضوَانِ اَللَّهِ</span>

<span class="Translate">(10) پس از آنچه شما را در دنیا به شگفت می‌آورد دوری کنید برای کمی آنچه از آن به همراه شما می‌آید <span class="description">(از همۀ کالاهای فراوان دنیا بهرۀ شما جز کفنی بیش نیست که آن هم زیر خاک می‌پوسد)</span> دنیا <span class="description">(از جهت پیروی شهوات و خواهشهای نفس)</span> نزدیکترین سرائی است بخشم خدا، و <span class="description">(از جهت کم بودن پیروان حقّ و حقیقت)</span> دورترین آن سرا است به خوشنودی خدا <span class="description">(که بهشت جاوید است)</span></span>

<span class="Revayat">فَغُضُّوا عَنکُم عِبَادَ اَللَّهِ غُمُومَهَا وَ أَشغَالَهَا لِمَا أَیقَنتُم بِهِ مِن فِرَاقِهَا وَ تَصَرُّفِ حَالاَتِهَا فَاحذَرُوهَا حَذَرَ اَلشَّفِیقِ اَلنَّاصِحِ وَ اَلمُجِدِّ اَلکَادِحِ</span>

<span class="Translate">(11) پس ای بندگان خدا از گرفتاریها و کارهای دنیا <span class="description">(که شما را از آخرت باز می‌دارد)</span> چشم بپوشید برای آنچه باور دارید جدائی و تغییر احوال آنرا <span class="description">(می‌دانید زود از دنیا جدا می‌شوید و سود رنجی که برده‌اید نصیب دیگران می‌گردد)</span> از <span class="description">(فریب خوردن و شیفته شدن)</span> دنیا برحذر بوده بترسید مانند بر حذر بودن خیرخواه <span class="description">(علیه السّلام)</span> که پند دهنده است و کوشش کننده و زحمت کش <span class="description">(برای رهائی مردم از سختیها سعی و کوشش نموده و در راه هدایت و رستگاریشان همّت می‌گمارد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِعتَبِرُوا بِمَا قَد رَأَیتُم مِن مَصَارِعِ اَلقُرُونِ قَبلَکُم قَد تَزَایَلَت أَوصَالُهُم وَ زَالَت أَبصَارُهُم وَ أَسمَاعُهُم وَ ذَهَبَ شَرَفُهُم وَ عِزُّهُم وَ اِنقَطَعَ سُرُورُهُم وَ نَعِیمُهُم</span>

<span class="Translate">(12) و بآنچه از تباه شدن مردم روزگارهای پیش دیدید عبرت گیرید که بندهای ایشان از هم جدا و چشمها و گوشهاشان زائل شده و شرافت و بزرگواری از کفشان رفته و شادیها و خوشگذرانیها از آنها جدا شده</span>

<span class="Revayat">فَبُدِّلُوا بِقُربِ اَلأَولاَدِ فَقدَهَا وَ بِصُحبَةِ اَلأَزوَاجِ مُفَارَقَتَهَا لاَ یَتَفَاخَرُونَ وَ لاَ یَتَنَاسَلُونَ وَ لاَ یَتَزَاوَرُونَ وَ لاَ یَتَجَاوَرُونَ</span>

<span class="Translate">(13) پس بودنشان با فرزندان به دوری و همنشینی با زنها به جدائی بدل شده بیکدیگر فخر و ناز نمی‌کنند، و فرزند نمی‌آورند، و به دیدن هم نمی‌روند، و همسایه و همنشین هم نیستند</span>

<span class="Revayat">فَاحذَرُوا عِبَادَ اَللَّهِ حَذَرَ اَلغَالِبِ لِنَفسِهِ اَلمَانِعِ لِشَهوَتِهِ اَلنَّاظِرِ بِعَقلِهِ فَإِنَّ اَلأَمرَ وَاضِحٌ وَ اَلعَلَمَ قَائِمٌ وَ اَلطَّرِیقَ جَدَدٌ وَ اَلسَّبِیلَ قَصدٌ</span>

<span class="Translate">(14) بندگان خدا <span class="description">(از این گفتار)</span> بترسید مانند برحذر بودن کسیکه بر نفس خود تسلّط داشته از خواهش نفس خویش جلو گرفته بیاری عقل و هوش اندیشه میکند <span class="description">(به سود و زیان خود پی می‌برد)</span> زیرا امر <span class="description">(دین)</span> آشکار و نشانۀ <span class="description">(رستگاری)</span> نصب و راه <span class="description">(رهائی از عذاب)</span> هموار، و راه <span class="description">(بدست آوردن خوشنودی خدا و رسول)</span> نمایان و راست است</span>


==خطبه 161- غصب خلافت توسط انحصار طلبان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام لبعض أصحابه و قد سأله کیف دفعکم قومکم عن هذا المقام و أنتم أحق به فقال علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">161 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در جنگ صفّین)</span> به یکی از اصحابش که از آن بزرگوار پرسید چگونه اطرافیان شما <span class="description">(سه خلیفه و پیروانشان)</span> شما را از خلافت باز داشتند و حال آنکه شما باین مقام <span class="description">(از آنها و دیگران)</span> سزاوارترید؟ پس امام علیه السّلام <span class="description">(را از این پرسش بی‌موقع که مطلب بر پرسنده و دیگران هم معلوم بود، یا تحقیق در آن مصلحت نبود خوش نیامد و با تندی اجمالا پاسخ داده)</span> فرمود</span>

<span class="Revayat">یَا أَخَا بَنِی أَسَدٍ إِنَّکَ لَقَلِقُ اَلوَضِینِ تُرسِلُ فِی غَیرِ سَدَدٍ وَ لَکَ بَعدُ ذِمَامَةُ اَلصِّهرِ وَ حَقُّ اَلمَسأَلَةِ وَ قَدِ اِستَعلَمتَ فَاعلَم</span>

<span class="Translate">(1) ای برادر <span class="description">(دینی از طایفۀ)</span> بنی اسد مردی هستی که تنگ <span class="description">(اسب سواری)</span> تو سست و جنبان است <span class="description">(نادانی که به اندک شبهه‌ای مضطرب و نگران می‌شوی)</span> مهار <span class="description">(مرکب خود)</span> را بیجا رها میکنی <span class="description">(در جای غیر مقتضی و موقع سختی که ما با دشمن بزد و خورد مشغولیم مطلبی می‌پرسی که برای پاسخ آن مجال نیست)</span> و با این حال <span class="description">(که موقع پرسش نبود)</span> از جهت احترام پیوستگی و خویشی تو <span class="description">(با پیغمبر چون یکی از زنهای آن حضرت زینب دخترش جحش از طایفۀ بنی اسد بود)</span> و برای اینکه حقّ پرسش داری و دانستنی را درخواست نمودی، پس بدان</span>

<span class="Revayat">أَمَّا اَلاِستِبدَادُ عَلَینَا بِهَذَا اَلمَقَامِ وَ نَحنُ اَلأَعلَونَ نَسَباً وَ اَلأَشَدُّونَ بِرَسُولِ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله نَوطاً فَإِنَّهَا کَانَت أَثَرَةً شَحَّت عَلَیهَا نُفُوسُ قَومٍ وَ سَخَت عَنهَا نُفُوسُ آخَرِینَ وَ اَلحَکَمُ اَللَّهُ وَ اَلمَعُودُ إِلَیهِ اَلقِیَامَةُ</span>

<span class="Translate">(2) تسلّط <span class="description">(سه خلیفه)</span> بر ما بخلافت با اینکه ما از جهت نسب <span class="description">(خویشی با پیغمبر اکرم)</span> برتر و از جهت نزدیکی <span class="description">(و قرب منزلت)</span> به رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله استوارتریم برای آنست که خلافت مرغوب و برگزیده بود <span class="description">(هر کس طالب آن بود اگر چه لیاقت نداشت، پس)</span> گروهی بآن بخل ورزیدند <span class="description">(و نگذاشتند سزاوار به آن مقام بر آن بنشیند)</span> و گروه دیگری <span class="description">(امام علیه السّلام)</span> بخشش نموده <span class="description">(برای حفظ اساس اسلام)</span> از آن چشم پوشیدند <span class="description">(و چون برای گرفتن حقّ یاوری نداشتند شکیبائی اختیار نمودند، چنانکه در خطبۀ سوّم باین نکته اشاره فرموده)</span> و حکم <span class="description">(میان ما و ایشان)</span> خدا است، و بازگشت بسوی او روز قیامت</span>

<span class="Revayat">وَ دَع عَنکَ نَهباً صِیحَ فِی حَجَرَاتِهِ وَ هَلُمَّ اَلخَطبَ فِی اِبنِ أَبِی سُفیَانَ فَلَقَد أَضحَکَنِی اَلدَّهرُ بَعدَ إِبکَائِهِ وَ لاَ غَروَ وَ اَللَّهِ فَیَا لَهُ خَطباً یَستَفرِغُ اَلعَجَبَ وَ یُکثِرُ اَلأَوَدَ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(پس از آن امام علیه السّلام شعر امرء القیس را مثل می‌آورد:)</span> (3) و دع عنک نهبا صیح فی حجراته <span class="description">(که مصراع دوّم آن و هات حدیثا مّا حدیث الرّواحل می‌باشد، و قصّۀ آن اینست: امرء القیس که یکی از شعراء بزرگ عرب است پس از آنکه پدرش را کشتند برای خونخواهی یا از ترس دشمنان در قبائل عرب می‌گشت تا در خانۀ مردی طریف نام از قبیلۀ بنی جدیله طیّ وارد شد، طریف او را گرامی داشت و امرء القیس هم او را ستود و چندی نزدش ماند، پس بفکر افتاد که مبادا طریف نتواند باو یاری نماید، در پنهانی نزد خالد ابن سدوس رفته بر او وارد گشت، پس بنو جدیله شتران او را بیغما بردند، و چون امرء القیس آگاه شد بخالد شکایت کرده او را از یغما بردن شتران خود خبر داد، خالد گفت: شترهای سواری که همراه داری بمن بده تا سوار شده نزد بنو جدیله رفته شترهای ترا برگردانم، امرء القیس پیشنهاد او را پذیرفته شترهای مانده را باو داد، و خالد با چند تن از یاران خود بر آنها سوار گشته در پی بنی جدیله شتافت، چون بایشان رسید گفت: امرء القیس میهمان من است شترهای او را باز گردانید، گفتند او میهمان و پناه آوردۀ بتو نیست، گفت سوگند بخدا که او میهمان من است و شترهایی هم که ما بر آنها سواریم از آن او است، پس بنو جدیله بر آنها حمله نموده همگان را به زیر افکنده آن شترها را نیز بیغما بردند، و گفته‌اند که خالد با بنو جدیله ساخته از روی حیله و مکر شترها را بایشان تسلیم نمود، چون امرء القیس از این غارتگری دوّم آگاه شد در این باب قصیده‌ای ساخت که اوّل آن این بیت بود که نقل شد، و معنی آن اینست:)</span> رها کن و واگذار قصّۀ غارتگری را که در اطراف آن فریاد بر آورده شد، <span class="description">(و بیاور و یاد کن قصّۀ شگفت‌آور که آن یغما بردن شترهای سواری است، خلاصه منظور امام علیه السّلام از تمثیل باین شعر آن است که رها کن قصّه سه خلیفه را که اهل سقیفه در اطراف آن هو و جنجال نموده آن همه سخنان گفت و شنود کردند)</span> و بیا بشنو مطلب بزرگ <span class="description">(و شگفت آور)</span> را در پسر ابی سفیان <span class="description">(معاویه و زد و خورد با او را)</span> که بتحقیق روزگار بعد از گریانیدن مرا به خنده آورد <span class="description">(از بسیاری شگفتی در رفتار روزگار به خنده آمده‌ام)</span> و سوگند بخدا شگفتی باقی نمانده است، پس شگفتا از این کار بزرگ که شگفتی را از بین می‌برد <span class="description">(بمنتهی درجه رسانده که از آن چیزی بجا نمانده)</span> و کج روی و نادرستی را بسیار می‌گرداند</span>

<span class="Revayat">حَاوَلَ اَلقَومُ إِطفَاءَ نُورِ اَللَّهِ مِن مِصبَاحِهِ وَ سَدَّ فَوَّارِهِ مِن یَنبُوعِهِ وَ جَدَحُوا بَینِی وَ بَینَهُم شِرباً وَبِیئاً</span>

<span class="Translate">(4) گروهی از مردم <span class="description">(معاویه و پیروانش)</span> از راه مکر و حیله در صدد برآمدند که نور خدا را از چراغش خاموش کنند، و فوران و راه آب آنرا از چشمه‌اش ببندند <span class="description">(احکام اسلام را از بین برده وصیّ و جانشین پیغمبر اکرم را خانه نشین کنند)</span> و میان من و خودشان آب وبا آور را آمیخته و درهم نمودند <span class="description">(فتنه و فساد و جنگ و خونریزی برپا کردند)</span></span>

<span class="Revayat">فَإِن تَرتَفِع عَنَّا وَ عَنهُم مِحَنُ اَلبَلوَی أَحمِلهُم مِنَ اَلحَقِّ عَلَی مَحضِهِ وَ إِن تَکُنِ اَلأُخرَی فَلاٰ تَذهَب نَفسُکَ عَلَیهِم حَسَرٰاتٍ إِنَّ اَللّٰهَ عَلِیمٌ بِمٰا یَصنَعُونَ</span>

<span class="Translate">(5) پس اگر از ما و ایشان سختیهای غمّ و اندوهها برطرف شود آنان را براه حقّ محض می‌کشم <span class="description">(تا رضاء و خوشنودی خدا و رسول را بدست آورده سعادتمند گردند)</span> و اگر قسم دیگری شد <span class="description">(قدم در راه حقّ ننهادند، و با راهنمای الهی بجنگ و زد و خورد مشغول ماندند، باکی نیست، زیرا خداوند در قرآن کریم س 35 ی 8 می‌فرماید: «فَلاٰ تَذهَب نَفسُکَ عَلَیهِم حَسَرٰاتٍ إِنَّ اَللّٰهَ عَلِیمٌ بِمٰا یَصنَعُونَ‌» یعنی)</span> پس برای گمراهی ایشان بسبب غمّ و اندوه بسیار خود را هلاک و تباه مگردان، زیرا خداوند دانا است بآنچه بجا می‌آورند <span class="description">(و آنان را بکیفر اعمالشان می‌رساند )</span></span>


==خطبه 162- توصف آفرینش خداوند==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">162 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در ذکر بعضی از صفات خداوند جلّ شأنه)</span></span>

<span class="Revayat">اَلحَمدُ لِلَّهِ خَالِقِ اَلعِبَادِ وَ سَاطِحِ اَلمِهَادِ وَ مُسِیلِ اَلوِهَادِ وَ مُخصِبِ اَلنِّجَادِ</span>

<span class="Translate">(1) سپاس خداوندی را سزا است که آفرینندۀ بندگان و گسترانندۀ زمین و روان کنندۀ آب فراوان در زمینهای پست و رویانندۀ گیاهها در زمینهای بلند است</span>

<span class="Revayat">لَیسَ لِأَوَّلِیَّتِهِ اِبتِدَاءٌ وَ لاَ لِأَزَلِیَّتِهِ اِنقِضَاءٌ هُوَ اَلأَوَّلُ لَم یَزَل وَ اَلبَاقِی بِلاَ أَجَلٍ خَرَّت لَهُ اَلجِبَاهُ وَ وَحَّدَتهُ اَلشِّفَاهُ</span>

<span class="Translate">(2) اوّل بودن او را ابتداء و همیشگیش را انتهاء و بسر رسیدن نیست <span class="description">(زیرا ابتداء و انتهاء شایستۀ ممکن است، نه واجب الوجود که عدم و نیستی بر او محال است، چون آنچه مسبوق بعدم و نیستی باشد محدث و پیدا شده است، و محدث واجب الوجود نیست لذا می‌فرماید:)</span> او است اوّل که همیشه بوده و پاینده که انتهاء ندارد <span class="description">(بجهت عظمت و بزرگواری سزاوار پرستش بوده)</span> پیشانیها برای او بخاک رسیده و سجده کرده و لبها بتوحید و یگانگیش هم‌آواز است</span>

<span class="Revayat">حَدَّ اَلأَشیَاءَ عِندَ خَلقِهِ لَهَا إِبَانَةً لَهُ مِن شَبَهِهَا لاَ تُقَدِّرُهُ اَلأَوهَامُ بِالحُدُودِ وَ اَلحَرَکَاتِ وَ لاَ بِالجَوَارِحِ وَ اَلأَدَوَاتِ</span>

<span class="Translate">(3) حدود اشیاء را هنگام آفریدن هر یک تعیین فرمود تا خود از شبیه و مانند بودن بآنها امتیاز داشته باشد <span class="description">(پس محدود بودن اشیاء دلیل بر این است که او را مانندی نیست)</span> اندیشه‌ها او را با حدود و حرکات و اعضاء و ابزارها <span class="description">(قوای ظاهریّ و باطنیّه)</span> نمی‌تواند تعیین نماید <span class="description">(زیرا او را حدّ و حرکت و عضو و ابزار که از لوازم ممکن است نمی‌باشد)</span></span>

<span class="Revayat">لاَ یُقَالُ لَهُ مَتَی وَ لاَ یُضرَبُ لَهُ أَمَدٌ بِحَتَّی اَلظَّاهِرُ لاَ یُقَالُ مِمَّا وَ اَلبَاطِنُ لاَ یُقَالُ فِیمَا لاَ شَبَحٌ فَیَتَقَضَّی وَ لاَ مَحجُوبٌ فَیُحوَی لَم یَقرُب مِنَ اَلأَشیَاءِ بِالتِصَاقٍ وَ لَم یَبعُد عَنهَا بِافتِرَاقٍ</span>

<span class="Translate">(4) برای او گفته نمی‌شود: در چه زمانی بوده‌؟ و تعیین نمی‌گردد تا چه زمانی خواهد بود <span class="description">(زیرا او ازلی و آفرینندۀ زمان است، پس زمان بر او احاطه ندارد، و ابدی است که او را انتهائی نیست، و گر نه محدود بحدّ می‌شد و واجب نبود و در برابر عقل)</span> هویدا است که نمی‌توان گفت از چه آشکار شده و <span class="description">(از دیده‌ها)</span> مخفی است که گفته نمی‌شود: در چه چیز پنهان گردیده <span class="description">(زیرا او علّت همۀ علّتها و از مکان و محلّ مبرّی می‌باشد)</span> جسمی نیست که از دور جلوه‌گری کرده بعد از بین برود، و زیر پرده نیست تا چیزی بر او احاطه داشته باشد نزدیک بودن او به اشیاء به چسبیدن نیست و دوری او از آنها به جدائی نمی‌باشد <span class="description">(زیرا قرب و بعد از لوازم امکان است و او ممکن نیست، پس معنی قرب و نزدیک بودن او اینست که به همۀ اشیاء احاطه دارد و همه چیز باو قائم است، و معنی بعد و درویش اینست که بکنه ذات او پی برده نمی‌شود)</span></span>

<span class="Revayat">لاَ یَخفَی عَلَیهِ مِن عِبَادِهِ شُخُوصُ لَحظَةٍ وَ لاَ کُرُورُ لَفظَةٍ وَ لاَ اِزدِلاَفُ رَبوَةٍ وَ لاَ اِنبِسَاطُ خَطوَةٍ فِی لَیلٍ دَاجٍ وَ لاَ غَسَقٍ سَاجٍ یَتَفَیَّأُ عَلَیهِ اَلقَمَرُ اَلمُنِیرُ وَ تَعقُبُهُ اَلشَّمسُ ذَاتُ اَلنُّورِ فِی اَلأُفُولِ وَ اَلکُرُورِ وَ تَقَلُّبِ اَلأَزمِنَةِ وَ اَلدُّهُورِ مِن إِقبَالِ لَیلٍ مُقبِلٍ وَ إِدبَارِ نَهَارٍ مُدبِرٍ</span>

<span class="Translate">(5) و باو پنهان نیست از بندگانش نگاه کردن زیر چشمی و نه تکرار و چند بار گفتن سخنی و نه نزدیک شدن به تپّۀ خاکی و نه برداشتن گامی در شب تیره و نه در شب تاریک آرمنده که ماه روشنی دهنده بر آن سایه می‌اندازد <span class="description">(تاریکی آنرا برطرف می‌نماید)</span> و خورشید دارای روشنائی در پی آن می‌آید، در غروب و طلوع <span class="description">(چون ماه پنهان شود خورشید طلوع کند، و چون خورشید غروب کند ماه هویدا گردد)</span> و در گردش ایّام روزگارها از آمدن شب و رفتن روز <span class="description">(خلاصه شب و روز و آشکار و نهان و تغییر و تبدیل روزگار نسبت بعلم و دانائی او به جزئیّ و کلّی اشیاء مساوی است و چیزی از او پوشیده نمی‌باشد)</span></span>

<span class="Revayat">قَبلَ کُلِّ غَایَةٍ وَ مُدَّةٍ وَ کُلِّ إِحصَاءٍ وَ عِدَّةٍ تَعَالَی عَمَّا یَنحَلُهُ اَلمُحَدِّدُونَ مِن صِفَاتِ اَلأَقدَارِ وَ نِهَایَاتِ اَلأَقطَارِ وَ تَأَثُّلِ اَلمَسَاکِنِ وَ تَمَکُّنِ اَلأَمَاکِنِ فَالحَدُّ لِخَلقِهِ مَضرُوبٌ وَ إِلَی غَیرِهِ مَنسُوبٌ</span>

<span class="Translate">(6) پیش از هر انتهاء و مدّت و هر شمردن و شماری بوده است <span class="description">(زیرا او که آفرینندۀ همۀ اشیاء است بایستی پیش از آفریده شده باشد)</span> بلند و منزّه است از اینکه تعیین کنندگان حدود اندازه‌ها و نهایت اطراف و جوانب و تهیئه جاها و قرار گرفتن در مکانها را باو نسبت دهند <span class="description">(زیرا اندازه و نهایت داشتن و کسب مکان و قرار گرفتن در آن از لوازم جسم و امکان است لذا می‌فرماید:)</span> حدّ و نهایت مخلوق و آفریده شدۀ او را شایسته است و بغیر او <span class="description">(ممکنات)</span> نسبت داده میشود</span>

<span class="Revayat">لَم یَخلُقِ اَلأَشیَاءَ مِن أُصُولٍ أَزَلِیَّةٍ وَ لاَ مِن أَوَائِلَ أَبَدِیَّةٍ بَل خَلَقَ مَا خَلَقَ فَأَقَامَ حَدَّهُ وَ صَوَّرَ فَأَحسَنَ صُورَتَهُ</span>

<span class="Translate">(7) اشیاء را از روی اصول و مبادی و نمونۀ ازلی و ابدی نیافرید <span class="description">(چون آفرینش او مبدای نداشته)</span> بلکه <span class="description">(بی‌نمونه و مبدا بمحض اراده)</span> آفرید آنچه آفریده و حدّش را تعیین نمود و بآنچه که ایجاد و فرمود صورت و شکل داد و صورت آنرا نیکو و مناسب گردانید</span>

<span class="Revayat">لَیسَ لِشَیءٍ مِنهُ اِمتِنَاعٌ وَ لاَ لَهُ بِطَاعَةِ شَیءٍ اِنتِفَاعٌ عِلمُهُ بِالأَموَاتِ اَلمَاضِینَ کَعِلمِهِ بِالأَحیَاءِ اَلبَاقِینَ وَ عِلمُهُ بِمَا فِی اَلسَّمَاوَاتِ اَلعُلَی کَعِلمِهِ بِمَا فِی اَلأَرَضِینَ اَلسُّفلَی منها أَیُّهَا اَلمَخلُوقُ اَلسَّوِیُّ وَ اَلمُنشَأُ اَلمَرعِیُّ فِی ظُلُمَاتِ اَلأَرحَامِ وَ مُضَاعَفَاتِ اَلأَستَارِ بُدِئتَ مِن سُلاٰلَةٍ مِن طِینٍ وَ وُضِعتَ فِی قَرٰارٍ مَکِینٍ إِلیٰ قَدَرٍ مَعلُومٍ وَ أَجَلٍ مَقسُومٍ تَمُورُ فِی بَطنِ أُمِّکَ جَنِیناً لاَ تُحِیرُ دُعَاءً وَ لاَ تَسمَعُ نِدَاءً</span>

<span class="Translate">هیچ چیزی را در برابر او امتناع و سرکشی نیست <span class="description">(همه مطیع و فرمانبردارند)</span> و از اطاعت و پیروی چیزی سود و بهره نصیب او نمی‌گردد <span class="description">(زیرا او نیازمند بغیر نمی‌باشد، چون نیازمندی مستلزم نقص کمال است و آن از لوازم امکان می‌باشد)</span> (8) دانائی او به مردگان از پیش گذشته مانند دانائی او است به زنده‌های باقی مانده و علم او بآنچه در آسمانهای زبرین است مانند علم او است به زمینهای زیرین <span class="description">(علم او به مرده و زنده و گذشته و آینده و پست و بلند یکنواخت است، چون ذات او نسبت به همۀ اجزاء زمان و زمانیّات یکسان است، علم او هم که عین ذات او است چنین می‌باشد )</span> قسمتی‌از این خطبه است <span class="description">(در شگفتی آفرینش انسان و عظمت و بزرگی آفریننده)</span>: 9 ای انسان آفریده شدۀ مستوی الخلقه <span class="description">(بی نقص و کم بود)</span> و ای پدید آورده شدۀ محفوظ در رحمهای تاریک و پرده‌های بسیار <span class="description">(تاریکی شکم و رحم و مشیمه یعنی پرده‌ای که انسان هنگام ولادت با آن از شکم مادر خارج میشود)</span> که شروع شده‌ای از گل خالص <span class="description">(و از بدن انسان که ترکیب شدۀ از عناصر ارضی است)</span> و در آرامگاه استوار و محکم <span class="description">(رحم مادر)</span> نهاده شدی تا قدر معلوم <span class="description">(هویدا شدن طول و عرض و نازکی و کلفتی)</span> و مدّت قسمت شده <span class="description">(زمان حمل هفت یا نه ماه یا کمتر و زیادتر)</span> در شکم مادرت جنبش داشتی در حالیکه جنین بودی، سخنی را پاسخ نمی‌دادی، و آوازی نمی‌شنیدی</span>

<span class="Revayat">ثُمَّ أُخرِجتَ مِن مَقَرِّکَ إِلَی دَارٍ لَم تَشهَدهَا وَ لَم تَعرِف سُبُلَ مَنَافِعِهَا فَمَن هَدَاکَ لاِجتِرَارِ اَلغِذَاءِ مِن ثَدیِ أُمِّکَ وَ عَرَّفَکَ عِندَ اَلحَاجَةِ مَوَاضِعَ طَلَبِکَ وَ إِرَادَتِکَ</span>

<span class="Translate">(10) پس از قرارگاه خود <span class="description">(رحم مادر)</span> به سرای ندیده و راههای سودش را نشناخته بیرون آورده شدی کی ترا به کشیدن شیر از پستان مادرت راه نمود؟ و کی ترا هنگام نیاز بآنچه درخواست و اراده نمودی آشنا کرد؟ <span class="description">(آیا همۀ اینها دلیل بر وجود و هستی صانع نیست که می‌خواهی پی بکنه و حقیقت ذات او ببری)</span></span>

<span class="Revayat">هَیهَاتَ إِنَّ مَن یَعجِزُ عَن صِفَاتِ ذِی اَلهَیئَةِ وَ اَلأَدَوَاتِ فَهُوَ عَن صِفَاتِ خَالِقِهِ أَعجَزُ وَ مِن تَنَاوُلِهِ بِحُدُودِ اَلمَخلُوقِینَ أَبعَدُ</span>

<span class="Translate">(11) چه دور است <span class="description">(پی بردن بکنه ذات او، زیرا)</span> کسیکه از <span class="description">(شناسایی)</span> صفات دارندۀ شکل و صورت و اندام ناتوان است، از صفات آفرینندۀ او ناتوانتر و از دریافتش بوسیلۀ حدود و صفات آفریده‌ها دورتر است <span class="description">(کسیکه به شگفتی آفریده شده راه نبرد چگونه به آفریننده راه پیدا خواهد کرد، و حال آنکه او را شبیه و مانندی نیست تا کنه ذات و صفاتش شناخته شود )</span></span>


==خطبه 163- هشدار به عثمان نسبت به شکایت مردم==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام لما اجتمع الناس إلیه و شکوا ما نقموه علی عثمان و سألوه مخاطبته عنهم و استعتابه لهم فدخل علیه‌السلام علی عثمان فقال</span>

<span class="Translate">163 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است هنگامیکه <span class="description">(فساد و تباهکاری عثمان و کار گردانان او در مدینه و سائر شهرها شیوع پیدا نمود جمعی از اهل مدینه صحابۀ رسول خدا و دیگران بمردم شهرها نوشتند: شما که می‌خواهید در راه خدا جهاد کرده با دشمنان دین بجنگید، با شتاب نزد ما بیایید که خلیفۀ شما دین را تباه کرده و از بین برده، پس دلهای مردم از او برگشت و در صدد خلعش برآمدند، و گروه بسیاری از اهل مصر و بصره و کوفه به مدینه آمدند، و)</span> نزد آن بزرگوار گرد آمده از کردارهای ناپسند عثمان شکایت کردند، و درخواست نمودند تا حضرت از جانب ایشان با او گفتگو نماید، و بخواهد که رضای آنها را فراهم نماید <span class="description">(از بد رفتاری دست برداشته بدعتهائی که در دین نهاده از بین ببرد و باصحاب پیغمبر اکرم این همه ظلم و ستم روا ندارد، و مردم درستکار را به حکمفرمائی شهرها بفرستد)</span> پس امام علیه السّلام نزد عثمان رفته فرمود</span>

<span class="Revayat">إِنَّ اَلنَّاسَ وَرَائِی وَ قَدِ اِستَسفَرُونِی بَینَکَ وَ بَینَهُم وَ وَ اَللَّهِ مَا أَدرِی مَا أَقُولُ لَکَ مَا أَعرِفُ شَیئاً تَجهَلُهُ وَ لاَ أَدُلُّکَ عَلَی أَمرٍ لاَ تَعرِفُهُ</span>

<span class="Translate">(1) مردم در پشت سر من می‌باشند و مرا بین تو و خودشان سفیر و واسطه قرار داده‌اند <span class="description">(از من درخواست نموده‌اند که پیغام ایشان را رسانیده فساد را از بین ببرم)</span> و سوگند بخدا بتو نمی‌دانم چه بگویم‌؟! <span class="description">(بچه زبانی سخن بگویم که در تو اثر بخشد)</span> چیزی <span class="description">(از بدعتها و کردار زشتت)</span> نمی‌دانم که تو خود آنرا ندانی و ترا بکاری <span class="description">(حرمت آنچه بجا می‌آوری)</span> راهنما نیستم که آنرا نشناسی <span class="description">(بلکه رفتارت را میدانی حرام و بر خلاف دین است)</span></span>

<span class="Revayat">إِنَّکَ لَتَعلَمُ مَا نَعلَمُ مَا سَبَقنَاکَ إِلَی شَیءٍ فَنُخبِرَکَ عَنهُ وَ لاَ خَلَونَا بِشَیءٍ فَنُبَلِّغَکَهُ وَ قَد رَأَیتَ کَمَا رَأَینَا وَ سَمِعتَ کَمَا سَمِعنَا وَ صَحِبتَ رَسُولَ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله کَمَا صَحِبنَا</span>

<span class="Translate">(2) و میدانی آنچه ما می‌دانیم <span class="description">(زشتی کارهایی که مرتکب می‌شوی بر تو پوشیده نیست، چنانکه بر ما آشکار است)</span> در چیزی از تو پیشی نگرفتیم که ترا بآن آگاه سازیم، و در هیچ حکمی خلوت ننمودیم تا آنرا بتو برسانیم <span class="description">(ما و تو هر دو پیغمبر اکرم را درک کرده رفتارش را با مردم دیده و احکامش را شنیده‌ایم، پس لازم نیست ترا به روش آن حضرت تبلیغ نماییم)</span> و تو دیدی آنچه ما دیدیم، و شنیدی آنچه که ما شنیدیم و با رسول خدا - صلّی اللّه علیه و آله - آمیزش داشتی چنانکه ما آمیزش داشتیم</span>

<span class="Revayat">وَ مَا اِبنُ أَبِی قُحَافَةَ وَ لاَ اِبنُ اَلخَطَّابِ بِأَولَی بِعَمَلِ اَلحَقِّ مِنکَ وَ أَنتَ أَقرَبُ إِلَی رَسُولِ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله وَشِیجَةَ رَحِمٍ مِنهُمَا وَ قَد نِلتَ مِن صِهرِهِ مَا لَم یَنَالاَ</span>

<span class="Translate">و (3) پسر ابی قحافه و پسر خطّاب به درستکاری سزاوارتر از تو نبودند <span class="description">(با اینکه بر خلاف گفتار پیغمبر اکرم رفتار کرده به بهانه خلافت را غصب نمودند، مانند تو بدعتهائی در دین احداث نکرده با مسلمین اینگونه ظلم و ستم روا نداشتند)</span> در حالیکه تو از جهت خویشی به رسول خدا - صلّی اللّه علیه و آله - از آنها نزدیکتری <span class="description">(چون عثمان پسر عفّان ابن ابی العاص ابن امیّة ابن عبد شمس بن عبد مناف می‌باشد، و عبد مناف جدّ سوّم حضرت رسول: محمّد ابن عبد اللّه بن عبد المطّلب ابن هاشم ابن عبد مناف ابن قصّی ابن کلاّب ابن مرّة ابن کعب است، و امّا ابو بکر عبد اللّه پسر ابی قحافة عثمان ابن عامر ابن عمر ابن کعب ابن سعد ابن تیم ابن مرّة ابن کعب می‌باشد، و مرّة جدّ ششم پیغمبر اکرم است، و امّا عمر پسر خطّاب ابن نفیل ابن عبد العزّی ابن ریاح ابن عبد اللّه ابن قرط ابن زرّاح ابن عدیّ‌ ابن کعب بوده، و کعب جدّ هفتم رسول خدا است، پس خویشاوندی عثمان از ابو بکر و عمر به پیغمبر اکرم نزدیکتر است)</span> و به دامادی پیغمبر مرتبه‌ای یافته‌ای که ابو بکر و عمر نیافتند <span class="description">(عثمان رقیّه و امّ کلثوم را که بنا بر مشهور دختران پیغمبر بودند به همسری خود درآورد، در اوّل رقیّه را و بعد از چندگاه که آن مظلومه وفات نمود امّ کلثوم را بجای خواهر باو دادند، و از اینرو است که در پیش عامّه و سنّیها به ذی النّورین ملقّب گشته)</span></span>

<span class="Revayat">فَاللَّهَ اَللَّهَ فِی نَفسِکَ فَإِنَّکَ وَ اَللَّهِ مَا تُبَصَّرُ مِن عَمًی وَ لاَ تُعَلَّمُ مِن جَهلٍ وَ إِنَّ اَلطُّرُقَ لَوَاضِحَةٌ وَ إِنَّ أَعلاَمَ اَلدِّینِ لَقَائِمَةٌ</span>

<span class="Translate">(4) پس در بارۀ خود از خدا بترس، از خدا بترس زیرا سوگند بخدا تو از کوری بینا و از نادانی تعلیم داده نمی‌شوی <span class="description">(براه حقّ گمراه نبوده‌ای تا ترا راهنمائی نمایم، و به رفتار درست نادان نیستی تا ترا دانا گردانم، بلکه دانسته بر خلاف رفتار می‌نمایی)</span> و بتحقیق راهها <span class="description">(احکام خدا)</span> آشکار، و نشانه‌های دین <span class="description">(قرآن و اهل بیت)</span> برپا و برقرار است</span>

<span class="Revayat">فَاعلَم أَنَّ أَفضَلَ عِبَادِ اَللَّهِ عِندَ اَللَّهِ إِمَامٌ عَادِلٌ هُدِیَ وَ هَدَی فَأَقَامَ سُنَّةً مَعلُومَةً وَ أَمَاتَ بِدعَةً مَجهُولَةً وَ إِنَّ اَلسُّنَنَ لَنَیِّرَةٌ لَهَا أَعلاَمٌ وَ إِنَّ اَلبِدَعَ لَظَاهِرَةٌ لَهَا أَعلاَمٌ</span>

<span class="Translate">(5) پس <span class="description">(اگر ترا غفلت گرفته)</span> بدان برترین بندگان نزد خدا پیشوای عادل و درستکاری است که <span class="description">(براه حقّ‌)</span> هدایت شده، و <span class="description">(دیگران را)</span> راهنما باشد و سنّت و طریقۀ دانسته شدۀ <span class="description">(از پیغمبر اکرم)</span> را برپا دارد <span class="description">(طبق آن رفتار نماید)</span> و بدعت باطل و نادرست را بمیراند <span class="description">(از بین برده مردم را به نادرستی آن آگاه سازد)</span> و بتحقیق سنّتها روشن و هویدا است و برای آنها نشانه‌هایی است و <span class="description">(همچنین)</span> بدعتها آشکار است و آنها <span class="description">(نیز)</span> نشانه‌هایی دارد</span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّ شَرَّ اَلنَّاسِ عِندَ اَللَّهِ إِمَامٌ جَائِرٌ ضَلَّ وَ ضُلَّ بِهِ فَأَمَاتَ سُنَّةً مَأخُوذَةً وَ أَحیَا بِدعَةً مَترُوکَةً</span>

<span class="Translate">(6) و بدترین مردم نزد خدا پیشوای ستمکاری است که گمراه باشد و دیگران هم بوسیلۀ او گمراه شوند بمیراند سنّتی را که <span class="description">(از رسول خدا)</span> گرفته شده، و زنده گرداند بدعتی که از بین رفته <span class="description">(از حقّ دست برداشته بترویج باطل بکوشد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنِّی سَمِعتُ رَسُولَ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله یَقُولُ یُؤتَی یَومَ اَلقِیَامَةِ بِالإِمَامِ اَلجَائِرِ وَ لَیسَ مَعَهُ نَصِیرٌ وَ لاَ عَاذِرٌ فَیُلقَی فِی نَارِ جَهَنَّمَ فَیَدُورُ فِیهَا کَمَا تَدُورُ اَلرَّحَی ثُمَّ یُرتَبَطُ فِی قَعرِهَا</span>

<span class="Translate">(7) و من از رسول خدا، صلّی اللّه علیه و آله، شنیدم که می‌فرمود: روز قیامت پیشوای ستمکار را می‌آورند که با او یاری کننده‌ای نیست <span class="description">(تا از آتش دوزخ رهائیش دهد)</span> و نه عذر خواهی <span class="description">(تا عذاب را از او برطرف نماید)</span> پس در آتش دوزخ انداخته میشود و در آن می‌گردد چنانکه آسیا گردش می‌نماید، بعد در گودی و ته دوزخ حبس و باز داشته میشود</span>

<span class="Revayat">وَ إِنِّی أَنشُدُکَ اَللَّهَ أَن تَکُونَ إِمَامَ هَذِهِ اَلأُمَّةِ اَلمَقتُولَ فَإِنَّهُ کَانَ یُقَالُ یُقتَلُ فِی هَذِهِ اَلأُمَّةِ إِمَامٌ یَفتَحُ عَلَیهَا اَلقَتلَ وَ اَلقِتَالَ إِلَی یَومِ اَلقِیَامَةِ وَ یَلبِسُ أُمُورَهَا عَلَیهَا وَ یَبُثُّ اَلفِتَنَ فِیهَا فَلاَ یُبصِرُونَ اَلحَقَّ مِنَ اَلبَاطِلِ یَمُوجُونَ فِیهَا مَوجاً وَ یَمرُجُونَ فِیهَا مَرجاً</span>

<span class="Translate">(8) و ترا بخدا درخواست نموده سوگند می‌دهم که مبادا پیشوای این امّت باشی که کشته شوی زیرا پیش از این گفته می‌شد <span class="description">(پیغمبر اکرم فرمود)</span>: که در این امّت پیشوایی کشته میشود که <span class="description">(بر اثر کشته شدنش راه)</span> خونریزی و جنگیدن تا روز قیامت گشوده می‌گردد و کارها را برایشان مشتبه می‌نماید، و تباهکاریها را در آنان نشر می‌دهد و آنها حقّ را از باطل امتیاز نمی‌دهند در آن تباهکاریها آشوب بسیار کرده از حقّ دست برمیدارند، و بسختی مضطرب و نگران می‌گردند</span>

<span class="Revayat">فَلاَ تَکُونَنَّ لِمَروَانَ سَیِّقَةً یَسُوقُکَ حَیثُ شَاءَ بَعدَ جَلاَلِ اَلسِّنِّ وَ تَقَضِّی اَلعُمُرِ فَقَالَ لَهُ عُثمَانُ کَلِّمِ اَلنَّاسَ فِی أَن یُؤَجِّلُونِی حَتَّی أَخرُجَ إِلَیهِم مِن مَظَالِمِهِم</span>

<span class="Translate">(9) پس بعد از سالیان دراز <span class="description">(که متجاوز از هشتاد سال است)</span> و بسر رسیدن عمر برای مروان <span class="description">(ابن حکم که نویسنده و کار گردان تو است)</span> مانند شتری که دشمن آنرا غارت کرده و به تندی میراند، مباش تا بهرجا که خواهند ترا براند عثمان به آن حضرت گفت: با مردم گفتگو کن تا مرا مهلت دهند که ستمهایی که بر آنان وارد شده برطرف نمایم</span>

<span class="Revayat">فَقَالَ علیه‌السلام مَا کَانَ بِالمَدِینَةِ فَلاَ أَجَلَ فِیهِ وَ مَا غَابَ فَأَجَلُهُ وُصُولُ أَمرِکَ إِلَیهِ</span>

<span class="Translate">پس امام علیه السّلام فرمود: (10) آنچه در مدینه است مهلتی در آن لازم نیست، و آنچه در آن نمی‌باشد مهلت آن تا رسیدن فرمان تو است بآن <span class="description">(برای کسیکه در مدینه حاضر است شروع به اصلاح نما مهلت نمی‌خواهد، و برای آنکه حاضر نیست تا رسیدن فرمان تو عذری نمی‌باشد. گفته‌اند عثمان بر اثر فریب خوردن از مروان به ستمگری بر مسلمانان دلیر گردیده گوش به فرمایشهای امیر المؤمنین نداد تا جائیکه اهل مصر و دیگران او را در خانه‌اش محاصره نموده بسختی کشتند )</span></span>


==خطبه 164- عجائب آفرینش طاووس==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام یذکر فیها عجیب خلقة الطاوس</span>

<span class="Translate">164 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است که در آن شگفتی آفرینش طاووس را یاد می‌فرماید</span>

<span class="Revayat">اِبتَدَعَهُم خَلقاً عَجِیباً مِن حَیَوَانٍ وَ مَوَاتٍ وَ سَاکِنٍ وَ ذِی حَرَکَاتٍ فَأَقَامَ مِن شَوَاهِدِ اَلبَیِّنَاتِ عَلَی لَطِیفِ صَنعَتِهِ وَ عَظِیمِ قُدرَتِهِ مَا اِنقَادَت لَهُ اَلعُقُولُ مُعتَرِفَةً بِهِ وَ مَسَلِّمَةً لَهُ وَ نَعَقَت فِی أَسمَاعِنَا دَلاَئِلُهُ عَلَی وَحدَانِیَّتِهِ</span>

<span class="Translate">(1) خداوند موجودات عجیب و شگفت را آفرید بعضی جاندار <span class="description">(مانند انسان و حیوانات)</span> و بعضی بی‌جان <span class="description">(مانند جمادات)</span> و بعضی ساکن و آرام <span class="description">(مانند کوهها)</span> و بعضی دارای حرکات <span class="description">(مانند ستارگان)</span> و از دلیلهای آشکار که گواهی می‌دهند بر زیبایی آفرینش او و بر بزرگی توانائیش، برپا داشت چیزی را که عقلها در برابر آن فرمان برده باور داشتند، در حالیکه به هستی او معترف بوده و تسلیم امر و فرمان او هستند و به یگانگی او دلیلهای آنچه که خردها باور داشته‌اند در گوشهای ما فریاد می‌زند</span>

<span class="Revayat">وَ مَا ذَرَأَ مِن مُختَلِفِ صُوَرِ اَلأَطیَارِ اَلَّتِی أَسکَنَهَا أَخَادِیدَ اَلأَرضِ وَ خُرُوقَ فِجَاجِهَا وَ رَوَاسِیَ أَعلاَمِهَا مِن ذَاتِ أَجنِحَةٍ مُختَلِفَةٍ وَ هَیئَاتٍ مُتَبَایِنَةٍ مُصَرَّفَةٍ فِی زِمَامِ اَلتَّسخِیرِ وَ مُرَفرَفَةٍ بِأَجنِحَتِهَا فِی مَخَارِقِ اَلجَوِّ اَلمُنفَسِحِ وَ اَلفَضَاءِ اَلمُنفَرِجِ</span>

<span class="Translate">(2) و برپا داشت چیزی را که آفرید از صورتهای گوناگون مرغانی که آنها را در شکافهای زمین و درّه‌های گشاده <span class="description">(که میان دو کوه واقع است)</span> و بر سر کوهها جای داد و آنها دارای بالهای جور جور و شکلهای گوناگون هستند در حالیکه مهار فرمانبرداری بر گردن آنها افکنده شده، و در شکافهای هوای گشاده و فضای وسیع پر و بال می‌زنند <span class="description">(در قرآن کریم س 16 ی 79 می‌فرماید: «أَ لَم یَرَوا إِلَی اَلطَّیرِ مُسَخَّرٰاتٍ فِی جَوِّ اَلسَّمٰاءِ مٰا یُمسِکُهُنَّ إِلاَّ اَللّٰهُ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَومٍ یُؤمِنُونَ‌» یعنی آیا پرندگان رام شده را در هوای آسمان ندیدند؟ آنها را در هوا نگاه نمی‌دارد جز خدا، بتحقیق در این پروازشان «برای اثبات قدرت و توانائی حقّ تعالی» نشانهایی است برای گروهی که - بخدا و رسول - ایمان می‌آورند)</span></span>

<span class="Revayat">کَوَّنَهَا بَعدَ إِذ لَم تَکُن فِی عَجَائِبِ صُوَرٍ ظَاهِرَةٍ وَ رَکَّبَهَا فِی حِقَاقِ مَفَاصِلَ مُحتَجِبَةٍ وَ مَنَعَ بَعضَهَا بِعَبَالَةِ خَلقِهِ أَن یَسمُوَ فِی اَلهَوَاءِ خُفُوفاً وَ جَعَلَهُ یَدِفُّ دَفِیفاً</span>

<span class="Translate">(3) پدید آورد آنها را با این صورتهای آشکار شگفت‌آور در صورتیکه پیشتر نبودند <span class="description">(آنها را بی‌سابقه بیافرید)</span> و آنها را با استخوانهای محکم و مفصلها که <span class="description">(در گوشت و پوست)</span> پنهان شده‌اند ترکیب فرموده بهم پیوست و بعضی از آنها را بجهت سنگینی جثّه <span class="description">(مانند شتر مرغ و لکلک)</span> برای تندروی و آسانی در پریدن منع نمود از اینکه در هوای بلند پرواز کند و آنرا طوری آفرید که نزدیک زمین می‌پرد</span>

<span class="Revayat">وَ نَسَقَهَا عَلَی اِختِلاَفِهَا فِی اَلأَصَابِیغِ بِلَطِیفِ قُدرَتِهِ وَ دَقِیقِ صَنعَتِهِ فَمِنهَا مَغمُوسٌ فِی قَالِبِ لَونٍ لاَ یَشُوبُهُ غَیرُ لَونِ مَا غُمِسَ فِیهِ وَ مِنهَا مَغمُوسٌ فِی لَونِ صِبغٍ قَد طُوِّقَ بِخِلاَفِ مَا صُبِغَ بِهِ</span>

<span class="Translate">(4) و مرغان گوناگون را بسبب توانائی و آفرینش خود که از روی حکمت و مصلحت است در رنگهایی ترتیب داد <span class="description">(هر یک را با رنگ خاصّی آفرید)</span> پس بعضی از آنها در قالب رنگی فرو برده شده که رنگ دیگری با آن مخلوط نمی‌شود <span class="description">(دارای یک رنگند سفید یا سیاه یا سرخ یا رنگ دیگر که گویا رنگ مانند قالب آنرا فرا گرفته است)</span> و بعضی از آنها در رنگی فرو برده و طوقی بایشان قرار داده شده که رنگ آن بخلاف رنگ سائر اندامشان است <span class="description">(بعضی از آنها دارای دو رنگ یا زیادترند مانند بلبل. خلاصه خداوند از روی حکمت و مصلحت آنها را بهر شکل و رنگ آفریده است که همه دلیل بر بزرگی و قدرت و توانائی او است )</span></span>

<span class="Revayat">وَ مِن أَعجَبِهَا خَلقاً اَلطَّاوُسُ اَلَّذِی أَقَامَهُ فِی أَحکَمِ تَعدِیلٍ وَ نَضَّدَ أَلوَانَهُ فِی أَحسَنِ تَنضِیدٍ بِجَنَاحٍ أَشرَجَ قَصَبَهُ وَ ذَنَبٍ أَطَالَ مَسحَبَهُ</span>

<span class="Translate">(5) و از شگفترین مرغها در آفرینش طاووس است که خداوند آنرا در استوارترین میزان آفریده، و رنگهایش را در نیکوترین ترتیب منظّم گردانیده با بالی که بیخ آنرا <span class="description">(به پیه و استخوان و رگ)</span> بهم پیوسته است، و با دمی که کشش آنرا دراز قرار داده است</span>

<span class="Revayat">إِذَا دَرَجَ إِلَی اَلأُنثَی نَشَرَهُ مِن طَیِّهِ وَ سَمَا بِهِ مُظِلاًّ عَلَی رَأسِهِ کَأَنَّهُ قِلعُ دَارِیٍّ عَنَجَهُ نُوتِیُّهُ یَختَالُ بِأَلوَانِهِ وَ یَمِیسُ بِزَیَفَانِهِ یُفضِی کَإِفضَاءِ اَلدِّیَکَةِ وَ یَؤُرُّ بِمُلاَقَحَةٍ أَرَّ اَلفُحُولِ اَلمُغتَلِمَةِ لِلضِّرَابِ</span>

<span class="Translate">(6) هرگاه <span class="description">(ارادۀ جماع کند، و)</span> بسوی طاووس ماده برود دمش را از پیچیدگی باز میکند و آنرا بلند می‌نماید بر سرش سایه می‌افکند، گویا آن دم <span class="description">(هنگام بهم آمدن و پهن شدن)</span> مانند بادبان <span class="description">(کشتی)</span> داریّ‌ است که کشتیبان آنرا از جانبی به جانبی می‌گرداند <span class="description">(بادبان کشتی داریّ منسوب بدارین است و آن جزیره‌ای بوده از سواحل قطیف از شهرهای بحرین که در گذشته بندر و لنگرگاه کشتیها بوده)</span> به رنگهایش تکبّر نموده بخود می‌نازد، و بحرکات و نازشهای دمش می‌خرامد جماع میکند مانند جماع خروسها، و برای آبستن نمودن با مادۀ خود نزدیکی میکند مانند نزدیکی نرهای پرشهوت!</span>

<span class="Revayat">أُحِیلُکَ مِن ذَلِکَ عَلَی مُعَایَنَةٍ لاَ کَمَن یُحِیلُ عَلَی ضَعِیفِ إِسنَادِهِ وَ لَو کَانَ کَزَعمِ مَن یَزعَمُ أَنَّهُ یُلقِحُ بِدَمعَةٍ تَسفَحُهَا مَدَامِعُهُ فَتَقِفُ فِی ضَفَّتَی جُفُونِهِ وَ أَنَّ أُنثَاهُ تَطعَمُ ذَلِکَ ثُمَّ تَبِیضُ لاَ مِن لَقَاحِ فَحلٍ سِوَی اَلدَّمعِ اَلمُنبَجِسِ لَمَا کَانَ ذَلِکَ بِأَعجَبَ مِن مُطَاعَمَةِ اَلغُرَابِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(در اینجا امام علیه السّلام در ابطال گفتار کسیکه گمان میکند نزدیکی طاووس اینگونه نیست می‌فرماید:)</span> (7) در آنچه راجع بجماع طاووس بیان کردم ترا به مشاهده و دیدن حواله می‌دهم نه مانند کسیکه <span class="description">(گفتارش را)</span> حواله می‌دهد برسند ضعیف و نادرست که اعتماد بر آن ندارد <span class="description">(زیرا او می‌گوید: می‌گویند، و من می‌گویم برو ببین)</span> و اگر آن طور باشد که گمان میکنند باینکه طاووس نر ماده‌اش را آبستن میکند بوسیلۀ اشکی که از چشمهایش ریخته در اطراف پلکهایش جمع شده و مادۀ آن آنرا به منقار برمیدارد و می‌چشد آنگاه تخم می‌نهد، و جماع طاووس نر از غیر اشک بیرون آمدۀ از چشم نیست هر آینه این گمان <span class="description">(نادرست)</span> از مطاعمۀ کلاغ <span class="description">(منقار در منقار نهادن یکدیگر)</span> شگفتر نمی‌باشد <span class="description">(چون جماع کلاغ دیده نشده «بر سبیل مثال می‌گویند: هذا أخفی من سفاد الغراب یعنی این امر از جماع زاغ پنهان‌تر است» گمان دارند که جماع آن آبی است که در سنگدان غراب نر می‌باشد و ماده آنرا به منقار برداشته بوسیلۀ آن تخم می‌نهد و جوجه می‌آورد، منظور امام علیه السّلام اینست که مردم چون جماع کردن کلاغ را ندیده‌اند این نوع سخنان را می‌گویند، و اگر در بارۀ طاووس هم آنچه از ایشان نقل شده بگویند جای شگفتی نیست، زیرا از روی نادانی و اعتماد بر گفتار نادرست آنچه بدون برهان شنیده‌اند می‌باشد)</span></span>

<span class="Revayat">تَخَالُ قَصَبَهُ مَدَارِیَ مِن فِضَّةٍ وَ مَا أُنبِتَ عَلَیهَا مِن عَجِیبِ دَارَاتِهِ وَ شُمُوسِهِ خَالِصَ اَلعِقیَانِ وَ فِلَذَ اَلزَّبَرجَدِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(باز در وصف طاووس می‌فرماید:)</span> (8) تصوّر میکنی استخوان پرهای آن <span class="description">(از بسیاری سفیدی و شفّافی)</span> میلهایی است از نقره، و تصوّر میکنی آنچه بر آن بالها روییده شده از قبیل دائره‌های شگفت‌آور و گردن بندها <span class="description">(به زردی و جلاء داشتن مانند)</span> طلای خالص است، و <span class="description">(به سبزی چون)</span> تکه‌های زبرجد می‌باشد</span>

<span class="Revayat">فَإِن شَبَّهتَهُ بِمَا أَنبَتَتِ اَلأَرضُ قُلتَ جَنِیٌّ جُنِیَ مِن زَهرَةِ کُلِّ رَبِیعٍ وَ إِن ضَاهَیتَهُ بِالمَلاَبِسِ فَهُوَ کَمَوشِیِّ اَلحُلَلِ أَو کَمُونِقِ عَصبِ اَلیَمَنِ وَ إِن شَاکَلتَهُ بِالحُلِیِّ فَهُوَ کَفُصُوصِ ذَاتِ أَلوَانٍ قَد نُطِّقَت بِاللُّجَینِ اَلمُکَلَّلِ</span>

<span class="Translate">(9) پس اگر بالش را تشبیه کنی به گلها و شکوفه‌هایی که زمین می‌رویاند خواهی گفت: دستۀ گلی است که از شکوفۀ هر بهاری چیده شده است و اگر آنرا به پوشیدنیها مانند سازی <span class="description">(خواهی گفت:)</span> مانند حلّه‌هایی است که نقش و نگار در آن بکار برده‌اند، یا مانند جامه‌های خوش رنگ و زیبای بافت یمن و اگر آنرا به زیورها تشبیه گردانی <span class="description">(خواهی گفت:)</span> مانند نگین‌های رنگ به رنگ است که در میان نقرۀ مزیّن بجواهر نصب شده است</span>

<span class="Revayat">یَمشِی مَشیَ اَلمَرِحِ اَلمُختَالِ وَ یَتَصَفَّحُ ذَنَبَهُ وَ جَنَاحَیهِ فَیُقَهقِهُ ضَاحِکاً لِجَمَالِ سِربَالِهِ وَ أَصَابِیغِ وِشَاحِهِ فَإِذَا رَمَی بِبَصَرِهِ إِلَی قَوَائِمِهِ زَقَا مُعوِلاً بِصَوتٍ یَکَادُ یُبِینُ عَنِ اِستِغَاثَتِهِ وَ یَشهَدُ بِصَادِقِ تَوَجُّعِهِ لِأَنَّ قَوَائِمَهُ حُمشٌ کَقَوَائِمِ اَلدِّیَکَةِ اَلخِلاَسِیَّةِ وَ قَد نَجَمَت مِن ظُنبُوبِ سَاقِهِ صِیصِیَةٌ خَفِیَّةٌ</span>

<span class="Translate">(10) راه می‌رود مانند خرامیدن دلشاد پر ناز، و با تأمّل و دقّت بدم و بالش می‌نگرد و از زیبایی پیراهن و رنگهای <span class="description">(گوناگون)</span> جامه‌اش قهقه می‌خندد و هنگامیکه به پاهایش چشم اندازد بانگ زده به آواز بلند گریه کرده نزدیک به آن که آشکارا فریاد رسی بطلبد، و براستی اندوه خویش <span class="description">(از زشتی پاهایش)</span> گواهی دهد زیرا پاهایش باریک <span class="description">(و زشت)</span> است مانند پاهای خروس خلاسی <span class="description">(که نه سفید است نه سیاه، بلکه خاکی رنگ می‌باشد)</span> و از سمت استخوان ساق آن خاری پنهان بر آمده است <span class="description">(مانند خار پای خروس که چندان آشکار نیست)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَهُ فِی مَوضِعِ اَلعُرفِ قُنزُعَةٌ خَضرَاءٌ مُوَشَّاةٌ وَ مَخرَجُ عُنُقِهِ کَالإِبرِیقِ وَ مَغرِزُهَا إِلَی حَیثُ بَطنِهِ کَصِبغِ اَلوَسمَةِ اَلیَمَانِیَّةِ أَو کَحَرِیرَةٍ مُلبَسَةٍ مِرآةً ذَاتَ صِقَالٍ</span>

<span class="Translate">(11) و در پشت گردن جای یالش کاکل سبزی است نقّاشی شده و جای برآمدگی گردنش مانند گردن ابریق <span class="description">(کشیده و بلند)</span> است، و جای فرو رفتن آن تا زیر شکمش مانند رنگ و سمۀ یمنّی است <span class="description">(که بسیار سبز می‌باشد، و وسمه برگ گیاهی است که بآن خضاب میکنند)</span> یا مانند حریر و دیبایی است پوشیده شده چون به آینۀ صیقلی گشته</span>

<span class="Revayat">وَ کَأَنَّهُ مُتَلَفِّعٌ بِمَعجَرٍ أَسحَمَ إِلاَّ أَنَّهُ یُخَیَّلُ لِکَثرَةِ مَائِهِ وَ شِدَّةِ بَرِیقِهِ أَنَّ اَلخُضرَةَ اَلنَّاضِرَةَ مُمتَزِجَةٌ بِهِ</span>

<span class="Translate">(12) و مانند آنست که طاووس خود را به چادر سیاهی پیچیده ولی از بسیاری شادابی و برّاقی گمان میشود که رنگ بسیار سبز نیکوئی بآن آمیخته شده است <span class="description">(از بسیاری شفّاف و روشن بودن سیاهی آن به سبزی نمایان است، و در نظر هر دم به رنگی جلوه‌گر است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَعَ فَتقِ سَمعِهِ خَطٌّ کَمُستَدَقِّ اَلقَلَمِ فِی لَونِ اَلأُقحُوَانِ أَبیَضُ یَقَقٌ فَهُوَ بِبَیَاضِهِ فِی سَوَادِ مَا هُنَالِکَ یَأتَلِقُ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(چنانکه می‌فرماید:)</span> (13) و بشکاف گوش آن خطّی است <span class="description">(باریک)</span> مانند باریکی سر قلم، و در رنگ <span class="description">(مانند رنگ)</span> گل بابونه است که بسیار سفید می‌باشد و آن چون خطّ سفیدی است که در میان سیاهی می‌درخشد</span>

<span class="Revayat">وَ قَلَّ صِبغٌ إِلاَّ وَ قَد أَخَذَ مِنهُ بِقِسطٍ وَ عَلاَهُ بِکَثرَةِ صِقَالِهِ وَ بَرِیقِهِ وَ بَصِیصِ دِیبَاجِهِ وَ رَونَقِهِ فَهُوَ کَالأَزَاهِیرِ اَلمَبثُوثَةِ لَم تُرَبِّهَا أَمطَارُ رَبِیعٍ وَ لاَ شُمُوسُ قَیظٍ</span>

<span class="Translate">(14) و کمتر رنگی است که طاووس از آن بهره‌ای نبرده باشد و بجهت بسیاری صیقلی و برّاقی و درخشیدن و نیکوئیش آن رنگ را بهتر جلوه داده است پس <span class="description">(در رنگ آمیزی)</span> مانند شکوفه‌هایی است پراکنده که بارانهای بهار و آفتابهای بسیار گرم آنرا تربیت نکرده <span class="description">(بلکه خداوند سبحان از روی حکمت سر تا پای آنرا از ابتداء خلقت به رنگهای گوناگون شگفت‌آور آفریده)</span></span>

<span class="Revayat">وَ قَد یَتَحَسَّرُ مِن رِیشِهِ وَ یَعرَی مِن لِبَاسِهِ فَیَسقُطُ تَترَی وَ یَنبُتُ تِبَاعاً فَیَنحَتُّ مِن قَصَبِهِ اِنحِتَاتَ أَورَاقِ اَلأَغصَانِ ثُمَّ یَتَلاَحَقُ نَامِیاً حَتَّی یَعُودَ کَهَیئَتِهِ قَبلَ سُقُوطِهِ لاَ یُخَالِفُ سَالِفَ أَلوَانِهِ وَ لاَ یَقَعُ لَونٌ فِی غَیرِ مَکَانِهِ</span>

<span class="Translate">(15) و گاهی از پر خود بیرون آمده جامه از تن کنده برهنه می‌گردد، پس پی در پی پرش ریخته و باز از پی هم می‌روید، و می‌ریزد پرهایش مانند ریختن برگها از شاخه‌ها پس پشت سر هم می‌روید تا بصورت پیش از ریختن باز می‌گردد <span class="description">(بطوریکه)</span> رنگی از آن بر خلاف رنگهای پیش نمی‌باشد، و رنگی در غیر جای خود واقع نمی‌گردد <span class="description">(هر پری که می‌افتد بجای آن پری بهمان شکل و رنگ می‌روید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِذَا تَصَفَّحتَ شَعرَةً مِن شَعَرَاتِ قَصَبِهِ أَرَتکَ حُمرَةً وَردِیَّةً وَ تَارَةً خُضرَةً زَبَرجَدِیَّةً وَ أَحیَاناً صُفرَةً عَسجَدِیَّةً</span>

<span class="Translate">(16) و هرگاه بدقّت و تأمّل در مویی از موهای پرهای آن بنگری <span class="description">(از رنگ آمیزیها)</span> بتو می‌نمایاند <span class="description">(یک بار)</span> سرخ گل رنگ، و بار دیگر سبز زبرجد رنگ، و گاهی زرد و طلایی رنگ</span>

<span class="Revayat">فَکَیفَ تَصِلُ إِلَی صِفَةِ هَذَا عَمَائِقُ اَلفِطَنِ أَو تَبلُغُهُ قَرَائِحُ اَلعُقُولِ أَو تَستَنظِمُ وَصفَهُ أَقوَالُ اَلوَاصِفِینَ وَ أَقَلُّ أَجزَائِهِ قَد أَعجَزَ اَلأَوهَامَ أَن تُدرِکَهُ وَ اَلأَلسِنَةَ أَن تَصِفَهُ</span>

<span class="Translate">(17) پس چگونه زیرکیهای ژرف و عمیق چگونگی آفرینش این حیوان را در می‌یابد، یا چگونه اندیشۀ عقلها آنرا درک می‌نماید، یا سخنان وصف کنندگان چگونگی آنرا بنظم می‌آورد و حال آنکه کوچکترین اجزاء آن حیوان <span class="description">(که مویی بیش نیست)</span> وهمها را از درک کردن و زبانها را از وصفش عاجز و ناتوان گردانیده است‌؟!</span>

<span class="Revayat">فَسُبحَانَ اَلَّذِی بَهَرَ اَلعُقُولَ عَن وَصفِ خَلقٍ جَلاَّهُ لِلعُیُونِ فَأَدرَکَتهُ مَحدُوداً مُکَوَّناً وَ مُؤَلَّفاً مُلَوَّناً وَ أَعجَزَ اَلأَلسُنَ عَن تَلخِیصِ صِفَتِهِ وَ قَعَدَ بِهَا عَن تَأدِیَةِ نَعتِهِ</span>

<span class="Translate">(18) پس منزّه است خداوندی که خردها را مغلوب گردانیده از وصف آفریده شده ای که در پیش دیده‌ها جلوه‌گر است در صورتیکه آنرا محدود و پدید آمده و ترکیب شده و رنگ‌آمیزی گردیده درک کرده‌اند و زبانها را از بیان حقیقت چگونگی آن ناتوان گردانیده و آنها را از شرح صفت آن عاجز نموده</span>

<span class="Revayat">وَ سُبحَانَ مَن أَدمَجَ قَوَائِمَ اَلذَّرَّةِ وَ اَلهَمَجَةِ إِلَی مَا فَوقَهُمَا مِن خَلقِ اَلحِیتَانِ وَ اَلفِیَلَةِ</span>

<span class="Translate">(19) و منزّه است خداوندی که استوار قرار داده پاهای موران خرد و پشه‌های کوچک و بزرگتر از آنها را از قبیل آفرینش ماهیها و پیلها</span>

<span class="Revayat">وَ وَأَی عَلَی نَفسِهِ أَلاَّ یَضطَرِبَ شَبَحٌ مِمَّا أَولَجَ فِیهِ اَلرُّوحَ إِلاَّ وَ جَعَلَ اَلحِمَامَ مَوعِدَهُ وَ اَلفَنَاءَ غَایَتَهُ</span>

<span class="Translate">(20) و بر خود واجب و لازم فرموده که هیچ پیکری را که روح و جان در آن دمیده نجنبد مگر آنکه مرگ را وعده‌گاه و نیستی را پایان کارش قرار داده است</span>

<span class="Revayat">منها فی صفة الجنة فَلَو رَمَیتَ بِبَصَرِ قَلبِکَ نَحوَ مَا یُوصَفُ لَکَ مِنهَا لَعَزَفَت نَفسُکَ عَن بَدَائِعِ مَا أُخرِجَ إِلَی اَلدُّنیَا مِن شَهَوَاتِهَا وَ لَذَّاتِهَا وَ زَخَارِفِ مَنَاظِرِهَا</span>

<span class="Translate">قسمتی از این خطبه است در چگونگی بهشت: (21) اگر به دیدۀ دل ببینی آنچه برای تو از بهشت وصف میشود <span class="description">(و در آن تأمّل و اندیشه نمائی)</span> هر آینه نفس تو دوری میکند از آنچه در این دنیا است از خواهشها و خوشیها و آرایشهای آن که در نظر جلوه‌گر است</span>

<span class="Revayat">وَ لَذَهَلَت بِالفِکرِ فِی اِصطِفَاقِ أَشجَارٍ غُیِّبَت عُرُوقُهَا فِی کُثبَانِ اَلمِسکِ عَلَی سَوَاحِلِ أَنهَارِهَا وَ فِی تَعلِیقِ کَبَائِسِ اَللُّؤلُؤِ اَلرَّطبِ فِی عَسَالِیجِهَا وَ أَفنَانِهَا وَ طُلُوعِ تِلکَ اَلثِّمَارِ مُختَلِفَةً فِی غُلُفِ أَکمَامِهَا</span>

<span class="Translate">(22) و با تأمّل و اندیشه سرگردان ماند در صدای بهم خوردن برگهای درختهایی که بر کنار جویهای بهشت ریشه‌های آنها در تلّه‌های مشک پنهان گشته است و در آویزان بودن خوشه‌های مروارید تر و تازه در شاخه‌های نازک <span class="description">(ترکه‌ها)</span> و کلفت و در نمایان شدن آن میوه‌های رنگارنگ در پوست شکوفه‌های آن درختها</span>

<span class="Revayat">تُجنَی مِن غَیرِ تَکَلُّفٍ فَتَأتِی عَلَی مُنیَةِ مُجتَنِیهَا وَ یُطَافُ عَلَی نُزَّالِهَا فِی أَفنِیَةِ قُصُورِهَا بِالأَعسَالِ اَلمُصَفَّقَةِ وَ اَلخُمُورِ اَلمُرَوَّقَةِ</span>

<span class="Translate">که بی‌رنج <span class="description">(و بدون رفتن بالای درخت یا افکندن بوسیلۀ سنگ و چوب)</span> چیده میشود، و طبق آرزوی چیننده در دسترس قرار می‌گیرد <span class="description">(آنچه آرزو کند نزدیک میشود تا بی‌زحمت بچیند)</span> (23) و برای اهل بهشت در جلو قصرهای آن عسلهای پاک و پاکیزه و شربتهای تصفیه شده گردش داده میشود <span class="description">(تا هر که بخواهد بیاشامد، چنانکه در قرآن کریم و پاکیزه و شربتهای تصفیه شده گردش داده میشود (تا هر که بخواهد بیاشامد، چنانکه در قرآن کریم س 37 ی 45 می‌فرماید: «یُطٰافُ عَلَیهِم بِکَأسٍ مِن مَعِینٍ‌» (46) «بَیضٰاءَ لَذَّةٍ لِلشّٰارِبِینَ‌» (47) «لاٰ فِیهٰا غَولٌ وَ لاٰ هُم عَنهٰا یُنزَفُونَ‌» یعنی برای ایشان جام شربت از نهر جاری که در نظر است گردش داده میشود در حالیکه مصفّا و سفید است، و برای نوشنده‌ها دارای لذّت و خوشی می‌باشد، آفت و دردی در آن نبوده و آنان از آشامیدن آن عقلشان زائل نمی‌گردد))</span></span>

<span class="Revayat">قَومٌ لَم تَزَلِ اَلکَرَامَةُ تَتَمَادَی بِهِم حَتَّی حَلُّوا دَارَ اَلقَرَارِ وَ أَمِنُوا نُقلَةَ اَلأَسفَارِ</span>

<span class="Translate">(24) اهل بهشت گروهی هستند <span class="description">(پیرو خدا و رسول)</span> که پیوسته عطاء و بخشش الهی شامل حالشان می‌باشد تا آنگاه که در سرای همیشگی <span class="description">(بهشت جاوید)</span> فرود آیند، و از انتقال و سفرها ایمن و آسوده گردند <span class="description">(آدمی هنگام مردم تا قیامت برپا نشده مانند کسی است که بسختی راه سفر گرفتار است، و چون از سختی مرگ و عالم برزخ و رستخیز رهائی یافت و بار در بهشت گشود از رنج راه می‌آساید)</span></span>

<span class="Revayat">فَلَو شَغَلتَ قَلبَکَ أَیُّهَا اَلمُستَمِعُ بِالوُصُولِ إِلَی مَا یَهجُمُ عَلَیکَ مِن تِلکَ اَلمَنَاظِرِ اَلمُونِقَةِ لَزَهَقَت نَفسُکَ شَوقاً إِلَیهَا وَ لَتَحَمَّلتَ مِن مَجلِسِی هَذَا إِلَی مُجَاوَرَةِ أَهلِ اَلقُبُورِ اِستِعجَالاً بِهَا</span>

<span class="Translate">(25) پس ای شنونده اگر دل خود را مشغول کنی <span class="description">(تأمّل و اندیشه نمائی)</span> بآنچه ناگاه بتو برسد از منظره‌های شگفت‌آور هر آینه بجهت شوق رسیدن بآنها جان از تنت بیرون رود و بجهت شتاب به رسیدن بآن منظره‌ها از همین مجلس من به همسایگی اهل گورستان خواهی رفت <span class="description">(و از دنیا و آنچه در آن است چشم پوشیده منتظر رسیدن مرگ می‌گردی)</span></span>

<span class="Revayat">جَعَلَنَا اَللَّهُ وَ إِیَّاکُم مِمَّن یَسعَی بِقَلبِهِ إِلَی مَنَازِلِ اَلأَبرَارِ بِرَحمَتِهِ تفسیر بعض ما فی هذه الخطبة من الغریب قوله علیه‌السلام یؤر بملاقحة الأر کنایة عن النکاح یقال أر الرجل المرأة یؤرها إذا نکحها و قوله علیه‌السلام کأنه قلع داری عنجه نوتیه القلع شراع السفینة و داری منسوب إلی دارین و هی بلدة علی البحر یجلب منها الطیب و عنجه أی عطفه یقال عنجت الناقة کنصرت أعنجها عنجا إذا عطفتها و النوتی الملاح و قوله علیه‌السلام ضفتی جفونه أراد جانبی جفونه و الضفتان الجانبان و قوله علیه‌السلام و فلذ الزبرجد الفلذ جمع فلذة و هی القطعة و الکبائس جمع الکباسة و هی العذق و العسالیج الغصون واحدها عسلوج</span>

<span class="Translate">(26) خداوند از روی فضل و مهربانیش ما و شما را در زمرۀ کسانی قرار دهد که از روی دل برای رفتن به منزلهای نیکوکاران <span class="description">(بهشت جاوید)</span> سعی و کوشش می‌نمایند <span class="description">(رضاء و خوشنودی خدا و رسول را بدست می‌آورند سیّد رضیّ فرماید:)</span> <span class="description">(معنی چند سخن شگفت‌آور این خطبه اینست:)</span> فرمایش آن حضرت علیه السّلام: یؤرّ بملاقحة، لفظ أرّ کنایۀ از نزدیکی است، عرب می‌گوید: أرّ الرّجل المرأة آنگاه که مرد زن را هم بستر خود قرار دهد و فرمایش آن حضرت علیه السّلام: کأنّه قلع داریّ عنجه نوتیّه، قلع بادبان کشتی است، و داریّ منسوب است به دارین و آن شهری است کنار دریا که از آنجا عطر آورده میشود و عنجه یعنی آنرا برگرداند، گفته میشود: عنجت النّاقة کنصرت أعنجها عنجا آنگاه که سر شتر را برگردانی، و نوتیّ بمعنی کشتیبان است و فرمایش آن حضرت علیه السّلام ضفّتی جفونه از این جمله دو طرف پلکهای چشم طاووس را اراده فرموده است و کلمۀ ضفّتان بمعنی هر دو جانب است، و فرمایش آن حضرت علیه السّلام: و فلذ الزّبرجد لفظ فلذ جمع فلذة است و آن بمعنی قطعه و تکیه می‌باشد و کبائس جمع کباسة که بمعنی عذق <span class="description">(خوشۀ خرما)</span> است، و عسالیج بمعنی شاخه‌ها و مفرد آن عسلوج می‌باشد</span>


==خطبه 165- تشویق به مهربانی و لزوم پیروی از امام==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">165 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در پند و اندرز به اصحابش)</span></span>

<span class="Revayat">لِیَتَأَسَّ صَغِیرُکُم بِکَبِیرِکُم وَ لیَرأَف کَبِیرُکُم بِصَغِیرِکُم</span>

<span class="Translate">(1) کوچک شما باید از بزرگتان پیروی کند، و بزرگ شما به کوچکتان مهربان باشد</span>

<span class="Revayat">وَ لاَ تَکُونُوا کَجُفَاةِ اَلجَاهِلِیَّةِ لاَ فِی اَلدِّینِ یَتَفَقَّهُونَ وَ لاَ عَنِ اَللَّهِ یَعقِلُونَ کَقَیضِ بَیضٍ فِی أَدَاحٍ یَکُونُ کَسرُهَا وِزراً وَ یَخرُجُ حِضَانُهَا شَرّاً منها اِفتَرَقُوا بَعدَ أُلفَتِهِم وَ تَشَتَّتُوا عَن أَصلِهِم فَمِنهُم آخِذٌ بِغُصنٍ أَینَمَا مَالَ مَالَ مَعَهُ عَلَی أَنَّ اَللَّهَ تَعَالَی سَیَجمَعُهُم لِشَرِّ یَومٍ لِبَنِی أُمَیَّةَ کَمَا تَجتَمِعُ قَزَعُ اَلخَرِیفِ</span>

<span class="Translate">(2) و مانند ستمکاران زمان جاهلیّت <span class="description">(پیش از مبعوث شدن پیغمبر اکرم)</span> نباشید که <span class="description">(آنان)</span> نه در دین و شریعت کنجکاوی می‌کردند، و نه از شناختن خدا عقل بکار می‌بردند <span class="description">(نادان و از احکام خداوند سبحان غافل بودند)</span> مانند پوست تخمی که در جای تخم نهادن مرغان پیدا گردد <span class="description">(و تصوّر شود که تخم پرنده است، اگر کسی آنرا بشکند)</span> شکستن آن گناه دارد، و <span class="description">(اگر سالم بگذارد)</span> بچۀ زیان رسان بیرون آرد <span class="description">(چون ممکن است تخم افعی و مار باشد، و مثل ستمکاران جاهلیّت مثل تخم افعی و مار است که در جای تخم نهادن شتر مرغ پیدا شود، زیرا مخالفت و درهم شکستن آنها با جنگ و خونریزی صورت می‌گرفت، و مدارای با آنان سبب گمراهی و تباهکاری می‌بود )</span> قسمتی‌از این خطبه است <span class="description">(در خبر دادن باجتماع مسلمانان بعد از پراکندگیشان از هم و از بین بردن بنی امیّه، و سرزنش به اصحابش)</span>. <span class="description">(مسلمانان)</span> 3 بعد از انس گرفتن با یکدیگر و اجتماع از هم جدا میشوند، و از <span class="description">(اطراف)</span> اصل <span class="description">(و پایۀ دین)</span> خود <span class="description">(امام بحقّ‌)</span> پراکنده می‌گردند پس بعضی از ایشان شاخه‌ای <span class="description">(امامی از ائمّۀ هدی علیهم السّلام)</span> را می‌گیرد، هر کجا که برود با او همراه است <span class="description">(به دستورش رفتار می‌نماید)</span> تا اینکه بزودی خداوند ایشان را برای بدترین روز بنی امیّه <span class="description">(انقراض دولتشان)</span> گرد آورد چنانکه قطعه‌های ابر در فصل پاییز بهم متّصل میشود</span>

<span class="Revayat">یُؤَلِّفُ اَللَّهُ بَینَهُم ثُمَّ یَجعَلُهُم رُکَاماً کَرُکَامِ اَلسَّحَابِ ثُمَّ یَفتَحُ اَللَّهُ لَهُم أَبوَاباً یَسِیلُونَ مِن مُستَثَارِهِم کَسَیلِ اَلجَنَّتَینِ حَیثُ لَم تَسلَم عَلَیهِ قَارَّةٌ وَ لَم تَثبُت عَلَیهِ أَکَمَةٌ وَ لَم یَرُدَّ سَنَنَهُ رَصُّ طَودٍ وَ لاَ حِدَابُ أَرضٍ</span>

<span class="Translate">(4) خداوند آنان را با هم مهربان ساخته و بهم پیوسته و بسیار می‌گرداند، مانند ابرهای روی هم قرار گرفته، پس از آن خداوند برای آنان درهایی می‌گشاید که از جای بر انگیختنشان سیل‌وار روانه میشوند <span class="description">(حرکت کرده و بکمک یکدیگر می‌شتابند)</span> مانند سیل دو باغ <span class="description">(اهل سبا که خداوند قصّۀ آنرا در قرآن کریم یاد فرموده، و آن سیل عظیمی بود که همۀ آنان را هلاک نمود)</span> هیچ پشته‌ای از آن سالم و هیچ زمین بلندی برقرار نماند و راه آنرا نه استواری کوه و نه بلندی زمینی نسبت <span class="description">(کسی نمی‌تواند آن جمع را شکست دهد)</span></span>

<span class="Revayat">یُذَعذِعُهُمُ اَللَّهُ فِی بُطُونِ أَودِیَتِهِ ثُمَّ یَسلُکُهُم یَنَابِیعَ فِی اَلأَرضِ یَأخُذُ بِهِم مِن قَومٍ حُقُوقَ قَومٍ وَ یُمَکِّنُ لِقَومٍ فِی دِیَارِ قَومٍ</span>

<span class="Translate">(5) خداوند ایشان را در میان درّه‌هایی که آفریده <span class="description">(و مجرای سیل هم از آن درّه‌ها است)</span> پراکنده می‌نماید و آنان را مانند چشمه‌ها در زمین روان می‌سازد <span class="description">(خلاصه جمعیّتشان را بسیار و قدرت و توانائی بآنها عطاء می‌فرماید)</span> بوسیلۀ آنها حقوق گروهی <span class="description">(ستمدیده‌ها)</span> را از گروهی <span class="description">(ستمگران)</span> می‌ستاند و گروهی <span class="description">(بنی عبّاس)</span> را در شهرهای گروهی <span class="description">(بنی امیّه)</span> می‌گمارد</span>

<span class="Revayat">وَ اَیمُ اَللَّهِ لَیَذُوبَنَّ مَا فِی أَیدِیهِم بَعدَ اَلعُلُوِّ وَ اَلتَّمکِینِ کَمَا تَذُوبُ اَلأَلیَةُ عَلَی اَلنَّارِ</span>

<span class="Translate">(6) و سوگند بخدا آنچه در تصرّف ایشانست بعد از پادشاهی و حکمرانی <span class="description">(آنها)</span> گداخته میشود و مانند دنبه که از آتش گداخته می‌گردد <span class="description">(عزّت و دولت و دارائی و همه چیز آنها از بین خواهد رفت)</span></span>

<span class="Revayat">أَیُّهَا اَلنَّاسُ لَو لَم تَتَخَاذَلُوا عَن نَصرِ اَلحَقِّ وَ لَم تَهِنُوا عَن تَوهِینِ اَلبَاطِلِ لَم یَطمَع فِیکُم مَن لَیسَ مِثلَکُم وَ لَم یَقوَ مَن قَوِیَ عَلَیکُم لَکِنَّکُم تِهتُم مَتَاهَ بَنِی إِسرَائِیلَ</span>

<span class="Translate">(7) ای مردم، اگر از یاری کردن حقّ <span class="description">(امام علیه السّلام)</span> یکدیگر را باز نمی‌داشتید <span class="description">(کمک می‌کردید)</span> و از پست گردانیدن باطل <span class="description">(معاویه)</span> سستی نمی‌نمودید کسیکه <span class="description">(در توانائی و درستکاری)</span> مانند شما نیست در <span class="description">(شهرهای)</span> شما طمع نمی‌کرد، و قوّت نمی‌گرفت کسیکه بر شما تسلّط یافته ولیکن شما <span class="description">(بر اثر نبردن فرمان امام و پیشوای خود)</span> سرگردان شدید <span class="description">(به ضلالت افتادید)</span> مانند شما نیست در <span class="description">(شهرهای)</span> شما طمع نمی‌کرد، و قوّت نمی‌گرفت کسیکه بر شما تسلّط یافته، و لیکن شما <span class="description">(بر اثر نبردن فرمان امام و پیشوای خود)</span> سرگردان شدید <span class="description">(به ضلالت افتادید)</span> مانند سرگردانی بنی اسرائیل! <span class="description">(که بر اثر نافرمانی موسی علیه السّلام چهل سال سرگردان ماندند، و در آن بیابان که خداوند قصّۀ آنرا در قرآن کریم بیان می‌فرماید راه بجائی نبردند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَعَمرِی لَیُضَعَّفَنَّ لَکُمُ اَلتِّیهُ مِن بَعدِی أَضعَافاً بِمَا خَلَّفتُمُ اَلحَقَّ وَرَاءَ ظُهُورِکُم وَ قَطَعتُمُ اَلأَدنَی وَ وَصَلتُمُ اَلأَبعَدَ</span>

<span class="Translate">(8) و بجان خودم سوگند یاد میکنم که بعد از من سرگردانی شما چندین برابر <span class="description">(سرگردانی بنی اسرائیل)</span> افزوده گردیده میشود <span class="description">(زیرا سرگردانی ایشان چهل سال بود و سرگردانی شما و فرزندانتان تا زمان ظهور امام منتظر عجّل اللّه تعالی له الفرج بطول خواهد انجامید)</span> بسبب اینکه حقّ را پشت سرتان نهاده و نزدیکتر را <span class="description">(به پیغمبر اکرم از خود)</span> جدا کردید، و با دورتر <span class="description">(به آن حضرت)</span> پیوند نمودید! <span class="description">(از امام علیه السّلام پیروی ننموده به دنبال خلفاء و معاویه رفتید که جز فساد و تباهکاری منظوری نداشتند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَمُوا أَنَّکُم إِنِ اِتَّبَعتُمُ اَلدَّاعِیَ لَکُم سَلَکَ بِکُم مِنهَاجَ اَلرَّسُولِ وَ کُفِیتُم مَئُونَةَ اَلاِعتِسَافِ وَ نَبَذتُمُ اَلثِّقلَ اَلفَادِحَ عَنِ اَلأَعنَاقِ</span>

<span class="Translate">(9) و بدانید اگر از راهنمای خود پیروی می‌گردید شما را براه پیغمبر خدا <span class="description">(که راه سیادت و سعادت همیشگی است)</span> می‌برد، و از رنج بیراهه رفتن آسوده می‌گشتند، و بار گران سخت را از گردنها دور می‌انداختید <span class="description">(گناهی مرتکب نمی‌شدید که در دنیا بیچاره و در آخرت بعذاب گرفتار باشید )</span></span>


==خطبه 166- سخنرانی در آغاز خلافت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام فی أول خلافته</span>

<span class="Translate">166 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است در آغاز خلافتش</span>

<span class="Revayat">إِنَّ اَللَّهَ تَعَالَی أَنزَلَ کِتَاباً هَادِیاً بَیَّنَ فِیهِ اَلخَیرَ وَ اَلشَّرَّ فَخُذُوا نَهجَ اَلخَیرِ تَهتَدُوا وَ اِصدِفُوا عَن سَمتِ اَلشَّرِّ تَقصِدُوا</span>

<span class="Translate">(1) خدای تعالی کتاب <span class="description">(قرآن کریم)</span> را فرستاد راهنما <span class="description">(ی بندگان)</span> در آن نیک و بد <span class="description">(اعتقاد و گفتار و کردار)</span> را بیان فرموده پس راه نیک را پیش گیرید تا <span class="description">(بخدا و رسول)</span> هدایت شده راه ببرید، و از جانب بدی دوری گیرید تا در میان راه راست <span class="description">(که شما را بحقّ و حقیقت می‌رساند)</span> راه بروید</span>

<span class="Revayat">اَلفَرَائِضَ اَلفَرَائِضَ أَدُّوهَا إِلَی اَللَّهِ تُؤَدِّکُم إِلَی اَلجَنَّةِ إِنَّ اَللَّهَ حَرَّمَ حَرَاماً غَیرَ مَجهُولٍ وَ أَحَلَّ حَلاَلاً غَیرَ مَدخُولٍ وَ فَضَّلَ حُرمَةَ اَلمُسلِمِ عَلَی اَلحُرَمِ کُلِّهَا وَ شَدَّ بِالإِخلاَصِ وَ اَلتَّوحِیدِ حُقُوقَ اَلمُسلِمِینَ فِی مَعَاقِدِهَا</span>

<span class="Translate">(2) واجبات را بجا آورید، <span class="description">(نماز و روزه و خمس و زکوة و حجّ و امر بمعروف و نهی از منکر و سائر عبادات را محافظت کرده بکار بندید. تکرار این جمله برای تأکید و اهمیّت موضوع است)</span> آنها را برای <span class="description">(نزدیک شدن به رحمت)</span> خدا بجا آورید <span class="description">(نه از روی رئاء و خودنمایی)</span> تا شما را ببهشت برساند خداوند <span class="description">(در قرآن و سنّت پیغمبر اکرم)</span> چیزی را که نامعلوم نیست <span class="description">(بلکه نزد همه آشکار است)</span> حرام گردانید <span class="description">(پس جاهل بآن معذور نمی‌باشد)</span> و آنچه را که عیب و نقصی در آن یافت نمی‌شود حلال فرمود و احترام مسلمان را <span class="description">(بجهت عظمت اسلام)</span> بر همۀ حرمتها فزونی داد، و بسبب اخلاص <span class="description">(در دین یعنی عبادت و بندگی بی رئاء)</span> و توحید <span class="description">(یگانه دانستن خداوند متعال)</span> حقوق مسلمانان را در مواضع خود بهم ربط داده است</span>

<span class="Revayat">فَالمُسلِمُ مَن سَلِمَ اَلمُسلِمُونَ مِن لِسَانِهِ وَ یَدِهِ إِلاَّ بِالحَقِّ وَ لاَ یَحِلُّ أَذَی اَلمُسلِمِ إِلاَّ بِمَا یَجِبُ</span>

<span class="Translate">پس (3) <span class="description">(بر شخص موحّد مخلص واجب است حقوق مسلمان را رعایت نماید، و گر نه با اخلاص و توحید و منافات دارد، لذا می‌فرماید:)</span> مسلمان کسی است که مسلمانان از زبان و دست او سالم و آسوده باشند <span class="description">(زبان به دروغ و غیبت و بهتان نگشاید، و دست از آزار و ستم ببندد)</span> مگر از روی حقّ <span class="description">(به گفتۀ خدا و رسول)</span> باشد، و زیان به مسلمان حلال نیست مگر آنچه را که خداوند واجب فرموده <span class="description">(چنانکه اگر مسلمانی را کشت واجب است قصاص و کشتن او و مانند آن)</span></span>

<span class="Revayat">بَادِرُوا أَمرَ اَلعَامَّةِ وَ خَاصَّةَ أَحَدِکُم وَ هُوَ اَلمَوتُ فَإِنَّ اَلنَّاسَ أَمَامَکُم وَ إِنَّ اَلسَّاعَةَ تَحدُوکُم مِن خَلفِکُم تَخَفَّفُوا تَلحَقُوا فَإِنَّمَا یُنتَظَرُ بِأَوَّلِکُم آخِرُکُم</span>

<span class="Translate">(4) بشتابید بواقعه‌ای که برای همه عمومیّت دارد و مخصوص بهر یک از شما است و آن مرگ است <span class="description">(آماده مرگ و رفتن از دنیا باشید)</span> زیرا <span class="description">(گروهی از)</span> مردم پیش روی شما هستند <span class="description">(از شما پیشی گرفته‌اند)</span> و قیامت از پشت سر شما را میراند <span class="description">(مانند آنکه کاروانی از پیش رفته و عقب مانده‌ها را رئیس کاروان به تندی می‌برد تا به جلو رفته‌ها برساند بنا بر این)</span> سبک شوید <span class="description">(از زیر بارهای گران خود را رهائی داده به کاروان)</span> ملحق گردید که اوّلی شما نگاه‌داشته شده آخری شما را چشم براه می‌باشند <span class="description">(تا همگی گرد آمده یک باره به قیامت وارد شوید)</span></span>

<span class="Revayat">اِتَّقُوا اَللَّهَ فِی عِبَادِهِ وَ بِلاَدِهِ فَإِنَّکُم مَسئُولُونَ حَتَّی عَنِ اَلبِقَاعِ وَ اَلبَهَائِمِ</span>

<span class="Translate">(5) از خدا بترسید در بارۀ بندگان و شهرهای او <span class="description">(بر کسی ستم نکرده به ویرانی و تباهکاری در زمین اقدام ننمائید)</span> زیرا <span class="description">(در قیامت همه چیز را)</span> از شما می‌پرسند حتّی از زمینها و چهارپایان <span class="description">(سؤال میکنند بچه جهت فلان مزرعه را ویران نموده و فلان خانه را بتصّرف خویش در آوردی، و یا برای چه از فلان شهر حرکت کرده در شهرهای شرک و کفر اقامت گزیدی، و روی چه اصلی حیوان زبان بسته‌ای را آزار دادی)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَطِیعُوا اَللَّهَ وَ لاَ تَعصُوهُ وَ إِذَا رَأَیتُمُ اَلخَیرَ فَخُذُوا بِهِ وَ إِذَا رَأَیتُمُ اَلشَّرَّ فَأَعرِضُوا عَنهُ</span>

<span class="Translate">و خدا را فرمان برده و او را نافرمانی ننمائید، (6) و هرگاه نیکی را دیدید آنرا دریابید <span class="description">(که بدنیا و آخرت شما سود می‌رساند)</span> و هرگاه بدی را دیدید از آن دوری کنید <span class="description">(که شما را بعذاب گرفتار خواهد نمود )</span></span>


==خطبه 167- واقع بینی در موضوع معرفی قاتلان عثمان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام بعد ما بویع له بالخلافة و قد قال له قوم من الصحابة لو عاقبت قوما ممن أجلب علی عثمان فقال علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">167 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است بعد از آنکه با آن بزرگوار بخلافت بیعت کردند و <span class="description">(طلحه و زبیر نقض بیعت کرده و ببصره رفتند و در آنجا فتنه و آشوب بر پا نموده اموال مسلمانان را بیغما برده نیکان را کشتند)</span> گروهی از اصحاب به آن حضرت گفتند: کاش کسانی را که بر <span class="description">(کشتن)</span> عثمان اجتماع کردند کیفر می‌فرمودی‌؟ <span class="description">(تا آنان را که نقض بیعت نموده‌اند بهانه‌ای بدست نباشد)</span> پس امام علیه السّلام فرمود</span>

<span class="Revayat">یَا إِخوَتَاه إِنِّی لَستُ أَجهَلُ مَا تَعلَمُونَ وَ لَکِن کَیفَ لِی بِقُوَّةٍ وَ اَلقَومُ اَلمُجلِبُونَ عَلَی حَدِّ شَوکَتِهِم یَملِکُونَنَا وَ لاَ نَملِکُهُم</span>

<span class="Translate">(1) ای برادران <span class="description">(همکیشان)</span> بآنچه شما می‌دانید من بی‌اطّلاع نیستم <span class="description">(بلکه به گذشته و آینده و حال دانا هستم)</span> ولی چگونه مرا توانائی <span class="description">(کشیدن انتقام از کشندگان عثمان)</span> است و حال آنکه گروهی که <span class="description">(برای کشتن او)</span> گرد آمدند <span class="description">(و این آشوب را بر پا نمودند)</span> در نهایت قدرت خود باقی هستند، بر ما تسلّط دارند و ما بر ایشان مسلّط نیستیم <span class="description">(زیرا بیشتر اهل مدینه و بسیاری از مردم مصر و کوفه و سائر شهرها و بادیه نشینان باین کار اقدام کرده بودند، و گفته‌اند آن حضرت مردم را گرد آورده برای ایشان خطبه خوانده فرمود: کشندگان عثمان از جای خود برخیزند، پس همۀ آنان مگر اندکی ایستادند، و این کار را کرد تا جواب پند دهندگان را عملا داده باشد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ هَا هُم هَؤُلاَءِ قَد ثَارَت مَعَهُم عُبدَانُکُم وَ اِلتَفَّت إِلَیهِم أَعرَابُکُم وَ هُم خِلاَلَکُم یَسُومُونَکُم مَا شَاءُوا وَ هَل تَرَونَ مَوضِعاً لِقُدرَةٍ عَلَی شَیءٍ تُرِیدُونَهُ</span>

<span class="Translate">(2) و آگاه باشید کشندگان عثمان گروهی هستند که غلامان شما با آنها یار بوده و بادیه نشینانتان بآنان پیوسته‌اند <span class="description">(همه دست یکی کرده این عمل را انجام دادند)</span> و ایشان در بین شما هستند <span class="description">(هنوز از مدینه بیرون نرفته‌اند، و اگر بمقصود شما پی برند)</span> آنچه بخواهند آزارتان می‌رسانند <span class="description">(و کسیرا توانائی جلوگیری از آنها نیست)</span> و آیا توانائی بآنچه خواهانید دارید؟ <span class="description">(در این باب اندیشه نموده کمکی بنظر آورده‌اید که بتوانید با ایشان زد و خورد نمائید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّ هَذَا اَلأَمرَ أَمرُ جَاهِلِیَّةٍ وَ إِنَّ لِهَؤُلاَءِ اَلقَومِ مَادَّةً إِنَّ اَلنَّاسَ مِن هَذَا اَلأَمرِ إِذَا حُرِّکَ عَلَی أُمُورٍ فِرقَةٌ تَرَی مَا تَرَونَ وَ فِرقَةٌ تَرَی مَا لاَ تَرَونَ وَ فِرقَةٌ لاَ تَرَی هَذَا وَ لاَ ذَاکَ فَاصبِرُوا حَتَّی یَهدَأَ اَلنَّاسُ وَ تَقَعَ اَلقُلُوبُ مَوَاقِعَهَا وَ تُؤخَذَ اَلحُقُوقُ مُسمَحَةً</span>

<span class="Translate">(3) این امر <span class="description">(که شما درخواست می‌نمایید)</span> کاری است از روی نادانی، و ایشان کمک و یاور <span class="description">(بسیار)</span> دارند <span class="description">(که هنگام نیازمندی آنان را یاری می‌نمایند)</span> و مردم هرگاه سخن این خونخواهی به میان آید بر چند دسته‌اند: یک دسته می‌بینند آنچه شما می‌بینید <span class="description">(رأیشان اینست که بایستی خونخواهی نمود)</span> و یک دسته می‌بینند آنچه شما نمی‌بینید <span class="description">(می‌گویند بایستی کشندگان او را یاری کرد)</span> و یک دسته نه این و نه آنرا نمی‌بینند <span class="description">(در این کار متوقّف بوده رأیی ندارند)</span> پس <span class="description">(انتقام کشیدن از کشندگان عثمان موجب فتنه و فساد بزرگی خواهد بود که اهمیّت آن بیش از کشتن عثمان است، بنا بر این)</span> شکیبا باشید تا مردم آرامش یافته دلها در جای خود قرار گیرد، و حقوق در موقع مناسب به آسانی گرفته شود</span>

<span class="Revayat">فَاهدَءُوا عَنِّی وَ اُنظُرُوا مَا ذَا یَأتِیکُم بِهِ أَمرِی وَ لاَ تَفعَلُوا فَعلَةً تُضَعضِعُ قُوَّةً وَ تُسقِطُ مُنَّةً وَ تُورِثُ وَهناً وَ ذِلَّةً</span>

<span class="Translate">(4) پس نزد من آرام باشید <span class="description">(شتاب نکنید و اینگونه پند ندهید)</span> و ببینید فرمانم بشما چگونه صادر میشود <span class="description">(دستورم را پیروی نمائید)</span> و کاری نکنید که توانائی را نابود ساخته از بین ببرد، و سستی و خواری جا گذارد</span>

<span class="Revayat">وَ سَأَمسِکُ اَلأَمرَ مَا اِستَمسَکَ وَ إِذَا لَم أَجِد بُدّاً فَآخِرُ اَلدَّوَاءِ اَلکَیُّ</span>

<span class="Translate">(5) و بزودی این امر را بمداراة اصلاح کنم مادامی که مدارای با آن ممکن باشد، و هرگاه چاره‌ای نیابم <span class="description">(مداراة کردن سود نبخشد)</span> پس آخرین دواء داغ است <span class="description">(با کسانیکه بیعت را شکسته‌اند می‌جنگم. جملۀ اخر الدّواء الکیّ مثلی است مشهور در جائی بکار برند که بآخرین تدبیر اقدام شود )</span></span>


==خطبه 168- خطاب به یاران به هنگام عزیمت به نبرد جمل==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام عند مسیر أصحاب الجمل إلی البصرة</span>

<span class="Translate">168 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السَّلام است هنگام رفتن اصحاب جمل <span class="description">(پیروان عائشۀ شتر سوار)</span> ببصره</span>

<span class="Revayat">إِنَّ اَللَّهَ بَعَثَ رَسُولاً هَادِیاً بِکِتَابٍ نَاطِقٍ وَ أَمرٍ قَائِمٍ لاَ یَهلِکُ عَنهُ إِلاَّ هَالِکٌ</span>

<span class="Translate">(1) خداوند پیغمبر را که راهنما <span class="description">(ی بشر)</span> بود بر انگیخت با کتابی <span class="description">(قرآن کریم)</span> گویا <span class="description">(راه خیر و شرّ را بیان نموده)</span> و با امری <span class="description">(آئینی)</span> برپا <span class="description">(تا قیامت باقی و بر قرار بوده کجی و نادرستی در آن راه ندارد)</span> تباه نمی‌شود مگر مخالف آن که تباه شونده است</span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّ اَلمُبتَدَعَاتِ اَلمُشَبَّهَاتِ هُنَّ اَلمُهلِکَاتُ إِلاَّ مَا حَفِظَ اَللَّهُ مِنهَا وَ إِنَّ فِی سُلطَانِ اَللَّهِ عِصمَةً لِأَمرِکُم فَاعطوُهُ طَاعَتَکُم غَیرَ مُلَوَّمَةٍ وَ لاَ مُستَکرَهٍ بِهَا</span>

<span class="Translate">(2) و بتحقیق بدعتهای مشتبه <span class="description">(که به سنّت پیغمبر اکرم جلوه داده میشود)</span> هلاک کننده‌ها <span class="description">(ی مردم)</span> هستند مگر آنرا که خدا از آنها حفظ کند <span class="description">(توفیق دهد تا از آنها پیروی نکرده به سلامت ماند)</span> و اطاعت از حجّت خدا <span class="description">(امام علیه السّلام)</span> نگاه‌داری امر <span class="description">(دین و دنیای)</span> شما است، پس او را پیروی کنید به حالی که سرزنش شده و مجبور نبوده باشید <span class="description">(با اخلاص و صمیم قلب بدستور او رفتار نمائید، نه از روی بی‌میلی که چنین کسیرا منافق و رئاء کار دانسته او را توبیخ و سرزنش نمایند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَللَّهِ لَتَفعَلُنَّ أَو لَیَنقُلَنَّ اَللَّهُ عَنکُم سُلطَانَ اَلإِسلاَمِ ثُمَّ لاَ یَنقُلُهُ إِلَیکُم أَبَداً حَتَّی یَأرِزَ اَلأَمرُ إِلَی غَیرِکُم</span>

<span class="Translate">(3) و سوگند بخدا <span class="description">(یا مرا)</span> باید اطاعت کنید، یا آنکه خداوند خلافت حقّه را از شما انتقال می‌دهد، پس هرگز آنرا بسوی شما باز نمی‌گرداند تا بغیر شما <span class="description">(بنی امیّه و بنی عبّاس)</span> باز گردد</span>

<span class="Revayat">إِنَّ هَؤُلاَءِ قَد تَمَالَئُوا عَلَی سَخطَةِ إِمَارَتِی وَ سَأَصبِرُ مَا لَم أَخَف عَلَی جَمَاعَتِکُم فَإِنَّهُم إِن تَمَّمُوا عَلَی فَیَالَةِ هَذَا اَلرَّأیِ اِنقَطَعَ نِظَامُ اَلمُسلِمِینَ</span>

<span class="Translate">(4) بتحقیق آنان <span class="description">(طلحه و زبیر و پیروانشان)</span> بر اثر راضی نبودن بخلافت من <span class="description">(نه از جهت خونخواهی عثمان)</span> گرد آمده یکدیگر را کمک میکنند و من <span class="description">(بر یاغی شدنشان)</span> صبر میکنم <span class="description">(شاید پشیمان شوند، و بر این صبرم باقی هستم)</span> مادامی که بر جمعیّت شما نترسیده باشم <span class="description">(بیم نداشته باشم از اینکه اختلاف در دین شما رخ داده پراکنده شوید)</span> زیرا ایشان اگر این اندیشۀ سست و نادرست را <span class="description">(که پیش گرفته‌اند)</span> با تمام رسانند <span class="description">(دنبال کنند)</span> نظم و ترتیب <span class="description">(امر دین و دنیای)</span> مسلمانان بهم خواهد خورد <span class="description">(ریسمان اتّحاد و اتّفاق ایشان گسیخته میشود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّمَا طَلَبُوا هَذِهِ اَلدُّنیَا حَسَداً لِمَن أَفَاءَهَا اَللَّهُ عَلَیهِ فَأَرَادُوا رَدَّ اَلأُمُورِ عَلَی أَدبَارِهَا</span>

<span class="Translate">(5) و جز این نیست که آنها این دنیا <span class="description">(خلافت و امارت)</span> را می‌طلبند از روی حسد بکسی که خداوند آنرا باو عطاء فرموده، پس خواسته‌اند احکام <span class="description">(اسلام)</span> را وارونه کنند <span class="description">(خلافت را که خداوند از آن من قرار داده باز گیرند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَکُم عَلَینَا اَلعَمَلُ بِکِتَابِ اَللَّهِ تَعَالَی وَ سِیرَةِ رَسُولِ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله وَ اَلقِیَامُ بِحَقِّهِ وَ اَلنَّعشُ لِسُنَّتِهِ</span>

<span class="Translate">(6) و <span class="description">(اگر از ما پیروی کنید)</span> حقّ شما بر ما عمل بکتاب خدا و روش پیغمبر او، صلّی اللّٰه علیه و آله <span class="description">(با مردم)</span> و قیام بحقّ او <span class="description">(انجام دادن دستور او)</span> و بلند کردن <span class="description">(منتشر ساختن)</span> احکام او است <span class="description">(تا بر اثر آن رستکار شوید )</span></span>


==خطبه 169- لزوم اطاعت از حقیقت نمایان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام کلّم به بعض العرب وَ قَد أَرسَلَهُ قَومٌ مِن أَهلِ اَلبَصرَةِ لَمَّا قَرُبَ علیه‌السلام مِنهَا لِیَعلَمَ لَهُم مِنهُ حَقِیقَةَ حَالِهِ مَعَ أَصحَابِ اَلجَمَلِ لِتَزُولَ اَلشُّبهَةُ مِن نُفُوسِهِم فَبَیَّنَ لَهُ علیه‌السلام مِن أَمرِهِ مَعَهُم مَا عَلِمَ بِهِ أَنَّهُ عَلَی اَلحَقِّ ثُمَّ قَالَ لَهُ بَایِع فَقَالَ إِنِّی رَسُولُ قَومٍ وَ لاَ أُحدِثُ حَدَثاً حَتَّی أَرجِعَ إِلَیهِم فَقَالَ علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">169 - از سخنان آن حضرت علیه السَّلام است چون نزدیک بصره رسید گروهی از اهل آن دیار عربی را نزد آن بزرگوار فرستاده بودند تا حقیقت حال او را با همراهان عائشه بر ایشان معلوم گرداند <span class="description">(که آیا آنان در این جنگ حقّی دارند یا نه‌؟)</span> تا شبهه از آنها برطرف شود پس امیر المؤمنین علیه السّلام رفتار خود را با ایشان بیان کرد بطوریکه آن مرد دانست آن حضرت بر حقّ است <span class="description">(و ایشان بر باطل)</span> پس <span class="description">(بعد از اتمام حجّت)</span> باو فرمود: بیعت کن، گفت: من رسول و فرستادۀ گروهی هستم و از پیش خود کاری نمی‌کنم تا به نزد ایشان باز گردم <span class="description">(و مشورت نمایم)</span> پس امام علیه السّلام فرمود</span>

<span class="Revayat">أَ رَأَیتَ لَو أَنَّ اَلَّذِینَ وَرَاءَکَ بَعَثُوکَ رَائِداً تَبتَغِی لَهُم مَسَاقِطَ اَلغَیثِ فَرَجَعتَ إِلَیهِم وَ أَخبَرتَهُم عَنِ اَلکَلاَءِ وَ اَلمَاءِ فَخَالَفُوا إِلَی اَلمَعَاطِشِ وَ اَلمَجَادِبِ مَا کُنتَ صَانِعاً قَالَ کُنتُ تَارِکَهُم وَ مُخَالِفَهُم إِلَی اَلکَلاَءِ وَ اَلمَاءِ</span>

<span class="Translate">(1) آیا می‌بینی <span class="description">(بمن بگو)</span> اگر کسانیکه از طرف آنها نزد من آمده‌ای ترا پیشرو بفرستند تا زمینی که در آنجا باران آمده <span class="description">(و دارای آب و گیاه است)</span> برای ایشان بیابی و به سویشان باز گشته آنان را از گیاه و آب <span class="description">(جائیکه یافته‌ای)</span> خبر دهی و آنها از تو پیروی نکرده در زمینهای بی‌آب و گیاه فرود آیند، تو چه خواهی کرد؟ آن مرد گفت من آنان را رها میکنم و مخالفت کرده به جائی که دارای گیاه و آب است می‌روم</span>

<span class="Revayat">فَقَالَ علیه‌السلام فَامدُد إِذاً یَدَکَ فَقَالَ اَلرَّجُلُ فَوَاللَّهِ مَا اِستَطَعتُ أَن أَمتَنِعَ عِندَ قِیَامِ اَلحُجَّةِ عَلَیَّ فَبَایَعتُهُ علیه‌السلام وَ اَلرَّجُلُ یُعرَفُ بِکُلَیبِ اَلجَرمِیِّ</span>

<span class="Translate">پس امام علیه السّلام فرمود: (2) اکنون <span class="description">(برای بیعت با من)</span> دستت را دراز کن <span class="description">(زیرا برای یافتن گیاه و آب «که بقاء جسم و بدن انسان بسته بآنها است» اگر با تو مخالفت نمودند از آنان پیروی نخواهی کرد، پس چگونه با یافتن نور علم و معرفت «که غذای روح است» در صورت مخالفت ایشان با تو مخالفت خواهی کرد؟)</span> آن مرد گفت: سوگند بخدا چون حجّت تمام گردید نتوانستم از بیعت رو گردانم، پس با امام علیه السّلام بیعت نمودم. <span class="description">(آری پند و اندرز و سخنان حقّ برای کسیکه لیاقت هدایت و رستگاری داشته باشد اثر حتمی دارد)</span> و <span class="description">(سیّد رضیّ فرماید: در کتب اخبار و یا تواریخ نام)</span> آن مرد کلیب جرمیّ <span class="description">(که منسوب به بنی جرم ابن زبان ابن حلوان است)</span> شناخته میشود</span>


==خطبه 170- در آستانه نبرد صفین==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام لما عزم علی لقاء القوم بصفین</span>

<span class="Translate">170 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است هنگامیکه به روبرو شدن <span class="description">(جنگیدن)</span> با مردم شام در صفّین مصمّم شد، <span class="description">(چون در هر حال آشکار و نهان و بدی و خوشی و سختی و گشایش بنده باید به خداوند متعال متوجّه بوده دعاء کند، زیرا دفع ضرر «موجود و متحمل» عقلا و نقلا واجب است، و چون دعاء دافع زیان است امام علیه السّلام در موقع جنگ و خونریزی و روبرو شدن با دشمن که سختترین احوال است باین ترتیب به خداوند یکتا رو می‌آورد)</span></span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ رَبَّ اَلسَّقفِ اَلمَرفُوعِ وَ اَلجَوِّ اَلمَکفُوفِ اَلَّذِی جَعَلتَهُ مَغِیضاً لِلَّیلِ وَ اَلنَّهَارِ وَ مَجرًی لِلشَّمسِ وَ اَلقَمَرِ وَ مُختَلَفاً لِلنُّجُومِ اَلسَّیَّارَةِ وَ جَعَلتَ سُکَّانَهُ سِبطاً مِن مَلاَئِکَتِکَ لاَ یَسأَمُونَ مِن عِبَادَتِکَ</span>

<span class="Translate">(1) بار خدایا ای پروردگار آسمان بر افراشته و فضای نگاه‌داشته که آنرا جای گردش شب و روز و سیر خورشید و ماه و آمد و شد ستارگان گردنده قرار دادی و ساکنین آنرا گروهی از فرشتگانت گردانیدی که از عبادت و بندگیت خسته نمی‌شوند</span>

<span class="Revayat">وَ رَبَّ هَذِهِ اَلأَرضِ اَلَّتِی جَعَلتَهَا قَرَاراً لِلأَنَامِ وَ مَدرَجاً لِلهَوَامِّ وَ اَلأَنعَامِ وَ مَا لاَ یُحصَی مِمَّا یُرَی وَ مَا لاَ یُرَی</span>

<span class="Translate">(2) و ای پروردگار این زمین که آنرا جای آرمیدن مردم و محلّ آمد و رفت حشرات و چهارپایان و آنچه بشما نمی‌آید از آنها که بچشم دیده میشود و آنها که <span class="description">(از بسیاری کوچکی)</span> دیده نمی‌شود قرار دادی</span>

<span class="Revayat">وَ رَبَّ اَلجِبَالِ اَلرَّوَاسِی اَلَّتِی جَعَلتَهَا لِلأَرضِ أَوتَاداً وَ لِلخَلقِ اِعتِمَاداً إِن أَظهَرتَنَا عَلَی عَدُوِّنَا فَجَنِّبنَا اَلبَغیَ وَ سَدِّدنَا لِلحَقِّ وَ إِن أَظهَرتَهُم عَلَینَا فَارزُقنَا اَلشَّهَادَةَ وَ اِعصِمنَا مِنَ اَلفِتنَةِ</span>

<span class="Translate">(3) و ای پروردگار کوههای استواری که آنها را برای زمین میخها گردانیدی <span class="description">(تا از حرکت و جنبش محفوظ ماند)</span> و برای آفریده‌ها تکیه‌گاه <span class="description">(تا از کانها و گیاهها و سائر مزایای آنها سود برند ای پروردگار توانا از تو درخواست می‌نمایم:)</span> اگر ما را بر دشمنانمان غلبه دادی ستمگری را از ما دور گردان، و بحقّ و درستکاری استوارمان فرما و اگر دشمنان را بر ما تسلّط دادی شهادت را روزی ما گردانده از تباهکاری نگاهمان دار</span>

<span class="Revayat">أَینَ اَلمَانِعُ لِلذِّمَارِ وَ اَلغَائِرُ عِندَ نُزُولِ اَلحَقَائِقِ مِن أَهلِ اَلحِفَاظِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(پس در ترغیب اصحاب خود بجنگ با دشمنان می‌فرماید:)</span> (4) کجا است جلوگیر از دشمن برای حفظ آنچه بر مردم لازم است و کجا است غیرتمند هنگام سختیها که اهل خود را رعایت بنماید؟!</span>

<span class="Revayat">اَلعَارُ وَرَاءَکُم وَ اَلجَنَّةُ أَمَامَکُم</span>

<span class="Translate"><span class="description">(اگر از جنگ رو بگردانید)</span> (5) ننگ در پشت سر شما است <span class="description">(هر که بشنود شما را سرزنش خواهد نمود)</span> و <span class="description">(اگر در راه خدا با دشمنان دین جهاد کنید)</span> بهشت پیش روی شما است <span class="description">(جایگاه شما در بهشت جاوید است )</span></span>


==خطبه 171- انتقاد از اهل شورا، شکایت از قریش و بیعت شکنان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">171 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در بعض از صفات خداوند سبحان)</span></span>

<span class="Revayat">اَلحَمدُ لِلَّهِ اَلَّذِی لاَ تُوَارِی عَنهُ سَمَاءٌ سَمَاءً وَ لاَ أَرضٌ أَرضاً</span>

<span class="Translate">(1) سپاس خداوندی را که از او نمی‌پوشاند آسمان و زمینی آسمان و زمین دیگر را <span class="description">(علم او به همۀ اشیاء احاطه دارد و چیزی از او پوشیده نیست، زیرا اگر بغیر این باشد مستلزم محدود بودن علم او گردد و محدودیّت از لوازم امکان است. مستفاد از ظاهر فرمایش امام علیه السّلام: و لا أرض أرضا یعنی از او پنهان نمی‌کند زمینی زمین دیگر را، آنست که زمین هم مانند آسمان هفت زمین می‌باشد، چنانکه در قرآن کریم س 56 ی 12 می‌فرماید: «اَللّٰهُ اَلَّذِی خَلَقَ سَبعَ سَمٰاوٰاتٍ وَ مِنَ اَلأَرضِ مِثلَهُنَّ‌» یعنی خداوندی است که آفرید هفت آسمان و مانند آن زمین را، و عقیدۀ بعضی آنست که زمین یکی است و مراد از هفت زمین هفت اقلیم و هفت قسمت از زمین است، ولی بر هر مرد مسلمان لازم است که در اینگونه از مسائل بظاهر آنچه که خدا و رسول و اوصیاء آن حضرت علیهم السّلام فرموده‌اند ایمان داشته و به صحّت و راستی آنها تصدیق نماید، زیرا اگر بخواهیم بوسیلۀ عقول ناقصۀ خود یا بتوسّط آراء مختلفه و گفتارهای گوناگون به حقیقت این نوع مطالب پی ببریم بجائی نرسیده و سودی بدست نمی‌آوریم، بلکه حیران و سرگردان خواهیم ماند، چنانکه در شرح خطبۀ نودم (90) اشاره شد )</span></span>

<span class="Revayat">منها وَ قَد قَالَ لِی قَائِلٌ إِنَّکَ عَلَی هَذَا اَلأَمرِ یَا اِبنَ أَبِی طَالِبٍ لَحَرِیصٌ فَقُلتُ بَل أَنتُم وَ اَللَّهِ لَأَحرَصُ وَ أَبعَدُ وَ أَنَا أَخَصُّ وَ أَقرَبُ وَ إِنَّمَا طَلَبتُ حَقّاً لِی وَ أَنتُم تَحُولُونَ بَینِی وَ بَینَهُ وَ تَضرِبُونَ وَجهِی دُونَهُ</span>

<span class="Translate">قسمتی‌از این خطبه است <span class="description">(در گفتگوی آن حضرت با یکی از اهل شوری که عمر دستور تشکیل آنرا بعد از خود داده بود)</span>: (2) گوینده‌ای <span class="description">(سعد ابن ابی وقّاص)</span> بمن گفت: ای پسر ابی طالب تو بخلافت حریص هستی! گفتم: سوگند بخدا شما حریصتر و <span class="description">(به لیاقت بخلافت یا نسبت به پیغمبر)</span> دورتر هستید، و من <span class="description">(بخلافت)</span> سزاوارتر و <span class="description">(از جهت انتساب به رسول خدا)</span> نزدیکترم و حقّ خود را می‌طلبم که شما میان من و آن مانع می‌شوید، و هر زمان آنرا خواستم بگیرم روی مرا بر می‌گردانید <span class="description">(نمی‌گذارید بحقّ خود برسم)</span></span>

<span class="Revayat">فَلَمَّا قَرَعتُهُ بِالحُجَّةِ فِی اَلمَلَإِ اَلحَاضِرِینَ هَبَّ کَأَنَّهُ بُهِتَ لاَ یَدرِی مَا یُجِیبُنِی بِهِ</span>

<span class="Translate">(3) پس چون در میان گروه حاضرین برهان را در گوش او فرو کوفتم <span class="description">(با دلیل پاسخش گفتم)</span> متنبّه گشت و <span class="description">(از خواب غفلت)</span> بیدار شد، و حیران و سرگردان ماند چنانکه ندانست پاسخ مرا چه بگوید!</span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ إِنِّی أَستَعدِیکَ عَلَی قُرَیشٍ وَ مَن أَعَانَهُم فَإِنَّهُم قَطَعُوا رَحِمِی وَ صَغَّرُوا عَظِیمَ مَنزِلَتِیَ وَ أَجمَعُوا عَلَی مُنَازَعَتِی أَمراً هُوَ لِی ثُمَّ قَالُوا أَلاَ إِنَّ فِی اَلحَقِّ أَن تَأخُذَهُ وَ فِی اَلحَقِّ أَن تَترُکَهُ منها فی ذکر أصحاب الجمل</span>

<span class="Translate"><span class="description">(پس از آن امام علیه السّلام به خداوند شکایت نموده می‌گوید:)</span> (4) خدایا من بر قریش و کسانیکه آنها را یاری میکنند از تو کمک می‌طلبم <span class="description">(تا از آن انتقام کشی)</span> زیرا آنها خویشی مرا قطع کردند <span class="description">(نسبت مرا به رسول خدا مراعات ننمودند)</span> و بزرگی مقام و منزلت مرا کوچک شمردند <span class="description">(مرا همردیف خود دانستند)</span> و در امر خلافت که اختصاص بمن داشت بر دشمنی با من اتّفاق کردند پس از آن گفتند: آگاه باش حقّ آنست که آنرا بگیری و حقّ آنست که آنرا رها کنی <span class="description">(ادّعاء می‌کردند که حقّ‌ بدست ایشان است و گرفتن و رها کردن من آنرا یکسان است، ای کاش آنرا که می‌گرفتند اعتراف داشتند که حقّ من است تا تحمّل مصیبت آن آسانتر می‌شد )</span> و قسمتی‌از این خطبه است در بارۀ اصحاب جمل <span class="description">(طلحه و زبیر و پیروانشان)</span></span>

<span class="Revayat">فَخَرَجُوا یَجُرُّونَ حُرمَةَ رَسُولِ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله کَمَا تُجَرُّ اَلأَمَةُ عِندَ شِرَائِهَا مُتَوَجِّهِینَ بِهَا إِلَی اَلبَصرَةِ فَحَبَسَا نِسَاءَهُمَا فِی بُیُوتِهِمَا وَ أَبرَزَا حَبِیسَ رَسُولِ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله لَهُمَا وَ لِغَیرِهِمَا فِی جَیشٍ مَا مِنهُم رَجُلٌ إِلاَّ وَ قَد أَعطَانِی اَلطَّاعَةَ وَ سَمَحَ لِی بِالبَیعَةِ طَائِعاً غَیرَ مُکرَهٍ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(چون طلحه و زبیر بیعت با امیر المؤمنین علیه السّلام را شکسته در صدد مخالفت بر آمدند به بهانۀ حجّ از مدینه به مکّه رفتند)</span> (5) پس <span class="description">(عائشه را با فوجی لشگر از مکّه برداشته)</span> حرکت کردند در حالیکه زوجۀ رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله <span class="description">(عائشه)</span> را می‌کشاندند <span class="description">(از شهری به شهری می‌بردند)</span> چنانکه کنیز را در موقع خریدن آن <span class="description">(فروشنده‌ها به اطراف)</span> می‌کشانند، و باتّفاق او بجانب بصره رفتند، و <span class="description">(چون به آب حوأب «نام منزلی بین مکّه و بصره» رسیدند سگهای آنجا بانگ زنان قصد هودج عائشه نمودند، پرسید این چه آبی است‌؟ گفتند: آب حوأب، گفت: مرا بر گردانید که از رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله شنیدم که می‌فرمود: سگهای حوأب بروی یکی از زنهایم بانگ می‌زنند زمانیکه بجنگ وصیّ من می‌رود، سعی کن که تو نباشی، طلحه و زبیر او را باشتباه انداختند و هفتاد کس حاضر نموده گواهی دادند که این آب را آب حوأب نمی‌نامند، و این اوّل شهادت و گواهی دروغ و نادرستی بود که در اسلام داده شد، چنانکه صاحب مجمع البحرین از حضرت صادق علیه السّلام نقل می‌نماید خلاصه طلحه و زبیر)</span> زنهای خود را در خانه‌هاشان باز گذاشتند و باز گذاشتۀ رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله را بخود و دیگران آشکار نمودند در بین لشگری که نبود از ایشان مردی مگر آنکه اطاعت و فرمانبرداری مرا به گردن گرفته، و باختیار نه از روی اجبار با من بیعت نموده بود <span class="description">(حرمت پیغمبر اکرم را رعایت نکرده بر خلاف دستور خدای تعالی رفتار نمودند، در قرآن کریم س 33 ی 33 می‌فرماید: «وَ قَرنَ فِی بُیُوتِکُنَّ وَ لاٰ تَبَرَّجنَ تَبَرُّجَ اَلجٰاهِلِیَّةِ اَلأُولیٰ‌» یعنی ای زنهای پیغمبر در خانه‌هاتان قرار گیرید و زینت و آرایش خود را مانند آشکار ساختن زنهای جاهلیّت پیش از این به بیگانه آشکار مسازید)</span></span>

<span class="Revayat">فَقَدِمُوا عَلَی عَامِلِی بِهَا وَ خُزَّانِ بَیتِ مَالِ اَلمُسلِمِینَ وَ غَیرِهِم مِن أَهلِهَا فَقَتَلُوا طَائِفَةً صَبراً وَ طَائِفَةً غَدراً</span>

<span class="Translate">(6) پس بر عامل من در بصره <span class="description">(عثمان ابن حنیف)</span> و خزانه داران بیت المال مسلمین و غیر ایشان از اهل آن دیار وارد گشتند، و گروهی را بصبر کشتند <span class="description">(آنان را در زندان نگاه‌داشتند، یا آنکه کتک زده آنقدر آزردند تا مردند)</span> و گروهی را بمکر و حیله شهید نمودند <span class="description">(هنگامیکه طلحه و زبیر و عائشه و پیروانشان وارد بصره شدند، عثمان ابن حنیف انصاری که از اصحاب رسول خدا «صلّی اللّٰه علیه و آله» ودر آن زمان از جانب امیر المؤمنین علیه السّلام - والی و حکمران آن سامان بود طبق دستور آن حضرت که در نامۀ خود نوشته بود با ایشان جنگید تا اینکه قرار شد تا آمدن آن بزرگوار با هم مداراة کرده زد و خورد را کنار گذارند، پس با مکر و حیله خزانه داران بیت المال را دستگیر کرده بامر عائشه سر بریدند، و گروهی را هم کشتند، و موی سر و ریش و مژه و ابروی عثمان را کنده از شهر بیرونش نمودند، در بین راه به ملاقات حضرت نائل شد، آن بزرگوار بر او گریست و فرمود از پیش ما پیر رفته جوان باز آمدی)</span></span>

<span class="Revayat">فَوَاللَّهِ لَو لَم یُصِیبُوا مِنَ اَلمُسلِمِینَ إِلاَّ رَجُلاً وَاحِداً مُعتَمِدِینَ لِقَتلِهِ بِلاَ جُرمٍ جَرَّهُ لَحَلَّ لِی قَتلُ ذَلِکَ اَلجَیشِ کُلِّهِ إِذ حَضَرُوهُ فَلَم یُنکِرُوا وَ لَم یَدفَعُوا عَنهُ بِلِسَانٍ وَ لاَ بِیَدٍ</span>

<span class="Translate">(7) پس <span class="description">(بر اثر ظلم و ستم اصحاب جمل امام علیه السّلام می‌فرماید:)</span> سوگند بخدا اگر دست نمی‌یافتند به مسلمانان مگر به یک مرد که او را عمدا بدون آنکه مرتکب جرم و گناهی شده باشد بکشند، هر آینه کشتن همۀ آن لشگر بمن حلال بود زیرا آن لشگر حاضر بودند و نهی از منکر و کار زشت <span class="description">(کشتن مسلمان بی گناه)</span> ننمودند، و کشتن او را <span class="description">(بقصد فساد و تباهکاری در زمین و محاربۀ با من که مانند محاربۀ با خدا و رسول است)</span> نه به زبان و نه بدست جلوگیری نکردند</span>

<span class="Revayat">دَع مَا أَنَّهُم قَد قَتَلُوا مِنَ اَلمُسلِمِینَ مِثلَ اَلعِدَّةِ اَلَّتِی دَخَلُوا بِهَا عَلَیهِم</span>

<span class="Translate"><span class="description">(و نکتۀ حلال بودن کشتن آن لشگر را به ازاء کشتن یک نفر مسلمان بی گناه)</span> (8) رها کن که <span class="description">(از این جهت هم کشتن همۀ آنان حلال است که)</span> ایشان باندازۀ عدد لشگرشان که بر مسلمانان وارد شدند از آنها کشته‌اند <span class="description">(پس باید همۀ آن لشگر را کشت)</span></span>


==خطبه 172- بیان ویژگی های خلیفه مسلمین و نهی از دنیا گرایی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">172 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در مدح پیغمبر اکرم، و اشاره بوظائف امامت، و ترغیب به پرهیزکاری، و مذمّت از دنیا)</span></span>

<span class="Revayat">أَمِینُ وَحیِهِ وَ خَاتَمُ رُسُلِهِ وَ بَشِیرُ رَحمَتِهِ وَ نَذِیرُ نِقمَتِهِ</span>

<span class="Translate">(1) پیغمبر اکرم امین وحی خدا و خاتم پیغمبران و مژده دهندۀ رحمت و بیم کنندۀ از عذاب او بود <span class="description">(احکام خداوند سبحان را با درستی و بدون کم و زیاد بمردم تبلیغ نمود، و بعد از او پیغمبری نخواهد آمد، و نیکوکاران را ببهشت جاوید مژده داده، بد کاران را از عذاب همیشگی می‌ترسانید )</span></span>

<span class="Revayat">أَیُّهَا اَلنَّاسُ إِنَّ أَحَقَّ اَلنَّاسِ بِهَذَا اَلأَمرِ أَقوَاهُم عَلَیهِ وَ أَعلَمُهُم بِأَمرِ اَللَّهِ فِیهِ فَإِن شَغَبَ شَاغِبٌ اُستُعتِبَ فَإِن أَبَی قُوتِلَ</span>

<span class="Translate">(2) ای مردم، سزاوارتر شخص بامر خلافت تواناترین مردم است بر آن <span class="description">(از جهت سیاست مدنیّه و تدبیر جنگ و زد و خورد با دشمن و نظم دادن امور رعیّت)</span> و داناترین آنان است در آن بامر <span class="description">(و احکام)</span> خداوند پس اگر <span class="description">(در این باب)</span> فتنه انگیزی به تباهکاری پردازد <span class="description">(در اوّل باید)</span> از او بازگشت بحقّ و آنچه سزاوار است خواسته شود، و اگر امتناع نمود کشته می‌گردد <span class="description">(باید او را کشت، پس بهمین دلیل می‌گوئیم: خلفاء بنا حقّ بخلافت رسیده‌اند، زیرا غیر شخص توانای در سیاست مدنیّه و امور رعیّت و دانای بجمیع احکام دین لیاقت این مقام را ندارد، و کسی نمی‌گوید که ایشان دارای این دو صفت بوده‌اند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَعَمرِی لَئِن کَانَتِ اَلإِمَامَةُ لاَ تَنعَقِدُ حَتَّی تَحضُرَهَا عَامَّةُ اَلنَّاسِ فَمَا إِلَی ذَلِکَ سَبِیلٌ وَ لَکِن أَهلُهَا یَحکُمُونَ عَلَی مَن غَابَ عَنهَا</span>

<span class="Translate">و (3) <span class="description">(چون معاویه دلیل مخالفت خود با امیر المؤمنین علیه السّلام، را باهل شام می‌گفت: من در امر خلافت آن حضرت حاضر نبوده بیعت نکرده‌ام، و طلحه و زبیر برای عذر نقض بیعت می‌گفتند: ما از بیعت پشیمان گشته باشتباه خود پی بردیم، امام علیه السّلام از روی مماشات به بطلان و نادرستی گفتارشان اشاره نموده می‌فرماید)</span>: بجان خودم سوگند اگر امامت تا همۀ مردم حاضر نباشند منعقد نگردد هرگز صورت نخواهد گرفت <span class="description">(زیرا هنگام تعیین امام حضور همۀ مردم در یک جا ممکن نیست)</span> ولی کسانیکه اهل آن هستند <span class="description">(بزرگان اصحاب و آشنایان براه خیر و شرّ چون با کسی بیعت نمودند)</span> بر آنان که هنگام تعیین امامت حاضر نیستند حکم میکنند <span class="description">(آنها را وادار می‌نمایند که کار انجام شده را بپذیرند)</span></span>

<span class="Revayat">ثُمَّ لَیسَ لِلشَّاهِدِ أَن یَرجِعَ وَ لاَ لِلغَائِبِ أَن یَختَارَ أَلاَ وَ إِنِّی أُقَاتِلُ رَجُلَینِ رَجُلاً اِدَّعَی مَا لَیسَ لَهُ وَ آخَرَ مَنَعَ اَلَّذِی عَلَیهِ</span>

<span class="Translate">پس در این صورت آنکه حاضر بوده نباید برگردد <span class="description">(نقض بیعت نماید)</span> و آنکه غائب بوده نباید <span class="description">(دیگری را)</span> اختیار کند <span class="description">(و چون مخالفین از آنچه عقل بر صحّت و درستی آن حکم میکند پیروی نمی‌نمایند، و رویّه‌ای را که در بارۀ خلفاء پیش از این عملی شد نمی‌پذیرید و منظور از این بهانه جوئیها آنست که بناحقّ خلافت را بدست آرند)</span> (4) آگاه باشید من با دو کس می‌جنگم: یکی آنکه ادّعاء کند آنچه را که برای او نیست <span class="description">(مانند معاویه که خلافت را بدون داشتن لیاقت ادّعاء می‌نمود)</span> و یکی آنکه رو گرداند از چیزیکه بعهده گرفته <span class="description">(چون طلحه و زبیر که بیعتی را که وفای بآن لازم بود شکستند )</span></span>

<span class="Revayat">أُوصِیکُم عِبَادَ اَللَّهِ بِتَقوَی اَللَّهِ فَإِنَّهَا خَیرُ مَا تَوَاصَی اَلعِبَادُ بِهِ وَ خَیرُ عَوَاقِبِ اَلأُمُورِ عِندَ اَللَّهِ</span>

<span class="Translate">(5) ای بندگان خدا شما را بتقوی و ترس از خدا سفارش می‌نمایم، زیرا تقوی بهترین چیزی است که بندگان همدیگر را بآن توصیه و سفارش کنند، و نزد خدا بهترین عاقبتها است <span class="description">(بهترین کارها کاری است که در دنیا بتقوی خاتمه یابد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ قَد فُتِحَ بَابُ اَلحَربِ بَینَکُم وَ بَینَ أَهلِ اَلقِبلَةِ وَ لاَ یَحمِلُ هَذَا اَلعَلَمَ إِلاَّ أَهلُ اَلبَصَرِ وَ اَلصَّبرِ وَ اَلعِلمِ بِمَوَاقِعِ اَلحَقِّ</span>

<span class="Translate">(6) و بتحقیق دروازۀ جنگ بین شما و اهل قبله <span class="description">(که بظاهر مسلمانند)</span> گشوده شده و کسی حامل و بدست گیرنده این بیرق <span class="description">(جنگ با ایشان و شرائط آن)</span> نیست مگر آنکه <span class="description">(بحقائق)</span> بینا و <span class="description">(در سختیها)</span> شکیبا و بآنچه که حقّ و درست است دانا باشد <span class="description">(امام علیه السّلام، خلاصه جنگ ما با یاغیان اهل قبله که در نظر شما بزرگ می‌نماید از روی جهل و غفلت از احکام خدا نمی‌باشد، بلکه طبق دستور او است)</span></span>

<span class="Revayat">فَامضُوا لِمَا تُؤمَرُونَ بِهِ وَ قِفُوا عِندَ مَا تُنهَونَ عَنهُ وَ لاَ تَعجَلُوا فِی أَمرٍ حَتَّی تَتَبَیَّنُوا فَإِنَّ لَنَا مَعَ کُلِّ أَمرٍ تُنکِرُونَهُ غِیَراً</span>

<span class="Translate">(7) پس بجا آورید آنچه را که بآن مأمور می‌گردید، و عمل نکنید بآنچه را که از آن منع می‌شوید و در کاری مشتابید <span class="description">(در قبول و ردّ آن عجله نکنید)</span> تا تحقیق نمائید <span class="description">(امر و نهی ما را در آن بفهمید)</span> زیرا حقّ ما است تغییر دادن آنچه را که شما <span class="description">(از روی نادانی)</span> انکار می‌کنید <span class="description">(بسا که چیزی را انکار نمائید و صلاح در قبول آن باشد، و بسا قبول می‌نمایید و مصلحت در ردّ آن است، پس چون بحقائق آگاه نیستید در هر امری گفتار ما را بپذیرید )</span></span>

<span class="Revayat">أَلاَ وَ إِنَّ هَذِهِ اَلدُّنیَا اَلَّتِی أَصبَحتُم تَتَمَنَّونَهَا وَ تَرغَبُونَ فِیهَا وَ أَصبَحَت تُغضِبُکُم وَ تُرضِیکُم لَیسَت بِدَارِکُم وَ لاَ مَنزِلِکُمُ اَلَّذِی خُلِقتُم لَهُ وَ لاَ اَلَّذِی دُعِیتُم إِلَیهِ</span>

<span class="Translate">(8) آگاه باشید این دنیا که شما آنرا آرزو کرده و بآن علاقه دارید و شما را گاه بخشم می‌آورد و زمانی خوشنود می‌سازد نه سرای اقامت و باقی ماندن شما است و نه جائی که برای آن آفریده و نه محلّی که بآن دعوت شده‌اید</span>

<span class="Revayat">أَلاَ وَ إِنَّهَا لَیسَت بِبَاقِیَةٍ لَکُم وَ لاَ تَبقَونَ عَلَیهَا وَ هِیَ وَ إِن غَرَّتکُم مِنهَا فَقَد حَذَّرَتکُم شَرَّهَا فَدَعَوا غُرُورَهَا لِتَحذِیرِهَا وَ إِطمَاعَهَا لِتَخوِیفِهَا وَ سَابِقُوا فِیهَا إِلَی اَلدَّارِ اَلَّتِی دُعِیتُم إِلَیهَا وَ اِنصَرِفُوا بِقُلُوبِکُم عَنهَا</span>

<span class="Translate">(9) آگاه باشید نه دنیا برای شما باقی می‌ماند و نه شما در آن باقی خواهید ماند و اگر شما را به <span class="description">(زینتها و آرایشهای)</span> خود فریب داده از بدی <span class="description">(درد و رنج و سختی)</span> خویش هم بر حذر داشته است پس رها کنید گول زدنش را ببر حذر داشتنش، و دور کنید بطمع آوردنش را به ترسانیدنش <span class="description">(بنقش و نگار دروغی فریب نخورید، انواع بلاها و سختیهای آنرا بنظر بیاورید)</span> و از یکدیگر پیشی گیرید <span class="description">(برای رفتن)</span> به سرائی که بسوی آن خوانده شده‌اید <span class="description">(در دنیا برای آسایش آخرت که جای همیشگی است از خدا و رسول پیروی کنید)</span> و دلهای خویش را از <span class="description">(دوستی)</span> آن دور کنید</span>

<span class="Revayat">وَ لاَ یَخِنَّنَّ أَحَدُکُم خَنِینَ اَلأَمَةِ عَلَی مَا زُوِیَ عَنهُ مِنهَا</span>

<span class="Translate">(10) و هیچیک از شما نباید بر چیزی از دنیا که از او گرفته شده است مانند کنیز <span class="description">(که برای از دست دادن هر چیز دست بسرور زده صدا به گریه بلند میکند)</span> بنالد <span class="description">(هر چه از کفش رفت افسرده نشود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِستَتِمُّوا نِعمَةَ اَللَّهِ عَلَیکُم بِالصَّبرِ عَلَی طَاعَةِ اَللَّهِ وَ اَلمُحَافَظَةِ عَلَی مَا اِستَحفَظَکُم مِن کِتَابِهِ أَلاَ وَ إِنَّهُ لاَ یَضُرُّکُم تَضیِیعُ شَیءٍ مِن دُنیَاکُم بَعدَ حِفظِکُم قَائِمَةَ دِینِکُم</span>

<span class="Translate">و تکمیل نعمت خدا را درخواست کنید به شکیبایی بر <span class="description">(سختی)</span> طاعت او و محافظت بآنچه که شما را بحفظ آن از کتاب خود <span class="description">(قرآن کریم)</span> امر نموده <span class="description">(زیرا شکیبائی بر طاعت و عمل به احکام قرآن سبب رسیدن نعمتهای بیشمار است )</span>. (11) آگاه باشید تباه شدن و از دست رفتن متاع دنیا بشما زیانی وارد نخواهد آورد در صورتیکه اساس و پایۀ دین را محکم کرده باشید</span>

<span class="Revayat">أَلاَ وَ إِنَّهُ لاَ یَنفَعُکُم بَعدَ تَضیِیعِ دِینِکُم شَیءٌ حَافَظتُم عَلَیهِ مِن أَمرِ دُنیَاکُم</span>

<span class="Translate">(12) آگاه باشید بعد از تباه ساختن دین خود آنچه که از دنیا نگاه‌داشته‌اید بشما سود نمی‌رساند</span>

<span class="Revayat">أَخَذَ اَللَّهُ بِقُلُوبِنَا وَ قُلُوبِکُم إِلَی اَلحَقِّ وَ أَلهَمَنَا وَ إِیَّاکُمُ اَلصَّبرَ</span>

<span class="Translate">(13) خداوند دلهای ما و شما را بحقّ و رستگاری متوجه گرداند، و شکیبائی <span class="description">(در طاعت و مصیبت و معصیت)</span> را بما و شما عطاء فرماید</span>


==خطبه 173- افشای ادعاهای دروغین طلحه==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام فی معنی طلحة ابن عبید الله</span>

<span class="Translate">173 - از سخنان آن حضرت علیه السَّلام است در بارۀ طلحة ابن عبید اللّه</span>

<span class="Revayat">قَد کُنتُ وَ مَا أُهَدَّدُ بِالحَربِ وَ لاَ أُرهَبُ بِالضَّربِ وَ أَنَا عَلَی مَا قَد وَعَدَنِی رَبِّی مِنَ اَلنَّصرِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(تا کنون)</span> (1) تهدید بجنگ نمی‌شدم و کسی مرا از ضرب شمشیر نمی‌ترسانید، و من بآنچه پروردگارم بیاری نمودن <span class="description">(و غلبۀ بر دشمن)</span> وعده داده است اطمینان دارم <span class="description">(پس تهدید و ترساندن از جنگ برای کسی است که از مرگ و کشته شدن می‌ترسد، و یقین بدین ندارد، و امّا چرا طلحه بطرف بصره رفته‌؟)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَللَّهِ مَا اِستَعجَلَ مُتَجَرِّداً لِلطَّلَبِ بِدَمِ عُثمَانَ إِلاَّ خَوفاً مِن أَن یُطَالَبَ بِدَمِهِ لِأَنَّهُ مَظِنَّتُهُ وَ لَم یَکُن فِی اَلقَومِ أَحرَصُ عَلَیهِ مِنهُ فَأَرَادَ أَن یُغَالِطَ بِمَا أَجلَبَ فِیهِ لِیَلتَبِسَ اَلأَمرُ وَ یَقَعَ اَلشَّکُّ</span>

<span class="Translate">(2) سوگند بخدا نشتافته که خود را آمادۀ خونخواهی عثمان نماید، بلکه می‌ترسد از او خونخواهی کنند، زیرا گمان می‌برند که او یکی از کشندگان است و در میان کشندگان عثمان حریصتر از او کسی نبوده پس خواسته بر اثر گرد آوری لشگر بعنوان خونخواهی او مردم را بغلط اندازد تا امر مشتبه شده و شکّ‌ و تردید پیدا شود</span>

<span class="Revayat">وَ وَ اَللَّهِ مَا صَنَعَ فِی أَمرِ عُثمَانَ وَاحِدَةً مِن ثَلاَثٍ لَئِن کَانَ اِبنُ عُفَّانَ ظَالِماً کَمَا کَانَ یَزعُمُ لَقَد کَانَ یَنبَغِی لَهُ أَن یُوَازِرَ قَاتِلِیهِ وَ أَن یُنَابِذَ نَاصِرِیهِ وَ لَئِن کَانَ مَظلُوماً لَقَد کَانَ یَنبَغِی لَهُ أَن یَکُونَ مِنَ اَلمُنَهنِهِینَ عَنهُ وَ اَلمُعذِرِینَ فِیهِ وَ لَئِن کَانَ فِی شَکٍّ مِنَ اَلخَصلَتَینِ لَقَد کَانَ یَنبَغِی لَهُ أَن یَعتَزِلَهُ وَ یَرکُدَ جَانِباً وَ یَدَعَ اَلنَّاسَ مَعَهُ</span>

<span class="Translate">(3) و سوگند بخدا در بارۀ عثمان یکی از سه کار را <span class="description">(که انجام آن بر او لازم و حقّ از آن بیرون نبود)</span> بجا نیاورد اگر پسر عفّان ستمگر بود، چنانکه گمان میکرد، سزاوار بود که کشندگان او را یاری و از همراهانش دوری کرده با آنان دشمنی کند <span class="description">(ولی او این کار را نکرده، زیرا با اینکه او را ستمگر می‌دانسته بعد از کشتنش با کشندگان دشمنی و یاورانش را کمک نموده و در صدد خونخواهیش بر آمده است)</span> و اگر مظلوم <span class="description">(و کشتن او حرام)</span> بود <span class="description">(چنانکه در این زمان این سخن به زبان آورده و بین مردم شهرت داده)</span> سزاوار بود که از جملۀ کسانی باشد که از کشندگانش جلوگیری کرده عذر <span class="description">(کارهای زشتش)</span> را بخواهد و اگر در این دو کار بحال شکّ و تردید بود <span class="description">(نمی‌دانست ستمگر است یا ستمدیده)</span> سزاوار بود که از او کناره گیری کرده به گوشه‌ای رود و مردم را با او بگذارد</span>

<span class="Revayat">فَمَا فَعَلَ وَاحِدَةً مِنَ اَلثَّلاَثِ وَ جَاءَ بِأَمرٍ لَم یُعرَف بَابُهُ وَ لَم تَسلَم مَعَاذِیرُهُ</span>

<span class="Translate">(4) و او هیچیک از این سه کار را نکرد <span class="description">(بلکه آتش فتنه را روشن کرد و مردم را به کشتن او ترغیب نمود)</span> و <span class="description">(اکنون)</span> کاری پیش گرفته که راه آن شناخته نشده، و عذرهای او <span class="description">(از قبیل خونخواهی عثمان، و مظلوم کشته شدن او برای شکستن بیعت)</span> درست نبوده است</span>


==خطبه 174- علوم بی پایان امام علیه السلام==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">174 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(که در آن به شنوندگان اندرز داده بفضائل خود اشاره می‌فرماید)</span></span>

<span class="Revayat">أَیُّهَا اَلغَافِلُونَ غَیرُ اَلمَغفُولِ عَنهُم وَ اَلتَّارِکُونَ اَلمَأخُوذُ مِنهُم مَا لِی أَرَاکُم عَنِ اَللَّهِ ذَاهِبِینَ وَ إِلَی غَیرِهِ رَاغِبِینَ</span>

<span class="Translate">(1) آهای کسانیکه <span class="description">(از قیامت و حساب و باز پرسی)</span> غافل بوده و از ایشان غافل نیستند <span class="description">(چون گفتار و کردار در صحیفۀ اعمال بدون کم و زیاد ضبط میشود، پس از خواب غفلت بیدار شده عمر خود را بیهوده بسر نرسانید)</span> و ای کسانیکه <span class="description">(بر اثر فریب دنیا اوامر و نواهی خداوند سبحان را)</span> رها کرده و <span class="description">(بزودی دارائی و زینت و آرایش دنیا و آنچه بآن دل بسته‌اند)</span> از ایشان خواهند گرفت چگونه است که شما را می‌بینم از خدا دوری گزیده و رو بغیر او آورده دوستی نموده‌اید؟</span>

<span class="Revayat">کَأَنَّکُم نَعَمٌ أَرَاحَ بِهَا سَائِمٌ إِلَی مَرعًی وَبِیٍّ وَ مَشرَبٍ دَوِیٍّ إِنَّمَا هِیَ کَالمَعلُوفَةِ لِلمُدَی لاَ تَعرِفُ مَا ذَا یُرَادُ بِهَا إِذَا أُحسِنَ إِلَیهَا تَحسِبُ یَومَهَا دَهرَهَا وَ شِبَعَهَا أَمرَهَا</span>

<span class="Translate">(2) شما مانند چهار پایانید که چوپان آنها را برده است بطرف چراگاه و با آمیز و آبشخور درد انگیز <span class="description">(نمی‌دانند آنها را به کجا می‌برند)</span> که چون گوسفندی مانند که آنها را بجهت آماده کردن برای کاردها <span class="description">(سر بریدن)</span> علف می‌دهند، نمی‌داند چه خیالی برایش دارند که با آن نیکوئی کرده پرورشش می‌دهند، روزش را روزگار و کارش را سیر شدن می‌پندارد <span class="description">(از پایان کار غافل بوده نظری جز بروز حاضر و مقصودی جز خوردن ندارد، در صورتیکه صاحبش را از فربه نمودن آن مقصود دیگری است، و چوپان نفس امّاره شما را به چراگاه دنیای پر از درد و گرفتاری برده و به زینت و آرایش نابود شدنی آن فریفته از عاقبت کار بی‌خبر، می‌پندارید همیشه در اینجا خواهید ماند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَللَّهِ لَو شِئتُ أَن أُخبِرَ کُلَّ رَجُلٍ مِنکُم بِمَخرَجِهِ وَ مَولِجِهِ وَ جَمِیعِ شَأنِهِ لَفَعَلتُ وَ لَکِن أَخَافُ أَن تَکفُرُوا فِیَّ بِرَسُولِ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله</span>

<span class="Translate">(3) سوگند بخدا اگر بخواهم خبر دهم هر مردی از شما را که از کجا آمده و به کجا می‌رود و جمیع احوال او را بیان کنم می‌توانم ولی می‌ترسم در بارۀ من به رسول خدا، صلّی اللّٰه علیه و آله کافر شوید <span class="description">(مرا بر او برتر دانید با اینکه من آنچه از گذشته و آینده و حال خبر دهم از آن حضرت آموخته‌ام)</span></span>

<span class="Revayat">أَلاَ وَ إِنِّی مُفضِیهِ إِلَی اَلخَاصَّةِ مِمَّن یُؤمَنُ ذَلِکَ مِنهُ وَ اَلَّذِی بَعَثَهُ بِالحَقِّ وَ اِصطَفَاهُ عَلَی اَلخَلقِ مَا أَنطِقُ إِلاَّ صَادِقاً</span>

<span class="Translate">(4) آگاه باشید من بخواصّ اصحاب خود که کفر و غلوّ در او راه نخواهد یافت این اخبار را خواهم رساند و سوگند بخدا که پیغمبر اکرم را بحقّ و راستی فرستاده و او را بر خلائق برگزیده <span class="description">(این سخن را)</span> نمی‌گویم مگر براستی</span>

<span class="Revayat">وَ لَقَد عَهِدَ إِلَیَّ بِذَلِکَ کُلِّهِ وَ بِمَهلَکِ مَن یَهلِکُ وَ مَنجَی مَن یَنجُو وَ مَآلِ هَذَا اَلأَمرِ وَ مَا أَبقَی شَیئاً یَمُرُّ عَلَی رَأسِی إِلاَّ أَفرَغَهُ فِی أُذُنَیَّ وَ أَفضَی بِهِ إِلَیَّ</span>

<span class="Translate">(5) و آن حضرت همۀ این اخبار و تباه شدن آنکه هلاک می‌گردد <span class="description">(بعذاب گرفتار میشود)</span> و رهائی آنکه نجات می‌یابد <span class="description">(جایش بهشت خواهد بود)</span> و عاقبت امر خلافت را بمن خبر داده است و چیزی باقی نگذاشته که بر سرم بگذرد مگر آنکه آنرا در دو گوشم فرو برده و بمن رسانیده <span class="description">(خلاصه مرا به گذشته و حال و آینده خبر داده است)</span></span>

<span class="Revayat">أَیُّهَا اَلنَّاسُ إِنِّی وَ اَللَّهِ مَا أَحُثُّکُم عَلَی طَاعَةٍ إِلاَّ وَ أَسبِقُکُم إِلَیهَا وَ لاَ أَنهَاکُم عَن مَعصِیَةٍ إِلاَّ وَ أَتَنَاهَی قَبلَکُم عَنهَا</span>

<span class="Translate">(6) ای مردم، سوگند بخدا شما را به طاعتی ترغیب نمی‌کنم مگر آنکه بآن از شما پیشی می‌گیرم و شما را از معصیتی منع نمی‌کنم مگر آنکه پیش از شما از آن باز می‌ایستم <span class="description">(زیرا امر بمعروف بعد از انجام آن و نهی از منکر پیش از مبادرت بآن تأثیر و سودش در دلها بیشتر و بهتر است از امر بمعروف و نهی از منکر نمودن کسیکه کردارش بر خلاف گفتار باشد، علاوه بر آنکه امام علیه السّلام چنین کسیرا در خطبۀ صد و بیست و نهم لعن فرموده )</span></span>


==خطبه 175- بیان ویژگی های قرآن، تشویق به اعمال نیکو و پرهیز از بدعت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">175 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در اندرز بمردم و فضائل قرآن کریم که آنرا در اوائل خلافت خود فرموده)</span></span>

<span class="Revayat">اِنتَفِعُوا بِبَیَانِ اَللَّهِ وَ اِتَّعِظُوا بِمَوَاعِظِ اَللَّهِ وَ اِقبَلُوا نَصِیحَةَ اَللَّهِ فَإِنَّ اَللَّهَ قَد أَعذَرَ إِلَیکُم بِالجَلِیَّةِ وَ أَخَذَ عَلَیکُمُ اَلحُجَّةَ وَ بَیَّنَ لَکُم مَحَابَّهُ مِنَ اَلأَعمَالِ وَ مَکَارِهَهُ مِنهَا لِتَتَّبِعُوا هَذِهِ وَ تَجتَنِبُوا هَذِهِ</span>

<span class="Translate">(1) از گفتار خدا <span class="description">(در قرآن کریم راجع بدنیا و آخرت)</span> سود ببرید <span class="description">(که بهترین سودها است)</span> و از پندهای خدا <span class="description">(به زبان پیغمبر اکرم)</span> بهره گیرید <span class="description">(تا رستگار شوید)</span> و اندرز خدا را بپذیرید <span class="description">(تا از سختیهای عذاب برهید)</span> زیرا خداوند به دلیلهائی که <span class="description">(بر همه)</span> هویدا است جای عذر برای عذاب نمودن <span class="description">(گناهکاران)</span> شما باقی نگذاشته <span class="description">(که بگویند چرا ما را عذاب میکنی در صورتیکه ما نمی‌دانستیم)</span> و بشما اتمام حجّت کرده <span class="description">(قرآن کریم را نازل فرموده و پیغمبر اکرم را مبیّن آن و راهنمای جنّ و انس قرار داده و خیر و شرّ را به همگان نشان داده تا ایشان را در ترک تکالیف حجّتی نباشد)</span> و از اعمال آنچه را که دوست داشته <span class="description">(بانجام آن امر کرده)</span> و آنچه را که بد دانسته <span class="description">(بجا آوردن آنرا نهی نموده، در قرآن کریم و سنّت پیغمبر اکرم)</span> برای شما بیان فرموده تا دوست داشته او را پیروی و از آنچه بد دانسته دوری نمائید</span>

<span class="Revayat">فَإِنَّ رَسُولَ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله کَانَ یَقُولُ إِنَّ اَلجَنَّةَ حُفَّت بِالمَکَارِهِ وَ إِنَّ اَلنَّارَ حُفَّت بِالشَّهَوَاتِ</span>

<span class="Translate">(2) زیرا رسول خدا، صلّی اللّٰه علیه و آله می‌فرمود: بهشت پیچیده شده بسختیها <span class="description">(تحمّل رنجها و شکیبائی بر طاعات و خودداری از گناهان)</span> و آتش پیچیده شده به خواهشها <span class="description">(ی نفس و معصیت و نافرمانی)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَمُوا أَنَّهُ مَا مِن طَاعَةِ اَللَّهِ شَیءٌ إِلاَّ یَأتِی فِی کُرهٍ وَ مَا مِن مَعصِیَةِ اَللَّهِ شَیءٌ إِلاَّ یَأتِی فِی شَهوَةٍ</span>

<span class="Translate">(3) و بدانید هیچ چیز از طاعت خدا نیست مگر آنکه انجام آن گران می‌آید، و هیچ چیز از معصیت خدا نیست مگر آنکه موافق میل و خواهش می‌باشد <span class="description">(زیرا پیروی نفس از قوّۀ شهویّه بیشتر است از قوّۀ عاقله)</span></span>

<span class="Revayat">فَرَحِمَ اَللَّهُ رَجُلاً نَزَعَ عَن شَهوَتِهِ وَ قَمَعَ هَوَی نَفسِهِ فَإِنَّ هَذِهِ اَلنَّفسَ أَبعَدُ شَیءٍ مَنزَعاً وَ إِنَّهَا لاَ تَزَالُ تَنزِعُ إِلَی مَعصِیَةٍ فِی هَوًی</span>

<span class="Translate">(4) پس خدا بیامرزد مردی را که شهوت را از خویش دور کرده از پیروی خواهش و آرزوی نفس باز ایستد زیرا این نفس مشکلترین چیز است برای باز داشتن <span class="description">(از شهوترانی)</span> و همیشه بر اثر خواهش و آرزو به معصیت شوق دارد</span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَمُوا عِبَادَ اَللَّهِ أَنَّ اَلمُؤمِنَ لاَ یُمسِی وَ لاَ یُصبِحُ إِلاَّ وَ نَفسُهُ ظَنُونٌ عِندَهُ فَلاَ یَزَالُ زَارِیاً عَلَیهَا وَ مُستَزِیداً لَهَا</span>

<span class="Translate">(5) و ای بندگان خدا بدانید که مؤمن شب صبح نمی‌کند و صبح را بشب نمی‌رساند مگر آنکه بنفس خود بد گمان است و پیوسته از او عیب جوئی میکند، و زیادتر از آنچه نموده است <span class="description">(از طاعت و بندگی)</span> از آن می‌طلبد <span class="description">(لذا نفس بر مؤمن تسلّط نیافته نمی‌تواند او را فریب دهد)</span></span>

<span class="Revayat">فَکُونُوا کَالسَّابِقِینَ قَبلَکُم وَ اَلمَاضِینَ أَمَامَکُم قَوَّضُوا مِنَ اَلدُّنیَا تَقوِیضَ اَلرَّاحِلِ وَ طَوَوهَا طَیَّ اَلمَنَازِلِ</span>

<span class="Translate">(6) پس مانند کسانی باشید که از شما <span class="description">(به رحمت خدا)</span> پیشی گرفتند و جلو روی شما گذشتند از دنیا خیمه کندند مانند خیمه کندن کوچ کننده و <span class="description">(مدّت زندگانی)</span> آنرا بسر رساندند مانند طیّ کردن منزلها <span class="description">(که هیچ گونه دلبستگی بدنیا و متاع آن نداشتند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَمُوا أَنَّ هَذَا اَلقُرآنَ هُوَ اَلنَّاصِحُ اَلَّذِی لاَ یَغُشُّ وَ اَلهَادِی اَلَّذِی لاَ یُضِلُّ وَ اَلمُحَدِّثُ اَلَّذِی لاَ یَکذِبُ وَ مَا جَالَسَ هَذَا اَلقُرآنَ أَحَدٌ إِلاَّ قَامَ عَنهُ بِزِیَادَةٍ أَو نُقصَانٍ زِیَادَةٍ فِی هُدًی وَ نُقصَانٍ مِن عَمًی</span>

<span class="Translate">(7) و بدانید این قرآن پند دهنده‌ای است که <span class="description">(در ارشاد براه راست)</span> خیانت نمی‌کند، و راهنمائی است که گمراه نمی‌نماید و سخن گوئی است که <span class="description">(در گفتارش)</span> دروغ نمی‌گوید و کسی با این قرآن ننشست <span class="description">(قرائت ننموده در آن تدبّر و اندیشه نکرد)</span> مگر آنکه چون از پیش آن برخاسته <span class="description">(قرائت و اندیشه را بپایان رساند)</span> هدایت و رستگاری او افزایش یافت یا کوری و گمراهی او کم گردید</span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَمُوا أَنَّهُ لَیسَ عَلَی أَحَدٍ بَعدَ اَلقُرآنِ مِن فَاقَةٍ وَ لاَ لِأَحَدٍ قَبلَ اَلقُرآنِ مِن غِنًی فَاستَشفُوهُ مِن أَدوَائِکُم وَ اِستَعِینُوا بِهِ عَلَی لَأوَائِکُم فَإِنَّ فِیهِ شِفَاءً مِن أَکبَرِ اَلدَّاءِ وَ هُوَ اَلکُفرُ وَ اَلنِّفَاقُ وَ اَلغَیُّ وَ اَلضَّلاَلُ</span>

<span class="Translate">(8) و بدانید کسیرا بعد از <span class="description">(آموختن)</span> قرآن <span class="description">(و تدبّر در معانی و عمل به احکام آن)</span> نیازمندی نیست <span class="description">(تا برای دنیا و آخرت خود چیزی بیاموزد)</span> و نه برای کسی پیش از <span class="description">(آشنا شدن به)</span> قرآن بی‌نیازی است <span class="description">(تا راه اصلاح و فساد را بوسیلۀ علوم و کتابها دانسته بآن نیازمند نباشد)</span> پس بهبودی دردهای <span class="description">(ظاهریّ و باطنیّ و روحیّ و جسمیّ‌)</span> خود را از آن بخواهید، و در سختی و گرفتاری از آن کمک بطلبید زیرا در قرآن برای بزرگترین درد که کفر و نفاق و تباه شدن و گمراهی می‌باشد شفاء و بهبودی است</span>

<span class="Revayat">فَاسأَلُوا اَللَّهَ بِهِ وَ تَوَجَّهُوا إِلَیهِ بِحُبِّهِ وَ لاَ تَسأَلُوا بِهِ خَلقَهُ إِنَّهُ مَا تَوَجَّهَ اَلعِبَادُ إِلَی اَللَّهِ بِمِثلِهِ</span>

<span class="Translate">(9) پس به <span class="description">(پیروی از)</span> آن <span class="description">(شفاء)</span> از خدا بخواهید، و با دوستی <span class="description">(عمل به)</span> آن بخدا رو آورید، و آنرا وسیلۀ خواهش از بندگانش قرار ندهید زیرا بندگان به <span class="description">(چیزی)</span> مانند قرآن بخدا رو نیاوردند <span class="description">(برای درخواست از خدا و تقرّب باو قرآن را بهترین وسیله دانستند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَمُوا أَنَّهُ شَافِعٌ وَ مُشَفَّعٌ وَ قَائِلٌ وَ مُصَدَّقٌ وَ أَنَّهُ مَن شَفَعَ لَهُ اَلقُرآنُ یَومَ اَلقِیَامَةِ شُفِّعَ فِیهِ وَ مَن مَحَلَ بِهِ اَلقُرآنُ یَومَ اَلقِیَامَةِ صُدِّقَ عَلَیهِ</span>

<span class="Translate">(10) و بدانید قرآن <span class="description">(در قیامت)</span> شفاعت کننده ایست که شفاعتش پذیرفته می‌گردد، و راستگویی است که گفتارش تصدیق میشود و کسیرا که قرآن روز قیامت شفاعت کرد <span class="description">(بدرستی گفتار و کردارش گواهی داد)</span> شفاعتش در بارۀ او قبول میشود و کسیرا که قرآن روز قیامت <span class="description">(نزد خداوند سبحان)</span> زشت دانست <span class="description">(بکفر و نفاق و بد رفتاری و شهوت رانی او گواهی داد)</span> گفتارش به زیان او تصدیق می‌گردد</span>

<span class="Revayat">فَإِنَّهُ یُنَادِی مُنَادٍ یَومَ اَلقِیَامَةِ أَلاَ إِنَّ کُلَّ حَارِثٍ مُبتَلَی فِی حَرثِهِ وَ عَاقِبَةِ عَمَلِهِ غَیرَ حَرَثَةِ اَلقُرآنِ فَکُونُوا مِن حَرَثَتِهِ وَ أَتبَاعِهِ وَ اِستَدِلُّوهُ عَلَی رَبِّکُم وَ اِستَنصِحُوهُ عَلَی أَنفُسِکُم وَ اِتَّهِمُوا عَلَیهِ آرَاءَکُم وَ اِستَغِشُّوا فِیهِ أَهوَاءَکُم</span>

<span class="Translate">(11) زیرا روز قیامت نداء کننده‌ای فریاد میکند: «آگاه باشید هر کشت کاری در عاقبت عمل و کشتۀ خود گرفتار است مگر کشت کاران قرآن» پس شما از کشت کنندگان و پیروان آن بوده آنرا راهنمای بسوی پروردگارتان قرار دهید، و از آن اندرز بگیرید و اندیشه‌هایتان را که بر خلاف آن است متّهم سازید <span class="description">(در گفتار و کردار به اندیشه‌ها اعتماد نداشته باشید)</span> و خواهشهای خود را در برابر آن خیانتکار بدانید <span class="description">(طبق هوای نفس آنرا تفسیر و تأویل ننمائید که بعذاب گرفتار خواهید شد )</span></span>

<span class="Revayat">اَلعَمَلَ اَلعَمَلَ ثُمَّ اَلنِّهَایَةَ اَلنِّهَایَةَ وَ اَلاِستِقَامَةَ اَلاِستِقَامَةَ ثُمَّ اَلصَّبرَ اَلصَّبرَ وَ اَلوَرَعَ اَلوَرَعَ إِنَّ لَکُم نِهَایَةً فَانتَهُوا إِلَی نِهَایَتِکُم وَ إِنَّ لَکُم عَلَماً فَاهتَدُوا بِعَلَمِکُم</span>

<span class="Translate">(12) کار نیکو کار نیکو <span class="description">(خدا را بسیار عبادت و بندگی کنید و به اندک آن اکتفاء ننمائید)</span> پس آنرا بپایان برسانید، آنرا بپایان برسانید، و استوار باشید، استوار باشید <span class="description">(در امر دین استقامت داشته باشید و از راه راست پا بیرون ننهاده بهر طرف رو نیاورید، و در معاصی)</span> شکیبائی گزینید شکیبائی گزینید <span class="description">(و از پیروی خواهشهای نفس خودداری نمائید)</span> بپرهیزید، بپرهیزید <span class="description">(از آنچه خدا نهی فرموده دوری کنید)</span> شما را عاقبت و خاتمه‌ای هست، خود را بآن <span class="description">(بهشت جاوید)</span> برسانید و برای شما پرچم و نشانه ای است <span class="description">(پیغمبر اکرم و اوصیاء آن حضرت)</span> پس <span class="description">(برای رسیدن بحسن عاقبت)</span> به نشانۀ خودتان هدایت و رستگار شوید</span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّ لِلإِسلاَمِ غَایَةً فَانتَهُوا إِلَی غَایَتِهِ وَ اُخرُجُوا إِلَی اَللَّهِ مِمَّا اِفتَرَضَ عَلَیکُم مِن حَقِّهِ وَ بَیَّنَ لَکُم مِن وَظَائِفِهِ أَنَا شَاهِدٌ لَکُم وَ حَجِیجٌ یَومَ اَلقِیَامَةِ عَنکُم</span>

<span class="Translate">(13) و اسلام را فائده و سودی است <span class="description">(سیادت و سعادت همیشگی)</span> آنرا بدست آورید و بخدا رو آورید و حقّ او را آنچه بر شما واجب کرده و احکام خود را که برایتان <span class="description">(در قرآن و سنّت)</span> بیان فرموده انجام دهید من روز قیامت برای شما گواه، و <span class="description">(برای نجات و رهائی از عذاب)</span> از طرف شما حجّت و دلیل می‌آورم</span>

<span class="Revayat">أَلاَ وَ إِنَّ اَلقَدَرَ اَلسَّابِقَ قَد وَقَعَ وَ اَلقَضَاءَ اَلمَاضِی قَد تَوَرَّدَ وَ إِنِّی مُتَکَلِّمٌ بِعِدَةِ اَللَّهِ وَ حُجَّتِهِ قَالَ اَللَّهُ تَعَالَی إِنَّ اَلَّذِینَ قٰالُوا رَبُّنَا اَللّٰهُ ثُمَّ اِستَقٰامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیهِمُ اَلمَلاٰئِکَةُ أَن لاَ تَخٰافُوا وَ لاٰ تَحزَنُوا وَ أَبشِرُوا بِالجَنَّةِ اَلَّتِی کُنتُم تُوعَدُونَ</span>

<span class="Translate">(14) آگاه باشید آنچه پیش از این مقدّر بود <span class="description">(خلافت خلفاء و انتقال به آن حضرت)</span> واقع شد، و آنچه حکم و ارادۀ خدا بآن تعلّق گرفته پی در پی <span class="description">(فتنه‌ها و خونریزیهای بعد از این)</span> پیش خواهد آمد و من از روی وعدۀ خدا و حجّت او <span class="description">(قرآن کریم با شما)</span> سخن می‌گویم خدای تعالی <span class="description">(در س 41 ی 30)</span> فرموده: «إِنَّ اَلَّذِینَ قٰالُوا رَبُّنَا اَللّٰهُ ثُمَّ اِستَقٰامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیهِمُ اَلمَلاٰئِکَةُ أَلاّٰ تَخٰافُوا وَ لاٰ تَحزَنُوا وَ أَبشِرُوا بِالجَنَّةِ اَلَّتِی کُنتُم تُوعَدُونَ‌» یعنی آنانکه گفتند: پروردگار ما خدا است <span class="description">(به ربوبیّت و وحدانیّت او اقرار کردند)</span> پس <span class="description">(بر آن)</span> ایستادگی نمودند <span class="description">(اوامر او را انجام داده نواهیش را مرتکب نگشتند، هنگام مرگ)</span> فرشتگان بر ایشان نازل شوند <span class="description">(و بگویند)</span> که <span class="description">(از سختیها)</span> نترسید، و <span class="description">(بآنچه از دست دادید)</span> اندوهگین نباشید، و مژده باد شما را بهشت که <span class="description">(در دنیا بآن)</span> وعده داده شده بودید»</span>

<span class="Revayat">وَ قَد قُلتُم رَبُّنَا اَللَّهُ فَاستَقِیمُوا عَلَی کِتَابِهِ وَ عَلَی مِنهَاجِ أَمرِهِ وَ عَلَی اَلطَّرِیقَةِ اَلصَّالِحَةِ مِن عِبَادَتِهِ ثُمَّ لاَ تَمرُقُوا مِنهَا وَ لاَ تَبتَدِعُوا فِیهَا وَ لاَ تُخَالِفُوا عَنهَا فَإِنَّ أَهلَ اَلمُرُوقِ مُنقَطِعٌ بِهِم عِندَ اَللَّهِ یَومَ اَلقِیَامَةِ</span>

<span class="Translate">(15) و شما که گفتید: پروردگار ما خدا است، پس <span class="description">(طبق اقرار خود)</span> بعمل بکتاب و راه روشن دستور و فرمان و طریق شایستۀ عبادت و بندگیش ایستادگی کنید و از آن راه خارج نشوید، و بدعتی در آن نگذارید، و با آن مخالفت نکنید زیرا کسانیکه از آن راه قدم بیرون نهادند روز قیامت به رحمت خدا راه ندارند</span>

<span class="Revayat">ثُمَّ إِیَّاکُم وَ تَهزِیعَ اَلأَخلاَقِ وَ تَصرِیفَهَا وَ اِجعَلُوا اَللِّسَانَ وَاحِداً وَ لیَخزُنِ اَلرَّجُلُ لِسَانَهُ فَإِنَّ هَذَا اَللِّسَانَ جَمُوحٌ بِصَاحِبِهِ وَ اَللَّهِ مَا أَرَی عَبداً یَتَّقِی تَقوَی تَنفَعُهُ حَتَّی یَخزُنَ لِسَانَهُ</span>

<span class="Translate">(16) پس بر حذر باشید از تغییر و تبدیل خلق و خوها <span class="description">(بپرهیزید از نفاق و دوروئی: راستگویی، دروغگویی، سخن چینی و مصلح شدن)</span> و زبان را یکی قرار دهید <span class="description">(یک جور سخن گویید)</span> و مرد باید زبان خود را نگاه دارد <span class="description">(بیجا لب به گفتار نگشاید)</span> زیرا زبان بصاحب خود سرکش است <span class="description">(اگر عنانش را رها کند او را در مهلکه انداخته تباه گرداند)</span> سوگند بخدا نمی‌بینم بندۀ پرهیزگاری را پرهیزکاریش باو سود بخشد تا اینکه زبانش را <span class="description">(از دروغ و تهمت و غیبت و دشنام و سخن چینی و مانند آنها)</span> نگاه‌دار و <span class="description">(و گر نه پرهیزش سودی ندارد، زیرا پرهیزکار سودمند نگردد مگر بر اثر اجتناب و دوری از جمیع معاصی)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّ لِسَانَ اَلمُؤمِنِ مِن وَرَاءِ قَلبِهِ وَ إِنَّ قَلبَ اَلمُنَافِقِ مِن وَرَاءِ لِسَانِهِ لِأَنَّ اَلمُؤمِنَ إِذَا أَرَادَ أَن یَتَکَلَّمَ بِکَلاَمٍ تَدَبَّرَهُ فِی نَفسِهِ فَإِن کَانَ خَیراً أَبدَاهُ وَ إِن کَانَ شَرّاً وَارَاهُ وَ إِنَّ اَلمُنَافِقَ یَتَکَلَّمُ بِمَا أَتَی عَلَی لِسَانِهِ لاَ یَدرِی مَا ذَا لَهُ وَ مَا ذَا عَلَیهِ</span>

<span class="Translate">(17) و بتحقیق زبان مؤمن پشت دل او است <span class="description">(سخنش از روی دل و اعتقاد می‌باشد)</span> و دل منافق پشت زبان او است <span class="description">(بآنچه می‌گوید اعتقاد ندارد)</span> زیرا مؤمن چون بخواهد سخنی گوید در آن تأمّل و اندیشه کند، اگر نیکو و صلاح بود بیان کند، و اگر بد و ناروا بود می‌پوشاند <span class="description">(از گفتن خودداری می‌نماید)</span> و منافق آنچه به زبانش برسد می‌گوید و نمی‌داند کدام سخن برای او سود دارد و کدام زیان!!</span>

<span class="Revayat">وَ لَقَد قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله لاَ یَستَقِیمُ إِیمَانُ عَبدٍ حَتَّی یَستَقِیمَ قَلبُهُ وَ لاَ یَستَقِیمُ قَلبُهُ حَتَّی یَستَقِیمَ لِسَانُهُ فَمَنِ اِستَطَاعَ مِنکُم أَن یَلقَی اَللَّهَ سُبحَانَهُ وَ هُوَ نَقِیُّ اَلرَّاحَةِ مِن دِمَاءِ اَلمُسلِمِینَ وَ أَموَالِهِم سَلِیمُ اَللِّسَانِ مِن أَعرَاضِهِم فَلیَفعَل</span>

<span class="Translate">(18) و رسول خدا، صلّی اللّٰه علیه و آله، فرمود: «ایمان بنده مستقیم و استوار نیست تا اینکه دل او استوار باشد و دل او استوار نیست تا اینکه زبانش استوار باشد» <span class="description">(زیرا زبان ترجمان دل است، و استقامت دل بستۀ به زبان است)</span> پس کسیکه از شما توانا باشد که خداوند سبحان را ملاقات کند <span class="description">(مشمول رحمت او گردد)</span> در حالیکه از خون مسلمانان و دارائی آنها دستش پاک، و از هتک آبرو و شئون آنان زبانش سالم باشد، باید چنین کند <span class="description">(از شرائط اسلام و لوازم ایمان است که بایستی مسلمان از زبان و دست مسلمان آسایش داشته باشد )</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَمُوا عِبَادَ اَللَّهِ أَنَّ اَلمُؤمِنَ یَستَحِلُّ اَلعَامَ مَا اِستَحَلَّ عَاماً أَوَّلَ وَ یُحَرِّمُ اَلعَامَ مَا حَرَّمَ عَاماً أَوَّلَ وَ إِنَّ مَا أَحدَثَ اَلنَّاسُ لاَ یُحِلُّ لَکُم شَیئاً مِمَّا حُرِّمَ عَلَیکُم وَ لَکِن اَلحَلاَلُ مَا أَحَلَّ اَللَّهُ وَ اَلحَرَامُ مَا حَرَّمَ اَللَّهُ</span>

<span class="Translate">(19) بندگان خدا بدانید مؤمن در این سال حلال میداند آنچه را که در سال گذشته حلال می‌دانسته و حرام میداند آنچه را در سال پیش حرام می‌شمرده <span class="description">(حلیّت و حرمت چیزی چون از روی کتاب و سنّت نزد صاحب ایمان ثابت شد همیشه طبق آن حکم میکند، بخلاف غیر مؤمن که بر اثر فساد عقیده به رأی و اجتهاد نادرست خود حلال و حرامی را که در کتاب و سنّت ثابت شده تغییر می‌دهد)</span> و بدعتهائی را که مردم احداث کرده‌اند <span class="description">(احکامی که خلفاء بنا گذاردند مانند بیّنه و گواه خواستن ابو بکر از حضرت فاطمه - علیها السّلام در باب فدک با اینکه بیّنه با مدّعی است، و جزیه گرفتن عمر زیادتر از آنچه پیغمبر مقرّر فرموده بود، و مقدّم داشتن عثمان خواندن خطبه را بر نماز در عید فطر و اضحی با اینکه باید بعد از نماز خوانده شود، خلاصه این نوع بدعتها)</span> آنچه را بشما حرام شده است حلال نمی‌گرداند، بلکه حلال آنست که خدا حلال کرده و حرام آنستکه خدا حرام فرموده</span>

<span class="Revayat">فَقَد جَرَّبتُمُ اَلأُمُورَ وَ ضَرَّستُمُوهَا وَ وُعِظتُم بِمَن کَانَ قَبلَکُم وَ ضُرِبَتِ لَکُم اَلأَمثَالُ وَ دُعِیتُم إِلَی اَلأَمرِ اَلوَاضِحِ فَلاَ یَصَمُّ عَن ذَلِکَ إِلاَّ أَصَمُّ وَ لاَ یَعمَی عَنهُ إِلاَّ أَعمَی</span>

<span class="Translate">(20) و کارها را بر اثر تجربه و آزمایش محکم و استوار نموده‌اید <span class="description">(اندیشه بکار بردید تا نیک از بد و حقّ‌ از باطل بشما آشکار گردید)</span> و به پیشینیان پند داده شدید <span class="description">(خداوند سبحان در قرآن کریم فرموده که نیکوکاران سعادتمند و بدکاران بعذاب گرفتار شدند)</span> و برای شما مثلها زده شده <span class="description">(در قرآن کریم برای امتیاز حقّ از باطل مثلها بیان گردیده)</span> و بسوی امر روشن <span class="description">(دین اسلام که درستی آن بر همه آشکار است)</span> دعوت شدید، پس کر نمی‌ماند از آن <span class="description">(گوش نمی‌بندد)</span> مگر کسیکه <span class="description">(گوش دل او)</span> کر باشد، و کور نمی‌ماند از آن <span class="description">(چشم بر هم نمی‌نهد)</span> مگر کسیکه <span class="description">(چشم دلش)</span> کور باشد!!</span>

<span class="Revayat">وَ مَن لَم یَنفَعهُ اَللَّهُ بِالبَلاَءِ وَ اَلتَّجَارُبِ لَم یَنتَفِع بِشَیءٍ مِنَ اَلعِظَةِ وَ أَتَاهُ اَلنَّقصُ مِن أَمَامِهِ حَتَّی یَعرِفَ مَا أَنکَرَ وَ یُنکِرَ مَا عَرَفَ</span>

<span class="Translate">(21) و کسیرا که خدا بسبب گرفتاری و آزمایش در امور نفع نرسانیده به موعظه و پند سود نبرده است <span class="description">(زیرا تأثیر بلاء و آزمایش در امور محسوسه از تأثیر پند و اندرز بیشتر است)</span> و او را از جلو رویش <span class="description">(پیاپی)</span> نقصان و زیان برسد تا اینکه <span class="description">(بر اثر فزونی نادانی و گمراهیش)</span> منکر و زشت را معروف و معروف و پسندیده را منکر شناسد</span>

<span class="Revayat">فَإِنَّ اَلنَّاسُ رَجُلاَنِ مُتَّبِعٌ شِرعَةً وَ مُبتَدِعٌ بِدعَةً لَیسَ مَعَهُ مِنَ اَللَّهِ بُرهَانُ سُنَّةٍ وَ لاَ ضِیَاءُ حُجَّةٍ وَ إِنَّ اَللَّهَ سُبحَانَهُ لَم یَعِظ أَحَداً بِمِثلِ هَذَا اَلقُرآنِ فَإِنَّهُ حَبلُ اَللَّهِ اَلمَتِینُ وَ سَبَبُهُ اَلأَمِینُ وَ فِیهِ رَبِیعُ اَلقَلبِ وَ یَنَابِیعُ اَلعِلمِ وَ مَا لِلقَلبِ جِلاَءٌ غَیرُهُ</span>

<span class="Translate">(22) و مردم دو دسته‌اند <span class="description">(اوّل:)</span> کسیکه پیرو شریعت است <span class="description">(گفتار و کردارش طبق کتاب و سنّت می‌باشد)</span> و <span class="description">(دوّم:)</span> آنکه احداث کنندۀ بدعت می‌باشد که <span class="description">(پیرو نفس امّاره و شیطان است، و)</span> نیست با او از خداوند دلیل آشکار نه از سنّت <span class="description">(پیغمبر اکرم)</span> و نه از قرآن کریم و خداوند سبحان هیچکس <span class="description">(از پیروان پیغمبران پیشین)</span> را پند نداد به <span class="description">(پندی)</span> مانند این قرآن <span class="description">(زیرا منظور از پند و اندرزها سوق مردم است بطرف حقّ و ارشاد براه سعادت و نیکبختی و قرآن برای رسیدن باین مقصود جامع است و این خود بزرگترین لطف حقّ تعالی است نسبت بمسلمین)</span> که ریسمان محکم و استوار خدا است <span class="description">(هرگز گسیخته نمی‌شود، و هر کس بآن چنگ زند از بدبختی دنیا و عذاب آخرت رهائی می‌یابد)</span> و راه او است که <span class="description">(بهر که قدم در آن نهد)</span> خیانت نمی‌کند، و در آن است بهار دل <span class="description">(چون تلاوت آیات و اندیشۀ در معانی آنها رویانندۀ انواع گلهای علوم و معارف می‌باشد)</span> و چشمه‌های علم و دانش <span class="description">(زیرا هر یک از آیات آن منبع علم و حکمتی است که حیات ارواح وابستۀ به آنست)</span> و دل را جز آن صیقلی نیست <span class="description">(اندیشۀ در آن جلاء دهندۀ دلها است از زنگ نادانی و گمراهی، و چون در قرآن چشمه‌های علوم و معارف است، پس اگر علوم دیگر نیز دل را جلاء دهد برای آنست که آن علوم بقرآن منتهی می‌گردد، پس در حقیقت قرآن دل را جلاء داده است)</span></span>

<span class="Revayat">مَعَ أَنَّهُ قَد ذَهَبَ اَلمُتَذَکِّرُونَ وَ بَقَی اَلنَّاسُونَ أَوِ اَلمُتَنَاسُونَ فَإِذَا رَأَیتُم خَیراً فَأَعِینُوا عَلَیهِ وَ إِذَا رَأَیتُم شَرّاً فَاذهَبُوا عَنهُ فَإِنَّ رَسُولَ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله کَانَ یَقُولُ یَا اِبنَ آدَمَ اِعمَلِ اَلخَیرَ وَ دَعِ اَلشَّرَّ فَإِذَا أَنتَ جَوَادٌ قَاصِدٌ</span>

<span class="Translate">(23) با اینکه یاد آوران <span class="description">(قرآن و عمل کنندگان بآن)</span> رفتند، و فراموش کاران یا آنانکه فراموشی را بخود بسته‌اند مانده‌اند پس <span class="description">(اگر چه پند در شما اثر ندارد با این حال می‌گویم:)</span> اگر خیر و نیکوئی را دیدید بآن کمک کنید <span class="description">(بجا آورید)</span> و هر گاه شرّ و بدی دیدید از آن بگذرید <span class="description">(دور گردید، یعنی از امر و نهی امام علیه السّلام پیروی کرده از مخالفین او و بیعت شکنان بیزاری جوئید)</span> زیرا رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله می‌فرمود: ای پسر آدم نیکوئی کن و بدی را رها نما و چون چنین کردی تو خوش رفتار و میانه رو هستی <span class="description">(در وسط راه حقّ قدم نهاده‌ای که هرگز گم نمی‌شوی )</span></span>

<span class="Revayat">أَلاَ وَ إِنَّ اَلظُّلمَ ثَلاَثَةٌ فَظُلمٌ لاَ یُغفَرُ وَ ظُلمٌ لاَ یُترَکُ وَ ظُلمٌ مَغفُورٌ لاَ یُطلَبُ فَأَمَّا اَلظُّلمُ اَلَّذِی لاَ یُغفَرُ فَالشِّرکُ بِاللَّهِ قَالَ اَللَّهُ سُبحَانَهُ إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یَغفِرُ أَن یُشرَکَ بِهِ وَ أَمَّا اَلظُّلمُ اَلَّذِی یُغفَرُ فَظُلمُ اَلعَبدِ نَفسَهُ عِندَ بَعضِ اَلهَنَاتِ وَ أَمَّا اَلظُّلمُ اَلَّذِی لاَ یُترَکُ فَظُلمُ اَلعِبَادِ بَعضُهُم بَعضاً</span>

<span class="Translate">(24) آگاه باشید ظلم بر سه قسم است: ظلمی که آمرزیده نمی‌شود، و ظلمی که باز خواست میشود، و ظلمی که آمرزیده شده باز خواست نمی‌شود امّا ظلمی که آمرزیده نمی‌شود شرک بخدا است، خداوند سبحان <span class="description">(در قرآن کریم س 4 ی 48)</span> می‌فرماید: «إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یَغفِرُ أَن یُشرَکَ بِهِ‌» یعنی خدا نمی‌آمرزد کسیرا که باو شرک آورد و امّا ظلمی که آمرزیده میشود ظلم بنده است بر نفس خود در بجا آوردن برخی گناهان کوچک <span class="description">(در صورتیکه اصرار بر آن نداشته باشد، زیرا اجتناب و دوری از کبائر و گناهان بزرگ کفّاره ایست که گناه کوچک را پوشانده جلوه نمی‌دهد)</span> و امّا ظلمی که باز خواست میشود ظلم بنده است بندۀ دیگر را</span>

<span class="Revayat">اَلقِصَاصُ هُنَاکَ شَدِیدٌ لَیسَ هُوَ جَرحاً بِالمُدَی وَ لاَ ضَرباً بِالسِّیَاطِ وَ لَکِنَّهُ مَا یُستَصغَرُ ذَلِکَ مَعَهُ</span>

<span class="Translate">(25) قصاص و تلافی در آخرت سخت و دشوار است، و قصاص در آنجا با زخم کاردها و زدن تازیانه‌ها نیست، ولی قصاصی است که زخم و تازیانه نزد آن کوچک شمرده میشود <span class="description">(از این بیان فهمیده میشود آنانکه بآل محمّد، علیهم السّلام، ظلم نموده‌اند بسختی باز خواست شده بعذاب گرفتار خواهند شد)</span></span>

<span class="Revayat">فَإِیَّاکُم وَ اَلتَّلَوُّنَ فِی دِینِ اَللَّهِ فَإِنَّ جَمَاعَةً فِیمَا تَکرَهُونَ مِنَ اَلحَقِّ خَیرٌ مِن فُرقَةٍ فِیمَا تُحِبُّونَ مِنَ اَلبَاطِلِ وَ إِنَّ اَللَّهَ سُبحَانَهُ لَم یُعطِ أَحَداً بِفُرقَةٍ خَیراً مِمَّن مَضَی وَ لاَ مِمَّن بَقَی</span>

<span class="Translate">(26) پس از دو رنگی و دو روئی در دین خدا بپرهیزید <span class="description">(این جمله اشاره است به گروهی که در بیعت نمودن با آن حضرت متوقّف بودند، و آنان که بیعت را شکستند)</span> زیرا اجتماع <span class="description">(دست بدست دادن و یکی شدن)</span> در آنچه حقّ است و آنرا میل ندارید بهتر است از تفرقه و جدائی در آنچه باطل است و آنرا دوست می‌دارید و خداوند سبحان بر اثر تفرقه و جدائی به هیچ کس از گذشتگان و باقی ماندگان خیر و نیکوئی عطاء نفرموده</span>

<span class="Revayat">یَا أَیُّهَا اَلنَّاسُ طُوبَی لِمَن شَغَلَهُ عَیبُهُ عَن عُیُوبِ اَلنَّاسِ وَ طُوبَی لِمَن لَزِمَ بَیتَهُ وَ أَکَلَ قُوتَهُ وَ اِشتَغَلَ بِطَاعَةِ رَبِّهِ وَ بَکَی عَلَی خَطِیئَتِهِ فَکَانَ مِن نَفسِهِ فِی شُغلٍ وَ اَلنَّاسُ مِنهُ فِی رَاحَةٍ</span>

<span class="Translate">(27) ای مردم خوشا بحال کسیکه زشتی و بدی خودش او را از زشتیهای مردم نگاه دارد و خوشا بحال کسیکه در خانۀ خود بنشیند <span class="description">(فتنه و فساد بر پا ننماید، و برای امر بمعروف و نهی از منکر و جلوگیری از تباهکاری آماده باشد)</span> و روزی خود را بخورد <span class="description">(طمع بمال دیگران نداشته باشد)</span> و به اطاعت پروردگارش مشغول بوده و بر گناه خویش بگرید <span class="description">(توبه و بازگشت نماید)</span> در نتیجه سرگرم بکار خویشتن باشد و مردم از <span class="description">(دست و زبان)</span> او در آسایش باشند</span>


==خطبه 176- نکوهش خیانت حکمین==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام فی معنی الحکمین</span>

<span class="Translate">176 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(با خوارج نهروان)</span> در بارۀ ابو موسی اشعریّ‌ و عمرو ابن عاص</span>

<span class="Revayat">فَأَجمَعَ رَأیُ مَلَئِکُم عَلَی أَنِ اِختَارُوا رَجُلَینِ فَأَخَذنَا عَلَیهِمَا أَن یُجَعجِعَا عِندَ اَلقُرآنِ وَ لاَ یُجَاوِزَاهُ وَ تَکُونُ أَلسِنَتُهُمَا مَعَهُ وَ قُلُوبُهُمَا تَبِعَهُ</span>

<span class="Translate">(1) پس <span class="description">(از یاغی شدن خوارج نهروان بر امام علیه السّلام و اعتراض باینکه چرا در دین خدا مردم را حکم قرار دادی و اکنون که بر زیان حضرتت حکم داده‌اند حکمشان را نمی‌پذیری، آن حضرت در پاسخشان فرمود:)</span> رأی بزرگان شما بر این قرار گرفت که دو مرد <span class="description">(ابو موسی اشعریّ و عمرو ابن عاص)</span> را برگزیدند <span class="description">(تا بین حقّ و باطل حکم کنند)</span> و ما از ایشان پیمان گرفتیم که طبق قرآن عمل کرده از آن تجاوز ننمایند و زبانشان با آن بوده و دلشان پیرو آن باشد <span class="description">(نه آنکه در ظاهر خود را پیرو آن خوانده و در باطن طبق اندیشۀ خودشان حکم دهند)</span></span>

<span class="Revayat">فَتَاهَا عَنهُ وَ تَرَکَا اَلحَقَّ وَ هُمَا یُبصِرَانِهِ وَ کَانَ اَلجَورُ هَوَاهُمَا وَ اَلاِعوِجَاجُ دَأبَهُمَا</span>

<span class="Translate">(2) پس هر دو گمراه شده از قرآن دست کشیده حقّ را رها کردند و حال آنکه آنرا می‌دیدند <span class="description">(می‌دانستند جز من کسی لیاقت خلافت ندارد)</span> و <span class="description">(لیکن چون)</span> میل و خواهششان ظلم و ستمگری و عادت و روش ایشان کجی و نادرستی <span class="description">(قدم نهادن در گمراهی)</span> بود <span class="description">(دانستند و بر خلاف حقّ حکم دادند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ قَد سَبَقَ اِستِثنَاؤُنَا عَلَیهِمَا فِی اَلحُکمِ بِالعَدلِ وَ اَلعَمَلِ بِالحَقِّ سُوءَ رَأیِهِمَا وَ جَورَ حُکمِهِمَا وَ اَلثِّقَةُ فِی أَیدِینَا لِأَنفُسِنَا حِینَ خَالَفَنَا سَبِیلَ اَلحَقِّ وَ أَتَیَا بِمَا لاَ یُعرَفُ مِن مَعکُوسِ اَلحُکمِ</span>

<span class="Translate">(3) و قرار ما با آنان در دادن حکم براستی و درستی و عمل بقرآن بر اندیشه و حکمی که از روی ظلم و ستم دادند پیشی گرفت و دلیلی که در دست ما است از آن هنگام است که از راه حقّ قدم بیرون نهاده بر خلاف قرارداد حکم بباطل و نادرست دادند <span class="description">(خلاصه چون با ایشان شرط کردیم که طبق قرآن عمل نمایند، و از روی هوای نفس حکم دادند، پس ما حقّ داریم که حکمشان را نپذیریم )</span></span>


==خطبه 177- دعوت به پرهیزکاری==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">177 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در اوّل خلافت خود راجع به اوصاف خداوند سبحان و مدح حضرت رسول صلّی اللّٰه علیه و آله و اندرز به شنوندگان)</span></span>

<span class="Revayat">لاَ یَشغَلُهُ شَأنٌ عَن شَأنٍ وَ لاَ یُغَیِّرُهُ زَمَانٌ وَ لاَ یَحوِیهِ مَکَانٌ وَ لاَ یَصِفُهُ لِسَانٌ لاَ یَعزُبُ عَنهُ عَدَدُ قَطرِ اَلمَاءِ وَ لاَ نُجُومِ اَلسَّمَاءِ وَ لاَ سَوَافِی اَلرِّیحِ فِی اَلهَوَاءِ وَ لاَ دَبِیبُ اَلنَّملِ عَلَی اَلصَّفَا وَ لاَ مَقِیلُ اَلذَّرِّ فِی اَللَّیلَةِ اَلظَّلمَاءِ یَعلَمُ مَسَاقِطَ اَلأَورَاقِ وَ خَفِیَّ طَرفِ اَلأَحدَاقِ</span>

<span class="Translate">(1) خدای تعالی را کاری از کار دیگر باز نمی‌دارد <span class="description">(زیرا کسیرا کاری از کار دیگر باز می‌دارد که یا نقصان در علم و دانائی او باشد یا بر اثر محدودیّت قدرت و توانائی، و خداوند متعال چون بهمه چیز دانا و توانا است هیچ کار او را از کار دیگر مشغول نمی‌گرداند)</span> و او را زمان تغییر نمی‌دهد <span class="description">(چون خالق زمان و محیط بر آن و واجب الوجود است، و تغییر یافتن از لوازم ممکن باشد)</span> و مکانی او را در بر نمی‌گیرد <span class="description">(زیرا قرار گرفتن در جائی مستلزم جسمیّت است و او جسم نیست)</span> و زبانی نمی‌تواند <span class="description">(کنه ذات و حقیقت)</span> او را وصف نماید، شمارۀ قطره‌های آب و ستاره‌های آسمان و آنچه باد در هوا پراکنده کند و حرکت مور بر سنگهای سخت و خوابگاه مورچه‌های کوچک در شب تار از او پوشیده نیست جای افتادن برگها و نگاه کردن از زیر چشمها را میداند</span>

<span class="Revayat">وَ أَشهَدُ أَن لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ غَیرَ مَعدُولٍ بِهِ وَ لاَ مَشکُوکٍ فِیهِ وَ لاَ مَکفُورٍ دِینُهُ وَ لاَ مَجحُودٍ تَکوِینُهُ شَهَادَةَ مَن صَدَقَت نِیَّتُهُ وَ صَفَت دِخلَتُهُ وَ خَلَصَ یَقِینُهُ وَ ثَقُلَت مَوَازِینُهُ</span>

<span class="Translate">(2) و گواهی می‌دهم که معبودی نیست جز خدا که مانندی برای او نبوده و در هستیش شکّ و تردید و دین و آفرینش را انکاری نیست همچون گواهی کسیکه نیّت او راست <span class="description">(از صمیم قلب)</span> و باطنش <span class="description">(از رئاء و خودنمایی)</span> پاکیزه، و یقین و باورش <span class="description">(از شبهات)</span> پاک، و میزانهایش سنگین <span class="description">(کردار نیکش بسیار)</span> باشد</span>

<span class="Revayat">وَ أَشهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبدُهُ وَ رَسُولُهُ اَلَمجُتبَیَ مِن خَلاَئِقِهِ وَ اَلمُعتَامُ لِشَرحِ حَقَائِقِهِ وَ اَلمُختَصُّ بِعَقَائِلِ کَرَامَاتِهِ وَ اَلمُصطَفَی لِکَرَائِمِ رِسَالاَتِهِ وَ اَلمُوَضَّحَةُ بِهِ أَشرَاطُ اَلهُدَی وَ اَلمَجلُوُّ بِهِ غِربِیبُ اَلعَمَی</span>

<span class="Translate">(3) و گواهی می‌دهم که محمّد بنده و فرستادۀ او است که از بین آفریده‌های او انتخاب و برای بیان احکام او اختیار، و بالطاف گرانبهای او اختصاص یافته، و برای رساندن پیغامهای نیکوی او برگزیده شده و بسبب او نشانه‌های هدایت و رستگاری آشکار و تاریکی کوری و گمراهی روشن گردیده است</span>

<span class="Revayat">أَیُّهَا اَلنَّاسُ إِنَّ اَلدُّنیَا تَغُرُّ اَلمُؤَمِّلَ لَهَا وَ اَلمُخلِدَ إِلَیهَا وَ لاَ تَنفَسُ بِمَن نَافَسَ فِیهَا وَ تَغلِبُ مَن غَلَبَ عَلَیهَا</span>

<span class="Translate">(4) ای مردم، دنیا آرزومند و اعتماد دارنده بخود را می‌فریبد، و بکسیکه بآن شیفته شده <span class="description">(و آنرا برای شخص خود خواهان است)</span> بخل نمی‌ورزد <span class="description">(او را دوچار آلودگیها می‌سازد)</span> و بکسیکه بر آن تسلّط یابد <span class="description">(متاع آنرا بدست آورد)</span> غلبه خواهد یافت <span class="description">(نابودش خواهد نمود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَیمُ اَللَّهِ مَا کَانَ قَومٌ قَطُّ فِی غَضِّ نِعمَةٍ مِن عَیشٍ فَزَالَ عَنهُم إِلاَّ بِذُنُوبٍ اِجتَرَحُوهَا لِ أَنَّ اَللّٰهَ لَیسَ بِظَلاّٰمٍ لِلعَبِیدِ</span>

<span class="Translate">(5) و سوگند بخدا هرگز قومی در فراخی نعمت و خوشی زندگانی نبوده‌اند که خوشی ایشان زائل شده باشد مگر بر اثر گناهانی که مرتکب شدند <span class="description">(چنانکه در س 13 ی 11 می‌فرماید: «إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یُغَیِّرُ مٰا بِقَومٍ حَتّٰی یُغَیِّرُوا مٰا بِأَنفُسِهِم‌» یعنی خدا تغییر نمی‌دهد آنرا که در گروهی است تا هنگامیکه آنچه در نفسهاشان است تغییر دهند، یعنی اخلاق پسندیده را به خوهای زشت تبدیل نمایند. و در س 16 ی 112 می‌فرماید: «وَ ضَرَبَ اَللّٰهُ مَثَلاً قَریَةً کٰانَت آمِنَةً مُطمَئِنَّةً یَأتِیهٰا رِزقُهٰا رَغَداً مِن کُلِّ مَکٰانٍ فَکَفَرَت بِأَنعُمِ اَللّٰهِ فَأَذٰاقَهَا اَللّٰهُ لِبٰاسَ اَلجُوعِ وَ اَلخَوفِ بِمٰا کٰانُوا یَصنَعُونَ‌» یعنی خدا مثل آورد دهی را که اهل آن از سختیها آسوده و آرمیده بودند و از هر سو روزی فراوان بآنها می‌رسید، پس شکر نعمتهای خدا را بجا نیاوردند، خداوند هم لباس گرسنگی و ترس را بایشان پوشانیده مزۀ سختی و گرفتاری را بآنها چشانید، و بر اثر آنچه بجا آوردند آنان را بهر گونه سختی و گرسنگی مبتلی نمود)</span> زیرا <span class="description">(ایشان با کفران نعمت و بجا آوردن گناه اگر مستحقّ نعمت بودند، منع نعمت از آنها منع از مستحقّ بود که عین ظلم و ستم است، و ظلم بر خدا محال است، چنانکه در س 8 ی 51 می‌فرماید:)</span> «أَنَّ اَللّٰهَ لَیسَ بِظَلاّٰمٍ لِلعَبِیدِ» یعنی خدا بر بندگان، ستمگر نمی‌باشد <span class="description">(مقصود از فرمایش امام علیه السّلام آنست که غالبا سبب زوال نعمت مرتکب شدن گناهان است، نه آنکه عمومیّت داشته باشد، زیرا بسا خداوند از جهت امتحان و آزمایش یا بجهت کفّارۀ گناهان کوچک یا بلند نمودن مقام و منزلت، نعمت بعضی از بندگان را گرفته، و آسایششان را بسختی و گرفتاری تبدیل می‌نماید، چنانکه در قرآن کریم س 2 ی 155 می‌فرماید: «وَ لَنَبلُوَنَّکُم بِشَی‌ءٍ مِنَ اَلخَوفِ وَ اَلجُوعِ وَ نَقصٍ مِنَ اَلأَموٰالِ وَ اَلأَنفُسِ وَ اَلثَّمَرٰاتِ وَ بَشِّرِ اَلصّٰابِرِینَ‌» ی 156 «اَلَّذِینَ إِذٰا أَصٰابَتهُم مُصِیبَةٌ قٰالُوا إِنّٰا لِلّٰهِ وَ إِنّٰا إِلَیهِ رٰاجِعُونَ‌» ی 157 «أُولٰئِکَ عَلَیهِم صَلَوٰاتٌ مِن رَبِّهِم وَ رَحمَةٌ وَ أُولٰئِکَ هُمُ اَلمُهتَدُونَ‌» یعنی شما را می‌آزماییم بترس و گرسنگی و کمبود در دارائیها و نفسها و فرزندان، و در این آزمایش مژده ده شکیبایان را، آنانکه چون اندوهی بایشان رو آورد می‌گویند: ما به رضای خدا خوشنود و بسوی او باز می‌گردیم، از جانب پروردگارشان درودها و رحمت و مهربانی بر ایشان باد که آنان راه یافتگانند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَو أَنَّ اَلنَّاسَ حِینَ تَنزِلُ بِهِمُ اَلنِّقَمُ وَ تَزُولُ عَنهُمُ اَلنِّعَمُ فَزِعُوا إِلَی رَبِّهِم بِصِدقٍ مِن نِیَّاتِهِم وَ وَلَهٍ مِن قُلُوبِهِم لَرَدَّ عَلَیهِم کُلَّ شَارِدٍ وَ أَصلَحَ لَهُم کُلَّ فَاسِدٍ</span>

<span class="Translate">(6) و اگر مردم هنگامیکه سختیها بایشان رو آورد و نعمتها از آنها زائل گردد، با نیّتهای راست و دلهای شیفته به پروردگارشان پناه ببرند، آنچه از دست رفته بآنها باز می‌گرداند، و هر فسادی را برای ایشان اصلاح می‌فرماید</span>

<span class="Revayat">وَ إِنِّی لَأَخشَی عَلَیکُم أَن تَکُونُوا فِی فَترَةٍ وَ قَد کَانَت أُمُورٌ مَضَت مِلتُم فِیهَا مَیلَةً کُنتُم فِیهَا عِندِی غَیرَ مَحمُودِینَ وَ لَئِن رُدَّ عَلَیکُم أَمرُکُم إِنَّکُم لَسُعَدَاءُ وَ مَا عَلَیَّ إِلاَّ اَلجُهدُ</span>

<span class="Translate">(7) و من <span class="description">(از رفتار زشت شما در پیروی آنانکه خلافت را غصب کرده طبق وصیّت پیغمبر اکرم عمل ننمودند)</span> می‌ترسم <span class="description">(مانند مردم زمان جاهلیّت)</span> در فترت واقع شوید <span class="description">(از آئین پیغمبر دور شده بمرور از دین دست برداشته بر اثر نادانی و گمراهی از اندیشه‌های نادرست پیروی نمائید)</span> و کارهایی گذشت <span class="description">(خلفایی به ناحقّ روی کار آمدند)</span> که شما بآنها مائل شده از حقّ دست کشیدید و نزد من مردم ناپسندیده بودید و اگر روشی که <span class="description">(در زمان رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله)</span> داشتید بشما باز گردد <span class="description">(بعد از زشتیها)</span> از نیک‌بختان خواهید شد و بر من نیست جز سعی و کوشش <span class="description">(در اصلاح امور و اندرز دادن)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَو أَشَاءُ أَن أَقُولَ لَقُلتُ عَفَا اَللّٰهُ عَمّٰا سَلَفَ</span>

<span class="Translate">(8) و اگر می‌خواستم <span class="description">(گفتار و کردار زشت شما را در زمان سه خلیفه)</span> بگویم می‌گفتم <span class="description">(و لیکن مصلحت در عفو و چشم پوشی از آنها است)</span> خدا آنچه را که گذشت عفو و بخشش فرماید</span>


==خطبه 178- شناخت خدا در پاسخ به ذعلب یمانی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام و قد سأله ذعلب الیمانی فقال هل رأیت ربک یا أمیر المؤمنین</span>

<span class="Translate">178 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است در وقتی که ذعلب یمنی از آن بزرگوار پرسید: یا امیر المؤمنین آیا پروردگار خود را دیده‌ای‌؟</span>

<span class="Revayat">فقال علیه‌السلام أ فأعبد ما لا أری فقال و کیف تراه قال علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">امام علیه السّلام فرمود: (1) آیا چیزی را که نمی‌بینم پرستش می‌نمایم‌؟! <span class="description">(با اینکه عبادت و پرستش مستلزم سخن گفتن و در خواست رحمت و مغفرت و خضوع و فروتنی است و این نوع امور در حضور و رؤیت انجام می‌گیرد)</span> پس <span class="description">(سائل گمان کرد مراد از دیدن پروردگار دیدن بچشم است، لذا)</span> گفت: چگونه او را می‌بینی‌؟ <span class="description">(با اینکه دیدن او ممکن نیست)</span> امام علیه السّلام فرمود</span>

<span class="Revayat">لاَ تُدرِکُهُ اَلعُیُونُ بِمُشَاهَدَةِ اَلعِیَانِ وَ لَکِن تُدرِکُهُ اَلقُلُوبُ بِحَقَائِقِ اَلإِیمَانِ</span>

<span class="Translate">(2) چشمها او را آشکار درک نمی‌کند، لکن دلها بوسیلۀ حقائق ایمان <span class="description">(تصدیق بوجود و وحدانیّت و ربوبیّت و سائر صفات)</span> او را درک می‌نماید</span>

<span class="Revayat">قَرِیبٌ مِنَ اَلأَشیَاءِ غَیرُ مُلاَمِسٍ بَعِیدٌ مِنهَا غَیرُ مُبَایِنٍ مُتَکَلِّمٌ لاَ بِرَوِیَّةٍ مُرِیدٌ لاَ بِهِمَّةٍ صَانِعٌ لاَ بِجَارِحَةٍ لَطِیفٌ لاَ یُوصَفُ بِالخَفَاءِ کَبِیرٌ لاَ یُوصَفُ بِالجَفَاءِ بَصِیرٌ لاَ یُوصَفُ بِالحَاسَّةِ رَحِیمٌ لاَ یُوصَفُ بِالرِّقَّةِ</span>

<span class="Translate">(3) بهر چیز نزدیک است <span class="description">(احاطه دارد)</span> ولی چسبیده نیست، و از هر چیز دور است ولی جدا نیست <span class="description">(زیرا نزدیکی با چسبیدن و دوری با جدا بودن از لوازم جسم است)</span> گویا است <span class="description">(ایجاد سخن میکند)</span> بدون تفکّر و اندیشه <span class="description">(زیرا اندیشه بر اثر نادانی است که خداوند از آن منزّه است)</span> اراده کننده <span class="description">(آفریننده)</span> است بدون تصمیم و آماده شدن <span class="description">(زیرا تصمیم گرفتن عبادت است از اراده‌ای که مقدّمۀ ارادۀ انجام کاری باشد و آن از لوازم جسم است که در انجام کاری مردّد است، و امّا برای خدای تعالی که علم عین ذات او است عزم و تصمیم درست نیست چون مردّد نمی‌باشد)</span> ایجاد کننده است بدون <span class="description">(کمک)</span> عضوی <span class="description">(از قبیل دست و پا و مانند آنها، زیرا نیازمند بکمک حاجت دارد و او غنیّ بالذّات و بی نیاز است)</span> لطیف است که <span class="description">(از جهت شدّت ظهور و آشکار بودنش)</span> به پنهانی وصف نمی‌شود <span class="description">(چون چیزی بر او احاطه ندارد)</span> بزرگ است <span class="description">(از همه چیز)</span> که به ستمگری <span class="description">(مانند ستمگران مسلّط بر زیر دستان)</span> وصف نمی‌شود <span class="description">(زیرا عدل محض است)</span> بینا است که به داشتن حسّی <span class="description">(از حواسّ‌)</span> وصف نمی‌گردد <span class="description">(زیرا حواسّ از صفات ممکن است)</span> مهربان است <span class="description">(از روی فضل و احسان)</span> نه به دلسوزی</span>

<span class="Revayat">تَعنُو اَلوُجُوهُ لِعَظَمَتِهِ وَ تَجِبُ اَلقُلُوبُ مِن مَخَافَتِهِ</span>

<span class="Translate">(4) خلائق در برابر عظمت و بزرگی او خوار و فروتنند <span class="description">(زیرا همه مقهور مشیّت و ارادۀ او هستند)</span> و دلها <span class="description">(در برابر هیبت و عظمتش)</span> از ترس <span class="description">(عذاب)</span> او مضطرب و نگرانند</span>


==خطبه 179- نکوهش یاران نافرمان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام فی ذم أصحابه</span>

<span class="Translate">179 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است در سرزنش اصحاب خود</span>

<span class="Revayat">أَحمَدُ اَللَّهَ عَلَی مَا قَضَی مِن أَمرٍ وَ قَدَّرَ مِن فِعلٍ وَ عَلَی اِبتِلاَئِی بِکُم أَیَّتُهَا اَلفِرقَةُ اَلَّتِی إِذَا أَمَرتُ لَم تُطِع وَ إِذَا دَعَوتُ لَم تُجِب إِن أُمهِلتُم خُضتُم وَ إِن حُورِبتُم خُرتُم وَ إِنِ اِجتَمَعَ اَلنَّاسُ عَلَی إِمَامٍ طَعَنتُم وَ إِن أُجِئتُم إِلَی مُشَاقَّةٍ نَکَصتُم</span>

<span class="Translate">(1) خدا را سپاس می‌گزارم بر امری که واجب و لازم نموده، و بر فعلی که مقدّر فرموده، و بر آزمایش نمودن من به <span class="description">(نفاق و دو روئی)</span> شما ای گروهی که هر زمان فرمان دادم پیروی نکردید، و دعوت مرا نپذیرفتید و اگر <span class="description">(از جنگ با دشمن)</span> شما را مهلت دهند به سخنان بیهوده می‌پردازید <span class="description">(لاف زده گزاف می‌گوئید)</span> و اگر جنگی پیش آید ضعف و سستی نشان می‌دهید <span class="description">(از ترس پنهان می‌شوید)</span> و مردمی را که نزد پیشوا اجتماع میکنند <span class="description">(از امام علیه السّلام پیروی می‌نمایند)</span> طعن زده سرزنش می‌نمایید و اگر ناچار بسختی <span class="description">(جنگ)</span> گرفتار شوید به قهقری بر می‌گردید</span>

<span class="Revayat">لاَ أَبَا لِغَیرِکُم مَا تَنتَظِرُونَ بِنَصرِکُم وَ اَلجِهَادِ عَلَی حَقِّکُم اَلمَوتُ أَوِ اَلذُّلُّ لَکُم</span>

<span class="Translate"><span class="description">(با اینکه مردم ثابت قدمی نیستید و از هیچ دری براه نمی‌آیید از راه لطف و رعیّت نوازی می‌گویم:)</span> (2) دشمن شما بی پدر <span class="description">(و مربّی)</span> باشد <span class="description">(نه شما)</span> منتظر چه هستید در <span class="description">(تأخیر)</span> یاری کردن و سعی و کوشش بر <span class="description">(گرفتن)</span> حقّتان‌؟ مرگ یا خواری برای شما است <span class="description">(یکی از این دو شما را دریابد یا کشته شدن در میدان جنگ یا ذلّت و بیچارگی از دشمن که از کشته شدن سختتر است)</span></span>

<span class="Revayat">فَوَاللَّهِ لَئِن جَاءَ یَومِی وَ لَیَأتِیَنِّی لَیُفَرِّقَنَّ بَینِی وَ بَینَکُم وَ أَنَا لِصُحبَتِکُم قَالٍ وَ بِکُم غَیرُ کَثِیرٍ</span>

<span class="Translate">(3) سوگند بخدا اگر اجل من برسد - و البتّه خواهد رسید - بین من و شما جدائی می‌افکند در حالیکه از بودن با شما بیزار و تنها مانده‌ام <span class="description">(به انفاق و دو روئی و کردار زشت شما مانند آنست که چون از دنیا بروم یاوری نداشته‌ام)</span></span>

<span class="Revayat">لِلَّهِ أَنتُم أَ مَا دِینٌ یَجمَعُکُم وَ لاَ حَمِیَّةٌ تَشحَذُکُم أَ وَ لَیسَ عَجَباً أَنَّ مُعَاوِیَةَ یَدعُو اَلجُفَاةَ اَلطَّغَامَ فَیَتَّبِعُونَهُ عَلَی غَیرِ مَعُونَةٍ وَ لاَ عَطَاءٍ وَ أَنَا أَدعُوکُم وَ أَنتُم تَرِیکَةُ اَلإِسلاَمِ وَ بَقِیَّةُ اَلنَّاسِ إِلَی اَلمَعُونَةِ وَ طَائِفَةٍ مِنَ اَلعَطَاءِ فَتَفَرَّقُونَ عَنِّی وَ تَختَلِفُونَ عَلَیَّ</span>

<span class="Translate">(4) اجر شما با خدا است!! آیا دینی نیست که شما را گرد آورد <span class="description">(تا بیکدیگر کمک کنید)</span> و غیرتی نیست که شما را <span class="description">(به جلوگیری از دشمن)</span> آماده سازد آیا شگفت نیست که معاویه ستمگران فرومایه را می‌خواند و از او پیروی میکنند بدون اینکه ایشان را کمک و بخششی نماید <span class="description">(اسباب جنگ برای آنها فراهم کرده و پولی بایشان بدهد)</span> و <span class="description">(چون معاویه به افراد چیزی نمی‌داد و فقط به رؤسای قبائل عرب بسیار بخشش می‌نمود آنان را طرفدار خود می‌گردانید و سائر مردم از جهت تعصّب فامیلی یا بسبب بخشش کمی که از رؤساء می‌افتند و یا به رسوم ایلی یا به گول خونخواهی عثمان ایشان را پیروی می‌نمودند، و امیر المؤمنین، علیه السّلام، به رئیس و پیرو یکسان کمک و بخشش می‌فرمود، از این جهت رؤساء دلخوشی از آن حضرت نداشتند، و پیروان هم در راه آنها می‌رفتند، لذا می‌فرماید:)</span> من شما را در حالیکه باز ماندۀ اهل اسلام و باقی مانده مردم مسلمانید با کمک و بخشش باندازۀ سهم هر یک دعوت می‌نمایم و شما از دور من پراکنده شده مخالفت می‌کنید؟!</span>

<span class="Revayat">إِنَّهُ لاَ یَخرُجُ إِلَیکُم مِن أَمرِی رِضًی فَتَرضَونَهُ وَ لاَ سَخَطٌ فَتَجتَمِعُونَ عَلَیهِ وَ إِنَّ أَحَبَّ مَا أَنَا لاَقٍ إِلَیَّ اَلمَوتُ</span>

<span class="Translate">(5) رضایتی از امر و فرمان من ندارید تا از آن خوشنود گردید، و نه خشم و رنجشی تا بر آن اجتماع نمائید <span class="description">(در کار من پیوسته نفاق و دو روئی می‌کنید، نه در اطاعت و پیروی ثابت قدمید و نه در مخالفت یک رو و یک سخن، کاش یک راه پیش گرفته مرا از کشاکش این درد و اندوه می‌رهاندید)</span> و برای من دوستترین چیزیکه میل دارم ملاقات کند مرا مرگ است <span class="description">(تا از شما برهم که از غمّ شما جز به مرگ نتوان رست)</span></span>

<span class="Revayat">قَد دَارَستُکُمُ اَلکِتَابَ وَ فَاتَحتُکُمُ اَلحِجَاجَ وَ عَرَّفتُکُم مَا أَنکَرتُم وَ سَوَّغتُکُم مَا مَجَجتُم لَو کَانَ اَلأَعمَی یَلحَظُ أَوِ اَلنَّائِمُ یَستَیقِظُ</span>

<span class="Translate">(6) بتحقیق <span class="description">(معارف و حقائق)</span> قرآن را بشما یاد دادم، و با حجّت و دلیل بین شما حکم کردم و شما را بآنچه نمی‌شناختید آشنا گردانیدم، و آنچه را که از دهن بیرون می‌افکندید بشما گوارا ساختم <span class="description">(چیزهائی را که از روی نفهمی به بدی تلقّی می‌کردید خوبی آنها را بشما آشکار نمودم)</span> کاش کور می‌دید یا خفته بیدار می‌گشت <span class="description">(من شرط ارشاد و راهنمائی را بجا آوردم حالا اگر کور نبیند و خفته بیدار نگردد تقصیر من نیست)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَقرِب بِقَومٍ مِنَ اَلجَهلِ بِاللَّهِ قَائِدُهُم مُعَاوِیَةُ وَ مُؤَدِّبُهُمُ اِبنُ اَلنَّابِغَةِ</span>

<span class="Translate">(7) و چه بسیار نزدیک بجهل و نادانی به <span class="description">(احکام)</span> خدا هستند گروهی که پیشوایشان معاویه است و آموزگارشان پسر زانیه <span class="description">(عمرو ابن عاص که قصّۀ مادرش در شرح سخن هشتاد و سوّم گذشت )</span></span>


==خطبه 180- نکوهش پیوستن به خوارج==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ مِن کَلاَمٍ لَهُ علیه‌السلام وَ قَد أَرسَلَ رَجُلاً مِن أَصحَابِهِ یَعلَمُ لَهُ عِلمَ أَحوَالِ قَومٍ مِن جُندِ اَلکُوفَةِ قَد هَمُّوا بِاللِّحَاقِ بِالخَوَارِجِ وَ کَانُوا عَلَی خَوفٍ مِنهُ علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">180 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است، یکی از اصحابش <span class="description">(عبد اللّه ابن قعین)</span> را فرستاد تا خبر آورد از گروهی <span class="description">(خریّت ابن راشد رئیس بنی ناجیه و پیروانش)</span> که از سپاه کوفه <span class="description">(در جنگ صفّین)</span> بودند، و <span class="description">(پس از جنگ با اهل شام)</span> می‌خواستند به خوارج نهروان ملحق شوند و از آن حضرت، علیه السّلام می‌ترسیدند</span>

<span class="Revayat">فَلَمَّا عَادَ إِلَیهِ اَلرَّجُلُ قَالَ لَهُ أَ أَمِنُوا فَقَطَنُوا أَم جَبَنُوا فَظَعَنُوا فَقَالَ اَلرَّجُلُ بَل ظَعَنُوا یَا أَمِیرَ اَلمُؤمِنِینَ فَقَالَ علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">چون آن مرد برگشت آن بزرگوار پرسید: (1) آیا ایشان ایمن بوده بجا مانده‌اند، یا اینکه ترسیده کوچیده‌اند؟ آن مرد گفت: یا امیر المؤمنین کوچ کرده‌اند. امام علیه السّلام فرمود</span>

<span class="Revayat">بُعداً لَهُم کَمَا بَعِدَت ثَمُودُ أَمَا لَو أُشرِعَتِ اَلأَسِنَّةُ إِلَیهِم وَ صُبَّتِ اَلسُّیُوفُ عَلَی هَامَاتِهِم لَقَد نَدِمُوا عَلَی مَا کَانَ مِنهُم</span>

<span class="Translate">(2) ایشان را دوری <span class="description">(از رحمت خدا)</span> باد چنانکه قوم ثمود <span class="description">(نافرمانی نموده و ناقۀ صالح را پی کرده از رحمت خدا)</span> دور گشتند <span class="description">(و تباه شدند)</span> آگاه باش چون نیزه‌ها بطرف آنها راست گردد و شمشیرها بر فرقشان فرود آید از کاری که کرده‌اند پشیمان میشوند</span>

<span class="Revayat">إِنَّ اَلشَّیطَانَ اَلیَومَ قَدِ اِستَفَلَّهُم وَ هُوَ غَداً مُتَبَرِّئٌ مِنهُم وَ مُتَخَلٍّ عَنهُم</span>

<span class="Translate">(3) امروز شیطان خواسته آنان را <span class="description">(از ما)</span> جدا نموده پراکنده گرداند <span class="description">(و پیرو خویش قرار دهد)</span> و فردا <span class="description">(ی قیامت)</span> از آنها بیزاری جسته دوری می‌نماید</span>

<span class="Revayat">فَحَسبُهُم بِخُرُوجِهِم مِنَ اَلهُدَی وَ اِرتِکَاسِهِم فِی اَلضَّلاَلِ وَ اَلعَمَی وَ صَدِّهِم عَنِ اَلحَقِّ وَ جِمَاحِهِم فِی اَلتِّیهِ</span>

<span class="Translate">(4) پس بس است ایشان را <span class="description">(استحقاق عذاب)</span> بیرون رفتن از <span class="description">(راه)</span> هدایت و رستگاری، و افتادن در <span class="description">(وادی)</span> گمراهی و کوری، و اعراض از <span class="description">(پیروی)</span> حقّ‌، و طغیان و سرکشی در <span class="description">(جادّۀ)</span> ضلالت. <span class="description">(قصّۀ کشته شدن خریّت ابن راشد با پیروانش بدست معقل ابن قیس در شرح سخن چهل و چهارم گذشت )</span></span>


==خطبه 181- سپاس خدا، سفارش به پرهیزکاری و تشویق به جهاد==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ مِن خُطبَةٍ لَهُ علیه‌السلام رُوِیَ عَن نَوفٍ اَلبَکَالِیِّ قَالَ خَطَبَنَا بِهَذِهِ اَلخُطبَةِ أَمِیرُ اَلمُؤمِنِینَ علیه‌السلام بِالکُوفَةِ وَ هُوَ قَائِمٌ عَلَی حِجَارَةٍ نَصَبَهَا لَهُ جَعدَةُ بنُ هُبَیرَةَ اَلمَخزُومِیُّ وَ عَلَیهِ مِدرَعَةٌ مِن صُوفٍ وَ حَمَائِلُ سَیفِهِ لِیفٌ وَ فِی رِجلَیهِ نَعلاَنِ مِن لِیفٍ وَ کَأَنَّ جَبِینَهُ ثَفِنَةُ بَعِیرٍ فَقَالَ علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">181 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است، روایت شده از نوف <span class="description">(ابن فضالۀ)</span> بکالی که <span class="description">(از خواصّ اصحاب امام علیه السّلام است. در یمن شهری بنام صنعاء است که در سمت غربیّ آن موضعی بنام حمیر است و بکال نام قبیله‌ای بوده که در آنجا سکونت داشته‌اند)</span> گفته: امیر المؤمنین علیه السّلام این خطبه را در کوفه برای ما بیان فرمود، در حالیکه بر بالای سنگی که آنرا جعدة <span class="description">(فرزند امّ هانی خواهر حضرت و)</span> پسر هبیرۀ مخزومیّ نصب کرد ایستاده بود و در تن آن بزرگوار جبّه‌ای از پشم، و بند شمشیر و کفش پایش از برگ درخت خرما <span class="description">(بافته شده)</span> بود، و پیشانی او <span class="description">(از بسیاری سجده)</span> مانند پنبۀ زانوی شتر بود، پس <span class="description">(در مدح و ثنای خداوند سبحان و قدرت و توانائی او و ترغیب بتقوی و و پرهیزکاری و دل نبستن بدنیا)</span> فرمود</span>

<span class="Revayat">اَلحَمدُ لِلَّهِ اَلَّذِی إِلَیهِ مَصَائِرُ اَلخَلقِ وَ عَوَاقِبُ اَلأَمرِ</span>

<span class="Translate">(1) سپاس خدائی را سزا است که بازگشت جمیع خلائق و آخر کارها <span class="description">(ی ایشان)</span> بسوی اوست</span>

<span class="Revayat">نَحمَدُهُ عَلَی عَظِیمِ إِحسَانِهِ وَ نَیِّرِ بُرهَانِهِ وَ نَوَامِی فَضلِهِ وَ اِمتِنَانِهِ حَمداً یَکُونُ لِحَقِّهِ قَضَاءً وَ لِشُکرِهِ أَدَاءً وَ إِلَی ثَوَابِهِ مُقَرِّباً وَ لِحُسنِ مَزِیدِهِ مُوجِباً</span>

<span class="Translate">(2) او را بر بزرگی احسان و دلیل آشکار <span class="description">(بر یگانگی)</span> و افزونیهای عطاء و منّتش <span class="description">(بدین اسلام)</span> سپاسگزاریم سپاسی که حقّ او را اداء کرده شکرش را بجا آورد <span class="description">(بفضل و کرم سپاس نالائق ما را قبول فرماید و گر نه بندگان ادای حقّ او و بجا آوردن شکرش را توانائی ندارند)</span> و <span class="description">(سپاسگزار را)</span> به پاداش او نزدیک گردانده باعث افزونی بخشش او گردد</span>

<span class="Revayat">وَ نَستَعِینُ بِهِ اِستِعَانَةَ رَاجٍ لِفَضلِهِ مُؤَمِّلٍ لِنَفعِهِ وَاثِقٍ بِدَفعِهِ مُعتَرِفٍ لَهُ بِالطَّولِ مُذعِنٍ لَهُ بِالعَمَلِ وَ اَلقَولِ</span>

<span class="Translate">(3) و از او کمک می‌طلبیم چون خواستن کسیکه بجود او امیدوار و به رساندن سودش آرزومند و بر طرف نمودنش <span class="description">(سختیها را)</span> معتمد و بفضل و کرمش معترف و به کردار و گفتار فرمانبر او می‌باشد</span>

<span class="Revayat">وَ نُؤمِنُ بِهِ إِیمَانَ مَن رَجَاهُ مُوقِناً وَ أَنَابَ إِلَیهِ مُؤمِناً وَ خَنَعَ لَهُ مُذعِناً وَ أَخلَصَ لَهُ مُوَحِّداً وَ عَظَّمَهُ مُمَجِّداً وَ لاَذَ بِهِ رَاغِباً مُجتَهِداً</span>

<span class="Translate">(4) و باو می‌گرویم مانند گرویدن کسیکه به <span class="description">(فضل و کرم)</span> او امیدوار است با یقین و باور، و بسوی او <span class="description">(به خداوندیش)</span> رو آورده است با ایمان کامل، و برای او خضوع و فروتنی دارد با فرمانبری و باو اخلاص دارد با اعتقاد بیگانگی او، و او را بزرگ میداند با سپاسگزاری، و <span class="description">(در سختی و گرفتاری)</span> باو پناه می‌برد با رغبت و کوشش <span class="description">(چون جزا و ملجأ و پناهی نمی‌شناسد)</span></span>

<span class="Revayat">لَم یُولَد سُبحَانَهُ فَیَکُونَ فِی اَلعِزِّ مُشَارَکاً وَ لَم یَلِد فَیَکُونَ مُورِثاً هَالِکاً وَ لَم یَتَقَدَّمهُ وَقتٌ وَ لاَ زَمَانٌ وَ لَم یَتَعَاوَرهُ زِیَادَةٌ وَ لاَ نُقصَانٌ بَل ظَهَرَ لِلعُقُولِ بِمَا أَرَانَا مِن عَلاَمَاتِ اَلتَّدبِیرِ اَلمُتقَنِ وَ اَلقَضَاءِ اَلمُبرَمِ</span>

<span class="Translate">(5) خداوند سبحان زائیده نشده <span class="description">(از پدری بوجود نیامده)</span> است تا در بزرگواری با او شریک باشد <span class="description">(زیرا والد از نوع ولد و عزیز و بزرگوار است)</span> و نزائیده است <span class="description">(فرزندی نیاورده)</span> تا از بین رفته میراثی باقی گذارد <span class="description">(زیرا زائیدن و از بین رفتن و دیگری را جانشین نمودن از لوازم جسم است)</span> وقت و زمان بر او تقدّم نجسته <span class="description">(زیرا او آفرینندۀ وقت و زمان است)</span> و زیادی و کمی پی در پی او را فرا نگرفته است <span class="description">(زیرا لازمۀ زیادی و کمی تغییر و تغییر مستلزم حدوث و حدوث از لوازم امکان است، خلاصه هیچ صفتی از صفات اجسام و اعراض را دارا نیست تا او را مانند مخلوقات وصف نماییم)</span> بلکه بسبب آنچه که بما نموده از نشانه‌های نظم آراسته و حکم استوار <span class="description">(در آفرینش آسمان و زمین و موجودات دیگر وجود و هستی او)</span> به خردها آشکار شده</span>

<span class="Revayat">فَمِن شَوَاهِدِ خَلقِهِ خَلقُ اَلسَّمَاوَاتِ مُوَطَّدَاتٍ بِلاَ عَمَدٍ قَائِمَاتٍ بِلاَ سَنَدٍ دَعَاهُنَّ فَأَجَبنَ طَائِعَاتٍ مُذعِنَاتٍ غَیرَ مُتَلَکِّئَاتٍ وَ لاَ مُبطِئَاتٍ</span>

<span class="Translate">(6) پس از جملۀ دلیلها و گواهان بر آفرینش او خلقت آسمانها است که بدون ستون ثابت و برقرار و بی تکیه گاهی بر پا شده است خداوند آنها را خواند <span class="description">(خواست ایجاد کند)</span> پس از روی اطاعت و فرمانبری بدون توقّف و درنگ <span class="description">(دعوتش را)</span> پذیرفتند <span class="description">(موجود گشتند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَو لاَ إِقرَارُهُنَّ لَهُ بِالرُّبُوبِیَّةِ وَ إِذعَانُهُنَّ بِالطَّوَاعِیَةِ لَمَا جَعَلَهُنَّ مَوضِعاً لِعَرشِهِ وَ لاَ مَسکَناً لِمَلاَئِکَتِهِ وَ لاَ مَصعَداً لِلکَلِمِ اَلطَّیِّبِ وَ اَلعَمَلِ اَلصَّالِحِ مِن خَلقِهِ</span>

<span class="Translate">(7) و اگر نبود اقرار <span class="description">(زبان حال)</span> ایشان بر <span class="description">(ثبوت)</span> ربوبیّت و اعتراف آنها به اطاعت و بندگی، آنها را موضع عرش خود و محلّ <span class="description">(مقرّبین از)</span> فرشتگان و جای بالا بردن گفتار نیکو و کردار شایستۀ بندگانش قرار نمی‌داد</span>

<span class="Revayat">جَعَلَ نُجُومَهَا أَعلاَماً یَستَدِلُّ بِهَا اَلحَیرَانُ فِی مُختَلَفِ فِجَاجِ اَلأَقطَارِ لَم یَمنَع ضَوءَ نُورِهَا اِدلِهمَامُ سَجفِ اَللَّیلِ اَلمُظلِمِ وَ لاَ اِستَطَاعَت جَلاَبِیبُ سَوَادِ اَلحَنَادِسِ أَن تَرُدَّ مَا شَاعَ فِی اَلسَّمَاوَاتِ مِن تَلَألُؤِ نُورِ اَلقَمَرِ</span>

<span class="Translate">(8) ستاره‌های آنها را نشانه‌ها قرار داد تا شخص حیران و سرگردان در آمد و شد راههای گشادۀ اطراف زمین بآنها راه جوید روشنی نور آنها را تاریکی زیاد پردۀ شب تار نپوشانده، و پرده‌های سیاه شبهای تاریک توانائی بر طرف نمودن درخشیدن نور ماه را که در آسمانها آشکار است ندارد</span>

<span class="Revayat">فَسُبحَانَ مَن لاَ یَخفَی عَلَیهِ سَوَادُ غَسَقٍ دَاجٍ وَ لاَ لَیلٍ سَاجٍ فِی بِقَاعِ اَلأَرَضِینَ اَلمُتَطَأطِئَاتِ وَ لاَ فِی یَفَاعِ اَلسُّفُعِ اَلمُتَجَاوِرَاتِ</span>

<span class="Translate">(9) پس منزّه و آراسته است خداوندی که بر او پوشیده نیست سیاهی شب تار و نه آرام گرفته‌های شب در گوشه‌های زمینهای گود و در قلّۀ کوههای تیره رنگ نزدیک بهم</span>

<span class="Revayat">وَ مَا یَتَجَلجَلُ بِهِ اَلرَّعدُ فِی أُفُقِ اَلسَّمَاءِ وَ مَا تَلاَشَت عَنهُ بُرُوقُ اَلغَمَامِ وَ مَا تَسقُطُ مِن وَرَقَةٍ تُزِیلُهَا عَن مَسقَطِهَا عَوَاصِفُ اَلأَنوَاءِ وَ اِنهِطَالُ اَلسَّمَاءِ</span>

<span class="Translate">(10) و بر او پوشیده نمی‌باشد آوازی که در افق و گوشۀ آسمان از رعد می‌آید، و برقهای ابر که پراکنده و نابود می‌گردد <span class="description">(از انظار پوشیده می‌ماند)</span> و برگی که <span class="description">(بر زمین)</span> می‌افتد و آنرا بادهای جهنده که بسقوط ستارگان نسبت می‌دادند و باریدن باران از جای خود دور می‌گردانند <span class="description">(چون بادیه نشینان اعراب جاهلیّت از روی عقیدۀ نادرست آثار سماویّ مانند باد و باران و سرما و گرما را بسقوط ستارگان نسبت می‌دادند و آنها را مؤثّر می‌دانستند، لذا امام علیه السّلام به عقیدۀ آنها اشاره فرموده)</span></span>

<span class="Revayat">وَ یَعلَمُ مَسقَطَ اَلقَطرَةِ وَ مَقَرَّهَا وَ مَسحَبَ اَلذَّرَّةِ وَ مَجَرَّهَا وَ مَا یَکفِی اَلبَعُوضَةَ مِن قُوتِهَا وَ مَا تَحمِلُ اَلأُنثَی فِی بَطنِهَا</span>

<span class="Translate">(11) و میداند هر قطرۀ باران کجا افتاده و کجا قرار می‌گیرد، و مورچۀ ریز از کجا می‌کشد و به کجا می‌برد، و روزی پشّه را چه چیز کفایت میکند، و ماده در شکمش <span class="description">(هنگام آبستنی)</span> چه بار دارد <span class="description">(نر یا ماده )</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلحَمدُ لِلَّهِ اَلکَائِنِ قَبلَ أَن یَکُونَ کُرسِیٌّ أَو عَرشٌ أَو سَمَاءٌ أَو أَرضٌ أَو جَانٌّ أَو إِنسٌ</span>

<span class="Translate">(12) و سپاس سزای خداوند است که پیش از آنکه کرسیّ یا عرش یا آسمان یا زمین یا جنّ یا آدمی موجود شود بوده است <span class="description">(زیرا از بدیهیّات است که ایجاد کننده پیش از موجود بایستی باشد)</span></span>

<span class="Revayat">لاَ یُدرَکُ بِوَهمٍ وَ لاَ یُقَدَّرُ بِفَهمٍ وَ لاَ یَشغَلُهُ سَائِلٌ وَ لاَ یَنقُصُهُ نَائِلٌ وَ لاَ یَنظُرُ بِعَینٍ وَ لاَ یُحَدُّ بِأَینٍ وَ لاَ یُوصَفُ بِالأَزوَاجِ وَ لاَ یَخلُقُ بِعِلاَجٍ وَ لاَ یُدرَکُ بِالحَوَاسِّ وَ لاَ یُقَاسُ بِالنَّاسِ</span>

<span class="Translate">(13) به اندیشه دریافته و بفهم تعیین نمی‌گردد، و درخواست کننده‌ای او را مشغول نمی‌نماید <span class="description">(زیرا ذات او عین علم است و غفلت در علم راه نمی‌یابد)</span> و عطاء و بخشش <span class="description">(خزانۀ نعمت)</span> او را کم نمی‌گرداند <span class="description">(زیرا بمحض ارادۀ هر چه بخواهد ایجاد می‌فرماید)</span> و بچشم دیده نمی‌شود، و نمی‌توان گفت در کجا است، و بمانند آن وصف نمی‌شود، و بکمک عضوی <span class="description">(مانند دست و پا)</span> نمی‌آفریند، و بحواسّ درک نمی‌گردد <span class="description">(زیرا جسم نیست که این اوصاف که از لوازم جسم است در او باشد)</span> و بمردم قیاس <span class="description">(تشبیه)</span> نمی‌شود <span class="description">(زیرا مانندی ندارد)</span></span>

<span class="Revayat">اَلَّذِی کَلَّمَ مُوسَی تَکلِیماً وَ أَرَاهُ مِن آیَاتِهِ عَظِیماً بِلاَ جَوَارِحَ وَ لاَ أَدَوَاتٍ وَ لاَ نُطقٍ وَ لاَ لَهَوَاتٍ</span>

<span class="Translate">(14) خداوندی است که با موسی سخن گفت سخنی <span class="description">(که آنرا ایجاد فرمود)</span> و از آیات خود امر بزرگی را باو نمود <span class="description">(که آن سخن بود)</span> بدون اعضاء و آلتها، و گویایی و زبانکها <span class="description">(که در حلق واقع است و بوسیلۀ آن صدا بیرون می‌آید)</span></span>

<span class="Revayat">بَل إِن کُنتَ صَادِقاً أَیُّهَا اَلمُتَکَلِّفُ لِوَصفِ رَبِّکَ فَصِف جِبرِیلَ وَ مِیکَائِیلَ وَ جُنُودَ اَلمَلاَئِکَةِ اَلمُقَرَّبِینَ فِی حُجُرَاتِ اَلقُدسِ مُرجَحِنِّینَ مُتَوَلِّهَةً عُقُولُهُم أَن یَحُدُّوا أَحسَنَ اَلخَالِقِینَ</span>

<span class="Translate">(15) بلکه اگر راست گوئی ای کسیکه برای توصیف پروردگارت بخود رنج می‌دهی وصف کن جبریل و میکائیل و سپاه فرشتگان مقرّب درگاه خداوند را که در غرفه‌های پاک و پاکیزه ساکنند <span class="description">(و از عظمت و بزرگی پروردگار)</span> سرها به زیر افکنده و عقلهاشان حیران و ناتوان است از اینکه بهترین آفرینندگان را وصف نمایند <span class="description">(پس چون آنها نمی‌توانند بکنه ذات او پی برند تو بندۀ ضعیف بطریق اولی از درک حقیقت او عاجز و ناتوانی)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّمَا یُدرَکُ بِالصِّفَاتِ ذَوُو اَلهَیئَاتِ وَ اَلأَدَوَاتِ وَ مَن یَنقَضِی إِذَا بَلَغَ أَمَدَ حَدِّهِ بِالفَنَاءِ</span>

<span class="Translate">(16) و بصفات کسانی درک میشوند که دارای شکلها و ابزارها هستند و آنکه مدّت او بسر آید زمانیکه پایانش به نیستی بکشد</span>

<span class="Revayat">فَلاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ أَضَاءَ بِنُورِهِ کُلَّ ظَلاَمٍ وَ أَظلَمَ بِظُلمَتِهِ کُلَّ نُورٍ</span>

<span class="Translate">(17) پس خدائی جز او نیست <span class="description">(که اگر بود البتّه درک می‌شد)</span> هر تاریکی را بنور خود روشن گردانیده و هر نوری را بسبب تاریک کردن خویش تاریک نموده <span class="description">(روشنی هدایت بر اثر لطف و تاریکی گمراهی نتیجۀ قهر او می‌باشد )</span></span>

<span class="Revayat">أُوصِیکُم عِبَادَ اَللَّهِ بِتَقوَی اَللَّهِ اَلَّذِی أَلبَسَکُمُ اَلرِّیَاشَ وَ أَسبَغَ عَلَیکُمُ اَلمَعَاشَ</span>

<span class="Translate">(18) سفارش میکنم شما را ای بندگان خدا به پرهیزکاری و ترس از خدائی که لباس آراءسته بشما پوشانید <span class="description">(تا از سرما و گرما محفوظ مانید)</span> و وسائل زندگانی را برایتان فراهم آورد <span class="description">(پس چرا با معصیت و نافرمانی نعمت و بخشش او را کفران می‌نمایید)</span></span>

<span class="Revayat">فَلَو أَنَّ أَحَداً یَجِدُ إِلَی اَلبَقَاءِ سُلَّماً أَو إِلَی دَفعِ اَلمَوتِ سَبِیلاً لَکَانَ ذَلِکَ سُلَیمَانَ اِبنَ دَاوُدَ علیه‌السلام اَلَّذِی سُخِّرَ لَهُ مُلکُ اَلجِنِّ وَ اَلإِنسِ مَعَ اَلنُّبُوَّةِ وَ عَظِیمِ اَلزُّلفَةِ فَلَمَّا اِستَوفَی طُعمَتَهُ وَ اِستَکمَلَ مُدَّتَهُ رَمَتهُ قِسِیُّ اَلفَنَاءِ بِنِبَالِ اَلمَوتِ وَ أَصبَحَتِ اَلدِّیَارُ مِنهُ خَالِیَةً وَ اَلمَسَاکِنُ مُعَطَّلَةً وَ وَرِثَهَا قَومٌ آخَرُونَ</span>

<span class="Translate">و <span class="description">(چرا از او دوری گزیده بدنیا دل بسته‌اید، در صورتیکه)</span> (19) اگر کسی برای ماندن در دنیا وسیله بدست می‌آورد یا برای بر طرف نمودن مرگ راه می‌یافت آن کس سلیمان فرزند داوود، علیه السّلام، بود که بر جنّ و انس تصرّف و پادشاهی داشت علاوه بر منصب پیغمبری و مقام و منزلت بزرگ پس <span class="description">(با داشتن جمیع وسائل دنیویّ‌ و اخرویّ از همه کس برای ماندن در دنیا سزاوارتر بود، ولی)</span> چون روزی مقدّر خود را بکار برد، و مدّت زندگانی را بپایان رساند کمانهای نیستی با تیرهای مرگ او را از پای در آوردند <span class="description">(دنیا را بدرود فرمود)</span> و شهرها از او خالی و خانه‌ها تهی ماند و دیگران آنها را بمیراث بردند</span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّ لَکُم فِی اَلقُرُونِ اَلسَّالِفَةِ لَعِبرَةً أَینَ اَلعَمَالِقَةُ وَ أَبنَاءُ اَلعَمَالِقَةِ أَینَ اَلفَرَاعِنَةُ وَ أَبنَاءُ اَلفَرَاعِنَةِ أَینَ أَصحَابُ مَدَائِنِ اَلرَّسِّ اَلَّذِینَ قَتَلُوا اَلنَّبِیِّینَ وَ أَطفَئُوا سُنَنَ اَلمُرسَلِینَ وَ أَحیَوا سُنَنَ اَلجَبَّارِینَ أَینَ اَلَّذِینَ سَارُوا بِالجُیُوشِ وَ هَزَمُوا اَلأُلُوفَ وَ عَسکَرُوا اَلعَسَاکِرَ وَ مَدَّنُوا اَلمَدَائِنَ مِنهَا قَد لَبِسَ لِلحِکمَةِ جُنَّتَهَا وَ أَخَذَهَا بِجَمِیعِ أَدَبِهَا مِنَ اَلإِقبَالِ عَلَیهَا وَ اَلمَعرِفَةِ بِهَا وَ اَلتَّفَرُّغِ لَهَا فَهِیَ عِندَ نَفسِهِ ضَالَّتُهُ اَلَّتِی یَطلُبُهَا وَ حَاجَتُهُ اَلَّتِی یَسأَلُ عَنهَا</span>

<span class="Translate">(20) و شما را در روزگارهای گذشته عبرتی است <span class="description">(که ببینید پیشینیان چگونه دست از این جهان شسته‌اند)</span> کجایند عمالقه و فرزندانشان <span class="description">(عمالقه گروهی بودند از اولاد عملیق ابن لاوذ ابن ارم ابن سام ابن نوح پادشاه یمن و حجاز با دولت بی‌حدّ که بنیانشان کنده شد)</span> کجایند فراعنه <span class="description">(پادشاهان مصر)</span> و فرزندانشان <span class="description">(که از آنها اثری نماند)</span> کجایند مردم شهرهای رسّ <span class="description">(رسّ نام چاه بزرگی بود که مردم در کنار آن گرد آمده درخت صنوبر را که شاه درخت می‌گفتند و آنرا یافث ابن نوح کاشته بود پرستش می‌نمودند، و خداوند آنها را هلاک و نابود ساخت)</span> که پیغمبران را کشتند، و احکام فرستادگان خدا را خاموش کردند <span class="description">(از بین بردند)</span> و شیوه‌های گردن کشان را زنده کردند <span class="description">(بآنها رفتار نمودند)</span> کجایند کسانیکه با لشگرها بهر طرف رفته هزاران را شکست می‌دادند و سپاهها گرد آورده شهرها بناء می‌کردند ؟! قسمتی از این خطبه است <span class="description">(در بارۀ امام منتظر عجّل اللّه تعالی فرجه)</span>: <span class="description">(امام زمان علیه السّلام)</span> 21 سپر حکمت <span class="description">(علم بحقائق اشیاء و زهد و عبادت)</span> را پوشیده و آنرا با شرایطش که عبارت است از توجّه و شناختن و فارغ ساختن خود را <span class="description">(از علاقۀ بدنیا)</span> برای آن فرا گرفته پس حکمت نزد آن حضرت گم شده‌ای است که آنرا طلبیده، و آرزویی است که آنرا درخواست نموده <span class="description">(اندیشۀ او همواره متوجّه به آنست و بغیر آن نظر ندارد، چنانکه در اواخر این کتاب امام علیه السّلام فرموده: الحکمة ضالّة المؤمن یعنی حکمت گم شدۀ مؤمن است که همیشه در صدد یافتن آن است)</span></span>

<span class="Revayat">فَهُوَ مُغتَرِبٌ إِذَا اِغتَرَبَ اَلإِسلاَمُ وَ ضَرَبَ بِعَسِیبِ ذَنَبِهِ وَ أَلصَقَ اَلأَرضَ بِجِرَانِهِ بَقِیَّةٌ مِن بَقَایَا حُجَّتِهِ خَلِیفَةٌ مِن خَلاَئِفِ أَنبِیَائِهِ</span>

<span class="Translate">(22) پس آن بزرگوار پنهان شده گوشه‌ای اختیار نماید هرگاه <span class="description">(فتنه و تباهکاری بسیار گشته)</span> اسلام غریب <span class="description">(ضعیف و ناتوان)</span> گردد، و <span class="description">(مانند شتر هنگامیکه رنج و آزار بیند)</span> دم خود را به حرکت آورده جلو گردنش را بزمین بچسباند <span class="description">(خلاصه چنان ضعف آنرا فرا گیرد که از پا افتاده از جا بر نخیزد، این جمله اشاره به فرمایش حضرت رسول صلّی اللّٰه علیه و آله است که فرموده: بَدَء الإسلام غریبا و سیعود غریبا یعنی اسلام غریب و تنها پیدایش یافت و زود است که تنها گردد، یعنی پیرو واقعی نداشته باشد)</span> آن حضرت باقی ماندۀ باقی مانده‌های حجّت خدا <span class="description">(ائمّۀ هدی علیهم السّلام)</span> و جانشین پیغمبران او می‌باشد</span>

<span class="Revayat">ثم قال علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">(23) پس امام علیه السّلام فرمود</span>

<span class="Revayat">أَیُّهَا اَلنَّاسُ إِنِّی قَد بَثَثتُ لَکُمُ اَلمَوَاعِظَ اَلَّتِی وَعَظَ بِهَا اَلأَنبِیَاءُ أُمَمَهُم وَ أَدَّیتُ إِلَیکُم مَا أَدَّتِ اَلأَوصِیَاءُ إِلَی مَن بَعدَهُم وَ أَدَّبتُکُم بِسَوطِی فَلَم تَستَقِیمُوا وَ حَدَوتُکُم بِالزَّوَاجِرِ فَلَم تَستَوسِقُوا</span>

<span class="Translate">(23) ای مردم، من بشما پندهایی دادم که پیغمبران امّتهای خود را بآنها پند دادند، و آنچه را <span class="description">(از مماشات و مهربانی)</span> با شما بجا آوردم که اوصیاء به آنهائی که بعد از پیغمبران بودند رفتار کردند و شما را به تازیانۀ <span class="description">(نصیحت و اندرز)</span> خود ادب نمودم براه راست نیامدید، و شما را بوسیلۀ ترسانیدنیها <span class="description">(براه حقّ‌)</span> سوق دادم اجتماع ننمودید <span class="description">(پیروی من نکردید)</span>!!</span>

<span class="Revayat">لِلَّهِ أَنتُم أَ تَتَوَقَّعُونَ إِمَاماً غَیرِی یَطَأُ بِکُمُ اَلطَّرِیقَ وَ یُرشِدُکُمُ اَلسَّبِیلَ</span>

<span class="Translate">(24) اجرتان با خدا آیا پیشوایی غیر از مرا منتظرید که شما را براه آورده ارشاد نماید؟!</span>

<span class="Revayat">أَلاَ إِنَّهُ قَد أَدبَرَ مِنَ اَلدُّنیَا مَا کَانَ مُقبِلاً وَ أَقبَلَ مِنهَا مَا کَانَ مُدبِراً وَ أَزمَعَ اَلتَّرحَالَ عِبَادُ اَللَّهِ اَلأَخیَارُ وَ بَاعُوا قَلِیلاً مِنَ اَلدُّنیَا لاَ یَبقَی بِکَثِیرٍ مِنَ اَلآخِرَةِ لاَ یَفنَی</span>

<span class="Translate">(25) آگاه باشید پشت کرد از دنیا آنچه رو آورده بود، و رو آورد از آن آنچه پشت کرده بود <span class="description">(بر اثر پیروی نکردن امام بحقّ نیکی دنیا پشت نمود و بدی آن یعنی کردار زمان جاهلیّت پدیدار گردید)</span> و بندگان نیکوکار خدا عازم کوچ کردن <span class="description">(رفتن از دنیا)</span> شدند و کمی دنیا را که بقایی ندارد به بسیاری آخرت که فانی نمی‌گردد فروختند <span class="description">(تبدیل نمودند، و از غمّ و اندوه آن رهیدند، منظور حضرت از این جمله گویا خبر دادن از شهادت خود می‌باشد)</span></span>

<span class="Revayat">مَا ضَرَّ إِخوَانَنَا اَلَّذِینَ سُفِکَت دِمَاؤُهُم بِصِفِّینَ أَن لاَ یَکُونُوا اَلیَومَ أَحیَاءً یُسِیغُونَ اَلغُصَصَ وَ یَشرَبُونَ اَلرَّنقَ قَد وَ اَللَّهِ لَقُوا اَللَّهَ فَوَفَّاهُم أُجُورَهُم وَ أَحَلَّهُم دَارَ اَلأَمنِ بَعدَ خَوفِهِم</span>

<span class="Translate">(26) چه زیان بردند برادران <span class="description">(همکیشان)</span> ما که خونهاشان در جنگ صفّین ریخته شد از اینکه امروز زنده نیستند تا غصّه‌ها بخود راه داده آب تیره بیاشامند <span class="description">(سختی این روزگار را ببینند، خلاصه خوشا حال آنانکه از جهان رفتند و چنین روز را ندیدند)</span>؟! سوگند بخدا <span class="description">(رحمت)</span> خدا را در یافتند، خداوند هم مزدهاشان را عطاء فرمود و آنها را بعد از خوف و ترس <span class="description">(در دنیا)</span> در سرای امن جدا داد</span>

<span class="Revayat">أَینَ إِخوَانِیَ اَلَّذِینَ رَکِبُوا اَلطَّرِیقَ وَ مَضَوا عَلَی اَلحَقِّ أَینَ عَمَّارٌ وَ أَینَ اِبنُ اَلتَّیِّهَانِ وَ أَینَ ذُو اَلشَّهَادَتَینِ وَ أَینَ نُظَرَاؤُهُم مِن إِخوَانِهِمُ اَلَّذِینَ تَعَاقَدُوا عَلَی اَلمَنِیَّةِ وَ أُبرِدَ بِرُءُوسِهِم إِلَی اَلفَجَرَةِ قَالَ ثُمَّ ضَرَبَ بِیَدِهِ عَلَی لِحیَتِهِ اَلشَّرِیفَةِ اَلکَرِیمَةِ فَأَطَالَ اَلبُکَاءَ ثُمَّ قَالَ علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">(27) کجایند برادران من که در راه حقّ سوار شده و براستی و درستی <span class="description">(عمر بپایان رسانده)</span> گذشتند کجا است عمّار <span class="description">(ابن یاسر که در سنّ بیش از نود سال در صفّین شهید شد)</span> و کجا است <span class="description">(ابو الهیثم مالک)</span> ابن تیهان، و کجا است ذو الشّهادتین <span class="description">(ابو عمارة خزیمة ابن ثابت الأنصاریّ که پیغمبر اکرم گواهی او را بجای گواهی دو مرد قبول فرمود هنگامیکه آن حضرت اسبی از اعرابیّ خریداری نموده بود و اعرابیّ انکار می‌نموده، حضرت فرمود: ای خزیمه آیا گواهی می‌دهی، گفت نه یا رسول اللّه، و لیکن دانستم که اسب را خریداری نموده‌ای، آیا ترا بآنچه از جانب خدا آورده‌ای تصدیق می‌نمایم و بر این معاملۀ با اعرابیّ تصدیق نمی‌کنم، پس آن بزرگوار فرمود: گواهی تو چون گواهی دو مرد می‌باشد)</span> و کجایند همانندان ایشان <span class="description">(ابن بدیل و هاشم ابن عتبه و غیر آنها)</span> از برادران <span class="description">(همکیشان)</span> آنان که <span class="description">(همگی در جنگ صفّین کشته شدند، و)</span> با هم بر مرگ <span class="description">(کشته شدن در راه حقّ‌)</span> پیمان بستند، و سرهاشان <span class="description">(بعد از کشته شدن)</span> بسوی معصیت کاران <span class="description">(معاویه و پیروانش)</span> فرستاده شد نوف گفت: پس از این کلام امام علیه السّلام با دست خود بریش مبارک زده گریۀ بسیار کرد و فرمود</span>

<span class="Revayat">أَوَّه عَلَی إِخوَانِیَ اَلَّذِینَ قَرَءُوا اَلقُرآنَ فَأَحکَمُوهُ وَ تَدَبَّرُوا اَلفَرضَ فَأَقَامُوهُ أَحیَوُا اَلسُّنَّةَ وَ أَمَاتُوا اَلبِدعَةَ دُعُوا لِلجِهَادِ فَأَجَابُوا وَ وَثِقُوا بِالقَائِدِ فَاتَّبَعُوهُ ثُمَّ نَادَی بِأَعلَی صَوتِهِ</span>

<span class="Translate">(28) درد او دریغا بر برادران <span class="description">(همکیشان)</span> من که قرآن را قرائت نموده آنرا استوار دانستند <span class="description">(محترم شمردند)</span> و در آنچه واجب بود اندیشه نموده آنرا بر پا داشتند <span class="description">(طبق آن عمل کردند)</span> و سنّت را زنده کرده بدعت را از بین بردند بجهاد که خوانده شدند <span class="description">(آنرا)</span> پذیرفتند، و به پیشوا اعتماد داشته از او پیروی نمودند پس از آن به آواز بلند فریاد نمود</span>

<span class="Revayat">اَلجِهَادَ اَلجِهَادَ عِبَادَ اَللَّهِ أَلاَ وَ إِنِّی مُعَسکِرٌ فِی یَومِی هَذَا فَمَن أَرَادَ اَلرَّوَاحَ إِلَی اَللَّهِ فَلیَخرُج قَالَ نَوفٌ وَ عَقَدَ لِلحُسَینِ علیه‌السلام فِی عَشَرَةِ آلاَفٍ وَ لِقَیسِ بنِ سَعدٍ رَحِمَهُ اَللَّهُ فِی عَشَرَةِ آلاَفٍ وَ لِأَبِی أَیُّوبَ اَلأَنصَارِیِّ فِی عَشَرَةِ آلاَفٍ وَ لِغَیرِهِم عَلَی أَعدَادٍ أُخَرَ وَ هُوَ یُرِیدُ اَلرَّجعَةَ إِلَی صِفِّینَ فَمَا دَارَتِ اَلجُمُعَةُ حَتَّی ضَرَبَهُ اَلمَلعُونُ اِبنُ مُلجَمٍ لَعَنَهُ اَللَّهُ فَتَرَاجَعَتِ اَلعَسَاکِرُ فَکُنَّا کَأَغنَامٍ فَقَدَت رَاعِیَهَا تَختَطِفُهَا اَلذِّئَابُ مِن کُلِّ مَکَانٍ</span>

<span class="Translate">(29) ای بندگان خدا جهاد جهاد آگاه باشید من در همین روز لشگر می‌آرایم هر که ارادۀ رفتن بسوی خدا دارد باید برود نوف گفت: پس از آن حسین علیه السّلام را بر ده هزار لشگر و قیس ابن سعد را بر ده هزار و ابو ایّوب انصاریّ را بر ده هزار و غیر ایشان را بر شماره‌های دیگر امیر قرار داد، و ارادۀ بازگشت بصفّین داشت <span class="description">(که با اهل شام بجنگند)</span> پس هنوز آدینه نیامده بود که ملعون ابن ملجم، خدا او را لعنت کند، بر آن بزرگوار ضربت وارد آورد پس لشگرها برگشتند و ما چون گوسفندانی بودیم که شبان خود را گم کرده باشند و از هر طرف گرگان آنها را بربایند <span class="description">(گفته‌اند: این خطبه آخرین خطبه‌ای است که امیر المؤمنین علیه السّلام ایستاده بیان فرموده )</span></span>


==خطبه 182- ویژگی های قرآن و سفارش به پرهیزکاری==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">182 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در حمد و ثنای خدای تعالی)</span></span>

<span class="Revayat">اَلحَمدُ لِلَّهِ اَلمَعرُوفِ مِن غَیرِ رُؤیَةٍ وَ اَلخَالِقِ مِن غَیرِ مَنصَبَةٍ</span>

<span class="Translate">(1) سپاس سزاوار خداوند است که بی دیده شدن <span class="description">(بچشم بآثار و علامات)</span> شناخته شده است، بدون بردن رنج <span class="description">(و آلت و ابزار، آفریدگان را)</span> آفریننده است</span>

<span class="Revayat">خَلَقَ اَلخَلاَئِقَ بِقُدرَتِهِ وَ اِستَعبَدَ اَلأَربَابَ بِعِزَّتِهِ وَ سَادَ اَلعُظَمَاءَ بِجُودِهِ</span>

<span class="Translate">(2) به قدرت و توانائی خود موجودات را آفریده، و به بزرگی و برتری از گردنکشان اطاعت و بندگی طلبید <span class="description">(زیرا هر بزرگی در پیشگاه او بی‌مقدار است، پس امر بخضوع و فروتنی فرمود)</span> و با بخشش خویش بر بزرگان سرور و مهتر است</span>

<span class="Revayat">وَ هُوَ اَلَّذِی أَسکَنَ اَلدُّنیَا خَلقَهُ وَ بَعَثَ إِلَی اَلجِنِّ وَ اَلإِنسِ رُسُلَهُ لِیَکشِفُوا لَهُم عَن غِطَائِهَا وَ لِیُحَذِّرُوهُم مِن ضَرَّائِهَا وَ لِیَضرِبُوا لَهُم أَمثَالَهَا وَ لِیُبَصِّرُوهُم عُیُوبَهَا وَ لِیَهجُمُوا عَلَیهِم بِمُعتَبَرٍ مِن تَصَرُّفِ مَصَاحِّهَا وَ أَسقَامِهَا وَ حَلاَلِهَا وَ حَرَامِهَا وَ مَا أَعَدَّ اَللَّهُ سُبحَانَهُ لِلمُطِیعِینَ مِنهُم وَ اَلعُصَاةِ مِن جَنَّةٍ وَ نَارٍ وَ کَرَامَةٍ وَ هَوَانٍ</span>

<span class="Translate">(3) و او است خداوندی که آفریده‌هایش را در دنیا جا داد، و <span class="description">(طبق حکمت و مهربانی)</span> پیغمبرانش را <span class="description">(برای راهنمائی پی در پی)</span> بسوی جنّ و انس فرستاد تا برای ایشان پردۀ <span class="description">(نادانی و گمراهی)</span> دنیا را بردارند و از بدیها و سختیهای آن آنان را بترسانند <span class="description">(آگاه سازند)</span> و برای آنها از <span class="description">(بیوفائی)</span> آن مثلها بزنند <span class="description">(سر گذشتها بیان کنند تا از فریفتگی برهند)</span> و آنان را به نواقص آن بینا گردانند، و در حین غفلت و بیخبری ایشان <span class="description">(به زیان معصیت و نافرمانی)</span> بیاورند سخنی که بآن عبرت گیرند <span class="description">(متنبّه گردند)</span> از تغییر حالات مانند تندرستی و خوشی و بیماری و گرفتاری و <span class="description">(کسب از راه)</span> حلال و حرام آن، و بهشت و ارجمندی که برای پیروان و دوزخ و خواری که برای گناهکاران آماده فرموده است</span>

<span class="Revayat">أَحمَدُهُ إِلَی نَفسِهِ کَمَا اِستَحمَدَ إِلَی خَلقِهِ وَ جَعَلَ لِکُلِّ شَیءٍ قَدراً وَ لِکُلِّ قَدرٍ أَجَلاً وَ لِکُلِّ أَجَلٍ کِتَاباً</span>

<span class="Translate">(4) خدا را سپاس می‌گزارم در حالیکه باو رو آورده‌ام سپاسی که آفریدگانش را بآن امر فرموده، و هر چیزی را مقدار و اندازه‌ای و هر اندازه‌ای را مدّتی و هر مدّتی را نامه و نوشته‌ای مقرّر نموده <span class="description">(که تغییر و تبدیل در آن راه ندارد )</span></span>

<span class="Revayat">منها فی ذکر القران فَالقُرآنُ آمِرٌ زَاجِرٌ وَ صَامِتٌ نَاطِقٌ حُجَّةُ اَللَّهِ عَلَی خَلقِهِ أَخَذَ عَلَیهِ مِیثَاقَهُم وَ اِرتَهَنَ عَلَیهِم أَنفُسَهُم</span>

<span class="Translate">(5) قرآن امر کننده <span class="description">(بمعروف و)</span> نهی کننده <span class="description">(از منکر)</span> است <span class="description">(خداوند در آن مردم را بطاعات امر و از معاصی نهی فرموده)</span> و <span class="description">(بر حسب ظاهر)</span> خاموش است <span class="description">(زیرا جز حروفی بیش نیست، و در واقع)</span> گویا <span class="description">(است، زیرا همۀ اخبار و امر و نهی الهی در آن است)</span> و حجّت و برهان خدا است بر بندگانش که از ایشان بر <span class="description">(عمل به)</span> آن پیمان گرفت، و آنها را در گرو آن قرار داد <span class="description">(پس از عذاب رهائی نیست مگر به متابعت و پیروی از آن)</span></span>

<span class="Revayat">أَتَمَّ نُورَهُ وَ أَکمَلَ بِهِ دِینَهُ وَ قَبَضَ نَبِیَّهُ صلی‌الله‌علیه‌وآله وَ قَد فَرَغَ إِلَی اَلخَلقِ مِن أَحکَامِ اَلهُدَی بِهِ</span>

<span class="Translate">(6) نور آنرا تمام گردانید <span class="description">(راه سعادت و نیکبختی و شقاوت و بدبختی را تا قیامت در آن نشان داد)</span> و دین خود <span class="description">(اسلام)</span> را بسبب آن کامل گردانید، و پیغمبر خود، صلّی اللّٰه علیه و آله، را در حالی قبض روح فرمود که از تبلیغ احکام قرآن بمردم که موجب هدایت و رستگاری است فراغت یافته بود</span>

<span class="Revayat">فَعَظِّمُوا مِنهُ سُبحَانَهُ مَا عَظَّمَ مِن نَفسِهِ فَإِنَّهُ لَم یُخفِ عَنکُم شَیئاً مِن دِینِهِ وَ لَم یَترُک شَیئاً رَضِیَهُ أَو کَرِهَهُ إِلاَّ وَ جَعَلَ لَهُ عَلَماً بَادِیاً وَ آیَةً مُحکَمَةً تَزجُرُ عَنهُ أَو تَدعُو إِلَیهِ فَرِضَاهُ فِیمَا بَقِیَ وَاحِدٌ وَ سَخَطُهُ فِیمَا بَقِیَ وَاحِدٌ</span>

<span class="Translate">(7) پس خدا را به عظمت و بزرگی یاد کنید چنانکه بزرگواری خود را <span class="description">(در قرآن کریم)</span> یاد کرده زیرا حکمی از <span class="description">(احکام)</span> دین خود را بر شما پنهان نگذاشت، و رها نکرد پسند یا ناپسندی را مگر آنکه نشانی آشکار و علامتی هویدا <span class="description">(در کتاب و سنّت)</span> برای آن قرار داد تا باز دارد از آن <span class="description">(چه پسندیده نیست)</span> و امر نماید بآن <span class="description">(چه مورد پسند است)</span> پس خوشنودی و خواست او و خشم و نهیش در آینده <span class="description">(با گذشته)</span> یکسان است <span class="description">(احکام او تا قیامت تغییر نمی‌پذیرد، بلکه همیشه حکم هر مسئله همان است که در زمان رسول خدا در قرآن و سنّت بیان شده است، و این جمله دلیل بر صحّت و درستی مذهب اهل صواب از مخطّئه است که قائل هستند باینکه خداوند سبحان را در هر مسئله‌ای یک حکم معیّن است و مجتهدی که باستنباط آنرا بدست آورده صواب کار است، و آنکه در استنباط خویش کوشش نموده و حکم واقعی را نیافته خطاء کرده، ولی زیانی متوجّه او نمی‌گردد، بر خلاف اهل خطاء از مصوّبه که قائل هستند باینکه خدای تعالی را در هر مسئله‌ای طبق آرا گوناگون مجتهدین احکام مختلفه‌ای است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَمُوا أَنَّهُ لَن یَرضَی عَنکُم بِشَیءٍ سَخِطَهُ عَلَی مَن کَانَ قَبلَکُم وَ لَن یَسخَطَ عَلَیکُم بِشَیءٍ رَضِیَهُ مِمَّن کَانَ قَبلَکُم وَ إِنَّمَا تَسِیرُونَ فِی أَثَرٍ بَیِّنٍ وَ تَتَکَلَّمُونَ بِرَجعِ قَولٍ قَد قَالَهُ اَلرِّجَالُ مِن قَبلِکُم</span>

<span class="Translate">(8) و بدانید خداوند هرگز رضایت نخواهد داد برای شما بچیزی که بر پیشینیان شما از آن بخشم آمده، و هرگز بر شما خشمگین نمی‌شود به چیزی که بر پیشینیان شما بآن رضایت داده <span class="description">(آنچه در زمان رسول خدا حرام بوده بر شما و آیندگان حرام است، و آنچه واجب بوده واجب، زیرا شرع محمّد صلّی اللّٰه علیه و آله تا قیامت مستمرّ است و حکم او بر یک نفر حکم بر همگان است، پس حکم هر مسئله‌ای بطوری است که روز اوّل تعیین گشته و در کتاب و سنّت بیان شده و نسبت به هیچ زمان و به هیچ کس تغییر پذیر نبوده، و جائز نیست کسی طبق رأی و اجتهاد خود آنرا تبدیل نماید که اگر چنین کرد در دین بدعت نهاده است لذا می‌فرماید:)</span> و جز این نیست که <span class="description">(باید)</span> در راه آشکار سیر نموده و بتکرار گفتار مردان پیش از خودتان سخن گویید <span class="description">(بایستی در راه پیشینیان قدم نهاده و به رویّۀ ایشان رفتار نمائید نه اینکه از پیش خود سخنی گفته راهی پوئید)</span></span>

<span class="Revayat">قَد کَفَاکُم مَئُونَةَ دُنیَاکُم وَ حَثَّکُم عَلَی اَلشُّکرِ وَ اِفتَرَضَ مِن أَلسِنَتِکُمُ اَلذِّکرَ وَ أَوصَاکُم بِالتَّقوَی وَ جَعَلَهَا مُنتَهَی رِضَاهُ وَ حَاجَتَهُ مِن خَلقِهِ</span>

<span class="Translate">(9) بتحقیق خداوند تحصیل روزی زندگانیتان را برای شما ضمانت میکند <span class="description">(شما را از غمّ و اندوه روزی می‌رهاند، چنانکه در س 51 ی 22 می‌فرماید: «وَ فِی اَلسَّمٰاءِ رِزقُکُم وَ مٰا تُوعَدُونَ‌» ی 23 «فَوَ رَبِّ اَلسَّمٰاءِ وَ اَلأَرضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِثلَ مٰا أَنَّکُم تَنطِقُونَ‌» یعنی در آسمان است روزی شما و آنچه که وعده داده می‌شوید، پس سوگند به پروردگار آسمان و زمین که آن راست و درست است مانند آنکه شما سخن می‌گوئید یعنی چنانکه در گفتن شما شکّ و تردیدی نیست در راستی و درستی آنچه بیان شد نیز شکّ و تردیدی نمی‌باشد)</span> و شما را بر شکر و سپاس ترغیب فرموده و بر شما واجب نموده که به زبانها بیاد او باشید <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 2 ی 152 می‌فرماید: «فَاذکُرُونِی أَذکُرکُم وَ اُشکُرُوا لِی وَ لاٰ تَکفُرُونِ‌» یعنی یاد من باشید تا شما را یاد کنم و شکر نعمت من بجا آورده کفران ننمائید)</span> و شما را بتقوی و پرهیزکاری سفارش نموده <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 4 ی 131 می‌فرماید: «وَ لَقَد وَصَّینَا اَلَّذِینَ أُوتُوا اَلکِتٰابَ مِن قَبلِکُم وَ إِیّٰاکُم أَنِ اِتَّقُوا اَللّٰهَ وَ إِن تَکفُرُوا فَإِنَّ لِلّٰهِ مٰا فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی اَلأَرضِ وَ کٰانَ اَللّٰهُ غَنِیًّا حَمِیداً» یعنی کسانیکه پیش از شما دارای کتاب بودند «مانند یهود و نصاری» و شما را سفارش نمودیم که از خدا بترسید و اگر کافر شوید، پس برای خدا است آنچه در آسمانها و زمین است، و خدا بی نیاز و ستوده است. پس امر بتقوی برای رستگاری شما است و گر نه خدا به عبادت و پرهیز شما نیازمند نیست)</span> و آنرا آخرین مرتبۀ رضاء و خوشنودی خود قرار داده، و از بندگانش خواسته است <span class="description">(که از معاصی پرهیز نموده از او بترسند، و بطاعت بکوشند)</span></span>

<span class="Revayat">فَاتَّقُوا اَللَّهَ اَلَّذِی أَنتُم بِعَینِهِ وَ نَوَاصِیکُم بِیَدِهِ وَ تَقَلُّبُکُم فِی قَبضَتِهِ إِن أَسرَرتُم عَلِمَهُ وَ إِن أَعلَنتُم کَتَبَهُ قَد وَکَّلَ بِکُم حَفَظَةً کِرَاماً لاَ یُسقِطُونَ حَقّاً وَ لاَ یُثبِتُونَ بَاطِلاً</span>

<span class="Translate">(10) پس بترسید از خداوندی که شما در برابر نظر او هستید، و موهای پیشانی و خفت و خیز و نشست و برخاست شما در دست او است <span class="description">(غالب و توانا است که آنچه در بارۀ شما اراده فرماید فوری انجام پذیرد)</span> اگر <span class="description">(راز خویش را)</span> پنهان کنید و با کس نگویید، میداند <span class="description">(و خوب را پاداش و بد را کیفر می‌دهد)</span> و اگر آشکار نمائید، می‌نویسد <span class="description">(یعنی)</span> نگهبانان گرامی <span class="description">(فرشتگانی)</span> را بر شما وا داشته که <span class="description">(گفتار و کردارتان را می‌نویسند، و)</span> حقّی از قلم نمی‌اندازند <span class="description">(بطوری مواظب هستند که عمل خیر هر چند کوچک باشد چون از شخص صادر گردد از قلمشان نمی‌افتد)</span> و بیجا و ناکرده را نمی‌نویسند</span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَمُوا أَنَّهُ مَن یَتَّقِ اَللّٰهَ یَجعَل لَهُ مَخرَجاً مِنَ اَلفِتَنِ وَ نُوراً مِنَ اَلظُّلَمِ وَ یُخَلِّدهُ فِیمَا اِشتَهَت نَفسُهُ وَ یُنزِلهُ مَنزِلَ اَلکَرَامَةِ عِندَهُ فِی دَارٍ اِصطَنَعَهَا لِنَفسِهِ</span>

<span class="Translate">(11) و بدانید هر که تقوی پیشه گرفته از خدا بترسد حقّ تعالی راه بیرون شدن از فتنه و تباهی‌ها و روشنائی از تاریکی‌ها <span class="description">(ی نادانی و گمراهی)</span> را باو نشان می‌دهد و در آنچه آرزو داشته <span class="description">(بهشت)</span> جاودان نگاهش می‌دارد، و او را نزد خود در منزل گرامی در سرایی که برای <span class="description">(دوستداران)</span> خویش اختیار فرموده وارد نماید</span>

<span class="Revayat">ظِلُّهَا عَرشُهُ وَ نُورُهَا بَهجَتُهُ وَ زُوَّارُهَا مَلاَئِکَتُهُ وَ رُفَقَاؤُهَا رُسُلُهُ فَبَادِرُوا اَلمَعَادَ وَ سَابِقُوا اَلآجَالَ فَإِنَّ اَلنَّاسَ یُوشِکُ أَن یَنقَطِعَ بِهِمُ اَلأَمَلُ وَ یَرهَقَهُمُ اَلأَجَلُ وَ یُسَدَّ عَنهُم بَابُ اَلتَّوبَةِ فَقَد أَصبَحتُم فِی مِثلِ مَا سَأَلَ إِلَیهِ اَلرَّجعَةَ مَن کَانَ قَبلَکُم</span>

<span class="Translate">سایۀ آن سرا عرش و روشنائی آن خوشنودی خدا است، و زیارت کنندگان آن فرشتگان و دوستان آن پیغمبران او می‌باشند. (12) پس <span class="description">(با عبادت خالق و خدمت بخلق)</span> بسوی آخرت بشتابید و بر مرگها <span class="description">(بیماریهای موجب مرگ)</span> پیشی گیرید <span class="description">(پیش از مرگ توشه برداشته کاری کنید که خدا و رسول راضی و خوشنود باشند )</span> زیرا نزدیک است که آرزوی مردم قطع شده و مرگ آنان را دریابد، و باب توبه و بازگشت بر ایشان بسته شود <span class="description">(و در غصّه و اندوه بمانند)</span> پس <span class="description">(ناگهان)</span> شما شبی بصبح می‌آورید که مانند پیشینیان خود که بازگشت <span class="description">(بدنیا)</span> را درخواست می‌نمودند می‌باشید <span class="description">(تا زنده هستید به چارۀ کار خویش پرداخته توشۀ راه بردارید، نه مانند گذشتگان که از گناهان خویش پشیمان شده بازگشت بدنیا را درخواست می‌نمایند وقتی که پشیمانی‌شان سود ندارد، و در خواستشان پذیرفته نمی‌شود، چنانکه در قرآن کریم س 6 ی 27 می‌فرماید: «وَ لَو تَریٰ إِذ وُقِفُوا عَلَی اَلنّٰارِ فَقٰالُوا یٰا لَیتَنٰا نُرَدُّ وَ لاٰ نُکَذِّبَ بِآیٰاتِ رَبِّنٰا وَ نَکُونَ مِنَ اَلمُؤمِنِینَ‌» ی 28 «بَل بَدٰا لَهُم مٰا کٰانُوا یُخفُونَ مِن قَبلُ وَ لَو رُدُّوا لَعٰادُوا لِمٰا نُهُوا عَنهُ وَ إِنَّهُم لَکٰاذِبُونَ‌» یعنی اگر گناهکاران را که بر آتش وا می‌دارند ببینی، می‌گویند: ای کاش ما را بدنیا برگردانند که آیات پروردگارمان را تکذیب نکرده از جملۀ مؤمنین و گروندگان باشیم، راست نمی‌گویند، بلکه این اقرار از جهت آنست که برای ایشان هویدا گشت آنچه پیش از این پنهان بود، و اگر برگردند دوباره آنچه که از آن نهی شده‌اند بجا آورند و ایشان دروغ می‌گویند. و در س 23 ی 99 می‌فرماید: «حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَحَدَهُمُ اَلمَوتُ قٰالَ رَبِّ اِرجِعُونِ‌» ی 100 «لَعَلِّی أَعمَلُ صٰالِحاً فِیمٰا تَرَکتُ کَلاّٰ إِنَّهٰا کَلِمَةٌ هُوَ قٰائِلُهٰا وَ مِن وَرٰائِهِم بَرزَخٌ إِلیٰ یَومِ یُبعَثُونَ‌» یعنی به کردار زشت می‌کوشند تا مرگ یکی از ایشان را دریابد، آنگاه از روی پشیمانی می‌گوید: پروردگارا مرا بدنیا باز گردان شاید در آنچه از دست دادم عمل شایسته بجا آورم، دریغا که او را باز گردانند، زیرا درخواست بازگشت سخنی است که از روی گرفتاری می‌گوید، و از پس ایشان تا روز بر انگیختن برای حساب قبر مانع بازگشت خواهد بود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَنتُم بَنُو سَبِیلٍ عَلَی سَفَرٍ مِن دَارٍ لَیسَت بِدَارِکُم وَ قَد أُوذِنتُم مِنهَا بِالاِرتِحَالِ وَ أُمِرتُم فِیهَا بِالزَّادِ</span>

<span class="Translate">(13) و شما در دنیا که جای ماندنتان نیست مسافر و رهگذرید شما را به کوچ کردن از آن اعلام و به توشه برداشتن از آن امر فرموده‌اند <span class="description">(پس بشتابید و توشۀ راه بردارید و از خدا و رسول پیروی کنید تا سرگردان نمانید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَمُوا أَنَّهُ لَیسَ لِهَذَا اَلجِلدِ اَلرَّقِیقِ صَبرٌ عَلَی اَلنَّارِ فَارحَمُوا نُفُوسَکُم فَإِنَّکُم قَد جَرَّبتُمُوهَا فِی مَصَائِبِ اَلدُّنیَا</span>

<span class="Translate">(14) و بدانید این پوست نازک <span class="description">(بدن شما)</span> را شکیبائی بر آتش نیست، پس <span class="description">(از ابتلای بآن)</span> به خودتان رحم کنید که شما خود را در دنیا به مصیبتها و سختیها آزموده‌اید <span class="description">(نتوانسته‌اید بر کوچکترین ناکامیهای آن شکیبا باشید)</span></span>

<span class="Revayat">أَ فَرَأَیتُم جَزَعَ أَحَدِکُم مِنَ اَلشَّوکَةِ تُصِیبُهُ وَ اَلعَثرَةِ تُدمِیهِ وَ اَلرَّمضَاءِ تُحرِقُهُ فَکَیفَ إِذَا کَانَ بَینَ طَابَقَینِ مِن نَارٍ ضَجِیعَ حَجَرٍ وَ قَرِینَ شَیطَانٍ</span>

<span class="Translate">(15) آیا دیده‌اید یکی از خودتان که چگونه ناله و اظهار درد میکند از خاری که ببدن او فرو رود، و از لغزیدنی که او را خونین کند، و از ریگ گرم <span class="description">(بیابان)</span> که او را بسوزاند، پس چه حالتی خواهد داشت هرگاه بین دو تاوۀ از آتش باشد در حالیکه همخوابۀ سنگ سوزان و همنشین شیطان گردد؟! <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 66 ی 6 می‌فرماید: «یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنفُسَکُم وَ أَهلِیکُم نٰاراً وَقُودُهَا اَلنّٰاسُ وَ اَلحِجٰارَةُ عَلَیهٰا مَلاٰئِکَةٌ غِلاٰظٌ شِدٰادٌ لاٰ یَعصُونَ اَللّٰهَ مٰا أَمَرَهُم وَ یَفعَلُونَ مٰا یُؤمَرُونَ‌» یعنی ای آنانکه گرویده‌اید خود را بترک معاصی و فرزندانتان را به اندرز نگاه دارید از آتشی که هیزم و افروزندۀ آن مردم و سنگهایی است که آنها را تراشیده بت قرار داده می‌پرستیدند و بر آن آتش فرشتگانی هستند درشت سخن سخت که بآنچه خداوند آنها را امر فرموده نافرمانی نمی‌کنند، و آنچه که مأمورند بجا می‌آورند. و در س 43 ی 36 می‌فرماید: «وَ مَن یَعشُ عَن ذِکرِ اَلرَّحمٰنِ نُقَیِّض لَهُ شَیطٰاناً فَهُوَ لَهُ قَرِینٌ‌» یعنی هر که خود را از یاد خدای مهربان کور دارد شیطانی را همنشین او قرار می‌دهیم)</span></span>

<span class="Revayat">أَ عَلِمتُم أَنَّ مَالِکاً إِذَا غَضِبَ عَلَی اَلنَّارِ حَطَمَ بَعضُهَا بَعضاً لِغَضَبِهِ وَ إِذَا زَجَرَهَا تَوَثَّبَت بَینَ أَبوَابِهَا جَزَعاً مِن زَجرَتِهِ</span>

<span class="Translate">(16) آیا می‌دانید که مالک دوزخ هرگاه بر آتش خشم کند از خشم او آتش <span class="description">(به جوش و خروش آمده)</span> بعضی بعضی را می‌مالاند <span class="description">(بروی هم قرار می‌گیرد)</span> و هرگاه آنرا زجر کند <span class="description">(بر آن بانگ زند)</span> شکیبائی از دست داده ناله کنان در میان درهای دوزخ بر اثر زجر او برجهد ؟!</span>

<span class="Revayat">أَیُّهَا اَلیَفَنُ اَلکَبِیرُ اَلَّذِی قَد لَهَزَهُ اَلقَتِیرُ کَیفَ أَنتَ إِذَا اِلتَحَمَت أَطوَاقُ اَلنَّارِ بِعِظَامِ اَلأَعنَاقِ وَ نَشِبَتِ اَلجَوَامِعُ حَتَّی أَکَلَت لُحُومَ اَلسَّوَاعِدِ</span>

<span class="Translate">(17) ای پیر سالخوردی که ناتوانی پیری دامن گیرش شده چگونه خواهی بود زمانیکه طوقهای آتش به استخوانهای گردنها چسبیده شود و غلّ و زنجیرها بچسبد تا گوشتهای بازوها را بخورد؟! <span class="description">(اگر بر اثر معاصی باین عذاب و سختیها گرفتار شوی چه میکنی)</span></span>

<span class="Revayat">فَاللَّهَ اَللَّهَ مَعشَرَ اَلعِبَادِ وَ أَنتُم سَالِمُونَ فِی اَلصِّحَّةِ قَبلَ اَلسُّقمِ وَ فِی اَلفُسحَةِ قَبلَ اَلضِّیقِ فَاسعَوا فِی فَکَاکِ رِقَابِکُم مِن قَبلِ أَن تُغلَقَ رَهَائِنُهَا أَسهِرُوا عُیُونَکُم وَ أَضمِرُوا بُطُونَکُم وَ اِستَعمِلُوا أَقدَامَکُم وَ أَنفِقُوا أَموَالَکُم وَ خُذُوا مِن أَجسَادِکُم فَجُودُوا بِهَا عَلَی أَنفُسِکُم وَ لاَ تَبخَلُوا بِهَا عَنهَا فَقَد قَالَ اَللَّهُ سُبحَانَهُ إِن تَنصُرُوا اَللّٰهَ یَنصُرکُم وَ یُثَبِّت أَقدٰامَکُم وَ قَالَ تَعَالَی مَن ذَا اَلَّذِی یُقرِضُ اَللّٰهَ قَرضاً حَسَناً فَیُضٰاعِفَهُ لَهُ وَ لَهُ أَجرٌ کَرِیمٌ</span>

<span class="Translate">(18) پس ای گروه بندگان از خدا بترسید از خدا بترسید در حالیکه در تندرستی پیش از بیماری <span class="description">(رسیدن مرگ)</span> و در فراخی و آسایش <span class="description">(دنیا)</span> پیش از تنگی و سختی <span class="description">(قبر)</span> آسوده هستید <span class="description">(می‌توانید رضاء و خوشنودی خدا و رسول را بدست آورده از گرفتاری بعد از مرگ رهائی یابید)</span> پس در آزاد کردن گردنهای خودتان <span class="description">(از آتش دوزخ)</span> بکوشید پیش از آنکه آن گردنها در گرو برود <span class="description">(رهائی ممکن نباشد)</span> چشمهای خود را بیدار نگاه‌دارید <span class="description">(شب زنده دار باشید)</span> و شکمهاتان را لاغر سازید <span class="description">(روزه بگیرید)</span> و قدمهاتان را بکار برید <span class="description">(در کار خیر قدم نهید)</span> و اموالتان را <span class="description">(در راه خدا)</span> ببخشید و اندامتان را فدای جانهاتان نمائید و در این کار بخل نورزید <span class="description">(بدنها را که بزودی فانی گشته زیر خاک می‌پوسد در راه عبادت و بندگی و جهاد با دشمنان دین بکار برید تا از عذاب همیشگی برهید و در بهشت جاوید بسر برید)</span> که خداوند سبحان <span class="description">(در قرآن کریم س 47 ی 7)</span> فرموده: «إِن تَنصُرُوا اَللّٰهَ یَنصُرکُم وَ یُثَبِّت أَقدٰامَکُم‌» یعنی اگر خدا را یاری کنید <span class="description">(اطاعت و بندگی نمائید)</span> خدا شما را یاری خواهد نمود و در لغزش قدمهاتان را استوار می‌گرداند <span class="description">(از سختی و گرفتاری نجات می‌دهد)</span> و <span class="description">(در س 57 ی 11)</span> فرموده: «مَن ذَا اَلَّذِی یُقرِضُ اَللّٰهَ قَرضاً حَسَناً فَیُضٰاعِفَهُ لَهُ وَ لَهُ أَجرٌ کَرِیمٌ‌» یعنی کیست که بخدا وام دهد <span class="description">(در اطاعت و بندگی او)</span> وام دادن نیکوئی <span class="description">(بدون رئاء و خودنمایی)</span> که خدا آنرا برایش چندین برابر گرداند و برای او است مزدی شایسته</span>

<span class="Revayat">فَلَم یَستَنصِرکُم مِن ذُلٍّ وَ لَم یَستَقرِضکُم مِن قُلٍّ اِستَنصَرَکُم وَ لَهُ جُنُودُ اَلسَّمَاوَاتِ وَ اَلأَرضِ وَ هُوَ اَلعَزِیزُ اَلحَکِیمُ وَ اِستَقرَضَکُم وَ لَهُ خَزَائِنُ اَلسَّمَاوَاتِ وَ اَلأَرضِ وَ هُوَ اَلغَنِیُّ اَلحَمِیدُ وَ إِنَّمَا أَرَادَ أَن یَبلُوَکُم أَیُّکُم أَحسَنُ عَمَلاً</span>

<span class="Translate">(19) پس از راه ذلّت و خواری از شما یاری نخواسته و بجهت کمی مال و نیازمندی وام نطلبیده، از شما یاری خواسته در صورتیکه او را است لشگرهای آسمانها و زمین و <span class="description">(بر همگان)</span> غالب و دانا است، و از شما وام طلبیده در حالیکه او را است خزینه‌های آسمان و زمین و بی‌نیاز و ستوده شده است و یاری خواستن و وام طلبیدن او برای آنست که خواسته شما را بیازماید که کدام یک عمل نیکو بیشتر بجا می‌آورید</span>

<span class="Revayat">فَبَادِرُوا بِأَعمَالِکُم تَکُونُوا مَعَ جِیرَانِ اَللَّهِ فِی دَارِهِ رَافَقَ بِهِم رُسُلَهُ وَ أَزَارَهُم مَلاَئِکَتَهُ وَ أَکرَمَ أَسمَاعَهُم أَن تَسمَعَ حَسِیسَ نَارٍ أَبَداً وَ صَانَ أَجسَادَهُم أَن تَلقَی لُغُوباً وَ نَصَباً ذٰلِکَ فَضلُ اَللّٰهِ یُؤتِیهِ مَن یَشٰاءُ وَ اَللّٰهُ ذُو اَلفَضلِ اَلعَظِیمِ</span>

<span class="Translate">(20) پس بکوشید به کارهای نیکو تا با همسایگان خدا <span class="description">(نیکوکاران)</span> در سرای او <span class="description">(بهشت)</span> باشید که خدا پیغمبرانش را با آنان آشنا گردانید، و فرشتگانش را امر فرمود به دیدن آنها روند و همیشه گوشهاشان را محفوظ داشته از اینکه آواز آتش را بشنوند <span class="description">(تا مبادا افسرده شوند، چنانکه در قرآن کریم س 21 ی 101 می‌فرماید: «إِنَّ اَلَّذِینَ سَبَقَت لَهُم مِنَّا اَلحُسنیٰ أُولٰئِکَ عَنهٰا مُبعَدُونَ‌» ی 102 «لاٰ یَسمَعُونَ حَسِیسَهٰا وَ هُم فِی مَا اِشتَهَت أَنفُسُهُم خٰالِدُونَ‌» یعنی آنانکه پیشی گرفتند برای ایشان از جانب ما پاداش نیکوئی است، آنها را از آتش دوزخ دور می‌نمایند که آواز آنرا نمی‌شنوند و آنها در آنچه آرزو داشتند جاویدان باشند)</span> و اندام آنان را نگاه‌داشت از دریافت سختی و رنج <span class="description">(در قرآن کریم س 57 ی 21 می‌فرماید:)</span> «ذٰلِکَ فَضلُ اَللّٰهِ یُؤتِیهِ مَن یَشٰاءُ وَ اَللّٰهُ ذُو اَلفَضلِ اَلعَظِیمِ‌» یعنی این چنین جود و بخشش احسان خدا است که بهر که بخواهد داده میشود و خداوند صاحب احسان بزرگ است</span>

<span class="Revayat">أَقُولُ مَا تَسمَعُونَ وَ اَللّٰهُ اَلمُستَعٰانُ عَلَی نَفسِی وَ أَنفُسِکُم وَ هُوَ حَسبُنَا وَ نِعمَ اَلوَکِیلُ</span>

<span class="Translate">(21) می‌گویم آنچه می‌شنوید و از خدا برای خود و شما <span class="description">(در توفیق بجا آوردن عمل نیکو و پیروی نکردن از نفس امّاره و شیطان)</span> یاری می‌خواهم که <span class="description">(یاری خواستن از)</span> او ما را کافی است، و نیکو وکیلی است <span class="description">(برای واگذاشتن کارها باو)</span></span>


==خطبه 183- افشای نفاق برج بن مسهر الطائی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام قاله للبرج بن مسهر الطائی و قد قال له بحیث یسمعه لا حکم إلا للّه و کان من الخوارج</span>

<span class="Translate">183 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است به برج ابن مسهر که از قبیلۀ بنی طیّ و از <span class="description">(شعراء)</span> خوارج بود، هنگامیکه گفت: لا حکم إلاّ للّه یعنی حکمی نیست جز از جانب خدا، بطوریکه آن حضرت می‌شنید، پس فرمود</span>

<span class="Revayat">اُسکُت قَبَّحَکَ اَللَّهُ یَا أَثرَمُ</span>

<span class="Translate">(1) ای آنکه دندان جلو تو افتاده <span class="description">(بی‌خردی که باطنت مانند کسیکه دندانهای جلوش افتاده زشت است)</span> خاموش شو خدا ترا زشت گرداند</span>

<span class="Revayat">فَوَاللَّهِ لَقَد ظَهَرَ اَلحَقُّ فَکُنتَ فِیهِ ضَئِیلاً شَخصُکَ خَفِیّاً صَوتُکَ حَتَّی إِذَا نَعَرَ اَلبَاطِلُ نَجَمتَ نُجُومَ قَرنِ اَلمَاعِزِ</span>

<span class="Translate">(2) بخدا سوگند حقّ <span class="description">(که منظور امام علیه السّلام است)</span> هویدا گشت و تو در آن <span class="description">(بین لشگر)</span> لاغر و ناتوان بودی <span class="description">(اعتنائی بتو نداشتند)</span> و آوازت پنهان بود <span class="description">(گوش به سخنت نمی‌دادند)</span> تا اینکه باطل فریاد کرد <span class="description">(بر گفتن این سخنان دلیر گشتی، و)</span> آشکار شدی مانند آشکار شدن شاخ بز <span class="description">(امام علیه السّلام از نظر پستی و فرومایگی او را به شاخ بز تشبیه فرمود، و این در عرب رسم است، و هر چه را بخواهند بزرگ شمارند به چیز نفیس و ارجمند نسبت دهند، چنانکه گویند: نجم نجوم الکوکب یعنی پیدا شد مانند آشکار شدن ستاره )</span><span class="description">(. از اینجا تا اخر باب خطب نسخه‌های خطّی و چاپی نهج البلاغة از جهت ترتیب خطبه‌ها یکنواخت نیست، و در بعضی نسخه‌ها از سخن صد و هفتاد و هشتم ببعد ترتیب مختلف است)</span></span>


==خطبه 184- خطبه «همام»==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام رُوِیَ أَنَّ صَاحِباً لِأَمِیرِ اَلمُؤمِنِینَ علیه‌السلام یُقَالُ لَهُ هَمَّامٌ کَانَ رَجُلاً عَابِداً فَقَالَ لَهُ یَا أَمِیرَ اَلمُؤمِنِینَ صِف لِیَ اَلمُتَّقِینَ حَتَّی کَأَنِّی أَنظُرُ إِلَیهِم فَتَثَاقَلَ علیه‌السلام عَن جَوَابِهِ</span>

<span class="Translate">184 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است، روایت شده که یکی از اصحاب و پیروان امیر المؤمنین علیه السّلام که او را همّام می‌گفتند و مردی بود عابد به آن حضرت گفت: یا امیر المؤمنین <span class="description">(اوصاف)</span> پرهیزکاران را برای من بیان فرما مانند آنکه آنان را ببینم امام علیه السّلام در پاسخ او تأمّل و درنگ فرمود <span class="description">(زیرا مصلحت را در تأخیر جواب دید)</span></span>

<span class="Revayat">ثُمَّ قَالَ یَا هَمَّامُ اِتَّقِ اَللَّهَ وَ أَحسِن فَ إِنَّ اَللّٰهَ مَعَ اَلَّذِینَ اِتَّقَوا وَ اَلَّذِینَ هُم مُحسِنُونَ فَلَم یَقنَع هَمَّامٌ بِهَذَا اَلقَولِ حَتَّی عَزَمَ عَلَیهِ فَحَمِدَ اَللَّهَ وَ أَثنَی عَلَیهِ وَ صَلَّی عَلَی اَلنَّبِیِّ صلی‌الله‌علیه‌وآله ثُمَّ قَالَ</span>

<span class="Translate">پس از آن بطور اجمال فرمود: (1) ای همّام تو خود از خدا بترس و نیکوکار باش که <span class="description">(در قرآن کریم س 16 ی 128 می‌فرماید:)</span> «إِنَّ‌» «اَللّٰهَ مَعَ اَلَّذِینَ اِتَّقَوا وَ اَلَّذِینَ هُم مُحسِنُونَ‌» یعنی خدا با پرهیزکاران و نیکو کرداران است <span class="description">(بر تو لازم است که تقوی و ترس از خدا را شعار خویش گردانی و کار نیکو بجا آوری، و بیشتر از این بر تو لازم نیست)</span> همّام باین پاسخ اکتفا نکرد <span class="description">(در خواهش خود اصرار نمود)</span> تا آنکه حضرت را سوگند داد، پس آن بزرگوار شکر و سپاس الهیّ بجا آورد و بر پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله درود فرستاد آنگاه فرمود</span>

<span class="Revayat">أَمَّا بَعدُ فَإِنَّ اَللَّهَ سُبحَانَهُ وَ تَعَالَی خَلَقَ اَلخَلقَ حِینَ خَلَقَهُم غَنِیّاً عَن طَاعَتِهِم آمِناً مِن مَعصِیَتِهِم لِأَنَّهُ لاَ تَضُرُّهُ مَعصِیَةُ مَن عَصَاهُ وَ لاَ تَنفَعُهُ طَاعَةُ مَن أَطَاعَهُ فَقَسَمَ بَینَهُم مَعَایِشَهُم وَ وَضَعَهُم مِنَ اَلدُّنیَا مَوَاضِعَهُم</span>

<span class="Translate">(2) خداوند سبحان هنگام آفرینش خلق از طاعت و بندگیشان بی‌نیاز و از معصیت و نافرمانی آنها ایمن بود، زیرا معصیت گناهکاران او را زیان ندارد، و طاعت فرمانبرداران سودی باو نمی‌رساند <span class="description">(بلکه غرض از امر بطاعت و نهی از معصیت سود بردن بندگان است)</span> پس روزی و وسائل آسایششان را بین آنها قسمت فرمود، و هر کس را در دنیا <span class="description">(با حکمت و مصلحت)</span> در مرتبه‌ای <span class="description">(که سزاوار او دانست از قبیل فقر و غناء و خوشی و بدی و مانند آنها)</span> قرار داد</span>

<span class="Revayat">فَالمُتَّقُونَ فِیهَا هُم أَهلُ اَلفَضَائِلِ مَنطِقُهُمُ اَلصَّوَابُ وَ مَلبَسُهُمُ اَلاِقتِصَادُ وَ مَشیُهُمُ اَلتَّوَاضُعُ</span>

<span class="Translate">(3) و پرهیزکاران در دنیا دارای فضیلتها هستند <span class="description">(از دیگران برترند، زیرا)</span> گفتارشان از روی راستی است <span class="description">(بر وفق رضاء و خوشنودی خدا و رسول سخن گویند)</span> و پوشاکشان میانه روی <span class="description">(افراط و تفریط در زندگانیشان نیست)</span> و رفتارشان <span class="description">(بین مردم)</span> به فروتنی است <span class="description">(زیرا خداوند در قرآن کریم س 17 ی 37 می‌فرماید: «وَ لاٰ تَمشِ فِی اَلأَرضِ مَرَحاً إِنَّکَ لَن تَخرِقَ اَلأَرضَ وَ لَن تَبلُغَ اَلجِبٰالَ طُولاً» یعنی از روی تکبّر بر زمین راه مرو که تو هرگز نمی‌توانی «به پاهایت» زمین را بشکافی، و هرگز از جهت درازی «هر چند گردن کشی» به کوهها نمی‌رسی)</span></span>

<span class="Revayat">غَضُّوا أَبصَارَهُم عَمَّا حَرَّمَ اَللَّهُ عَلَیهِم وَ وَقَفُوا أَسمَاعَهُم عَلَی اَلعِلمِ اَلنَّافِعِ لَهُم نَزَلَت أَنفُسُهُم مِنهُم فِی اَلبَلاَءِ کَالَّتِی نَزَلَت فِی اَلرَّخَاءِ وَ لَو لاَ اَلأَجَلُ اَلَّذِی کَتَبَ اَللَّهُ عَلَیهِم لَم تَستَقِرَّ أَروَاحُهُم فِی أَجسَادِهِم طَرفَةَ عَینٍ شَوقاً إِلَی اَلثَّوَابِ وَ خَوفاً مِنَ اَلعِقَابِ</span>

<span class="Translate">(4) از آنچه که خداوند بر ایشان روا نداشته چشم پوشیده‌اند <span class="description">(حرامی مرتکب نمی‌شوند)</span> و به علمی که آنان را سود رساند گوش فرا داشته‌اند <span class="description">(از سخنان بیهوده که موجب خشم خدا و رسول است دوری می‌نمایند، چنانکه در قرآن کریم س 25 ی 72 می‌فرماید: «وَ اَلَّذِینَ لاٰ یَشهَدُونَ اَلزُّورَ وَ إِذٰا مَرُّوا بِاللَّغوِ مَرُّوا کِرٰاماً» یعنی بندگان برگزیدۀ حقّ کسانی هستند که در مجالس لهو و لعب و جاهایی که سخنان باطل نادرست گفته و یا کارهای زشت بجا می‌آورند حاضر نمی‌شوند، و هرگاه به بیهوده و ناپسندی برسند از آن دوری گزیده بگذرند و درنگ ننمایند)</span> در سختی و گرفتاری چنانند که دیگران در آسایش و خوشی <span class="description">(به قضای الهیّ تن داده بآنچه که خدا خواسته راضی و خوشنودند و آسایش و گرفتاری برای آنها یکسان است)</span> و اگر نبود اجل و مدّتی که خدا <span class="description">(در دنیا)</span> برای ایشان تعیین فرموده از شوق ثواب و بیم عذاب چشم بر هم زدنی جان در بدنشان قرار نمی‌گرفت</span>

<span class="Revayat">عَظُمَ اَلخَالِقُ فِی أَنفُسِهِم فَصَغُرَ مَا دُونَهُ فِی أَعیُنِهِم فَهُم وَ اَلجَنَّةُ کَمَن قَد رَآهَا فَهُم فِیهَا مُنَعَّمُونَ وَ هُم وَ اَلنَّارُ کَمَن قَد رَآهَا فَهُم فِیهَا مُعَذَّبُونَ</span>

<span class="Translate">(5) خداوند در نظر آنان بزرگ است، و غیر او <span class="description">(هر چه هست)</span> در دیدۀ آنها کوچک، و یقین و باورشان ببهشت مانند یقین و باور کسی است که آنرا دیده که اهل آن در آن به خوشی بسر می‌برند، و ایمانشان به آتش همچون ایمان کسی است که آنرا دیده که اهل آن در آن گرفتار عذابند</span>

<span class="Revayat">قُلُوبُهُم مَحزُونَةٌ وَ شُرُورُهُم مَأمُونَةٌ وَ أَجسَادُهُم نَحِیفَةٌ وَ حَاجَاتُهُم خَفِیفَةٌ وَ أَنفُسُهُم عَفِیفَةٌ</span>

<span class="Translate">(6) دلهاشان اندوهناک است، و <span class="description">(همه از)</span> آزارهاشان ایمن <span class="description">(باشند، زیرا منشأ آزار و هر گناه دوست داشتن دنیا است که آنها بآن بی‌میل هستند)</span> و بدنهاشان <span class="description">(بر اثر روزه گرفتن و عبادت و بندگی بسیار و قناعت)</span> لاغر، و خواستنی‌هاشان <span class="description">(در دنیا)</span> اندک است <span class="description">(بیشتر از آنچه که بناچاری بآن نیاز دارند نمی‌طلبند)</span> و نفسهاشان با عفّت و پاکیزگی است <span class="description">(پیرو شهوات نیستند)</span></span>

<span class="Revayat">صَبَرُوا أَیَّاماً قَصِیرَةً أَعقَبَتهُم رَاحَةً طَوِیلَةً تِجَارَةٌ مُربِحَةٌ یَسَّرَهَا لَهُم رَبُّهُم أَرَادَتهُمُ اَلدُّنیَا فَلَم یُرِیدُوهَا وَ أَسَرَتهُم فَفَدَوا أَنفُسَهُم مِنهَا</span>

<span class="Translate">(7) چند روز کوتاه <span class="description">(دنیا)</span> را به شکیبایی بسر رسانند و در پی آن آسایش همیشگی <span class="description">(نعمت بی‌پایان بهشت)</span> را دریابند، این کردار تجارتی است پر فائده که پروردگارشان برای آنها فراهم نموده <span class="description">(چون آنان خود را برای عبادت و بندگی آماده ساختند خداوند هم راه وصول به سعادت را بآنها نشان داد)</span> دنیا بآنان رو آورد <span class="description">(کالا و آرایش خود را بآنها جلوه داد)</span> ایشان از آن رو گردانیدند <span class="description">(از آن چشم پوشیدند)</span> و آنها را اسیر و گرفتار نمود آنها جانشان را فداء کرده <span class="description">(به سختیهای آن تن دادند تا)</span> خود را از آن رهاندند</span>

<span class="Revayat">أَمَّا اَللَّیلُ فَصَافُّونَ أَقدَامَهُم تَالِینَ لِأَجزَاءِ اَلقُرآنِ یُرَتِّلُونَهُ تَرتِیلاً یُحَزِّنُونَ بِهِ أَنفُسَهُم وَ یَستَثِیرُونَ بِهِ دَوَاءَ دَائِهِم فَإِذَا مَرُّوا بِآیَةٍ فِیهَا تَشوِیقٌ رَکَنُوا إِلَیهَا طَمَعاً وَ تَطَلَّعَت نُفُوسُهُم إِلَیهَا شَوقاً وَ ظَنُّوا أَنَّهَا نَصبُ أَعیُنِهِم وَ إِذَا مَرُّوا بِآیَةٍ فِیهَا تَخوِیفٌ أَصغَوا إِلَیهَا مَسَامِعَ قُلُوبِهِم وَ ظَنُّوا أَنَّ زَفِیرَ جَهَنَّمَ وَ شَهِیقَهَا فِی أُصُولِ آذَانِهِم</span>

<span class="Translate">(8) چون شب شود <span class="description">(برای نماز)</span> برپا ایستاده آیات قرآن را با تأمّل و اندیشه می‌خوانند، و با خواندن و تدبّر در آن خود را اندوهگین می‌سازند، و بوسیلۀ آن به درمان درد خویش کوشش دارند <span class="description">(از خواندن و عمل بقرآن چارۀ رهائی از عذاب و سختی رستخیز را می‌جویند)</span> پس هرگاه به آیه‌ای برخورند که بشوق آورده و امیدواری در آن است <span class="description">(پاداش نیکوکاری را بیان میکند)</span> بآن طمع می‌نمایند و با شوق بآن نظر میکنند مانند آنکه پاداشی که آیه از آن خبر می‌دهد در برابر چشم ایشان است و آنرا می‌بینند، و هرگاه به آیه‌ای برخورند که در آن ترس و بیم است <span class="description">(از کیفر بد کاری سخن می‌گوید)</span> گوش دلشان را بآن می‌گشایند چنانکه گویا شیون و فریاد <span class="description">(اهل)</span> دوزخ در بیخ گوشهایشان است</span>

<span class="Revayat">فَهُم حَانُونَ عَلَی أَوسَاطِهِم مُفتَرِشُونَ لِجِبَاهِهِم وَ أَکُفِّهِم وَ رُکَبِهِم وَ أَطرَافِ أَقدَامِهِم یَطلُبُونَ إِلَی اَللَّهِ تَعَالَی فِی فَکَاکِ رِقَابِهِم</span>

<span class="Translate">(9) و <span class="description">(در پیشگاه الهیّ برای رکوع)</span> قدشان را خم میکنند، و <span class="description">(برای سجود)</span> پیشانیها و کفها و زانوها و اطراف قدمهاشان را بروی زمین می‌گسترانند، از خدای تعالی آزادی خویش را <span class="description">(از عذاب رستخیز)</span> درخواست می‌نمایند</span>

<span class="Revayat">وَ أَمَّا اَلنَّهَارُ فَحُلَمَاءُ عُلَمَاءُ أَبرَارٌ أَتقِیَاٰءٌ قَد بَرَاهُمُ اَلخَوفُ بَریَ اَلقِدَاحِ یَنظُرُ إِلَیهِمُ اَلنَّاظِرُ فَیَحسِبُهُم مَرضَی وَ مَا بِالقَومِ مِن مَرَضٍ وَ یَقُولُ لَقَد خُولِطُوا وَ لَقَد خَالَطَهُم أَمرٌ عَظِیمٌ</span>

<span class="Translate">(10) و چون روز شود بردبار و دانا و نیکو کردار و پرهیزکارند، ترس <span class="description">(از خدا)</span> اندامشان را لاغر کرده مانند باریکی تیرها که تراشیده میشود، بیننده می‌پندارد که آنها بیمارند در صورتیکه بیماری ندارند <span class="description">(بلکه از بیم عذاب لاغر شده‌اند)</span> و <span class="description">(چون سخنانی که بآنها پی نمی‌برد از ایشان می‌شنود)</span> می‌گوید پرت و دیوانه‌اند در صورتیکه دیوانه نیستند بلکه امر بزرگی <span class="description">(اندیشۀ قیامت)</span> با ایشان آمیخته شده است</span>

<span class="Revayat">لاَ یَرضَونَ مِن أَعمَالِهِمُ اَلقَلِیلَ وَ لاَ یَستَکثِرُونَ اَلکَثِیرَ فَهُم لِأَنفُسِهِم مُتَّهِمُونَ وَ مِن أَعمَالِهِم مُشفِقُونَ</span>

<span class="Translate">(11) از کردار اندکشان خوشنود نمی‌شوند، و بسیار را بسیار نمی‌دانند، پس خود را <span class="description">(به گمان تقصیر در طاعت)</span> متّهم سازند، و از کردار خویش هراسانند <span class="description">(که مبادا پسندیده نباشد)</span></span>

<span class="Revayat">إِذَا زُکِّیَ أَحَدٌ مِنهُم خَافَ مِمَّا یُقَالُ لَهُ فَیَقُولُ أَنَا أَعلَمُ بِنَفسِی مِن غَیرِی وَ رَبِّی أَعلَمُ بِی مِنِّی بِنَفسِی اَللَّهُمَّ لاَ تُؤَاخِذنِی بِمَا یَقُولُونَ وَ اِجعَلنِی أَفضَلَ مِمَّا یَظُنُّونَ وَ اِغفِر لِی مَا لاَ یَعلَمُونَ</span>

<span class="Translate">(12) هرگاه یکی از آنان را <span class="description">(به کردار نیکو)</span> بستانید از آنچه در بارۀ او گفته شده می‌ترسد و می‌گوید: من از دیگری بخود داناترم، و پروردگارم بمن داناتر از من است. بار خدایا آنچه می‌گویند <span class="description">(که موجب خودپسندی است)</span> بر من مگیر، و مرا برتر آنچه می‌پندارند بگردان، و گناهان مرا که نمی‌دانند ببخش</span>

<span class="Revayat">فَمِن عَلاَمَةِ أَحَدِهِم أَنَّکَ تَرَی لَهُ قُوَّةً فِی دِینٍ وَ حَزماً فِی لِینٍ وَ إِیمَاناً فِی یَقِینٍ وَ حِرصاً فِی عِلمٍ وَ عِلماً فِی حِلمٍ وَ قَصداً فِی غِنًی وَ خُشُوعاً فِی عِبَادَةٍ وَ تَجَمُّلاً فِی فَاقَةٍ وَ صَبراً فِی شِدَّةٍ وَ طَلَباً فِی حَلاَلٍ وَ نَشَاطاً فِی هُدًی وَ تَحَرُّجاً عَن طَمَعٍ</span>

<span class="Translate">(13) نشانۀ یکی از پرهیزکاران آنست که تو می‌بینی در امر دین توانا است، و در نرمی و خوشخویی دور اندیش، و در ایمان با یقین، و در <span class="description">(طلب)</span> علم حریص، و در بردباری دانا و در توانگری میانه رو <span class="description">(اسراف نکرده دارائی خود را بیجا صرف نمی‌کند)</span> و در بندگی و عبادت فروتن است، و در فقر و نیازمندی آراسته جلوه میکند <span class="description">(تا کسی بر تنگدستی او آگاه نشود، چنانکه در قرآن کریم س 2 ی 273 می‌فرماید: «لِلفُقَرٰاءِ اَلَّذِینَ أُحصِرُوا فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ لاٰ یَستَطِیعُونَ ضَرباً فِی اَلأَرضِ یَحسَبُهُمُ اَلجٰاهِلُ أَغنِیٰاءَ مِنَ اَلتَّعَفُّفِ تَعرِفُهُم بِسِیمٰاهُم لاٰ یَسئَلُونَ اَلنّٰاسَ إِلحٰافاً وَ مٰا تُنفِقُوا مِن خَیرٍ فَإِنَّ اَللّٰهَ بِهِ عَلِیمٌ‌» یعنی درویشانی که به عبادت و بندگی در راه خدا پرداخته‌اند و برای بازرگانی سیر در زمین را توانا نیستند عفّت و بی‌نیازی دارند بطوریکه نادان می‌پندارد که آنان توانگرانند ایشان را به نشانۀ چهره می‌شناسی که به اصرار از مردم چیزی درخواست نمی‌نمایند، و آنچه از مال بآنها ببخشید خدا بآن دانا است)</span> و در سختی شکیبا و حلال را جویا و در هدایت و رستگاری دلشاد و از طمع و آز دور هستند</span>

<span class="Revayat">یَعمَلُ اَلأَعمَالَ اَلصَّالِحَةَ وَ هُوَ عَلَی وَجَلٍ یُمسِی وَ هَمُّهُ اَلشُّکرُ وَ یُصبِحُ وَ هَمُّهُ اَلذِّکرُ یَبِیتُ حَذِراً وَ یُصبِحُ فَرِحاً حَذِراً لِمَا حَذِرَ مِنَ اَلغَفلَةِ وَ فَرِحاً بِمَا أَصَابَ مِنَ اَلفَضلِ وَ اَلرَّحمَةِ</span>

<span class="Translate">(14) با کارهای شایسته‌ای که بجا می‌آورد ترسان است، در شب همّت او صرف سپاسگزاری <span class="description">(از نعمتهای حقّ تعالی)</span> است، و در بامداد اراده‌اش ذکر و یاد خدا می‌باشد، شب را بسر می‌برد در حالیکه از غفلت خویش <span class="description">(که مبادا در وظائف خود کوتاهی کرده باشد)</span> هراسان است، و روز از احسان و مهربانی خدا <span class="description">(که او را مسلمان و پیرو محمّد و آل محمّد قرار داده)</span> شادمان است</span>

<span class="Revayat">إِنِ اِستَصعَبَت عَلَیهِ نَفسُهُ فِیمَا تَکرَهُ لَم یُعطِهَا سُؤلَهَا فِیمَا تُحِبُّ قُرَّةُ عَینِهِ فِیمَا لاَ یَزُولُ وَ زَهَادَتُهُ فِیمَا لاَ یَبقَی یَمزُجُ اَلحِلمَ بِالعِلمِ وَ اَلقَولَ بِالعَمَلِ</span>

<span class="Translate">(15) اگر نفس در آنچه که مائل نیست با او سرکشی کند <span class="description">(بسختی زیر بار طاعت و بندگی رود)</span> خواهش آنرا در آنچه دوست می‌دارد انجام ندهد، روشنی چشم او در چیزی است که جاودان است، و بی‌رغبتیش در چیزیکه باقی نمی‌ماند <span class="description">(بآخرت چشم دوخته و بدنیا پشت پا زده)</span> بردباری را با دانش و گفتار را با کردار می‌آمیزد <span class="description">(زیرا بردباری که از روی دانش و خردمندی نباشد و گفتاری که مقرون با کردار نبود نکوهیده است)</span></span>

<span class="Revayat">تَرَاهُ قَرِیباً أَمَلُهُ قَلِیلاً زَلَلُهُ خَاشِعاً قَلبُهُ قَانِعَةً نَفسُهُ مَنزُوراً أُکُلُهُ سَهلاً أَمرُهُ حَرِیزاً دِینُهُ مَیِّتَةً شَهوَتُهُ مَکظُوماً غَیظُهُ اَلخَیرُ مِنهُ مَأمُولٌ وَ اَلشَّرُّ مِنهُ مَأمُونٌ</span>

<span class="Translate">(16) او را می‌بینی که با آرزوی کوتاه و خطاء و لغزش اندک و دل فروتن و نفس قانع و خوراک کم و کار آسان و دین محفوظ و شهوت و خواهش از بین رفته و خشم فرو نشسته است، مردم به نیکوئی او چشم داشته و از بدیش آسوده‌اند</span>

<span class="Revayat">إِن کَانَ فِی اَلغَافِلِینَ کُتِبَ فِی اَلذَّاکِرِینَ وَ إِن کَانَ فِی اَلذَّاکِرِینَ لَم یُکتَب مِنَ اَلغَافِلِینَ یَعفُو عَمَّن ظَلَمَهُ وَ یُعطِی مَن حَرَمَهُ وَ یَصِلُ مَن قَطَعَهُ بَعِیداً فُحشُهُ لَیِّناً قَولُهُ غَائِباً مُنکَرُهُ حَاضِراً مَعرُوفُهُ مُقبِلاً خَیرُهُ مُدبِراً شَرُّهُ</span>

<span class="Translate">(17) اگر در بین مردم غافل و بی‌خبر <span class="description">(از خدا و رسول)</span> باشد از زمرۀ آگاهان بشمار می‌رود <span class="description">(زیرا دل او بیاد خدا مشغول است)</span> و اگر در آگاهان باشد در شمار اهل غفلت نیاید <span class="description">(زیرا در ذکر خدا تنها اکتفاء به زبان نمی‌کند که از مردم غافل بشمار آید، بلکه دل او با زبانش یکی است)</span> ببخشاید کسیرا که باو ستم کند و احسان نماید بکسیکه او را محروم گرداند و بپیوندد به آن که از او جدا گردد، در حالیکه از دشنام دادن و سخن زشت دور و گفتارش هموار است، و کار نکوهیده از او دیده نشده و کار پسندیده‌اش هویدا است، نیکوئی او رو آورده و بدیش پشت گردانیده</span>

<span class="Revayat">فِی اَلزَّلاَزِلِ وَقُورٌ وَ فِی اَلمَکَارِهِ صَبُورٌ وَ فِی اَلرَّخَاءِ شَکُورٌ لاَ یَحِیفُ عَلَی مَن یُبغِضُ وَ لاَ یَأثَمُ فِیمَن یُحِبُّ یَعتَرِفُ بِالحَقِّ قَبلَ أَن یُشهَدَ عَلَیهِ لاَ یُضَیِّعُ مَا اُستُحفِظَ وَ لاَ یَنسَی مَا ذُکِّرَ وَ لاَ یُنَابِزُ بِالأَلقَابِ وَ لاَ یُضَارُّ بِالجَارِ وَ لاَ یَشمَتُ بِالمَصَائِبِ</span>

<span class="Translate">(18) در سختیها با وقار و بردبار، و در ناگواریها شکیبا و در خوشی و آسایش سپاسگزار است، کسیرا که دشمن دارد بر او ستم ننماید، و آنرا که دوست دارد در بارۀ او گناه نکند <span class="description">(دوستی و دشمنی او را از تکلیف شرعیّ باز ندارد، چنانکه رویّۀ مردم هوا پرست و ستمگر است)</span> بحقّ اقرار میکند پیش از آنکه بر آن گواه آرند <span class="description">(زیرا گواه در برابر انکار است و انکار حقّ دروغگویی است و آن منافی با تقوی و پرهیزکاری می‌باشد)</span> آنچه باو بسپارند تباه نمی‌سازد، و آنچه به یادش آورند فراموش نمی‌کند، و کسیرا به لقبهای زشت <span class="description">(کافر، فاسق، منافق و کلمات ناپسند)</span> نمی‌خواند، و به همسایه زیان نمی‌رساند، و به پیش آمدهای ناگوار که برای مردم رخ می‌دهد شادی نمی‌نماید</span>

<span class="Revayat">وَ لاَ یَدخُلُ فِی اَلبَاطِلِ وَ لاَ یَخرُجُ مِنَ اَلحَقِّ إِن صَمَتَ لَم یَغُمَّهُ صَمتُهُ وَ إِن ضَحِکَ لَم یَعلُ صَوتُهُ وَ إِن بُغِیَ عَلَیهِ صَبَرَ حَتَّی یَکُونَ اَللَّهُ هُوَ اَلَّذِی یَنتَقِمُ لَهُ نَفسُهُ مِنهُ فِی عَنَاءٍ وَ اَلنَّاسُ مِنهُ فِی رَاحَةٍ أَتعَبَ نَفسَهُ لِآخِرَتِهِ وَ أَرَاحَ اَلنَّاسَ مِن نَفسِهِ</span>

<span class="Translate">(19) و در راه باطل و نادرست قدم ننهاده و از جادّۀ حقّ بیرون نمی‌رود، اگر خاموش نشست خاموشیش او را اندوهگین نمی‌گرداند، و اگر بخندد آواز خنده‌اش بلند نمی‌شود و چون بر او ستم کنند شکیبائی پیش گیرد تا خدا انتقام او را کشد، نفسش از دست او برنج و سختی گرفتار است <span class="description">(زیرا بر خلاف هوا و خواهش او رفتار می‌نماید)</span> و مردم از او در آسایش هستند <span class="description">(زیرا آزار بمردم بر اثر پیروی از خواهش نفس است)</span> در کار آخرت خود را برنج اندازد، و مردم را از <span class="description">(کار)</span> خویش به آسایش رساند</span>

<span class="Revayat">بُعدُهُ عَمَّن تَبَاعَدَ عَنهُ زُهدٌ وَ نَزَاهَةٌ وَ دُنُوُّهُ مِمَّن دَنَا مِنهُ لِینٌ وَ رَحمَةٌ لَیسَ تَبَاعُدُهُ بِکِبرٍ وَ عَظَمَةٍ وَ لاَ دُنُوُّهُ بِمَکرٍ وَ خَدِیعَةٍ قَالَ فَصَعِقَ هَمَّامٌ صَعقَةً کَانَت نَفسُهُ فِیهَا</span>

<span class="Translate">(20) دوری او از اشخاص بجهت بی‌رغبتی و دوری نمودن است <span class="description">(از دنیا پرستان)</span> و نزدیکی او با آشنایان از جهت خوشخویی و مهربانی است <span class="description">(با خدا پرستان)</span> دوری او از روی خودخواهی و بزرگی نبوده، و نزدیکیش از راه مکر و فریب <span class="description">(چنانکه روش مردم دو رو است)</span> نمی‌باشد ناقل این خطبه گفت: <span class="description">(چون سخن به اینجا رسید)</span> همّام بیهوش شد و هم در آن بیهوشی از دنیا رفت</span>

<span class="Revayat">فَقَالَ أَمِیرُ اَلمُؤمِنِینَ علیه‌السلام أَمَا وَ اَللَّهِ لَقَد کُنتُ أَخَافُهَا عَلَیهِ ثُمَّ قَالَ هَکَذَا تَصنَعُ اَلمَوَاعِظُ اَلبَالِغَةُ بِأَهلِهَا فَقَالَ لَهُ قَائِلٌ فَمَا بَالُکَ یَا أَمِیرَ اَلمُؤمِنِینَ</span>

<span class="Translate">پس امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: (21) آگاه باشید سوگند بخدا که از <span class="description">(چنین پیش‌آمد بر)</span> او می‌ترسیدم، پس از آن فرمود: اندرزهای درست به اهلش چنین <span class="description">(تأثیر)</span> میکند، یکی از حاضرین <span class="description">(عبد اللّه ابن کوّاء که از خوارج بود)</span> گفت: یا امیر المؤمنین تو چه حال داری <span class="description">(چرا این اندرزها در تو تأثیر ندارد، یا چون چنین گمان داشتی چرا باعث مرگ او شدی)</span>؟</span>

<span class="Revayat">فَقَالَ علیه‌السلام وَیحَکَ إِنَّ لِکُلِّ أَجَلٍ وَقتاً لاَ یَعدُوهُ وَ سَبَباً لاَ یَتَجَاوَزُهُ فَمَهلاً لاَ تَعُد لِمِثلِهَا فَإِنَّمَا نَفَثَ اَلشَّیطَانُ عَلَی لِسَانِکَ</span>

<span class="Translate">امام علیه السّلام فرمود: (22) وای بر تو هر اجلی را وقتی است که از آن نمی‌گذرد <span class="description">(دیر و زود نمی‌گردد)</span> و سببی است که از آن تجاوز نمی‌کند، پس از اینگونه گفتار که شیطان بر زبانت راند باز ایست <span class="description">(بار دیگر مگو، زیرا اعتراض بر امام از اضلال و دستور شیطان است )</span></span>


==خطبه 185- توصیف منافقان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام یصف فیها المنافقین نَحمَدُهُ عَلَی مَا وَفَّقَ لَهُ مِنَ اَلطَّاعَةِ وَ ذَادَ عَنهُ مِنَ اَلمَعصِیَةِ وَ نَسأَلُهُ لِمِنَّتِهِ تَمَاماً وَ بِحَبلِهِ اِعتِصَاماً</span>

<span class="Translate">185 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است که منافقین و مردم دو رو را در آن وصف می‌فرماید: (1) خدا را سپاسگزاریم که توفیق طاعت و فرمانبرداری بما داده، و از معصیت و نافرمانی باز داشته، و از او درخواست می‌نماییم که نعمتش را تمام گرداند، و دست ما را به ریسمانش <span class="description">(قرآن کریم)</span> متّصل سازد</span>

<span class="Revayat">وَ نَشهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبدُهُ وَ رَسُولُهُ خَاضَ إِلَی رِضوَانِ اَللَّهِ کُلَّ غَمرَةٍ وَ تَجَرَّعَ فِیهِ کُلَّ غُصَّةٍ وَ قَد تَلَوَّنَ لَهُ اَلأَدنَونَ وَ تَأَلَّبَ عَلَیهِ اَلأَقصَونَ وَ خَلَعَت إِلَیهِ اَلعَرَبُ أَعِنَّتَهَا وَ ضَرَبَت إِلَی مُحَارَبَتِهِ بُطُونَ رَوَاحِلِهَا حَتَّی أَنزَلَت بِسَاحَتِهِ عَدَاوَتَهَا مِن أَبعَدِ اَلدَّارِ وَ أَسحَقِ اَلمَزَارِ</span>

<span class="Translate">(2) و گواهی می‌دهیم که محمّد بنده و فرستادۀ او است که برای بدست آوردن رضاء و خوشنودی خدا هر سختی را بخود هموار نمود، و در راه <span class="description">(تبلیغ احکام)</span> او هر غمّ و اندوهی را جرعه جرعه نوشید <span class="description">(در مدّت رسالت هر رنج که دید شکیبائی نمود)</span> و نزدیکان و خویشانش چند جور بودند <span class="description">(گروهی فداکار و دوستدار که جان و مال در راهش می‌دادند، و بعضی دشمن و منافق که در صدد تباه کردنش بر آمدند)</span> و دوران و بیگانگان برای دشمنی با آن حضرت گرد آمدند، و عرب مهار را گسیخته متوجّه آن بزرگوار گشتند، و برای جنگ با او به شکم شترهای بار کش خویش زدند <span class="description">(که زودتر برسند)</span> تا آنکه از دورترین محلّ و جای آمد و رفتشان بمأوی و محلّ اقامت آن حضرت با دشمنی وارد شدند <span class="description">(خلاصه برای دشمنی با او از راههای دور بجنگ آمدند)</span></span>

<span class="Revayat">أُوصِیکُم عِبَادَ اَللَّهِ بِتَقوَی اَللَّهِ وَ أُحَذِّرُکُم أَهلَ اَلنِّفَاقِ فَإِنَّهُمُ اَلضَّالُّونَ اَلمُضِلُّونَ وَ اَلزَّالُّونَ اَلمُزِلُّونَ</span>

<span class="Translate">(3) بندگان خدا شما را بتقوی و ترس از خدا سفارش می‌نمایم، و از <span class="description">(مکر و فریب)</span> مردم دو رو <span class="description">(که در ظاهر مسلمان و در باطن کافر هستند)</span> برحذر می‌دارم <span class="description">(مبادا فریفتۀ گفتار و کردارشان شده از آنها پیروی نمائید)</span> زیرا آنها گمراه و گمراه کننده می‌باشند <span class="description">(خودشان براه ضلالت و گمراهی رفته و دیگران را از راه راست باز داشته با خود یار می‌سازند)</span> و <span class="description">(از دین خدا)</span> لغزیده و لغزاننده‌اند <span class="description">(خطاء کار بوده دیگران را باشتباه می‌اندازند)</span></span>

<span class="Revayat">یَتَلَوَّنُونَ أَلوَاناً وَ یَفتَنُّونَ اِفتِنَاناً وَ یَعمِدُونَکُم بِکُلِّ عِمَادٍ وَ یَرصُدُونَکُم بِکُلِّ مِرصَادٍ قُلُوبُهُم دَوِیَّةٌ وَ صِفَاحُهُم نَقِیَّةٌ یَمشُونَ اَلخَفَاءَ وَ یَدِبُّونَ اَلضَّرّاءَ وَصفُهُم دَوَاءٌ وَ ذِکرُهُم شِفَاءٌ وَ فِعلُهُمُ اَلدَّاءُ اَلعَیَاءُ حَسَدَةُ اَلرَّخَاءِ وَ مُؤَکِّدُو اَلبَلاَءِ وَ مُقَنِّطُوا اَلرَّجَاءِ</span>

<span class="Translate">(4) خود را به رنگهای گوناگون و حالات مختلفه در آورند <span class="description">(هر زمان و در هر مجلسی در گفتار و کردار با اغراض فاسده و اندیشه‌های نادرست به رنگی در آیند تا مردم ساده لوح را بفریبند)</span> و شما را بهر وسیله‌ای در نظر گرفته و در هر کمین گاهی به کمین نشسته‌اند <span class="description">(اگر به اندیشه‌های آنان پی برید و کناره گیرید بوسائل دیگری در صدد فریب شما بر می‌آیند تا بالأخره شما را با خود همراه سازند)</span> دلهاشان <span class="description">(از رشک و دوروئی و دشمنی و بخل و شکّ‌)</span> بیمار است <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 2 ی 10 می‌فرماید: «فِی قُلُوبِهِم مَرَضٌ فَزٰادَهُمُ اَللّٰهُ مَرَضاً وَ لَهُم عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا یَکذِبُونَ‌» یعنی در دلهای منافقین بیماری است، و خداوند هم بآن بیماری می‌افزاید، و برای آنها بر اثر آنچه که تکذیب می‌نمایند عذابی است دردناک)</span> و ظاهرشان آراسته و پاک <span class="description">(بطوری که گمان کنند آنها دوست و خواهان حقیقت هستند)</span> در پنهانی راه می‌روند <span class="description">(اندیشه‌های خویش را به قسمی که کسی بآنها پی نبرد بکار انداخته و فتنه و فساد میکنند)</span> و در بین درختهای انبوه جنگل می‌جنبند <span class="description">(مانند شکارچی که برای بدست آوردن شکار آهسته می‌جنبد)</span> وصفشان به درمان ماند و گفتارشان بهبودی آرد، ولی کردارشان دردی است درمان ناپذیر <span class="description">(با سخنان پسندیده مردم را بدور خویش گرد آورده منظور نادرستشان را انجام می‌دهند، چنانکه در قرآن کریم س 2 ی 204 می‌فرماید: «وَ مِنَ اَلنّٰاسِ مَن یُعجِبُکَ قَولُهُ فِی اَلحَیٰاةِ اَلدُّنیٰا وَ یُشهِدُ اَللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ اَلخِصٰامِ‌» یعنی از مردم کسی است که گفتار او در تدبیر زندگی دنیا ترا به شگفت می‌آورد و خدا را گواه می‌آورد که دل و زبان او یکی است در صورتیکه سختترین دشمنان است)</span> به خوشی <span class="description">(مردم)</span> رشک می‌برند <span class="description">(به دوستی آسایششان را از دستشان می‌گیرند)</span> و به افتادن در سختی و گرفتاری <span class="description">(آنها)</span> کوشش دارند <span class="description">(بین آنها سخن‌چینی می‌نمایند تا جمعشان را بپراکنند و بیچاره‌شان سازند)</span> و امید <span class="description">(شان)</span> را نومید میکنند <span class="description">(آنها را از کارهای خدا پسند باز می‌دارند)</span></span>

<span class="Revayat">لَهُم بِکُلِّ طَرِیقٍ صَرِیعٌ وَ إِلَی کُلِّ قَلبٍ شَفِیعٌ وَ لِکُلِّ شَجوٍ دُمُوعٌ یَتَقَارَضُونَ اَلثَّنَاءَ وَ یَتَرَاقَبُونَ اَلجَزَاءَ إِن سَأَلُوا أَلحَفُوا وَ إِن عَذَلُوا کَشَفُوا وَ إِن حَکَمُوا أَسرَفُوا</span>

<span class="Translate">(5) در هر راهی برای ایشان بخاک افتاده‌ای است <span class="description">(برای تباه کردن راهها در نظر گرفته‌اند)</span> و نزد هر دلی وسیله‌ای دارند <span class="description">(می‌توانند با هر کسی بمیل و خواست او سخن گویند)</span> و در هر غمّ و اندوهی اشکها ریزند <span class="description">(تا بوسیلۀ آن مقصود خود را انجام دهند)</span> ستودن یکدیگر را بهم وام داده و پاداش آنرا انتظار می‌برند <span class="description">(یکی از خود را می‌ستایند تا او هم تلافی کند)</span> چون سؤآل و درخواستی دارند در آن اصرار کنند <span class="description">(تا شخص را وادار بقبول درخواستشان نمایند)</span> و هنگام ملامت <span class="description">(که بخواهند کسی را متنبّه سازند)</span> پرده دری کنند <span class="description">(عیوب را آشکار کرده رسوایش نمایند)</span> و اگر آنان را <span class="description">(در کاری)</span> حکم قرار دهند اسراف میکنند <span class="description">(بر خلاف حقّ حکم دهند)</span></span>

<span class="Revayat">قَد أَعَدُّوا لِکُلِّ حَقٍّ بَاطِلاً وَ لِکُلِّ قَائِمٍ مَائِلاً وَ لِکُلِّ حَیٍّ قَاتِلاً وَ لِکُلِّ بَابٍ مِفتَاحاً وَ لِکُلِّ لَیلٍ مِصبَاحاً</span>

<span class="Translate">(6) برابر هر حقّی باطلی و برابر هر راستی کج و برابر هر زنده‌ای کشنده و برای هر دری کلید و برای هر شبی چراغی آماده ساخته‌اند <span class="description">(انواع مکر و حیله بکار برند تا بمقصود برسند)</span></span>

<span class="Revayat">یَتَوَصَّلُونَ إِلَی اَلطَّمَعِ بِالیَأسِ لِیُقِیمُوا بِهِ أَسوَاقَهُم وَ یُنفِقُوا بِهِ أَعلاَقَهُم یَقُولُونَ فَیُشَبِّهُونَ وَ یَصِفُونَ فَیُمَوِّهُونَ قَد هَوَّنُوا اَلطَّرِیقَ وَ أَضلَعُوا اَلمَضِیقَ</span>

<span class="Translate">(7) نومیدی و بی‌نیازی <span class="description">(بمال مردم)</span> را برای طمع و آز خود وسیله قرار می‌دهند تا بازارشان را نگاه داشته و کالاهای کاسدشان را که نفیس و پاکیزه می‌پندارند رواج دهند <span class="description">(از راه تزویر خود را بی‌علاقه بدنیا نشان داده اظهار بی‌نیازی می‌نمایند تا به منظورشان برسند، سخن نادرست)</span> می‌گویند، و <span class="description">(آنرا بحقّ‌)</span> مشتبه و مانند جلوه می‌دهند، و <span class="description">(مقاصدشان را)</span> بیان میکنند و آنرا آرایش می‌نمایند <span class="description">(بصورت حقّ در می‌آورند)</span> راه باطل را آسان نشان دهند <span class="description">(تا همه در آن قدم نهند)</span> و راه تنگ <span class="description">(ضلالت و گمراهی)</span> را کج میکنند <span class="description">(تا از گمراهی رهائی میسّر نباشد)</span></span>

<span class="Revayat">فَهُم لُمَّةُ اَلشَّیطَانِ وَ حُمَةُ اَلنِّیرَانِ أُولٰئِکَ حِزبُ اَلشَّیطٰانِ أَلاٰ إِنَّ حِزبَ اَلشَّیطٰانِ هُمُ اَلخٰاسِرُونَ</span>

<span class="Translate">(8) پس ایشان پیرو شیطان و شعلۀ آتشها هستند <span class="description">(در قرآن کریم س 58 ی 19 می‌فرماید:)</span> «أُولٰئِکَ حِزبُ اَلشَّیطٰانِ أَلاٰ إِنَّ حِزبَ اَلشَّیطٰانِ هُمُ اَلخٰاسِرُونَ‌» یعنی آن جماعت یاران و پیروان شیطانند، آگاه باشید پیروان شیطان زیانکارانند</span>


==خطبه 186- سفارش به پرهیزکاری==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام اَلحَمدُ لِلَّهِ اَلَّذِی أَظهَرَ مِن آثَارِ سُلطَانِهِ وَ جَلاَلِ کِبرِیَائِهِ مَا حَیَّرَ مُقَلَ اَلعُیُونِ مِن عَجَائِبِ قُدرَتِهِ وَ رَدَعَ خَطَرَاتِ هَمَاهِمِ اَلنُّفُوسِ عَن عِرفَانِ کُنهِ صِفَتِهِ</span>

<span class="Translate">186 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در وصف حقّ تعالی و مدح حضرت رسول و اندرز و امر بتقوی و پرهیزکاری)</span>: (1) سپاس خدائی را سزا است که از نشانه‌های سلطنت و بزرگی بزرگواری خود شگفتیهای قدرت و توانائیش را آشکار ساخت، و کاسۀ چشمها را حیران و مبهوت نمود، و اندیشه‌هائی که در مردم خطور می‌نماید از شناختن حقیقت صفت خویش باز داشت <span class="description">(خردمندان در برابر آفریده‌هایش دوچار شگفتی و عقولشان از ادراک حقیقتش ناتوان است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَشهَدُ أَن لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ شَهَادَةَ إِیمَانٍ وَ إِیقَانٍ وَ إِخلاَصٍ وَ إِذعَانٍ</span>

<span class="Translate">(2) و گواهی می‌دهم که خدائی بجز او نیست گواهی از روی ایمان و باور و خلوص و فرمانبری <span class="description">(دل و زبانم یکی است و تقلید و خودنمایی بآن راه ندارد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَشهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبدُهُ وَ رَسُولُهُ أَرسَلَهُ وَ أَعلاَمُ اَلهُدَی دَارِسَةٌ وَ مَنَاهِجُ اَلدِّینِ طَامِسَةٌ فَصَدَعَ بِالحَقِّ وَ نَصَحَ لِلخَلقِ وَ هَدَی إِلَی اَلرُّشدِ وَ أَمَرَ بِالقَصدِ صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم وَ اِعلَمُوا عِبَادَ اَللَّهِ أَنَّهُ لَم یَخلُقکُم عَبَثاً وَ لَم یُرسِلکُم هَمَلاً عَلِمَ مَبلَغَ نِعَمِهِ عَلَیکُم وَ أَحصَی إِحسَانَهُ إِلَیکُم فَاستَفتِحُوهُ وَ اِستَنجِحُوهُ وَ اُطلُبُوا إِلَیهِ وَ اِستَمنِحُوهُ فَمَا قَطَعَکُم عَنهُ حِجَابٌ وَ لاَ أُغلِقَ عَنکُم دُونَهُ بَابٌ</span>

<span class="Translate">(3) و گواهی می‌دهم که محمّد بنده و فرستادۀ او است، فرستاد او را هنگامیکه نشانه‌های رستگاری و راههای آشکار دین از بین رفته و ویران گردیده بود <span class="description">(مردم در راه ضلالت و گمراهی گام برداشته از خواهشهای نفس پیروی می‌نمودند)</span> پس حقّ را هویدا ساخت و مردم را اندرز داد، و براستی و درستی <span class="description">(در گفتار و کردار)</span> راه نمود و به میانه روی <span class="description">(نه افراط و نه تفریط)</span> امر فرمود، خدا بر او و آلش درود فرستد ( 4 )بندگان خدا بدانید خدا شما را بیهوده نیافرید، و سر خود <span class="description">(مانند چهارپایان)</span> رها ننمود <span class="description">(بلکه تکالیف و احکامی برای شما قرار داد تا هر یک را بموقع انجام دهید)</span> اندازۀ نعمتها و بخشش را بشما میداند، و فضل و کرمش را بشمار آورده است <span class="description">(تا شکرگزاری و کفران شما را بیازماید)</span> پس فتح و فیروزی <span class="description">(بر دشمنان)</span> و روا شدن حاجت را از او بطلبید، و درخواست خود را از او بخواهید، و عطاء و بخشش را از او بجوئید که بین شما و او پرده‌ای آویخته و دری بسته نیست</span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّهُ لَبِکُلِّ مَکَانٍ وَ فِی کُلِّ حِینٍ وَ أَوَانٍ وَ مَعَ کُلِّ إِنسٍ وَ جَانٍّ</span>

<span class="Translate">(5) و او در همه جا و در هر وقت و زمان حاضر و با هر انسان و جنّ همراه می‌باشد</span>

<span class="Revayat">لاَ یَثلِمُهُ اَلعَطَاءُ وَ لاَ یَنقُصُهُ اَلحِبَاءُ وَ لاَ یَستَنفِدُهُ سَائِلٌ وَ لاَ یَستَقصِیهِ نَائِلٌ وَ لاَ یَلوِیهِ شَخصٌ عَن شَخصٍ وَ لاَ یُلهِیهِ صَوتٌ عَن صَوتٍ وَ لاَ تَحجُزُهُ هِبَةٌ عَن سَلبٍ وَ لاَ یَشغَلُهُ غَضَبٌ عَن رَحمَةٍ وَ لاَ تُوَلِّهُهُ رَحمَةٌ عَن عِقَابٍ وَ لاَ یُجِنُّهُ اَلبُطُونُ عَنِ اَلظُّهُورِ وَ لاَ یَقطَعُهُ اَلظُّهُورُ عَنِ اَلبُطُونِ</span>

<span class="Translate">(6) جود و بخشش <span class="description">(نعمتهای)</span> او را کم نمی‌گرداند، و رخنه‌ای <span class="description">(در آنها)</span> وارد نمی‌سازد، خواستار از او نعمتش را تمام نمی‌کند، و آرزومند بپایان خزائنش نمی‌رسد و کسی او را از دیگری نگاه نمی‌دارد، و آوازی او را از آواز دیگر مشغول نمی‌گرداند <span class="description">(زیرا اشتغال بکاری که باعث باز ماندن از کار دیگر است بر اثر غفلت است که آن از لوازم جسم می‌باشد)</span> بخشیدن <span class="description">(نعمت)</span> او را از گرفتن <span class="description">(نعمت دیگر در یک زمان)</span> مانع نمی‌گردد، و خشم کردن او را از رحمت مشغول نمی‌سازد، و مهربانی او را از عذاب باز نمی‌دارد، و پنهانی او را از آشکار بودن مانع نیست، و آشکار بودن او را از پنهانی جدا نمی‌سازد <span class="description">(زیرا او هم آشکار است هم پنهان، آشکار است بآثار، و حقیقت او پنهان است از نظر)</span></span>

<span class="Revayat">قَرُبَ فَنَأَی وَ عَلاَ فَدَنَا وَ ظَهَرَ فَبَطَنَ وَ بَطَنَ فَعَلَنَ وَ دَانَ وَ لَم یُدَن</span>

<span class="Translate">(7) نزدیک و دور و بالا و پائین و آشکار و پنهان و پنهان و آشکار است، جزاء داده و جزاء داده نشده است <span class="description">(حساب همه را رسیدگی می‌نماید و کسی را فهم و توانائی رسیدگی بحساب او نیست)</span></span>

<span class="Revayat">لَم یَذرَإِ اَلخَلقَ بِاحتِیَالٍ وَ لاَ اِستَعَانَ بِهِم لِکَلاَلٍ أُوصِیکُم عِبَادَ اَللَّهِ بِتَقوَی اَللَّهِ فَإِنَّهَا اَلزِّمَامُ وَ اَلقِوَامُ فَتَمَسَّکُوا بِوَثَائِقِهَا وَ اِعتَصَمُوا بِحَقَائِقِهَا تَؤُل بِکُم إِلَی أَکنَانِ اَلدَّعَةِ وَ أَوطَانِ اَلسَّعَةِ وَ مَعَاقِلِ اَلحِرزِ وَ مَنَازِلِ اَلعِزِّ فِی یَومٍ تَشخَصُ فِیهِ اَلأَبصَارُ وَ تُظلِمُ لَهُ اَلأَقطَارُ وَ تُعَطَّلُ فِیهِ صُرُومُ اَلعِشَارِ</span>

<span class="Translate">(8) خلائق را با اندیشه نیافرید، و در هیچ کار نیازمند بطلب یاری از آنها نمی‌باشد <span class="description">(زیرا واجب از عجز و ناتوانی منزّه است)</span> ( 9 )ای بندگان خدا شما را به پرهیزکاری و طاعت خدا سفارش می‌نمایم، زیرا تقوی مهار است <span class="description">(که دارنده را به سعادت می‌کشاند)</span> و به ستونی می‌ماند <span class="description">(که نظم کارها را نگاه می‌دارد)</span> پس به بندهای استوار آن بیاویزید، و بحقائق آن دست اندازید تا شما را بمواضع آسایش و آسودگی و جاهای فراخ و حصارهای محفوظ و منزلهای ارجمند برساند <span class="description">(ببهشت جاوید که هیچ گونه سختی و گرفتاری در آنجا نیست ببرد)</span> در روزی که <span class="description">(بر اثر هول و وحشت)</span> دیده‌ها باز مانده برهم گذارده نمی‌شود و به اطراف نمی‌تواند نظر اندازد، و همه جا تاریک، و گلّه‌های شترهای آبستن ده ماهه که زائیدن آنها نزدیک است بی صاحب ماند <span class="description">(از بسیاری سختی و گرفتاری هر کس به نجات و رهائی خویش مشغول است و از نفیس‌ترین اموال چشم می‌پوشاند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ یُنفَخُ فِی اَلصُّورِ فَتَزهَقُ کُلُّ مُهجَةٍ وَ تَبکَمُ کُلُّ لَهجَةٍ وَ تَذِلُّ اَلشُّمُّ اَلشَّوَامِخُ وَ اَلصُّمُّ اَلرَّوَاسِخُ فَیَصِیرُ صَلدُهَا سَرَاباً رَقرَقاً وَ مَعهَدُهَا قَاعاً سَملَقاً فَلاَ شَفِیعٌ یَشفَعُ وَ لاَ حَمِیمٌ یَدفَعُ وَ لاَ مَعذِرَةٌ تَنفَعُ</span>

<span class="Translate">(10) و دمیده میشود در صور <span class="description">(اسرافیل)</span> پس هر جانی از تن بیرون رفته و هر زبانی لال می‌گردد <span class="description">(مرگ همه را فرا می‌گیرد)</span> و کوههای بلند و سنگهای محکم و استوار خود گشته از هم می‌ریزند، و سنگ سخت آنها چون سر آب درخشان در نظر می‌آید، و قرار و سکون آنها در زمین هموار <span class="description">(بی‌نشیب و فراز)</span> باشد <span class="description">(آبادی و نشانه‌های باقی نمی‌ماند)</span> پس <span class="description">(در آنروز)</span> نه شفیعی است که شفاعت کند <span class="description">(عفو و بخشش از گناه درخواست نماید)</span> و نه خویشی که سختی را دفع گرداند، و نه عذر و بهانه‌ای سود بخشد <span class="description">(خلاصه پناهی نیست جز تقوی و پرهیزکاری .)</span></span>


==خطبه 187- هشدار از غفلت زدگی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام بَعَثَهُ حِینَ لاَ عَلَمٌ قَائِمٌ وَ لاَ مَنَارٌ سَاطِعٌ وَ لاَ مَنهَجٌ وَاضِحٌ</span>

<span class="Translate">187 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(که در آن با اشارۀ بزمان بعثت پیغمبر اکرم وصیّت بتقوی و پرهیزکاری کرده و زشتیهای دنیا را نموده و به اعمال شایسته پیش از رسیدن مرگ ترغیب فرموده)</span>: ( 1 )خداوند حضرت رسول را مبعوث فرمود هنگامیکه نه نشانه‌ای بر پا بود <span class="description">(فترت ما بین آخرین پیغمبر و آن حضرت مردم را از راه حقّ دور نموده)</span> و نه روشنائی نمایان <span class="description">(شریعت حقّه پنهان شده کسی از خدا پیروی نمی‌نمود)</span> و نه راه روشن آشکار <span class="description">(همه در گمراهی و نادانی سرگردان بودند، پس آن حضرت بشر را هدایت نموده و از بدبختی نجات داد)</span></span>

<span class="Revayat">أُوصِیکُم عِبَادَ اَللَّهِ بِتَقوَی اَللَّهِ وَ أُحَذِّرُکُمُ اَلدُّنیَا فَإِنَّهَا دَارُ شُخُوصٍ وَ مَحَلَّةُ تَنغِیصٍ سَاکِنُهَا ظَاعِنٌ وَ قَاطِنُهَا بَائِنٌ تَمِیدُ بِأَهلِهَا مَیَدَانَ اَلسَّفِینَةِ تَقصِفُهَا اَلعَوَاصِفُ فِی لُجَجِ اَلبِحَارِ</span>

<span class="Translate">(2) بندگان خدا شما را بتقوی و اطاعت از خدا سفارش میکنم، و از دنیا بر حذر می‌نمایم، زیرا دنیا سرای کوچ کردن و جای کدورت و ناخوشی است، ساکن آن رونده و مقیم آن جدا شونده است، اهل خود را به جنبش می‌آورد و در کشاکش می‌اندازد مانند جنبانیدن کشتی که بادهای سخت در میان دریاها آنرا به حرکت و اضطراب در آورده باشد</span>

<span class="Revayat">فَمِنهُمُ اَلغَرِقُ اَلوَبِقُ وَ مِنهُمُ اَلنَّاجِی عَلَی بُطُونِ اَلأَموَاجِ تَحفِزُهُ اَلرِّیَاحُ بِأَذیَالِهَا وَ تَحمِلُهُ عَلَی أَهوَالِهَا فَمَا غَرِقَ مِنهَا فَلَیسَ بِمُستَدرَکٍ وَ مَا نَجَا مِنهَا فَإِلَی مَهلَکٍ</span>

<span class="Translate">(3) پس بعضی از مسافرین غرق و هلاک شوند، و بعضی رهائی یافته بروی موجها دست و پا می‌زنند و بادها آنها را از سمتی بسمت دیگر برده بترس و نگرانی مبتلی می‌سازد، آنکه غرق شد باز یافت او ممکن نیست، و آنکه رهائی یافت بطرف تباه شدن می‌رود <span class="description">(خلاصه مردم در دنیا همچون کشتی شکستگان دریا بعضی از بین رفته‌اند و از ایشان خبر و نشانی نیست و بعضی گرفتار خواهشهای نفس بوده و در راه نابودی سیر میکنند)</span></span>

<span class="Revayat">عِبَادَ اَللَّهِ اَلآنَ فَاعمَلُوا وَ اَلأَلسُنُ مُطلَقَةٌ وَ اَلأَبدَانُ صَحِیحَةٌ وَ اَلأَعضَاءُ لَدنَةٌ وَ اَلمُنقَلَبُ فَسِیحٌ وَ اَلمَجَالُ عَرِیضٌ قَبلَ إِرهَاقِ اَلفَوتِ وَ حُلُولِ اَلمَوتِ فَحَقِّقُوا عَلَیکُم نُزُولَهُ وَ لاَ تَنتَظِرُوا قُدُومَهُ</span>

<span class="Translate">(4) بندگان خدا، اکنون که زبانها باز و بدنها تندرست و اندام فرمانبر و جای آمد و شد فراخ و فرصت باقی است کار کنید <span class="description">(خدا را عبادت و بمردم خدمت نمائید)</span> پیش از شتافتن نیستی و رسیدن مرگ، و آمدن آنرا بر خودتان محقّق دانید و منتظرش نباشید <span class="description">(چون مسلّم است که مرگ شما را در می‌یابد آنرا آمده باور دارید، ولی مانند شخصی منتظر چشم براه آن نبوده بیکار نمایند )</span></span>


==خطبه 188- جایگاه امیر المؤمنین علیه السلام و لزوم اطاعت از او==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام وَ لَقَد عَلِمَ اَلمُستَحفِظُونَ مِن أَصحَابِ مُحَمَّدٍ صلی‌الله‌علیه‌وآله أَنِّی لَم أَرُدَّ عَلَی اَللَّهِ وَ لاَ عَلَی رَسُولِهِ سَاعَةً قَطُّ وَ لَقَد وَاسَیتُهُ بِنَفسِی فِی اَلمَوَاطِنِ اَلَّتِی تَنکُصُ فِیهَا اَلأَبطَالُ وَ تَتَأَخَّرُ فِیهَا اَلأَقدَامُ نَجدَةً أَکرَمَنِی اَللَّهُ بِهَا</span>

<span class="Translate">188 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در نزدیکی و یگانگی خود با پیغمبر و اینکه بخلافت سزاوارتر بوده و دیگری را لیاقت این مقام نیست)</span>: (1) بزرگان از اصحاب محمّد - صلی اللّٰه علیه و آله - که حافظ <span class="description">(قرآن و سنّت او)</span> هستند <span class="description">(و به اسرارش آگاهند)</span> می‌دانند که من هرگز ساعتی از فرمان خدا و رسول دور نمانده‌ام و از جان خود در بارۀ پیغمبر اکرم دریغ ننمودم در جاهایی که <span class="description">(گرفتاریها و جنگها)</span> دلیران فرار می‌کردند و گامها بر می‌گشت <span class="description">(کسی را جرأت جلوگیری از دشمن نبود)</span> بر اثر شجاعت و جوانمردی که خداوند مرا بآن گرامی داشت</span>

<span class="Revayat">وَ لَقَد قُبِضَ رَسُولُ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله وَ إِنَّ رَأسَهُ لَعَلَی صَدرِی وَ لَقَد سَالَت نَفسُهُ فِی کَفِّی فَأَمرَرتُهَا عَلَی وَجهِی وَ لَقَد وَلِیتُ غُسلَهُ صلی‌الله‌علیه‌وآله وَ اَلمَلاَئِکَةُ أَعوَانِی فَضَجَّتِ اَلدَّارُ وَ اَلأَفنِیَةُ مَلَأٌ یَهبِطُ وَ مَلَأٌ یَعرُجُ وَ مَا فَارَقَت سَمعِی هَینَمَةٌ مِنهُم یُصَلُّونَ عَلَیهِ حَتَّی وَارَینَاهُ فِی ضَرِیحِهِ فَمَن ذَا أَحَقُّ بِهِ مِنِّی حَیّاً وَ مَیِّتاً</span>

<span class="Translate">(2) و رسول خدا - صلّی اللّٰه علیه و آله - قبض روح شد در حالیکه سرش بر سینۀ من بود، و بروی دستم جان از بدنش جدا شد، و <span class="description">(بجهت تیّمن و تبرّک آن)</span> دست به چهره‌ام کشیدم، و غسل آن حضرت «صلّی اللّٰه علیه و آله» را متصدّی گردیدم، و فرشتگان مرا کمک کردند پس خانه و اطراف آن <span class="description">(حاضرین و فرشتگانی که در آمد و رفت بودند)</span> به گریه و ناله در آمدند، گروهی از فرشتگان فرود آمده گروهی بالا می‌رفتند، و همهمۀ نماز ایشان که بر آن بزرگوار می‌خواندند از گوش من جدا نمی‌شد تا اینکه او را در آرامگاهش نهادیم، پس کیست در حال حیات و ممات به آن حضرت از من سزاوارتر؟! <span class="description">(هر که ادّعای سزاوار بودن کند دروغ گفته و بنا حقّ خود را خلیفه و جانشین او دانسته)</span></span>

<span class="Revayat">فَانفُذُوا عَلَی بَصَائِرِکُم وَ لتَصدُق نِیَّاتُکُم فِی جِهَادِ عَدُوِّکُم فَوَالَّذِی لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ إِنِّی لَعَلَی جَادَّةِ اَلحَقِّ وَ إِنَّهُم لَعَلَی مَزَلَّةِ اَلبَاطِلِ أَقُولُ مَا تَسمَعُونَ وَ أَستَغفِرُ اَللَّهَ لِی وَ لَکُم</span>

<span class="Translate">(3) شتاب کنید از روی بینائی <span class="description">(بدون شکّ‌ و تردید)</span> و باید در جنگ با دشمن نیّت شما راست باشد <span class="description">(بدون نفاق و دوروئی از امام بحقّ‌ پیروی نمائید)</span> که سوگند به آن که جز او خدائی نیست من بر راه حقّ هستم <span class="description">(گفتار و کردارم همانست که خدا و رسول فرموده‌اند)</span> و دشمنان ما بر لغزشگاه باطل <span class="description">(پیرو نفس امّاره و شیطان)</span> هستند، (4) می‌گویم آنچه می‌شنوید <span class="description">(تا حقّ را از باطل تمییز دهید)</span> و از خدا برای خود <span class="description">(که مبتلای شما شده‌ام)</span> و برای شما <span class="description">(از گذشته‌هایتان)</span> آمرزش می‌طلبم <span class="description">(که بار دیگر در گمراهی قدم ننهاده از امام بحقّ پیروی نمائید )</span></span>


==خطبه 189- سفارش به پرهیزکاری و بیان ارزش های اسلام، قرآن و پیامبر(ص)==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام یَعلَمُ عَجِیجَ اَلوُحُوشِ فِی اَلفَلَوَاتِ وَ مَعَاصِیَ اَلعِبَادِ فِی اَلخَلَوَاتِ وَ اِختِلاَفَ اَلنِّینَانِ فِی اَلبِحَارِ اَلغَامِرَاتِ وَ تَلاَطُمَ اَلمَاءِ بِالرِّیَاحِ اَلعَاصِفَاتِ وَ أَشهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً نَجِیبُ اَللَّهِ وَ سَفِیرُ وَحیِهِ وَ رَسُولُ رَحمَتِهِ</span>

<span class="Translate">189 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در احاطۀ علم خدا به موجودات و ترغیب بتقوی و پرهیزکاری و وصف دین مقدّس اسلام و اشاره بزمان بعثت پیغمبر اکرم و ستودن قرآن کریم)</span>: -(1) خداوند به آواز و نالۀ چرندگان در بیابانها و گناهان بندگان در خلوتها و آمد و شد ماهیها در دریاهای بزرگ و موج زدن و بر هم خوردن آب بوسیلۀ بادهای سخت دانا است، (2) و گواهی می‌دهم محمّد برگزیدۀ خدا و آورندۀ وحی <span class="description">(دستور)</span> و فرستادۀ او است بر اثر رحمت و مهربانی</span>

<span class="Revayat">أَمَّا بَعدُ فَأُوصِیکُم بِتَقوَی اَللَّهِ اَلَّذِی اِبتَدَأَ خَلقَکُم وَ إِلَیهِ یَکُونُ مَعَادُکُم وَ بِهِ نَجَاحُ طَلِبَتِکُم وَ إِلَیهِ مُنتَهَی رَغبَتِکُم وَ نَحوَهُ قَصدُ سَبِیلِکُم وَ إِلَیهِ مَرَامِی مَفزَعِکُم</span>

<span class="Translate">(3) پس از ستایش خداوند متعال و مدح حضرت مصطفی شما را سفارش میکنم به پرهیزکاری و ترس از خداوندی که آغاز آفرینش شما از او است، و بازگشت شما بسوی او است، و بر آوردن حاجت و در خواستتان با او است، و نهایت آرزو و خواهشتان باو است، و راه راستتان بطرف او هست، و پناه و گریزگاهتان او است</span>

<span class="Revayat">فَإِنَّ تَقوَی اَللَّهِ دَوَاءُ دَاءِ قُلُوبِکُم وَ بَصَرُ عَمَی أَفئِدَتِکُم وَ شِفَاءُ مَرَضِ أَجسَادِکُم وَ صَلاَحُ فَسَادِ صُدُورِکُم وَ طُهُورُ دَنَسِ أَنفُسِکُم وَ جِلاَءُ غِشَاءِ أَبصَارِکُم وَ أَمنُ فَزَعِ جَأشِکُم وَ ضِیَاءُ سَوَادِ ظُلمَتِکُم</span>

<span class="Translate">(4) زیرا تقوی و ترس از خدا داروی درد قلبها و بینائی کوری دلها و بهبودی بیماری تن‌ها و اصلاح فساد سینه‌ها و پاکیزگی چرک نفسها و روشنی پوشش دیده‌ها و ایمنی ترس دل و نور سیاهی تاریکی <span class="description">(نادانی)</span> شما است</span>

<span class="Revayat">فَاجعَلُوا طَاعَةَ اَللَّهِ شِعَاراً دُونَ دِثَارِکُم وَ دَخِیلاً دُونَ شِعَارِکُم وَ لَطِیفاً بَینَ أَضلاَعِکُم وَ أَمِیراً فَوقَ أُمُورِکُم وَ مَنهَلاً لِحِینَ وُرُودِکُم وَ شَفِیعاً لِدَرکِ طَلِبَتِکُم وَ جُنَّةً لِیَومِ فَزَعِکُم وَ مَصَابِیحَ لِبُطُونِ قُبُورِکُم وَ سَکَناً لِطُولِ وَحشَتِکُم وَ نَفَساً لِکُرَبِ مَوَاطِنِکُم</span>

<span class="Translate">(5) پس اطاعت و فرمان بردن از خدا را مانند پیراهن زیر نه جامۀ رو <span class="description">(که ببدن چسبیده نیست)</span> رویّۀ خودتان بگردانید، و <span class="description">(حتّی آنرا)</span> داخل و جزء تنتان زیر پیراهن قرار دهید، و میان اندامتان پنهان نمائید <span class="description">(خلاصه کاری کنید که همۀ اعضاء و جوارح شما مطیع و فرمانبردار خدا باشد)</span> و در کارهایتان آنرا حکمران دانید <span class="description">(در هر امری پیرو امر و نهی خدا باشید)</span> و <span class="description">(آنرا)</span> آبشخور هنگام وارد شدن <span class="description">(به قیامت)</span> و وسیلۀ دریافتن درخواست و سپر روز ترسیدن <span class="description">(از پیش آمدهای سخت)</span> و چراغهای میان قبرها و مونس و یار درازی خوف و بیم و گشایش جاهای اندوهناک خودتان قرار دهید</span>

<span class="Revayat">فَإِنَّ طَاعَةَ اَللَّهِ حِرزٌ مِن مَتَالِفَ مُکتَنِفَةٍ وَ مَخَاوِفَ مُتَوَقَّعَةٍ وَ أُوَارِ نِیرَانٍ مُوقَدَةٍ</span>

<span class="Translate">(6) زیرا اطاعت و فرمانبری از خدا پناه و نگاه‌دارنده است از مهلکه‌هایی که رو می‌آورد <span class="description">(و سبب نابودی میشود)</span> و از ترسهایی که پیش آمد آنرا انتظار می‌برند، و از گرمی آتشهای افروخته <span class="description">(برای گناهکاران)</span></span>

<span class="Revayat">فَمَن أَخَذَ بِالتَّقوَی عَزَبَت عَنهُ اَلشَّدَائِدُ بَعدَ دُنُوِّهَا وَ اِحلَولَت لَهُ اَلأُمُورُ بَعدَ مَرَارَتِهَا وَ اِنفَرَجَت عَنهُ اَلأَموَاجُ بَعدَ تَرَاکُمِهَا وَ أَسهَلَت لَهُ اَلصِّعَابُ بَعدَ إِنصَابِهَا وَ هَطَلَت عَلَیهِ اَلکَرَامَةُ بَعدَ قُحُوطِهَا وَ تَحَدَّبَت عَلَیهِ اَلرَّحمَةُ بَعدَ نُفُورِهَا وَ تَفَجَّرَت عَلَیهِ اَلنِّعَمُ بَعدَ نُضُوبِهَا وَ وَبَلَت عَلَیهِ اَلبَرَکَةُ بَعدَ إِرذَاذِهَا</span>

<span class="Translate">(7) پس هر که تقوی و پرهیزکاری پیشه گیرد سختیها بعد از نزدیک شدن و رو آوردن از او دور و کارها پس از تلخی برای او شیرین و موجها <span class="description">(فتنه و تباهکاریها)</span> پس از پی در پی رسیدن از او برطرف و دشواریها پس از رنج دادن برای او آسان و کرامت و لطف <span class="description">(خداوند متعال)</span> بعد از نایابی برای او بسیار و رحمت و مهربانی پس از دور شدن باو بازگشت و نعمتها پس از کم شدن بر او فراوان گردد، و برکت مانند باران بزرگ قطره پس از اندک باریدن باو برسد ، (8)</span>

<span class="Revayat">فَاتَّقُوا اَللَّهَ اَلَّذِی نَفَعَکُم بِمَوعِظَتِهِ وَ وَعَظَکُم بِرِسَالَتِهِ وَ اِمتَنَّ عَلَیکُم بِنِعمَتِهِ فَعَبِّدُوا أَنفُسَکُم لِعِبَادَتِهِ وَ اُخرُجُوا إِلَیهِ مِن حَقِّ طَاعَتِهِ</span>

<span class="Translate">پس بترسید از خدائی که شما را به پند خود <span class="description">(در قرآن کریم)</span> بهره‌مند فرمود، و <span class="description">(بوسیلۀ پیغمبران)</span> شما را بدستور خویش اندرز داد، و بنعمت دادنش بر شما منّت نهاد، (9) پس برای عبادت و بندگیش نفسهای خود را رام و خوار نمائید، و حقّ فرمانبری از او را بجا آورید <span class="description">(آنچه امر کرده بجا آورده و از مناهی دوری گزینید )</span></span>

<span class="Revayat">ثُمَّ إِنَّ هَذَا اَلإِسلاَمَ دِینُ اَللَّهِ اَلَّذِی اِصطَفَاهُ لِنَفسِهِ وَ اِصطَنَعَهُ عَلَی عَینِهِ وَ أَصفَاهُ خِیَرَةَ خَلقِهِ وَ أَقَامَ دَعَائِمَهُ عَلَی مَحَبَّتِهِ</span>

<span class="Translate">(10) پس <span class="description">(از وصف تقوی و طاعت بدانید)</span> این اسلام دین خدا است که <span class="description">(غیر آن پسند او نیست، و)</span> آنرا برای <span class="description">(شناساندن)</span> خود برگزیده، و بنظر عنایت خویش پروریده، و برای تبلیغ آن بهترین آفریدگانش <span class="description">(حضرت رسول صلّی اللّٰه علیه و آله)</span> را اختیار نموده، و ستونهایش <span class="description">(قواعد و احکامش)</span> را روی پایۀ دوستی خویش بر پا داشته <span class="description">(پس دوستدار خدا پیرو احکام اسلام است)</span></span>

<span class="Revayat">أَذَلَّ اَلأَدیَانَ بِعِزَّتِهِ وَ وَضَعَ اَلمِلَلَ بِرَفعِهِ وَ أَهَانَ أَعدَاءَهُ بِکَرَامَتِهِ وَ خَذَلَ مُحَادِّیهِ بِنَصرِهِ وَ هَدَمَ أَرکَانَ اَلضَّلاَلَةِ بِرُکنِهِ وَ سَقَی مَن عَطَشَ مِن حِیَاضِهِ وَ أَتأَقَ اَلحِیَاضَ بِمَوَاتِحِهِ</span>

<span class="Translate">(11) به ارجمندی آن دینها را ذلیل و خوار گردانیده <span class="description">(نسخ فرموده)</span> و به بزرگی آن ملّتها را پست نموده، و به غلبۀ آن دشمنان را بی‌قدر و کوچک شمرده، و بیاری آن مخالفین را مغلوب ساخته، و به پایۀ <span class="description">(اصول و قوانین)</span> آن پایه‌های گمراهی <span class="description">(عقائد نادرست)</span> را ویران کرده، و تشنگان <span class="description">(علوم و معارف)</span> را از حوضهای آن سیراب نموده، و بوسیلۀ کشندگان آب آن <span class="description">(أئمّۀ علیهم السّلام)</span> حوضها را پر کرده <span class="description">(تفسیر و تأویل آیات قرآن کریم و موارد احکام را بیان فرمود)</span></span>

<span class="Revayat">ثُمَّ جَعَلَهُ لاَ اِنفِصَامَ لِعُروَتِهِ وَ لاَ فَکَّ لِحَلقَتِهِ وَ لاَ اِنهِدَامَ لِأَسَاسِهِ وَ لاَ زَوَالَ لِدَعَائِمِهِ وَ لاَ اِنقِلاَعَ لِشَجَرَتِهِ وَ لاَ اِنقِطَاعَ لِمُدَّتِهِ وَ لاَ عَفَاءَ لِشَرَائِعِهِ وَ لاَ جَذَّ لِفُرُوعِهِ وَ لاَ ضَنکَ لِطُرُقِهِ وَ لاَ وُعُوثَةَ لِسُهُولَتِهِ وَ لاَ سَوَادَ لِوَضَحِهِ وَ لاَ عِوَجَ لاِنتِصَابِهِ وَ لاَ عَصَلَ فِی عُودِهِ وَ لاَ وَعثَ لِفَجِّهِ وَ لاَ اِنطِفَاءَ لِمَصَابِیحِهِ وَ لاَ مَرَارَةَ لِحَلاَوَتِهِ</span>

<span class="Translate">(12) پس طوری آنرا <span class="description">(محکم و استوار)</span> قرار داده که دستۀ آن جدا و حلقۀ آن باز شدنی نیست، و بنیانش ویران و ستونهایش خراب نمی‌گردد، و درخت آن کنده نخواهد شد، و مدّت آنرا پایانی نمی‌باشد <span class="description">(تا روز قیامت باقی و برقرار است و پیغمبری مبعوث نمی‌گردد که آنرا نسخ نماید)</span> و احکامش کهنه و شاخه‌هایش کنده نمی‌شود <span class="description">(هیچ دانائی با مبانی علمی در هیچ زمان نمی‌تواند درستی حکمی از احکامش را انکار کند)</span> و راههایش تنگ و آسانیش دشوار و سفیدش سیاه و راست بودنش کج و چوبش پیچیده و راه گشاده‌اش ریگستان و چراغهایش خاموش کرده و شیرینیش را تلخی نمی‌باشد</span>

<span class="Revayat">فَهُوَ دَعَائِمُ أَسَاخَ فِی اَلحَقِّ أَسنَاخَهَا وَ ثَبَّتَ لَهَا أَسَاسَهَا وَ یَنَابِیعُ غَزُرَت عُیُونُهَا وَ مَصَابِیحُ شُبَّت نِیرَانُهَا وَ مَنَارٌ اِقتَدَی بِهَا سُفَّارُهَا وَ أَعلاَمٌ قُصِدَ بِهَا فِجَاجُهَا وَ مَنَاهِلُ رَوِیَ بِهَا وُرَّادُهَا</span>

<span class="Translate">(13) پس اسلام ستونهایی است که پایۀ آنها را خداوند در حقّ کار گذارده است <span class="description">(باطل و نادرستی در آن راه ندارد)</span> و بنیان آن ستونها را ثابت و استوار گردانیده، و چشمه‌هایی است که نهرهای آنها پر آب است، و چراغهایی که روشنیهای آنها تابان است، و نشانه‌ای که روندگان بآن راه می‌جویند <span class="description">(ادلّه و براهینی دارد که علماء و دانشمندان بآنها استدلال میکنند، چنانکه مسافر در بیابان از روی نشانه راه می‌یابد)</span> و علامتهایی که بآنها راهها یافته میشود، و آبشخورهائی که واردین بآنها سیراب میشوند <span class="description">(پیروان آن در دنیا و آخرت سعادتمندند)</span></span>

<span class="Revayat">جَعَلَ اَللَّهُ فِیهِ مُنتَهَی رِضوَانِهِ وَ ذِروَةَ دَعَائِمِهِ وَ سَنَامَ طَاعَتِهِ فَهُوَ عِندَ اَللَّهِ وَثِیقُ اَلأَرکَانِ رَفِیعُ اَلبُنیَانِ مُنِیرُ اَلبُرهَانِ مُضِیءُ اَلنِّیرَانِ عَزِیزُ اَلسُّلطَانِ مُشرِفُ اَلمَنَارِ مُعوِذُ اَلمَثَارِ</span>

<span class="Translate">(14) خداوند نهایت رضاء و خوشنودیش و برترین احکامش و بالاترین طاعت و فرمانبرداریش را در آن قرار داده است، پس پایه‌های این دین نزد خدا استوار و بنایش بلند و دلیلش آشکار و روشنیهایش درخشان و سلطنتش ارجمند و نشانه‌اش بلند است، و از بین بردنش ممکن نیست <span class="description">(کسیرا قدرت نابود کردن یا طعن زدن بر آن نیست)</span></span>

<span class="Revayat">فَشَرِّفُوهُ وَ اِتَّبِعُوهُ وَ أَدُّوا إِلَیهِ حَقَّهُ وَ ضَعُوهُ مَوَاضِعَهُ</span>

<span class="Translate">(15) پس آنرا محترم و بزرگ داشته از آن پیروی نمائید، و حقّ آنرا اداء کنید <span class="description">(اوامر آنرا انجام داده گرد نواهیش نگردید)</span> و آنرا در مواضع خود قرار دهید <span class="description">(هیچیک از احکامش را تغییر ندهید که در دنیا زیان دیده در آخرت گرفتار عذاب خواهید شد )</span></span>

<span class="Revayat">ثُمَّ إِنَّ اَللَّهَ سُبحَانَهُ بَعَثَ مُحَمَّداً صلی‌الله‌علیه‌وآله بِالحَقِّ حِینَ دَنَا مِنَ اَلدُّنیَا اَلاِنقِطَاعُ وَ أَقبَلَ مِنَ اَلآخِرَةِ اَلاِطِّلاَعُ وَ أَظلَمَت بَهجَتُهَا بَعدَ إِشرَاقٍ وَ قَامَت بِأَهلِهَا عَلَی سَاقٍ وَ خَشُنَ مِنهَا مِهَادٌ وَ أَزِفَ مِنهَا قِیَادٌ فِی اِنقِطَاعٍ مِن مُدَّتِهَا وَ اِقتِرَابٍ مِن أَشرَاطِهَا وَ تَصَرُّمٍ مِن أَهلِهَا وَ اِنفِصَامٍ مِن حَلقَتِهَا وَ اِنتِشَارٍ مِن سَبَبِهَا وَ عَفَاءٍ مِن أَعلاَمِهَا وَ تَکَشُّفٍ مِن عَورَاتِهَا وَ قِصَرٍ مِن طُولِهَا</span>

<span class="Translate">(16) پس <span class="description">(از بیان شرافت و بزرگی دین مقدّس اسلام بدان)</span> خداوند سبحان <span class="description">(برای تبلیغ آن)</span> محمّد - صلّی اللّٰه علیه و آله - را براستی و درستی برانگیخت هنگامیکه <span class="description">(از بسیاری آشوب و گرفتاری و خونریزیهای بنا حقّ‌)</span> سپری شدن دنیا <span class="description">(ی هر ملّتی بوسیلۀ فساد)</span> نزدیک گردیده، و آگاهی <span class="description">(آنها بسبب مرگشان)</span> بامر آخرت رو آورده، و خوشی آن بعد از درخشندگی تاریک شده، و اهلش را <span class="description">(بسختیها گرفتار کرده بود که راه بجائی نمی‌بردند)</span> و بستر آن ناهموار گردیده مهارش را بدست کشنده سپرده بود، و این در هنگام بسر رسیدن مدّت و نزدیک شدن علامات <span class="description">(ویرانی)</span> و از بین رفتن اهل و شکسته شدن حلقه و گسیخته شدن ریسمان و کهنه و نابود شدن نشانه‌ها و آشکار شدن عیبها و کوتاه شدن مدّت دراز آن بود <span class="description">(خلاصه خداوند پیغمبر اکرم را هنگامی که نادانی و گمراهی سرتاسر دنیا را فرا گرفته بود مبعوث فرمود، و آن حضرت در اندک مدّتی مردم را به شاه راه هدایت و رستگاری و بعلوم و معارف الهی آشنا نمود)</span></span>

<span class="Revayat">جَعَلَهُ اَللَّهُ سُبحَانَهُ بَلاَغاً لِرِسَالَتِهِ وَ کَرَامَةً لِأُمَّتِهِ وَ رَبِیعاً لِأَهلِ زَمَانِهِ وَ رِفعَةً لِأَعوَانِهِ وَ شَرَفاً لِأَنصَارِهِ</span>

<span class="Translate">(17) خداوند سبحان آن بزرگوار را برای رسالت خود تبلیغ کننده و سبب بزرگواری امّت و بهار <span class="description">(خرمی)</span> اهل زمان و سربلندی مدد کاران و سر افرازی یارانش قرار داد</span>

<span class="Revayat">ثُمَّ أَنزَلَ عَلَیهِ اَلکِتَابَ نُوراً لاَ تُطفَأُ مَصَابِیحُهُ وَ سِرَاجاً لاَ یَخبُو تَوَقُّدُهُ وَ بَحراً لاَ یُدرَکُ قَعرُهُ وَ مِنهَاجاً لاَ یُضِلُّ نَهجُهُ وَ شُعَاعاً لاَ یُظلِمُ ضَوءُهُ وَ فُرقَاناً لاَ یَخمُدُ بُرهَانُهُ وَ تِبیَاناً لاَ تُهدَمُ أَرکَانُهُ وَ شِفَاءً لاَ تُخشَی أَسقَامُهُ وَ عِزّاً لاَ تُهزَمُ أَنصَارُهُ وَ حَقّاً لاَ تُخذَلُ أَعوَانُهُ</span>

<span class="Translate">(18) پس قرآن را باو فرستاد، و قرآن روشنائی است که قندیلهای آن خاموش نمی‌شود، و چراغی است که افروختگی آن فرو نمی‌نشیند، و دریایی است که ته آن پیدا نمی‌گردد، و راهی است که سیر در آن گمراهی ندارد، و شعاعی است تابان که روشنی آن بی نور نمی‌شود و جدا کننده است <span class="description">(میان حقّ و باطل)</span> که دلیل آن ناچیز نمی‌گردد، و بنائی است که پایه‌های آن ویران نمی‌شود، و بهبودی است که بیماریهای <span class="description">(اهل)</span> آنرا خوف و بیمی نیست <span class="description">(زیرا بهبودی هر گونه بیماری است که پیش آید خواه بیماری بدن خواه بیماری روح)</span> و ارجمندی است که یاری کنندگان آن شکست نمی‌خورند، و حقّی است که مدد کاران آن مغلوب نمی‌شوند</span>

<span class="Revayat">فَهُوَ مَعدِنُ اَلإِیمَانِ وَ بُحبُوحَتُهُ وَ یَنَابِیعُ اَلعِلمِ وَ بُحُورُهُ وَ رِیَاضُ اَلعَدلِ وَ غُدرَانُهُ وَ أَثَافِیُّ اَلإِسلاَمِ وَ بُنیَانُهُ وَ أَودِیَةُ اَلحَقِّ وَ غِیطَانُهُ وَ بَحرٌ لاَ یَنزِفُهُ اَلمُستَنزِفُونَ وَ عُیُونٌ لاَ یَنضِبُهَا اَلمَاتِحُونَ وَ مَنَاهِلُ لاَ یَغِیضُهَا اَلوَارِدُونَ وَ مَنَازِلُ لاَ یَضِلُّ نَهجَهَا اَلمُسَافِرُونَ وَ أَعلاَمٌ لاَ یَعمَی عَنهَا اَلسَّائِرُونَ وَ آکَامٌ لاَ یَجُوزُ عَنهَا اَلقَاصِدُونَ</span>

<span class="Translate">(19) پس قرآن کان ایمان و مرکز آن، و چشمه‌های علم و دریاهای آن، و بستانهای دادگستری و حوضهای آن، و سنگهای بنای اسلام و پایۀ آن، و بیابانهای حقّ و دشتهای آن هموار آن می‌باشد و دریایی است که آب برندگان آنرا خالی نمی‌کنند، و چشمه‌هایی است که کشندگان آب آنرا کم نمی‌گردانند، و آبشخورهائی است که واردین از آن نمی‌کاهند <span class="description">(دانشمندان به همۀ اسرار آن پی نخواهند برد)</span> و منزلهایی است که مسافرین راه آنها را گم نمی‌نمایند، و نشانه‌هایی است که روندگان از آنها نابینا نیستند، و تپّه‌هایی است که رو آورندگان از آنها گذر نمی‌توانند</span>

<span class="Revayat">جَعَلَهُ اَللَّهُ رِیّاً لِعَطَشِ اَلعُلَمَاءِ وَ رَبِیعاً لِقُلُوبِ اَلفُقَهَاءِ وَ مَحَاجَّ لِطُرُقِ اَلصُّلَحَاءِ وَ دَوَاءً لَیسَ بَعدَهُ دَاءٌ وَ نُوراً لَیسَ مَعَهُ ظُلمَةٌ وَ حَبلاً وَثِیقاً عُروَتُهُ وَ مَعقِلاً مَنِیعاً ذِروَتُهُ وَ عِزّاً لِمَن تَوَلاَّهُ وَ سِلماً لِمَن دَخَلَهُ وَ هُدًی لِمَنِ اِئتَمَّ بِهِ وَ عُذراً لِمَنِ اِنتَحَلَهُ وَ بُرهَاناً لِمَن تَکَلَّمَ بِهِ وَ شَاهِداً لِمَن خَاصَمَ بِهِ وَ فَلجاً لِمَن حَاجَّ بِهِ وَ حَامِلاً لِمَن حَمَلَهُ وَ مَطِیَّةً لِمَن أَعمَلَهُ وَ آیَةً لِمَن تَوَسَّمَ وَ جُنَّةً لِمَنِ اِستَلأَمَ وَ عِلماً لِمَن وَعَی وَ حَدِیثاً لِمَن رَوَی وَ حُکماً لِمَن قَضَی</span>

<span class="Translate">کرد، (20) خداوند آنرا قرار داد سیرابی تشنگی دانایان، و بهار دلهای مجتهدین، و مقصد راههای نیکان، و دارویی که پس از آن دردی نمی‌ماند، و روشنایی که تاریکی با آن نیست و ریسمانی که جای چنگ زدن آن محکم است، و پناهگاهی که دژ بلند آن استوار است و ارجمندی کسیکه آنرا دوست دارد، و صلح و ایمنی کسیکه داخل آن گردد، و هدایت و رستگاری کسیکه پیرو آن باشد، و عذر خواه کسیکه آنرا بخود نسبت دهد، و دلیل کسیکه بآن سخن گوید،: و گواه کسیکه بوسیلۀ آن با دشمن جدال نماید، و فیروزی کسیکه آنرا حجّت آورد و نگهدارندۀ کسیکه بآن عمل کند، و مرکب تندرو کسیکه آنرا بکار وا دارد، و نشانۀ کسیکه نشانه جوید، و سپر کسیکه ببر گیرد، و دانائی کسیکه در گوش دارد، و خبر کسیکه نقل کند، و حکم کسیکه <span class="description">(بین مردم)</span> حکم نماید <span class="description">(زیرا در هر امری قرآن حاکم بحقّ است و غیر آن را حکمی نیست، پس حکم از غیر قرآن نادرست است )</span></span>


==خطبه 190- سفارش به نماز پرداخت زکات و امانتداری==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام کان یوصی به أصحابه</span>

<span class="Translate">190 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در بارۀ نماز و زکوة و اداء امانت)</span> که اصحاب خود را بآن سفارش می‌فرمود</span>

<span class="Revayat">تَعَاهَدُوا أَمرَ اَلصَّلاَةِ وَ حَافِظُوا عَلَیهَا وَ اِستَکثِرُوا مِنهَا وَ تَقَرَّبُوا بِهَا فَإِنَّهَا کٰانَت عَلَی اَلمُؤمِنِینَ کِتٰاباً مَوقُوتاً أَ لاَ تَسمَعُونَ إِلَی جَوَابِ أَهلِ اَلنَّارِ حِینَ سُئِلُوا مٰا سَلَکَکُم فِی سَقَرَ قٰالُوا لَم نَکُ مِنَ اَلمُصَلِّینَ</span>

<span class="Translate">(1) امر نماز را مراعات کنید <span class="description">(که معراج مؤمن و ستون دین و نخستین چیزیست که در قیامت از بنده باز پرسی میشود، اگر قبول شد سائر اعمال پذیرفته است، و اگر بحساب نیامد هیچیک از اعمال سودی ندارد)</span> و آنرا محافظت نمائید <span class="description">(از وقت فضیلت آن غافل نمایند)</span> و بسیار بجا آورید، و بوسیلۀ آن <span class="description">(بخدا)</span> نزدیک شوید، زیرا نماز <span class="description">(همانطور که در قرآن کریم س 4 ی 103 می‌فرماید: «کٰانَت عَلَی اَلمُؤمِنِینَ کِتٰاباً مَوقُوتاً» بر مؤمنین فریضه ایست نوشته و وقت آن تعیین گردیده، آیا گوش (دل) به پاسخ اهل دوزخ نمی‌دهید آنگاه که از آنها می‌پرسند: «مٰا سَلَکَکُم فِی سَقَرَ قٰالُوا لَم نَکُ مِنَ اَلمُصَلِّینَ‌» در قرآن کریم س 74 ی 42 یعنی)</span> چه چیز شما را گرفتار دوزخ ساخت‌؟ می‌گویند از نمازگزاران نبودیم</span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّهَا لَتَحُتُّ اَلذُّنُوبَ حَتَّ اَلوَرَقِ وَ تُطلِقُهَا إِطلاَقَ اَلرِّبَقِ وَ شَبَّهَهَا رَسُولُ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله بِالحَمَّةِ تَکُونُ عَلَی بَابِ اَلرَّجُلِ فَهُوَ یَغتَسِلُ مِنهَا فِی اَلیَومِ وَ اَللَّیلَةِ خَمسَ مَرَّاتٍ فَمَا عَسَی أَن یَبقَی عَلَیهِ مِنَ اَلدَّرَنِ</span>

<span class="Translate">(2) و نماز گناهان را می‌ریزد مانند ریختن برگ <span class="description">(از درخت)</span> و رها میکند مانند رها کردن بندها <span class="description">(از گردن چهارپایان)</span> و رسول خدا - صلّی اللّٰه علیه و آله - نماز را به چشمۀ آب گرم تشبیه فرموده که بر در خانۀ مردی باشد و شبانه روزی پنج نوبت از آن شستشو کند، پس <span class="description">(معلوم است)</span> دیگر بر چنین کسی چرک باقی نخواهد ماند</span>

<span class="Revayat">وَ قَد عَرَفَ حَقَّهَا رِجَالٌ مِنَ اَلمُؤمِنِینَ اَلَّذِینَ لاَ تَشغَلُهُم عَنهَا زِینَةُ مَتَاعٍ وَ لاَ قُرَّةُ عَینٍ مِن وَلَدٍ وَ لاَ مَالٍ یَقُولُ اَللَّهُ سُبحَانَهُ رِجٰالٌ لاٰ تُلهِیهِم تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیعٌ عَن ذِکرِ اَللّٰهِ وَ إِقٰامِ اَلصَّلاٰةِ وَ إِیتٰاءِ اَلزَّکٰاةِ</span>

<span class="Translate">(3) و حقّ نماز را مردانی از مؤمنین شناخته‌اند که آرایش کالا <span class="description">(ی جهان)</span> و روشنی چشم از فرزند و دارائی آنان را از آن باز نمی‌دارد، خداوند سبحان <span class="description">(در قرآن کریم س 24 ی 37)</span> می‌فرماید: «رِجٰالٌ لاٰ تُلهِیهِم تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیعٌ عَن ذِکرِ اَللّٰهِ وَ إِقٰامِ اَلصَّلاٰةِ وَ إِیتٰاءِ اَلزَّکٰاةِ‌» یعنی مردانی هستند که بازرگانی و خرید و فروخت آنها را از یاد خدا و بجا آوردن نماز و دادن زکوة غافل نمی‌گرداند</span>

<span class="Revayat">وَ کَانَ رَسُولُ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله نَصِباً بِالصَّلاَةِ بَعدَ اَلتَّبشِیرِ لَهُ بِالجَنَّةِ لِقَولِ اَللَّهِ سُبحَانَهُ وَ أمُر أَهلَکَ بِالصَّلاٰةِ وَ اِصطَبِر عَلَیهٰا فَکَانَ یَأمُرُ أَهلَهُ وَ یُصَبِّرُ عَلَیهَا نَفسَهُ</span>

<span class="Translate">(4) و رسول خدا - صلّی اللّٰه علیه و آله - با اینکه ببهشت مژده داده شده بود برای نماز <span class="description">(از بس بجا می‌آورد)</span> خود را برنج می‌افکند بجهت فرمان خداوند سبحان <span class="description">(در قرآن کریم س 20 ی 132)</span>: «وَ أمُر أَهلَکَ بِالصَّلاٰةِ وَ اِصطَبِر عَلَیهٰا» یعنی اهل خود را به خواندن نماز امر کن و خویشتن بر انجام آن شکیبا باش. پس آن حضرت هم اهل خود را به نماز امر می‌فرمود و خود را به شکیبایی بر رنج آن وا می‌داشت</span>

<span class="Revayat">ثُمَّ إِنَّ اَلزَّکَاةَ جُعِلَت مَعَ اَلصَّلاَةِ قُربَاناً لِأَهلِ اَلإِسلاَمِ فَمَن أَعطَاهَا طَیِّبَ اَلنَّفسِ بِهَا فَإِنَّهَا تُجعَلُ لَهُ کَفَّارَةً وَ مِنَ اَلنَّارِ حِجَازاً وَ وِقَایَةً</span>

<span class="Translate">(5) پس برای مسلمانان زکوة با نماز وسیلۀ آشنائی قرار داده شده <span class="description">(ادای آن مانند نماز وسیلۀ تقرّب بخدا است)</span> هر که آنرا بمیل و رغبت و خوشدلی اداء نماید برای او کفّاره و پوشانندۀ <span class="description">(گناهان)</span> و مانع و نگاه‌دارندۀ از آتش <span class="description">(دوزخ)</span> است</span>

<span class="Revayat">فَلاَ یُتبِعَنَّهَا أَحَدٌ نَفسَهُ وَ لاَ یُکثِرَنَّ عَلَیهَا لَهفَهُ فَإِنَّ مَن أَعطَاهَا غَیرَ طَیِّبِ اَلنَّفسِ بِهَا یَرجُو بِهَا مَا هُوَ أَفضَلُ مِنهَا فَهُوَ جَاهِلٌ بِالسُّنَّةِ مَغبُونُ اَلأَجرِ ضَالُّ اَلعَمَلِ طَوِیلُ اَلنَّدَمِ</span>

<span class="Translate">(6) و نباید کسی <span class="description">(که آنرا پرداخت)</span> بیاد آن باشد، و نباید از آن بسیار اندوه بخود راه دهد، زیرا <span class="description">(بیاد مال بودن و اندوه خوردن بر اثر علاقۀ به دارائی است، و علاقۀ بآن منافی با تقرّب بخدا است، و)</span> کسیکه آنرا از روی بی میلی عطاء کند و <span class="description">(در عوض)</span> بآنچه که از آن برتر است <span class="description">(بهشت جاوید)</span> امیدوار باشد، پس او <span class="description">(در دعوی دوستی با خدا دروغگو، و)</span> به سنّت پیغمبر اکرم نادان است <span class="description">(زیرا سنّت برای ادای آن آنست که بطیب نفس و خوشدلی باشد، نه از روی اکراه و نگرانی، چنانکه در قرآن کریم س 76 ی 8 می‌فرماید: «وَ یُطعِمُونَ اَلطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً» ی 9 «إِنَّمٰا نُطعِمُکُم لِوَجهِ اَللّٰهِ لاٰ نُرِیدُ مِنکُم جَزٰاءً وَ لاٰ شُکُوراً» یعنی بر اثر دوستی خدا بینوا و کودک بی پدر «مسلمان» و اسیر «از مشرکین» را طعام می‌دهند «باین قصد که» برای دوستی خدا شما را طعام می‌دهیم و پاداش و سپاسگزاری از شما نمی‌خواهیم)</span> و در بردن مزد و پاداش زیانکار <span class="description">(زیرا پاداش به ازای عمل می‌دهند و این عمل بر خلاف رضای خدا بوده است)</span> و در کردار گمراه می‌باشد <span class="description">(زیرا بر خلاف دستور رفتار نموده)</span> و پشیمانیش بسیار است <span class="description">(زیرا با انجام دادن وظیفه از نتیجۀ آن محروم است)</span></span>

<span class="Revayat">ثُمَّ أَدَاءُ اَلأَمَانَةِ فَقَد خَابَ مَن لَیسَ مِن أَهلِهَا إِنَّهَا عُرِضَت عَلَی اَلسَّمَاوَاتِ اَلمَبنِیَّةِ وَ اَلأَرَضِینَ اَلمَدحُوَّةِ وَ اَلجِبَالِ ذَاتِ اَلطُّولِ اَلمَنصُوبَةِ فَلاَ أَطوَلَ وَ لاَ أَعرَضَ وَ لاَ أَعلَی وَ لاَ أَعظَمَ مِنهَا وَ لَوِ اِمتَنَعَ شَیءٌ بِطُولٍ أَو عَرضٍ أَو قُوَّةٍ أَو عِزٍّ لاَمتَنَعنَ وَ لَکِن أَشفَقنَ مِنَ اَلعُقُوبَةِ وَ عَقَلنَ مَا جَهِلَ مَن هُوَ أَضعَفُ مِنهُنَّ وَ هُوَ اَلإِنسَانُ إِنَّهُ کٰانَ ظَلُوماً جَهُولاً</span>

<span class="Translate">(7) پس <span class="description">(بعد از مراعات نماز و زکوة)</span> امانت را اداء نمائید که کسیکه اهل آن نباشد <span class="description">(بآن خیانت نماید)</span> نومید گردد، بتحقیق امانت بر آسمانهای افراشته و زمینهای گسترده و کوههای بلند برقرار پیشنهاد شد، و چیزی بلندتر و پهن‌تر و بالاتر و بزرگتر از آنها نیست و اگر چیزی از جهت بلندی یا پهنی یا توانائی یا ارجمندی <span class="description">(از قبول آن امانت)</span> امتناع می‌نمود هر آینه آسمانها و زمینها و کوهها امتناع نموده زیر بار نمی‌رفتند و لیکن <span class="description">(خودداری آنها از قبول امانت بجهت سرکشی از فرمان نبوده، بلکه از راه عذر خواهی بود، و)</span> از عقاب <span class="description">(خیانت بآن)</span> ترسیدند و دانستند آنچه را که انسان ناتوانتر از آنها ندانست، و او بسیار ستمگر و نادان است <span class="description">(در قرآن کریم س 33 ی 72 می‌فرماید: «إِنّٰا عَرَضنَا اَلأَمٰانَةَ عَلَی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلأَرضِ وَ اَلجِبٰالِ فَأَبَینَ أَن یَحمِلنَهٰا وَ أَشفَقنَ مِنهٰا وَ حَمَلَهَا اَلإِنسٰانُ إِنَّهُ کٰانَ ظَلُوماً جَهُولاً» یعنی ما امانت را بر آسمانها و زمین و کوهها پیشنهاد نمودیم پس آنها زیر بار آن نرفتند و ترسیدند و انسان که بسیار ستمگر و نادان است آنرا قبول نمود. در تأویل این آیۀ شریفه فرموده‌اند: مراد از امانت تکلیف به عبودیّت و بندگی خداوند سبحان است بقدر استعداد هر یک از بندگان و مهمترین عبودیّت قبول خلافت الهیّه است برای اهل آن و ادّعا نکردن آن مقام برای خود، و مراد از عرض آن بر آسمانها و زمین و کوهها و زیر بار نرفتنشان فهماندن لیاقت نداشتن آنها است، و مراد از زیر بار رفتن انسان برای کسی است که بجهت تکبّر بر اهل آن با استحقاق نداشتن و لایق نبودن آنرا بخود نسبت داده، و مراد از ستمگر و نادان بودن آنست که قوای غضبیّه و شهویّه بر او غلبه دارند، و در معنی امانت سخنان دیگر گفته شده و روایات بسیار نقل گردیده که محتاج بتأمّل و اندیشه است و می‌توان گفت که آیۀ عرض امانت بمتشابهات قرآن کریم می‌ماند)</span></span>

<span class="Revayat">إِنَّ اَللَّهَ سُبحَانَهُ وَ تَعَالَی لاَ یَخفَی عَلَیهِ مَا اَلعِبَادُ مُقتَرِفُونَ فِی لَیلِهِم وَ نَهَارِهِم لَطُفَ بِهِ خُبراً وَ أَحَاطَ بِهِ عِلماً أَعضَاؤُکُم شُهُودُهُ وَ جَوَارِحُکُم جُنُودُهُ وَ ضَمَائِرُکُم عُیُونُهُ وَ خَلَوَاتُکُم عِیَانُهُ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(در اینجا امام علیه السّلام در بارۀ مخالفت با نماز و زکوة و اداء امانت می‌فرماید:)</span> (8) آنچه را که بندگان در شب و روزشان بجا می‌آورند بر خداوند سبحان پوشیده نیست، به کوچکترین کارشان آگاه و به کردارشان دانا و محیط است، اعضاء شما گواهان و اندامتان لشگرها و فرمانبران و اندیشه‌هاتان دیده‌بانان او هستند، و نهانیهای شما نزد او آشکار است <span class="description">(پس گمان نکنید که روز وارسی چیزی از گفتار و کردار و اندیشه‌های شما از قلم افتاده باز پرسی نمی‌شود که این گمان غلط و اشتباه و نتیجۀ آن پشیمانی و بدبختی همیشگی است )</span></span>


==خطبه 191- سیاست دروغین معاویه==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام وَ اَللَّهِ مَا مُعَاوِیَةُ بِأَدهَی مِنِّی وَ لَکِنَّهُ یَغدِرُ وَ یَفجُرُ</span>

<span class="Translate">191 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در نادرست بودن گمان کسیکه اعتقاد داشت اندیشۀ معاویه رساتر و تدبیرش بهتر از آن بزرگوار است)</span>: (1) سوگند بخدا معاویه از من زیرکتر نیست، و لیکن او بیوفائی و خیانت کرده و معصیت و نافرمانی می‌نماید <span class="description">(در هر امری مکر و حیله بکار برده بعهد و پیمان پایبند نیست، از اینرو نادانان تصوّر میکنند این از زیرکی و دانائی او است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَو لاَ کَرَاهِیَةُ اَلغَدرِ لَکُنتُ مِن أَدهَی اَلنَّاسِ وَ لَکِن کُلُّ غَدرَةٍ فَجرَةٌ وَ کُلُّ فَجرَةٍ کَفرَةٌ وَ لِکُلِّ غَادِرٍ لِوَاءٌ یُعرَفُ بِهِ یَومَ اَلقِیَامَةِ</span>

<span class="Translate">(2) و اگر مکر و بیوفائی نکوهیده نبود <span class="description">(خداوند عذاب برای آن مقرّر نفرموده بود)</span> من زیرکترین مردم بودم، ولی <span class="description">(بدانید که)</span> هر مکر و بیوفائی گناهی است، و هر گناهی نافرمانی است، و روز قیامت برای هر عهد و پیمان شکنی پرچم و نشانه‌ای است که بآن شناخته میشود <span class="description">(گناهش آشکار بوده به آتش می‌بردش)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَللَّهِ مَا أُستَغفَلُ بِالمَکِیدَةِ وَ لاَ أُستَغمَزُ بِالشَّدِیدَةِ</span>

<span class="Translate">(3) و سوگند بخدا من غافلگیر نمی‌گردم تا در باره‌ام مکر و حیله بکار برند <span class="description">(چون همیشه بمکر و خدعۀ آنها آگاهم)</span> و در سختی و گرفتاری عاجز و ناتوان نمی‌شوم <span class="description">(زیرا از همه کس تواناترم، ولی برای پیروی از دستور خدا و رسول از آنچه رضای آنها نیست چشم می‌پوشم، و این دلیل برتری و تواناتری رأی و اندیشه دیگری از من نیست که او پیرو شیطان و هوای نفس بوده، و من در هر امری خدا را در نظر می‌گیرم )</span></span>


==خطبه 192- تشویق به پیمودن راه راست==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام أَیُّهَا اَلنَّاسُ لاَ تَستَوحِشُوا فِی طَرِیقِ اَلهُدَی لِقِلَّةِ أَهلِهِ فَإِنَّ اَلنَّاسَ قَدِ اِجتَمَعُوا عَلَی مَائِدَةٍ شِبَعُهَا قَصِیرٌ وَ جُوعُهَا طَوِیلٌ</span>

<span class="Translate">192 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در ترغیب به رستگاری و نگران نبودن از کمی پیروان حقّ و سفارش بنهی از منکر کردن)</span>: (1) ای مردم، در راه هدایت و رستگاری از جهت کمی پیروان آن <span class="description">(و بسیاری مخالفین)</span> نگران نباشید، زیرا مردم گرد آمده‌اند بر سر خوانی که سیری آن اندک و گرسنگیش بسیار است <span class="description">(به زینت و آرایش دنیا دل بسته‌اند که بزودی فانی میشود، و بر اثر دلبستگی و پیروی نکردن از حقّ در قیامت بعذاب و گرفتاری بی‌پایان مبتلی می‌گردند)</span></span>

<span class="Revayat">أَیُّهَا اَلنَّاسُ إِنَّمَا یَجمَعُ اَلنَّاسَ اَلرِّضَا وَ اَلسُّخطُ وَ إِنَّمَا عَقَرَ نَاقَةَ ثَمُودَ رَجُلٌ وَاحِدٌ فَعَمَّهُمُ اَللَّهُ بِالعَذَابِ لَمَّا عَمُّوهُ بِالرِّضَا فَقَالَ سُبحَانَهُ فَعَقَرُوهٰا فَأَصبَحُوا نٰادِمِینَ فَمَا کَانَ إِلاَّ أَن خَارَت أَرضُهُم بِالخَسفَةِ خُوَارَ اَلسِّکَّةِ اَلمُحمَاةِ فِی اَلأَرضِ اَلخَوَّارَةِ</span>

<span class="Translate">(2) ای مردم، رضاء و خوشنودی <span class="description">(به معصیت و نافرمانی)</span> و خشم <span class="description">(از طاعت و بندگی)</span> مردم را گرد می‌آورد <span class="description">(برای عذاب آماده می‌سازد)</span> و <span class="description">(اگر چه مباشر عمل دیگری باشد، زیرا مانند آنست که خود آنرا بجا آورده، چنانکه)</span> ناقۀ <span class="description">(حضرت صالح پیغمبر قوم)</span> ثمود را یک مرد پی کرد و کشت، پس خداوند همۀ آنها را عذاب نمود بجهت آنکه به کشتن ناقه راضی بودند و <span class="description">(از اینرو)</span> خداوند سبحان <span class="description">(در قرآن کریم س 26 ی 157)</span> فرموده: «فَعَقَرُوهٰا فَأَصبَحُوا نٰادِمِینَ‌» یعنی قوم ثمود ناقه را پی کرده کشتند و در بامداد بعد <span class="description">(چون آثار عذابی که حضرت صالح بایشان خبر داده بود مشاهده نمودند)</span> پشیمان شدند، پس <span class="description">(کشتن ناقه را به همۀ آنان نسبت داده بجهت آنکه از کشنده با اینکه می‌توانستند جلوگیری ننمودند، بلکه بفعل او هم راضی بودند، و)</span> عذاب آنها چنین بود که زمین آنها بر اثر <span class="description">(زلزله و)</span> فرو رفتن <span class="description">(عمارت)</span> صدا کرد مانند صدا کردن آهن شخم زنی داغ شده در زمین هموار</span>

<span class="Revayat">أَیُّهَا اَلنَّاسُ مَن سَلَکَ اَلطَّرِیقَ اَلوَاضِحَ وَرَدَ اَلمَاءَ وَ مَن خَالَفَ وَقَعَ فِی اَلتِّیهِ</span>

<span class="Translate">(3) ای مردم، هر که راه راست را به پیماید به آبادی می‌رسد <span class="description">(و از تشنگی می‌رهد)</span> و هر که بیراهه برود <span class="description">(از راه راست پا بیرون نهد)</span> در بیابان بی آب و گیاه فرود آید <span class="description">(و از بی آبی جان سپارد، خلاصه هر که بدستور خدا و رسول رفتار نماید نیک‌بخت شود، و هر که از شیطان و نفس امّاره پیروی کند بعذاب مبتلی گردد )</span></span>


==خطبه 193- شکایت از ستمکاری امّت هنگام خاکسپاری فاطمه‌(س)==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ مِن کَلاَمٍ لَهُ علیه‌السلام رُوِیَ عَنهُ أَنَّهُ قَالَهُ عِندَ دَفنِ سَیِّدَةِ اَلنِّسَاءِ فَاطِمَةَ علیهاالسلام کَالمُنَاجِی بِهِ رَسُولَ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله عِندَ قَبرِهِ</span>

<span class="Translate">193 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است، از آن بزرگوار روایت شده هنگام بخاک سپردن سیّدۀ زنها فاطمه علیها السّلام این سخن را فرموده مانند اینکه با رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله جلو آرامگاه آن حضرت راز می‌گوید</span>

<span class="Revayat">اَلسَّلاَمُ عَلَیکَ یَا رَسُولَ اَللَّهِ عَنِّی وَ عَنِ اِبنَتِکَ اَلنَّازِلَةِ فِی جِوَارِکَ وَ اَلسَّرِیعَةِ اَللَّحَاقِ بِکَ</span>

<span class="Translate">(1) درود بر تو ای رسول خدا از من و از دخترت که در جوار تو فرود آمده <span class="description">(در قبرستان بقیع یا در خانه‌اش یا در روضۀ پیغمبر اکرم دفن گردید)</span> و بزودی بتو پیوست <span class="description">(بنا بر مشهور هفتاد و پنج روز بعد از پدر بزرگوارش در دنیا زندگانی نمود)</span></span>

<span class="Revayat">قَلَّ یَا رَسُولَ اَللَّهِ عَن صَفِیَّتِکَ صَبرِی وَ رَقَّ عَنهَا تَجَلُّدِی إِلاَّ أَنَّ لِی فِی اَلتَّأَسِّی بِعَظِیمِ فُرقَتِکَ وَ فَادِحِ مُصِیبَتِکَ مَوضِعَ تَعَزٍّ فَلَقَد وَسَّدتُکَ فِی مَلحُودَةِ قَبرِکَ وَ فَاضَت بَینَ نَحرِی وَ صَدرِی نَفسُکَ إِنّٰا لِلّٰهِ وَ إِنّٰا إِلَیهِ رٰاجِعُونَ</span>

<span class="Translate">(2) ای رسول خدا شکیبائی من از <span class="description">(مفارقت و جدائی)</span> برگزیدۀ تو کم گردید، و طاقت و توانائی من از <span class="description">(رفتن)</span> او از دست رفت، ولی برای من پس از دیدار مفارقت و جدائی تو و سختی مصیبت و اندوه تو شکیبائی جا دارد <span class="description">(هر چند مصیبت مفارقت فاطمه علیها السّلام جانگداز است ولی از مصیبت مفارقت تو سختتر نیست، و چون بر آن مصیبت شکیبائی نمودم در این مصیبت هم شکیبا خواهم بود)</span> در حالیکه من سرت را بر لحد آرامگاهت نهادم، و بین گردن و سینه‌ام جان از تنت خارج شد <span class="description">(با این همه مهر و علاقه معلوم است که چه کشیده‌ام ولی باز جای صبر و شکیبائی است، زیرا)</span> ما مملوک خدا هستیم و بسوی او باز می‌گردیم <span class="description">(جان ما در اختیار او است و این جهان جای ماندن نمی‌باشد، پس همه بسوی تو آمده بار عمل آنجا بگشائیم)</span></span>

<span class="Revayat">فَلَقَدِ اُستُرجِعَتِ اَلوَدِیعَةُ وَ أُخِذَتِ اَلرَّهِینَةُ أَمَّا حُزنِی فَسَرمَدٌ وَ أَمَّا لَیلِی فَمُسَهَّدٌ إِلَی أَن یَختَارَ اَللَّهُ لِی دَارَکَ اَلَّتِی أَنتَ بِهَا مُقِیمٌ</span>

<span class="Translate">(3) همانا امانت <span class="description">(فاطمه علیها السّلام)</span> پس گرفته و گروگان دریافت شد، ولی <span class="description">(در این مصیبت)</span> همواره بعد از این در اندوه بوده شبم به بیداری خواهد گذشت تا اینکه خداوند برای من سرائی که تو در آن اقامت گزیده‌ای اختیار نماید <span class="description">(مرا بتو ملحق فرماید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ سَتُنَبِّئُکَ اِبنَتُکَ بِتَضَافُرِ أُمَّتِکَ عَلَی هَضمِهَا فَأَحفِهَا اَلسُّؤَالَ وَ اِستَخبِرهَا اَلحَالَ هَذَا وَ لَم یَطُلِ اَلعَهدُ وَ لَم یَخلُ مِنکَ اَلذِّکرُ</span>

<span class="Translate">(4) و بهمین زودی دخترت بتو خبر خواهد داد اجتماع امّت ترا برستم به آن مظلومه <span class="description">(حقّش را نشناخته، پهلویش را شکسته و جنینش را سقط و فدکش را غصب کردند)</span> پس همۀ سرگذشت را از او سؤال کن و چگونگی رفتارشان را با ما بپرس، این همه ستمگری از ایشان بر ما وارد شده در حالیکه از رفتن تو مدّتی نگذشته و یاد تو از بین نرفته بود</span>

<span class="Revayat">وَ اَلسَّلاَمُ عَلَیکُمَا سَلاَمَ مُوَدِّعٍ لاَ قَالٍ وَ لاَ سَئِمٍ فَإِن أَنصَرِف فَلاَ عَن مَلاَلَةٍ وَ إِن أُقِم فَلاَ عَن سُوءِ ظَنٍّ بِمَا وَعَدَ اَللَّهُ اَلصَّابِرِینَ</span>

<span class="Translate">(5) و بر هر دو شما درود باد درود وداع کنندۀ <span class="description">(با محبّت و دوستی)</span> نه درود خشمگین و رنجیده و دلتنگ، پس اگر بروم نه از بی علاقه‌گی است و اگر بمانم نه از بد گمانی است بآنچه خداوند به شکیبایان وعده داده <span class="description">(از نزد شما می‌روم در حالیکه همه جا بیاد شما هستم )</span></span>


==خطبه 194- فانی بودن دنیا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام أَیُّهَا اَلنَّاسُ إِنَّمَا اَلدُّنیَا دَارُ مَجَازٍ وَ اَلآخِرَةُ دَارُ قَرَارٍ فَخُذُوا مِن مَمَرِّکُم لِمَقَرِّکُم وَ لاَ تَهتِکُوا أَستَارَکُم عِندَ مَن یَعلَمُ أَسرَارَکُم</span>

<span class="Translate">(1) 194 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در دل نبستن بدنیا و ترغیب بطاعت و بندگی)</span>: ای مردم، جز این نیست که دنیا سرای گذر است و آخرت جای ماندن، پس از گذرگاه برای قرارگاهتان <span class="description">(توشه)</span> برگیرید <span class="description">(تا در دنیا هستید به عبادت خدا و خدمت خلق بپردازید که در آخرت کامروا گردید)</span> و نزد کسیکه رازهای شما را میداند پرده‌های خود را مدرید <span class="description">(نافرمانی خدا نکنید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَخرِجُوا مِنَ اَلدُّنیَا قُلُوبَکُم مِن قَبلِ أَن تُخرَجَ مِنهَا أَبدَانُکُم فَفِیهَا اُختُبِرتُم وَ لِغَیرِهَا خُلِقتُم</span>

<span class="Translate">(2) و دلهاتان را از دنیا خارج نمائید پیش از آنکه بدنهاتان را از آن بیرون برند <span class="description">(دل بسته بدنیا نباشید که مرگ را آسان دریابید، زیرا)</span> شما در دنیا در معرض آزمایش بوده و برای غیر آن <span class="description">(آخرت)</span> آفریده شده‌اید</span>

<span class="Revayat">إِنَّ اَلمَرءَ إِذَا هَلَکَ قَالَ اَلنَّاسُ مَا تَرَکَ وَ قَالَتِ اَلمَلاَئِکَةُ مَا قَدَّمَ لِلَّهِ آبَاؤُکُم فَقَدِّمُوا بَعضاً یَکُن لَکُم وَ لاَ تُخَلِّفُوا کُلاًّ فَیَکُونَ عَلَیکُم</span>

<span class="Translate">(3) هرگاه مردی بمیرد مردم <span class="description">(دنیا پرست)</span> می‌گویند: <span class="description">(از دارائی)</span> چه گذاشت‌؟ و فرشتگان می‌گویند: <span class="description">(از عبادت و بندگی)</span> چه پیش فرستاد؟ خدا پدران شما را بیامرزد! قسمتی <span class="description">(از دارائی خود)</span> را پیش بفرستید <span class="description">(بدستور خدا انفاق کنید)</span> که سود شما در آنست، و همه را باز مگذارید که بر زیان شما است <span class="description">(گرفتاری بسیار دارد )</span></span>


==خطبه 195- آمادگی برای سفر آخرت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام کان کثیرا ما ینادی به أصحابه تَجَهَّزُوا رَحِمَکُمُ اَللَّهُ فَقَد نُودِیَ فِیکُم بِالرَّحِیلِ وَ أَقِلُّوا اَلعُرجَةَ عَلَی اَلدُّنیَا وَ اِنقَلِبُوا بِصَالِحِ مَا بِحَضرَتِکُم مِنَ اَلزَّادِ فَإِنَّ أَمَامَکُم عَقَبَةً کَئُوداً وَ مَنَازِلَ مَخُوفَةً مَهُولَةً لاَ بُدَّ مِنَ اَلوُرُودِ عَلَیهَا وَ اَلوُقُوفِ عِندَهَا</span>

<span class="Translate">195 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در ترغیب به آماده نمودن توشۀ سفر آخرت)</span> که اصحاب خود را مکرّر باین گفتار <span class="description">(بعد از نماز عشاء)</span> اندرز می‌داد: (1) خدا شما را بیامرزد، وسائل سفر <span class="description">(آخرت)</span> را آماده نمائید که ندای کوچیدن در میان شما داده شده <span class="description">(خداوند در قرآن کریم س 4 ی 78 می‌فرماید: «أَینَمٰا تَکُونُوا یُدرِککُمُ اَلمَوتُ وَ لَو کُنتُم فِی بُرُوجٍ مُشَیَّدَةٍ‌» یعنی هر کجا باشید مرگ شما را دریابد اگر چه در قلعه‌های محکم و استوار باشید)</span> و ماندن در دنیا را کم پندارید <span class="description">(دل بآن نبندید)</span> و <span class="description">(بسوی خدا)</span> باز گردید با توشۀ شایسته <span class="description">(طاعت و بندگی)</span> که بآن دسترسی دارید، زیرا جلو شما گردنۀ ناهموار و منزلهای ترس آور هولناک است <span class="description">(سختیهای مرگ و گرفتاری قبر و عالم برزخ و مواقف باز پرسی روز رستخیز را در پیش دارید)</span> که از وارد شدن و توقّف در آنها ناگزیرید</span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَمُوا أَنَّ مَلاَحِظَ اَلمَنِیَّةِ نَحوَکُم دَائِبَةٌ وَ کَأَنَّکُم بِمَخَالِبِهَا وَ قَد نَشِبَت فِیکُم وَ قَد دَهِمَتکُم فِیهَا مُفظِعَاتُ اَلأُمُورِ وَ مُعضِلاَتُ اَلمَحذُورِ</span>

<span class="Translate">(2) و بدانید که نگریستنهای مرگ به گوشۀ چشم بجانب شما است، و مانند آنست که به چنگالهای آن که در شما فرو برده است گرفتارید <span class="description">(و از آن رهائی ندارید)</span> و کارهای زشت و بسیار دشوار و سخت شما را از آن پنهان داشته</span>

<span class="Revayat">فَقَطِّعُوا عَلاَئِقَ اَلدُّنیَا وَ اِستَظهِرُوا بِزَادِ اَلتَّقوَی و قد مضی شیء من هذا الکلام فیما تقدم بخلاف هذه الروایة</span>

<span class="Translate">(3) پس علاقه‌های دنیا را <span class="description">(از خود)</span> دور کنید، و با توشۀ پرهیزکاری خویش را توانا سازید <span class="description">(محبّت دارائی و فرزند و کالای دنیا را از دل برانید و پارسائی و پرهیزکاری را پیشه گردانید . (سیّد رضی فرماید:) پیش از این (در خطبۀ هشتاد و چهارم) بعضی از این کلام به روایتی گذشت که با این روایت تفاوت دارد)</span></span>


==خطبه 196- دلیل عدم مشورت با طلحه و زبیر==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام کلم به طلحة و الزبیر بعد بیعته بالخلافة و قد عتبا علیه من ترک مشورتهما و الاستعانة فی الأمور بهما</span>

<span class="Translate">196 - از سخنان آن حضرت علیه السلام است که آنرا به طلحه و زبیر فرموده بعد از بیعت آنها با آن بزرگوار بخلافت و شکایت نمودن از اینکه چرا مشورت با ایشان را ترک کرده و در کارها از آنها کمک نمی‌طلبد</span>

<span class="Revayat">لَقَد نَقَمتُمَا یَسِیراً وَ أَرجَأتُمَا کَثِیراً أَ لاَ تُخبِرَانِی أَیُّ شَیءٍ لَکُمَا فِیهِ حَقٌّ دَفَعتُکُمَا عَنهُ أَم أَیُّ قِسمٍ اِستَأثَرتُ عَلَیکُمَا بِهِ أَم أَیُّ حَقٍّ رَفَعَهُ إِلَیَّ أَحَدٌ مِنَ اَلمُسلِمِینَ ضَعُفتُ عَنهُ أَم جَهِلتُهُ أَم أَخطَأتُ بَابَهُ</span>

<span class="Translate">(1) همانا از اندک <span class="description">(شور نکردن و بمیل و خواهش شما رفتار ننمودن که به نظرتان بزرگ آمده)</span> ناراضی بودید، و بسیار را پشت سر انداختید <span class="description">(از رضاء و خوشنودی خدا که باید با رعایت حقوق واجبه و پیروی از من بدست آورده چشم پوشیدید)</span> آیا بمن نمی‌گوئید که شما در چه چیز حقّ داشته‌اید که شما را از آن منع کرده‌ام‌؟ یا کدام نصیب و بهره‌ای <span class="description">(از بیت المال مسلمین)</span> بوده که خود برداشته بشما نداده‌ام‌؟ یا کدام حقّ و دعوایی بوده که یکی از مسلمانان نزد من آورده از <span class="description">(بیان حکم)</span> آن عاجز و ناتوان مانده‌ام، یا بآن نادان بوده در حکم آن اشتباه کرده‌ام‌؟ <span class="description">(پس کسی مشورت میکند که راه کار را نداند، و کمک می‌طلبد که عاجز و ناتوان بماند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَللَّهِ مَا کَانَت لِی فِی اَلخِلاَفَةِ رَغبَةٌ وَ لاَ فِی اَلوِلاَیَةِ إِربَةٌ وَ لَکِنَّکُم دَعَوتُمُونِی إِلَیهَا وَ حَمَلتُمُونِی عَلَیهَا فَلَمَّا أَفضَت إِلَیَّ نَظَرتُ إِلَی کِتَابِ اَللَّهِ وَ مَا وَضَعَ لَنَا وَ أَمَرَنَا بِالحُکمِ بِهِ فَاتَّبَعتُهُ وَ مَا اِستَنَّ اَلنَّبِیُّ صلی‌الله‌علیه‌وآله فَاقتَدَیتُهُ فَلَم أَحتَج فِی ذَلِکَ إِلَی رَأیِکُمَا وَ لاَ رَأیِ غَیرِکُمَا وَ لاَ وَقَعَ حُکمٌ جَهِلتُهُ فَأَستَشِیرَکُمَا وَ إِخوَانِی اَلمُسلِمِینَ وَ لَو کَانَ ذَلِکَ لَم أَرغَب عَنکُمَا وَ لاَ عَن غَیرِکُمَا</span>

<span class="Translate">(2) سوگند بخدا من خواستار خلافت و علاقمند به حکومت نبوده‌ام، ولی شما مرا دعوت نموده بآن وادار کردید، پس چون خلافت بمن رسید بکتاب خدا <span class="description">(قرآن کریم)</span> و دستوری که <span class="description">(در آن)</span> برای ما تعیین نموده و ما را بحکم کردن بآن امر فرموده نظر کرده متابعت نمودم و بآنچه پیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله سنّت قرار داده نگاه نموده پیروی کردم، و در این باب به رأی و اندیشۀ شما و غیر شما نیازمند نبودم، و حکمی پیش نیامده که بآن نادان بوده از شما و سائر برادران مسلمان مشورت نمایم، و اگر چنین بود <span class="description">(به حکمی از احکام نادان بودم)</span> از شما و دیگران رو نمی‌گردانیدم <span class="description">(مشورت می‌نمودم)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَمَّا مَا ذَکَرتُمَا مِن أَمرِ اَلأُسوَةِ فَإِنَّ ذَلِکَ أَمرٌ لَم أَحکُم أَنَا فِیهِ بِرَأیِی وَ لاَ وَلَّیتُهُ هَوًی مِنِّی بَل وَجَدتُ أَنَا وَ أَنتُمَا مَا جَاءَ بِهِ رَسُولُ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله قَد فُرِغَ مِنهُ فَلَم أَحتَج إِلَیکُمَا فِیمَا قَد فَرَغَ اَللَّهُ مِن قَسمِهِ وَ أَمضَی فِیهِ حُکمَهُ</span>

<span class="Translate">(3) و امّا آنچه یاد آوری نمودید که چرا در قسمت کردن بیت المال بالسّویّه رفتار کردم <span class="description">(شما را با سائر مسلمانان برابر دانسته و هیچکس را بر دیگری ترجیح ندادم)</span> در این امر هم من به رأی خود و از راه هوای نفس حکم نکردم، بلکه من و شما در دست داریم احکامی را که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله آورده و آنها را برقرار نموده است <span class="description">(تغییر و تبدیل در آنها راه ندارد)</span> و در آنچه که خداوند از تقسیم و تعیین بآن دستور داده و حکم خود را در آن امضاء فرموده بشما نیازمند نبودم</span>

<span class="Revayat">فَلَیسَ لَکُمَا وَ اَللَّهِ عِندِی وَ لاَ لِغَیرِکُمَا فِی هَذَا عُتبَی أَخَذَ اَللَّهُ بِقُلُوبِنَا وَ قُلُوبِکُم إِلَی اَلحَقِّ وَ أَلهَمَنَا وَ إِیَّاکُمُ اَلصَّبرَ</span>

<span class="Translate">(4) پس سوگند بخدا شما و غیر شما را نزد من حقّی نیست که از من شکایت داشته زبان به ملامت باز کنید، خداوند دلهای ما و شما را بحقّ متوجّه گرداند <span class="description">(تا در گفتار و کردار رضاء و خوشنودی او را بدست آوریم)</span> و بما و شما شکیبائی عطاء فرماید <span class="description">(تا برای دنیا و کالای آن بر خلاف دستورش رفتار ننمائیم)</span></span>

<span class="Revayat">ثم قال علیه‌السلام رَحِمَ اَللَّهُ اِمرَأً رَأَی حَقّاً فَأَعَانَ عَلَیهِ أَو رَأَی جَوراً فَرَدَّهُ وَ کَانَ عَوناً بِالحَقِّ عَلَی صَاحِبِهِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(پس امام علیه السّلام فرمود:)</span> (5) خداوند بیامرزد مردی را که چون حقّی را دید بآن کمک نماید <span class="description">(بر خلاف آن سخن نگفته قدم بر ندارد)</span> یا ستمی را که دید از آن جلوگیری کند و به زیان ستمگر مدد کار ستمدیده باشد</span>


==خطبه 197- منع از دشنام‌دادن به شامیان در نبرد صفین==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام و قد سمع قوما من أصحابه یسبون أهل الشام أیام حربهم بصفین</span>

<span class="Translate">197 - از سخنان آن حضرت علیه السلام است هنگامی که شنید گروهی از اصحابش در روزهای جنگ صفّین به لشگر شام دشنام می‌دهند</span>

<span class="Revayat">إِنِّی أَکرَهُ لَکُم أَن تَکُونُوا سَبَّابِینَ وَ لَکِنَّکُم لَو وَصَفتُم أَعمَالَهُم وَ ذَکَرتُم حَالَهُم کَانَ أَصوَبَ فِی اَلقَولِ وَ أَبلَغَ فِی اَلعُذرِ</span>

<span class="Translate">(1) من نمی‌پسندم که شما <span class="description">(بمردم شام)</span> دشنام دهید <span class="description">(این جمله دلالت ندارد که دشنام دادن بآنها حرمت داشته باشد چون شکّ نیست که دشنام بغیر مؤمن یعنی کافر و فاسق و دشمن آل محمّد علیهم السّلام جائز است و بیزاری از ایشان واجب، ولی مقصود از فرمایش امام علیه السّلام اینست که چون منظور آن حضرت از این جنگ و زد و خورد بدست آوردن ریاست و سلطنت نبوده بلکه برای هدایت و راهنمائی مردم و اعلاء کلمۀ اسلام است، پس دشنام سبب زیاد شدن دشمنی و کینه می‌گردد، و آنها هم به نادانی به آن حضرت و لشگرش دشنام خواهند داد، و دشنام بولی خدا و دشنام به پیغمبر است و دشنام به پیغمبر و دشنام بخدا و موجب دخول آتش است، خلاصه طعن و دشنام به دشمنان خدا و رسول و اوصیاء آن حضرت علیهم السّلام شرعا جائز و مستحبّ است و بیزاری از آنها واجب است، چنانکه در سخن نوزدهم امام علیه السّلام به اشعث ابن قیس که از منافقین و در میان لشگر آن حضرت بود لعن فرموده دشنام داد، ولی در صورت خوف ضرر جانی و مالی و توانا نبودن بر دفاع خودداری و دوری از ایشان نیز واجب می‌باشد، و از اینرو در قرآن کریم س 6 ی 108 می‌فرماید: «وَ لاٰ تَسُبُّوا اَلَّذِینَ یَدعُونَ مِن دُونِ اَللّٰهِ فَیَسُبُّوا اَللّٰهَ عَدواً بِغَیرِ عِلمٍ‌» یعنی به آنان که غیر خدا را می‌پرستند دشنام ندهید که ایشان هم از روی جور و دشمنی بدون آنکه بفهمند بخدا دشنام می‌دهند. پس امام علیه السّلام می‌فرماید:)</span> و لیکن اگر کردار آنها را بیان کرده حالشان <span class="description">(ظلم و ستم و پیروی از هوا و خواهش نفس و منحرف شدن آنان از راه حقّ و از این گونه سخنان)</span> را یاد آوری نمائید در گفتار <span class="description">(از دشنام دادن)</span> بهتر و در مقام عذر <span class="description">(برای کسیکه اعتراض نماید که چرا با آنها جنگیده زد و خورد می‌نمایید)</span> بلیغتر و رساتر است</span>

<span class="Revayat">وَ قُلتُم مَکَانَ سَبِّکُم إِیَّاهُم اَللَّهُمَّ اِحقِن دِمَاءَنَا وَ دِمَاءَهُم وَ أَصلِح ذَاتَ بَینِنَا وَ بَینِهِم وَ اِهدِهِم مِن ضَلاَلَتِهِم حَتَّی یَعرِفَ اَلحَقَّ مَن جَهِلَهُ وَ یَرعَوِی عَنِ اَلغَیِّ وَ اَلعُدوَانِ مَن لَهِجَ بِهِ</span>

<span class="Translate">(2) و بهتر آنست که بجای دشنام دادن بآنان بگوئید: بار خدایا خونهای ما و ایشان را از ریختن حفظ فرما، و میان ما و آنها را اصلاح نما، و آنان را از گمراهیشان برهان تا کسیکه نادان بحقّ است آنرا بشناسد، و آنکه حریص و شیفتۀ گمراهی و دشمنی است از آن باز ایستد</span>


==خطبه 198- بازداشتن امام حسن (ع) از رفتن به میدان جنگ==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام فی بعض أیام صفین و قد رأی الحسن ابنه علیه‌السلام یتسرع إلی الحرب</span>

<span class="Translate">198 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است که در یکی از روزهای جنگ صفّین آنگاه که فرزند خود امام حسن علیه السّلام را دید به کارزار می‌شتابد</span>

<span class="Revayat">اِملِکُوا عَنِّی هَذَا اَلغُلاَمَ لاَ یَهُدُّنِی فَإِنَّنِی أَنفَسُ بِهَذَینِ یَعنِی اَلحَسَنَ وَ اَلحُسَینَ علیهماالسلام عَلَی اَلمَوتِ لِئَلاَّ یَنقَطِعَ بِهِمَا نَسلُ رَسُولِ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله قوله علیه‌السلام املکوا عنی هذا الغلام من أعلی الکلام و أفصحه</span>

<span class="Translate">(1) بعوض من این جوان را مالک شوید نگاه دارید <span class="description">(از جنگیدن او جلوگیری نمائید)</span> مبادا مرا درهم ریزد، زیرا من به مرگ این دو جوان «یعنی حسن و حسین علیهما السّلام» بخل می‌ورزم <span class="description">(راضی نیستم)</span> تا با مرگ آنها ذریّۀ رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله قطع نشود <span class="description">(سیّد رضی رحمه اللّٰه فرماید:)</span> فرمایش آن حضرت علیه السّلام: املکوا عنّی هذا الغلام یعنی بعوض من این جوان را مالک شوید، از برترین و فصیحترین سخن است</span>


==خطبه 199- نکوهش نافرمانی یاران در جریان حکمیت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام قاله لما اضطرب علیه أصحابه فی أمر الحکومة</span>

<span class="Translate">199 - از سخنان آن حضرت علیه السلام است که آنرا <span class="description">(در جنگ صفّین)</span> هنگامیکه اصحاب آن بزرگوار در باب حکمیت با او مخالفت نمودند، فرموده</span>

<span class="Revayat">أَیُّهَا اَلنَّاسُ إِنَّهُ لَم یَزَل أَمرِی مَعَکُم عَلَی مَا أُحِبُّ حَتَّی نَهِکَتکُمُ اَلحَربُ وَ قَد وَ اَللَّهِ أَخَذَت مِنکُم وَ تَرَکَت وَ هِیَ لِعَدُوِّکُم أَنهَکَ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(لشگر شام وقتی که از جنگیدن با لشگر عراق ناتوان گشته شکست خوردند بتدبیر عمرو ابن عاص قرآنها بر سر نیزه‌ها زده آنان را بحکم آن دعوت کرده صلح و آشتی خواستند، پس لشگر عراق بعضی باعتقاد اینکه ایشان راست می‌گویند و برخی بجهت خستگی از جنگ و گروهی بر اثر دشمنی باطنی که با آن حضرت داشته ظاهرا خود را مطیع جلوه می‌دادند، دعوت آنها را بقرآن بهانه کرده همه با هم نزد آن بزرگوار گرد آمده گفتند: بایستی دست از جنگ برداشته مالک اشتر و سائر جنگ جویان را هم از کارزار باز گردانی و گر نه ترا مانند عثمان می‌کشیم، امام علیه السّلام امر داد که مالک و سائرین باز گشتند، پس از آن فرمود:)</span> (1) ای مردم، همیشه امر و فرمان من با شما طوری بود که میل داشتم تا اکنون که جنگ شما را ضعیف و ناتوان گردانید، و سوگند بخدا جنگ از جانب شما شروع شده و رها گردید در حالیکه دشمنتان را ناتوانتر و بیچاره‌تر نمود</span>

<span class="Revayat">لَقَد کُنتُ أَمسِ أَمِیراً فَأَصبَحتُ اَلیَومَ مَأمُوراً وَ کُنتُ أَمسِ نَاهِیاً فَأَصبَحتُ اَلیَومَ مَنهِیّاً وَ قَد أَحبَبتُمُ اَلبَقَاءَ وَ لَیسَ لِی أَن أَحمِلَکُم عَلَی مَا تَکرَهُونَ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(پس اگر مخالفت نمی‌نمودید بر معاویه و لشگر شام تسلّط یافته فتح و فیروزی از آن شما بود، ولی چکنم)</span> (2) دیروز امیر و فرمانده بودم و امروز مأمور و فرمانبر، و دیروز نهی کننده و باز دارنده بودم و امروز باز داشته شده، و شما دوستدار زنده ماندن بودید، و نمی‌خواهم شما را بآنچه که نمی‌پسندید وادار نمایم <span class="description">(توانائی ندارم یا مصلحت نیست شما را بجنگ مجبور نمایم )</span></span>


==خطبه 200- برخورد با تفکر گوشه نشینی علاء بن زیاد الحارثی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام بالبصرة و قد دخل علی العلاء بن زیاد الحارثی و هو من أصحابه یعوده فلما رأی سعة داره قال</span>

<span class="Translate">200 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است در بصره هنگامیکه برای عیادت علاء پسر زیاد حارثی که بیمار و از اصحاب آن بزرگوار بود باو وارد شد چون فراخی خانۀ او را دید فرمود</span>

<span class="Revayat">مَا کُنتَ تَصنَعُ بِسِعَةِ هَذِهِ اَلدَّارِ فِی اَلدُّنیَا وَ أَنتَ إِلَیهَا فِی اَلآخِرَةِ کُنتَ أَحوَجَ وَ بَلَی إِن شِئتَ بَلَغتَ بِهَا اَلآخِرَةَ تَقرِی فِیهَا اَلضَّیفَ وَ تَصِلُ فِیهَا اَلرَّحِمَ وَ تُطلِعُ مِنهَا اَلحُقُوقَ مَطَالِعَهَا فَإِذاً أَنتَ قَد بَلَغتَ بِهَا اَلآخِرَةَ</span>

<span class="Translate">(1) با فراخ بودن این خانه در دنیا چه کردی‌؟ و حال آنکه تو به فراخی آن در آخرت نیازمندتر هستی <span class="description">(زیرا در این خانه بیش از چند روزی نمی‌مانی و در آن خانه همیشه خواهی بود)</span> آری اگر بخواهی با فراخی این خانه فراخی خانۀ آخرت را هم دریابی میهمان در آن پذیرایی نموده با خویشاوندان پیوسته باش، و حقوق شرعیّه <span class="description">(خمس و زکوة و صدقات و سائر حقوق واجبه و مستحبّه)</span> را از آن آشکار کن که در این صورت بواسطۀ فراخی این خانه فراخی خانۀ آخر ترا دریافته‌ای</span>

<span class="Revayat">فَقَالَ لَهُ اَلعَلاَءُ یَا أَمِیرَ اَلمُؤمِنِینَ أَشکُو إِلَیکَ أَخِی عَاصِمَ بنَ زِیَادٍ قَالَ وَ مَا لَهُ قَالَ لَبِسَ اَلعَبَاءَةَ وَ تَخَلَّی مِنَ اَلدُّنیَا قَالَ عَلَیَّ بِهِ فَلَمَّا جَاءَ قَالَ</span>

<span class="Translate">پس علاء به آن حضرت عرض کرد: یا امیر المؤمنین از برادرم عاصم ابن زیاد بتو شکایت میکنم. آن بزرگوار فرمود: (2) برای چه‌؟ گفت: <span class="description">(همچون رهبانان)</span> گلیمی پوشیده و از دنیا دوری گزیده. حضرت فرمود: او را نزد من بیاورید، چون آمد فرمود</span>

<span class="Revayat">یَا عُدَیَّ نَفسِهِ لَقَدِ اِستَهَامَ بِکَ اَلخَبِیثُ أَ مَا رَحِمتَ أَهلَکَ وَ وَلَدَکَ أَ تَرَی اَللَّهَ أَحَلَّ لَکَ اَلطَّیِّبَاتِ وَ هُوَ یَکرَهُ أَن تَأخُذَهَا أَنتَ أَهوَنُ عَلَی اَللَّهِ مِن ذَلِکَ قَالَ یَا أَمِیرَ اَلمُؤمِنِینَ هَذَا أَنتَ فِی خُشُونَةِ مَلبَسِکَ وَ جُشُوبَةِ مَأکَلِکَ قَالَ</span>

<span class="Translate">(3) ای دشمنک خود <span class="description">(شیطان)</span> پلید ناپاک خواسته ترا سرگردان کند <span class="description">(که باین راهت وا داشته و آنرا در نظرت آراسته است)</span> آیا بزن و فرزندت رحم نکردی <span class="description">(که تنهائی و درویشی پیشه گرفتی)</span> آیا باورت این است که خداوند برای تو پاکیزه‌ها را حلال کرده و کراهت دارد و نمی‌خواهد که تو از آنها بهره‌مند گردی‌؟ <span class="description">(در صورتیکه در قرآن کریم س 7 ی 32 می‌فرماید: «قُل مَن حَرَّمَ زِینَةَ اَللّٰهِ اَلَّتِی أَخرَجَ لِعِبٰادِهِ وَ اَلطَّیِّبٰاتِ مِنَ اَلرِّزقِ‌» یعنی بگو: کی حرام کرده است آرایش و روزیهای پاکیزه‌ای را که خداوند برای بندگانش مقرّر فرموده)</span> تو پست تری از اینکه خداوند نعمتی را بتو حلال کند و نخواهد که از آن بهره بری! <span class="description">(زیرا این مرتبۀ انبیاء و اوصیاء آنها است)</span> عاصم گفت: یا امیر المؤمنین کار من مانند کار تو است که در لباس زبر و خشن و خوراک سخت و بی‌مزه هستی! حضرت فرمود</span>

<span class="Revayat">وَیحَکَ إِنِّی لَستُ کَأَنتَ إِنَّ اَللَّهَ تَعَالَی فَرَضَ عَلَی أَئِمَّةِ اَلحَقِّ أَن یُقَدِّرُوا أَنفُسَهُم بِضَعَفَةِ اَلنَّاسِ کَیلاَ یَتَبَیَّغَ بِالفَقِیرِ فَقرُهُ</span>

<span class="Translate">(4) وای بر تو، من مانند تو نیستم، زیرا خدای تعالی به پیشوایان حقّ واجب گردانیده که خود را با مردمان تنگدست برابر نهند تا اینکه فقیر و تنگدست را پریشانیش فشار نیاورده نگران نسازد</span>


==خطبه 201- دلیل اختلاف روایات پیامبر (ص)==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام و قد سأله سائل عن أحادیث البدع و عما فی أیدی الناس من اختلاف الخبر فقال علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">201 - از سخنان آن حضرت علیه السلام است هنگامیکه شخصی از احادیث مجعوله و خبرهای گوناگون <span class="description">(معارض یکدیگر)</span> که در دست مردم و میان ایشان منتشر است پرسید ، امام علیه السّلام فرمود</span>

<span class="Revayat">إِنَّ فِی أَیدِی اَلنَّاسِ حَقّاً وَ بَاطِلاً وَ صِدقاً وَ کَذِباً وَ نَاسِخاً وَ مَنسُوخاً وَ عَامّاً وَ خَاصّاً وَ مُحکَماً وَ مُتَشَابِهاً وَ حِفظاً وَ وَهماً</span>

<span class="Translate">(1) همانا احادیث در دسترس مردم حقّ و باطل و راست و دروغ و نسخ کننده و نسخ شده و عامّ <span class="description">(شامل همه)</span> و خاصّ <span class="description">(مخصوص بعضی)</span> و محکم <span class="description">(که معنی آن آشکار)</span> و متشابه <span class="description">(که معنی آن واضح نیست)</span> و محفوظ <span class="description">(از غلط و اشتباه)</span> و موهوم <span class="description">(از روی وهم و گمان)</span> است</span>

<span class="Revayat">وَ لَقَد کُذِبَ عَلَی رَسُولِ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله عَلَی عَهدِهِ حَتَّی قَامَ خَطِیباً فَقَالَ مَن کَذَبَ عَلَیَّ مُتَعَمِّداً فَلیَتَبَوَّأ مَقعَدَهُ مِنَ اَلنَّارِ</span>

<span class="Translate">(2) و بتحقیق در زمان رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله به آن حضرت دروغها بستند تا اینکه بخطبه خواندن ایستاد و فرمود: «هر که از روی عمد و دانسته بمن دروغ بندد باید نشیمن‌گاه خود را در آتش <span class="description">(دوزخ)</span> قرار دهد»</span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّمَا أَتَاکَ بِالحَدِیثِ أَربَعَةُ رِجَالٍ لَیسَ لَهُم خَامِسٌ رَجُلٌ مُنَافِقٌ مُظهِرٌ لِلإِیمَانِ مُتَصَنِّعٌ بِالإِسلاَمِ لاَ یَتَأَثَّمُ وَ لاَ یَتَحَرَّجُ یَکذِبُ عَلَی رَسُولِ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله مُتَعَمِّداً فَلَو عَلِمَ اَلنَّاسُ أَنَّهُ مُنَافِقٌ کَاذِبٌ لَم یَقبَلُوا مِنهُ وَ لَم یُصَدِّقُوا قَولَهُ وَ لَکِنَّهُم قَالُوا صَاحِبُ رَسُولِ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله رَآهُ وَ سَمِعَ مِنهُ وَ لَقِفَ عَنهُ فَیَأخُذُونَ بِقَولِهِ</span>

<span class="Translate">(3) و همانا حدیث را <span class="description">(از پیغمبر اکرم یکی از)</span> چهار مرد برای تو نقل میکند که پنجمی ندارند <span class="description">(اوّل:)</span> مرد دوروئی که اظهار ایمان نموده و خود را بآداب اسلام نمودار می‌سازد <span class="description">(در صورتیکه)</span> از گناه پرهیز نکرده باک ندارد، عمدا و دانسته به رسول خدا - صلّی اللّٰه علیه و آله - دروغ می‌بندد پس اگر مردم او را منافق و دروغگو می‌دانستند حدیثش را قبول نداشته گفتارش را باور نمی‌کردند، و لیکن <span class="description">(چون از باطن او خبر ندارند)</span> می‌گویند: او از اصحاب رسول خدا - صلّی اللّٰه علیه و آله - است که آن حضرت را دیده و حدیث را از او شنیده فرا گرفته است، پس <span class="description">(به این جهت)</span> گفتارش را قبول می‌نمایند</span>

<span class="Revayat">وَ قَد أَخبَرَکَ اَللَّهُ عَنِ اَلمُنَافِقِینَ بِمَا أَخبَرَکَ وَ وَصَفَهُم بِمَا وَصَفَهُم بِهِ لَکَ ثُمَّ بَقُوا بَعدَهُ فَتَقَرَّبُوا إِلَی أَئِمَّةِ اَلضَّلاَلَةِ وَ اَلدُّعَاةِ إِلَی اَلنَّارِ بِالزُّورِ وَ اَلبُهتَانِ فَوَلَّوهُمُ اَلأَعمَالَ وَ جَعَلُوهُم حُکَّاماً عَلَی رِقَابِ اَلنَّاسِ فَأَکَلُوا بِهِمُ اَلدُّنیَا وَ إِنَّمَا اَلنَّاسُ مَعَ اَلمُلُوکِ وَ اَلدُّنیَا إِلاَّ مَن عَصَمَ اَللَّهُ فَهَذَا أَحَدُ اَلأَربَعَةِ</span>

<span class="Translate">(4) و بتحقیق خداوند بتو مردم منافق و دو رو را خبر داده و وصف نموده، و ترا از آن آگاه ساخته است <span class="description">(در قرآن کریم در این باره آیات بسیاری است از جمله در س 9 ی 101 می‌فرماید: «وَ مِمَّن حَولَکُم مِنَ اَلأَعرٰابِ مُنٰافِقُونَ وَ مِن أَهلِ اَلمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی اَلنِّفٰاقِ لاٰ تَعلَمُهُم نَحنُ نَعلَمُهُم سَنُعَذِّبُهُم مَرَّتَینِ ثُمَّ یُرَدُّونَ إِلیٰ عَذٰابٍ عَظِیمٍ‌» یعنی از بادیه نشینانی که گرد شما هستند منافق می‌باشند، و از اهل مدینه گروهی خو گرفته‌اند بنفاق و دو روئی، تو به اسرار آنها دانا نیستی ما از رازشان آگاهیم و بزودی دو نوبت «یکی در دنیا و دیگری در قبر» پس از آن در قیامت بعذاب بزرگ مبتلی میشوند منافقین)</span> که بعد از حضرت رسول باقی ماندند به پیشوایان گمراهی و به آنان که <span class="description">(مردم را)</span> بوسیلۀ دروغ و بهتان بسوی آتش <span class="description">(دوزخ)</span> خواندند <span class="description">(مانند معاویه و دیگران)</span> نزدیک شدند پس <span class="description">(با جعل احادیث)</span> آنها را صاحب اختیار کارها و حاکم بر مال و جان مردم گردانیدند، و بوسیلۀ ایشان دنیا را خوردند <span class="description">(کالای آنرا به ستم بدست آوردند)</span> و مردم همواره با پادشاهان و دنیا همراهند <span class="description">(لذا از هیچ گونه کار خلاف رضای خدا و رسول خودداری نمی‌نمایند)</span> مگر آنان را که خداوند <span class="description">(از شرّ شیطان و نفس امّاره)</span> نگاه دارد، پس این منافق یکی از چهار نفر بود</span>

<span class="Revayat">وَ رَجُلٌ سَمِعَ مِن رَسُولِ اَللَّهِ شَیئاً لَم یَحفَظهُ عَلَی وَجهِهِ فَوَهِمَ فِیهِ وَ لَم یَتَعَمَّد کَذِباً فَهُوَ فِی یَدَیهِ وَ یَروِیهِ وَ یَعمَلُ بِهِ وَ یَقُولُ أَنَا سَمِعتُهُ مِن رَسُولِ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله فَلَو عَلِمَ اَلمُسلِمُونَ أَنَّهُ وَهِمَ فِیهِ لَم یَقبَلُوا مِنهُ وَ لَو عَلِمَ هُوَ أَنَّهُ کَذَلِکَ لَرَفَضَهُ</span>

<span class="Translate">(5) و <span class="description">(دوّم:)</span> مردی است که از رسول خدا چیزی را شنیده و آنرا درست حفظ نکرده و در آن اشتباه و خطاء نموده و دانسته دروغ نگفته است، پس آنچه در تصرّف او است نقل میکند و بآن عمل می‌نماید و می‌گوید: من آنرا از رسول خدا - صلّی اللّٰه علیه و آله - شنیده‌ام پس اگر مسلمانان می‌دانستند که او حدیث را اشتباه فهمیده از او نمی‌پذیرفتند، و اگر او نیز می‌دانست که اشتباه کرده آنرا ترک گفته نقل نمی‌کرد</span>

<span class="Revayat">وَ رَجُلٌ ثَالِثٌ سَمِعَ مِن رَسُولِ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله شَیئاً یَأمُرُ بِهِ ثُمَّ إِنَّهُ نَهَی عَنهُ وَ هُوَ لاَ یَعلَمُ أَو سَمِعَهُ یَنهَی عَن شَیءٍ ثُمَّ أَمَرَ بِهِ وَ هُوَ لاَ یَعلَمُ فَحَفِظَ اَلمَنسُوخَ وَ لَم یَحفَظِ اَلنَّاسِخَ فَلَو عَلِمَ أَنَّهُ مَنسُوخٌ لَرَفَضَهُ وَ لَو عَلِمَ اَلمُسلِمُونَ إِذ سَمِعُوهُ مِنهُ أَنَّهُ مَنسُوخٌ لَرَفَضُوهُ</span>

<span class="Translate">(6) و سوّم: مردی است که از رسول خدا - صلّی اللّٰه علیه و آله - چیزی را شنیده که بآن امر می‌نموده بعد از آن نهی فرموده و او از نهی آن حضرت آگاه نیست یا چیزی شنیده که از آن نهی می‌نموده بعد بآن امر فرموده و او نمی‌داند، پس نسخ شده را نگاه‌داشته نسخ کننده را بدست نیاورده، و اگر می‌دانست که آن حدیث نسخ گردیده نقل نمی‌نمود، و اگر مسلمانان هم موقعی که آنرا از او شنیدند می‌دانستند نسخ شده بآن عمل نمی‌کردند</span>

<span class="Revayat">وَ آخَرُ رَابِعٌ لَم یَکذِب عَلَی اَللَّهِ وَ لاَ عَلَی رَسُولِهِ مُبغِضٌ لِلکَذِبِ خَوفاً مِنَ اَللَّهِ وَ تَعظِیماً لِرَسُولِ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله وَ لَم یَهِم بَل حَفِظَ مَا سَمِعَ عَلَی وَجهِهِ فَجَاءَ بِهِ عَلَی سَمعِهِ لَم یَزِد فِیهِ وَ لَم یَنقُص مِنهُ فَحَفِظَ اَلنَّاسِخَ فَعَمِلَ بِهِ وَ حَفِظَ اَلمَنسُوخَ فَجَنَّبَ عَنهُ وَ عَرَفَ اَلخَاصَّ وَ اَلعَامَّ فَوَضَعَ کُلَّ شَیءٍ مَوضِعَهُ</span>

<span class="Translate">(7) و دیگر چهارمی است که بر خدا و رسول او دروغ نبسته و از ترس خدا و باحترام رسول خدا - صلّی اللّٰه علیه و آله - دروغ را دشمن داشته، و خطاء و اشتباه هم نکرده است، بلکه آنچه شنیده بهمان قسم حفظ نموده و آنرا نقل کرده بآن چیزی نیفزوده و از آن نکاسته، و ناسخ را از بر کرده بآن عمل نموده و منسوخ را در نظر داشته از آن دوری گزیده، و عامّ و خاصّ را شناخته هر یک را در موضع خود قرار داده <span class="description">(عامّ را بجای خاصّ و خاصّ را بجای عامّ استعمال نکرده)</span> و متشابه و محکم آنرا دانسته است <span class="description">(در متشابه تأمّل و احتیاط کرده بمحکم و حدیثی که معنی آن آشکار است عمل می‌نماید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ عَرَفَ اَلمُتَشَابِهَ وَ مُحکَمَهُ وَ قَد کَانَ یَکُونُ مِن رَسُولِ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله اَلکَلاَمُ لَهُ وَجهَانِ فَکَلاَمٌ خَاصٌّ وَ کَلاَمٌ عَامٌّ فَیَسمَعُهُ مَن لاَ یَعرِفُ مَا عَنَی اَللَّهُ سُبحَانَهُ بِهِ وَ لاَ مَا عَنَی رَسُولُ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله فَیَحمِلُهُ اَلسَّامِعُ وَ یُوَجِّهُهُ عَلَی غَیرِ مَعرِفَةٍ بِمَعنَاهُ وَ مَا قُصِدَ بِهِ وَ مَا خَرَجَ مِن أَجلِهِ</span>

<span class="Translate">(8) و از رسول خدا - صلّی اللّٰه علیه و آله - <span class="description">(گاهی به مقتضای وقت و زمان)</span> سخنی صادر می‌شد که دارای دو معنی بود، سخنی که به چیز و وقت معیّنی اختصاص داشته و سخنی که همه چیز و همه وقت را شامل بود <span class="description">(آن هر دو سخن بصورت یکی می‌نمود، ولی از قرینۀ مقام و جهات دیگر مراد ظاهر می‌شد و اشتباه مرتفع می‌گشت)</span> پس کسیکه نمی‌دانست خدا و رسول او - صلّی اللّٰه علیه و آله - از آن سخن چه خواسته‌اند آنرا می‌شنید و از روی نفهمی بر خلاف واقع و بر ضدّ آنچه بآن قصد شده و بغیر آنچه برای آن بیان گشته معنی و توجیه می‌نمود</span>

<span class="Revayat">وَ لَیسَ کُلُّ أَصحَابِ رَسُولِ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله مَن کَانَ یَسأَلُهُ وَ یَستَفهِمُهُ حَتَّی إِن کَانُوا لَیُحِبُّونَ أَن یَجِیءَ اَلأَعرَابِیُّ أَو اَلطَّارِئُ فَیَسأَلُهُ علیه‌السلام حَتَّی یَسمَعُوا</span>

<span class="Translate">(9) و چنین نبود که همۀ اصحاب رسول خدا - صلّی اللّٰه علیه و آله - از آن حضرت <span class="description">(مطلبی را)</span> پرسیده و برای فهم آن کنجکاوی نمایند تا جائیکه <span class="description">(نپرسیدن و کنجکاوی ننمودنشان بحدّی بود که)</span> دوست داشتند بادیه نشینی و غریبی از راه برسد و از آن حضرت، علیه السّلام، بپرسد تا ایشان بشنوند</span>

<span class="Revayat">وَ کَانَ لاَ یَمُرُّ بِی مِن ذَلِکَ شَیءٌ إِلاَّ سَأَلتُهُ عَنهُ وَ حَفِظتُهُ فَهَذِهِ وُجُوهُ مَا عَلَیهِ اَلنَّاسُ فِی اِختِلاَفِهِم وَ عِلَلِهِم فِی رِوَایَاتِهِم</span>

<span class="Translate">(10) ولی در این باب چیزی بر من نگذشت مگر اینکه از آن حضرت پرسیده و آنرا حفظ نمودم، پس این سببها باعث اختلاف مردم و پریشان ماندن آنان در روایاتشان است</span>


==خطبه 202- شگفتی آفرینش پدیده ها==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام وَ کَانَ مِنِ اِقتِدَارِ جَبَرُوتِهِ وَ بَدِیعِ لَطَائِفِ صَنعَتِهِ أَن جَعَلَ مِن مَاءِ اَلبَحرِ اَلزَّاخِرِ اَلمُتَرَاکِمِ اَلمُتَقَاصِفِ یَبَساً جَامِداً</span>

<span class="Translate">202 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در قدرت نمائی و توانائی خداوند سبحان راجع به شگفتی آفرینش آسمانها و زمین و کوهها)</span>: (1) از <span class="description">(آثار)</span> توانائی و سلطنت خداوند متعال و شگفتی آفرینشهای نیکوی او آنست که از آب دریای گود بر هم ریختۀ بسیار موج زننده زمین خشک بی‌حرکت را آفرید</span>

<span class="Revayat">ثُمَّ فَطَرَ مِنهُ أَطبَاقاً فَفَتَقَهَا سَبعَ سَمَاوَاتٍ بَعدَ اِرتِتَاقِهَا فَاستَمسَکَت بِأَمرِهِ وَ قَامَت عَلَی حَدِّهِ</span>

<span class="Translate">(2) پس از <span class="description">(بخار)</span> آن آب طبقات بر روی هم قرار گرفته آسمانها را ایجاد فرمود، و آنها را بعد از با هم بودن از یکدیگر جدا و ممتاز ساخته هفت آسمان گردانید، پس بامر و فرمان پروردگار خود را نگاه‌داشتند و به جائی که بر ایشان تعیین فرموده بود قرار گرفتند <span class="description">(پراکنده نشدند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَرسَی أَرضاً یَحمِلُهَا اَلأَخضَرُ اَلمُثعَنجَرُ وَ اَلقَمقَامُ اَلمُسَخَّرُ قَد ذَلَّ لِأَمرِهِ وَ أَذعَنَ لِهَیبَتِهِ وَ وَقَفَ اَلجَارِی مِنهُ لِخَشیَتِهِ</span>

<span class="Translate">و (3) استوار گردانید زمین را در حالیکه آب کبود بیحد و اندازه و دریای تسخیر شده <span class="description">(به فرمان حقّ تعالی)</span> آنرا بر پشت دارد، و آن دریا در برابر امر و فرمان خدا رام و در مقابل بزرگی او فروتن و از ترس او جریان و روانی او متوقّف است</span>

<span class="Revayat">وَ جَبَلَ جَلاَمِیدَهَا وَ نُشُوزَ مُتُونِهَا وَ أَطوَادِهَا فَأَرسَاهَا فِی مَرَاسِیهَا وَ أَلزَمَهَا قَرَارَتَهَا فَمَضَت رُءُوسُهَا فِی اَلهَوَاءِ وَ رَسَت أُصُولُهَا فِی اَلمَاءِ</span>

<span class="Translate">(4) و تخته سنگهای بزرگ سخت و تپّه‌های بلند و کوههای آنرا آفرید و آنها را در جای خود استوار نموده در قرارگاه‌شان نگاه‌داشت، پس سرهای آنها در هوا بالا رفته و بیخهاشان در آب فرو رفت</span>

<span class="Revayat">فَأَنهَدَ جِبَالَهَا عَن سُهُولِهَا وَ أَسَاخَ قَوَاعِدَهَا فِی مُتُونِ أَقطَارِهَا وَ مَوَاضِعِ أَنصَابِهَا فَأَشهَقَ قِلاَلَهَا وَ أَطَالَ أَنشَازَهَا وَ جَعَلَهَا لِلأَرضِ عِمَاداً وَ أَرَّزَهَا فِیهَا أَوتَاداً فَسَکَنَت عَلَی حَرَکَتِهَا مِن أَن تَمِیدَ بِأَهلِهَا أَو تَسِیخَ بِحَملِهَا أَو تَزُولَ عَن مَوَاضِعِهَا</span>

<span class="Translate">(5) و آن کوهها را از زمینهای هموار و پست بلند گردانید، و بیخهایشان را در زمین اطرافشان و جاهایی که بر قرار هستند فرو برد، پس سرهای آن کوهها را بسیار بلند نمود و بلندی آنها را به اطراف کشاند، و آنها را برای زمین ستون قرار داد، و در آن فرو برد به قسمی که میخهای زمین گردیدند پس زمین متحرّک ساکن شد از اینکه اهل خود را بجنباند، یا با بارش <span class="description">(در آب)</span> فرو رود، یا از جائی بجائی برود</span>

<span class="Revayat">فَسُبحَانَ مَن أَمسَکَهَا بَعدَ مَوَجَانِ مِیَاهِهَا وَ أَجمَدَهَا بَعدَ رُطُوبَةِ أَکنَافِهَا فَجَعَلَهَا لِخَلقِهِ مِهَاداً وَ بَسَطَهَا لَهُم فِرَاشاً فَوقَ بَحرٍ لُجِّیٍّ رَاکِدٍ لاَ یَجرِی وَ قَائِمٍ لاَ یَسرِی</span>

<span class="Translate">(6) پس منزّه است خداوند توانائی که زمین را بعد از موج زدن آبهای آن نگاه‌داشت، و آنرا پس از رطوبت و تری اطرافش خشک گردانید، و برای آفریدگانش جای آرامش قرار داد، و آنرا برای ایشان گسترانید روی دریای ژرف ساکن بی‌جریان، و ایستادۀ بی‌حرکت <span class="description">(همۀ آن یک باره از جای خود حرکت نمی‌کند تا زمین را بر پشت خویش بجنباند)</span></span>

<span class="Revayat">تُکَرکِرُهُ اَلرِّیَاحُ اَلعَوَاصِفُ وَ تَمخُضُهُ اَلغَمَامُ اَلذَّوَارِفُ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَعِبرَةً لِمَن یَخشیٰ</span>

<span class="Translate">(7) بادهای سخت آن دریا را زیر و رو و این سو و آن سو میکند، و ابرهای پر باران <span class="description">(بر اثر باریدن)</span> آنرا به جنبش می‌آورد، و در این آثار عبرت و پند است برای کسیکه از خداوند متعال می‌ترسد <span class="description">(چون کسیکه نمی‌ترسد توجّهی بآنها ندارد )</span></span>


==خطبه 203- بسیج مردم برای جنگ با شامیان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام اَللَّهُمَّ أَیُّمَا عَبدٍ مِن عِبَادِکَ سَمِعَ مَقَالَتَنَا اَلعَادِلَةَ غَیرَ اَلجَائِرَةِ وَ اَلمُصلِحَةَ غَیرَ اَلمُفسِدَةِ فِی اَلدِّینِ وَ اَلدُّنیَا فَأَبَی بَعدَ سَمعِهِ لَهَا إِلاَّ اَلنُّکُوصَ عَن نُصرَتِکَ وَ اَلإِبطَاءَ عَن إِعزَازِ دِینِکَ</span>

<span class="Translate">203 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در شکایت از اصحاب خود هنگامیکه در جنگ با اهل شام سستی نموده و به بهانه از انجام فرمان آن بزرگوار خودداری کردند)</span>: (1) بار خدایا هر یک از بندگان تو که گفتار ما را که بعدل و درستی نه جور و ستم و برای اصلاح دین و دنیا فساد و تباهکاری می‌گوئیم بشنود و بعد از شنیدن آنرا نپذیرد، سببی برای مخالفت او نیست مگر بازگشت از یاری تو، و کاهلی از ارجمند گردانیدن دین تو</span>

<span class="Revayat">فَإِنَّا نَستَشهِدُکَ عَلَیهِ یَا أَکبَرَ اَلشَّاهِدِینَ شَهَادَةً وَ نَستَشهِدُ عَلَیهِ جَمِیعَ مَا أَسکَنتَهُ أَرضَکَ وَ سمَاوَاتِکَ ثُمَّ أَنتَ بَعدَهُ اَلمُغنِی عَن نَصرِهِ وَ اَلآخِذُ لَهُ بِذَنبِهِ</span>

<span class="Translate">(2) پس ای بزرگتر همۀ گواهان تو و جمیع آنرا که در زمین و آسمانهایت سکنی داده‌ای <span class="description">(از جنّ و انس و فرشتگان)</span> بر <span class="description">(مخالفت)</span> او <span class="description">(مرا که بی اعتنائی بدین تو است)</span> گواه می‌گیریم <span class="description">(باینکه در تبلیغ امر تو کوتاهی نکرده‌ام)</span> پس بعد از این گواه گرفتن، تو بی‌نیاز کننده‌ای <span class="description">(ما را)</span> از یاری او، و او را به گناهش <span class="description">(مخالفت با ما)</span> گیرنده‌ای</span>


==خطبه 204- عظمت پروردگار و بعثت پیامبر(ص)==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام اَلحَمدُ لِلَّهِ اَلعَلِیِّ عَن شَبَهِ اَلمَخلُوقِینَ اَلغَالِبِ لِمَقَالِ اَلوَاصِفِینَ اَلظَّاهِرِ بِعَجَائِبِ تَدبِیرِهِ لِلنَّاظِرِینَ وَ اَلبَاطِنِ بِجَلاَلِ عِزَّتِهِ عَن فِکرِ اَلمُتَوَهِّمِینَ</span>

<span class="Translate">204 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در بعضی از صفات حقّ تعالی)</span>: (1) سپاس خداوند را سزا است که از مانند بودن به آفریدگان <span class="description">(در ذات و صفات)</span> برتر، و بر گفتار وصف کنندگان غالب و عاجز کننده است <span class="description">(هیچکس توانائی ندارد حقیقت او را وصف نماید)</span> و به شگفتیهای آفرینش خود برای بینایان آشکار و از اندیشۀ صاحبان وهم و گمان به بزرگی ارجمندیش پنهان است <span class="description">(بهمه چیز)</span></span>

<span class="Revayat">اَلعَالِمِ بِلاَ اِکتِسَابٍ وَ لاَ اِزدِیَادٍ وَ لاَ عِلمٍ مُستَفَادٍ اَلمُقَدِّرِ لِجَمِیعِ اَلأُمُورِ بِلاَ رَوِیَّةٍ وَ لاَ ضَمِیرٍ</span>

<span class="Translate">(2) و دانا است بدون آموختن از دیگری و بدون احتیاج به افزودن و بدون استفاده <span class="description">(زیرا آموختن و افزودن و استفاده بردن مستلزم جهل و نقصان است و آن از عوارض امکان است، نه واجب)</span> بی تأمّل و اندیشه‌ای آفرینندۀ همۀ آفریده‌ها است</span>

<span class="Revayat">اَلَّذِی لاَ تَغشَاهُ اَلظُّلَمُ وَ لاَ یَستَضِیءُ بِالأَنوَارِ وَ لاَ یَرهَقُهُ لَیلٌ وَ لاَ یَجرِی عَلَیهِ نَهَارٌ لَیسَ إِدرَاکُهُ بِالأَبصَارِ وَ لاَ عِلمُهُ بِالإِخبَارِ</span>

<span class="Translate">(3) خداوندی است که تاریکی‌ها او را احاطه نمی‌کند، و از روشنیها روشنی نمی‌طلبد، شب او را در نمی‌یابد، و روز او را فرا نمی‌گیرید <span class="description">(زیرا منزّه از جسمیت و زمان و حرکت است)</span> (4) در یافتن او <span class="description">(اشیاء را)</span> بوسیلۀ دیده‌ها نیست <span class="description">(زیرا ذات او عین دیده و دیدۀ او عین ذات او است)</span> و علم او بسبب آگاه شدن از غیر نمی‌باشد <span class="description">(زیرا از چیزی بی‌خبر نیست تا خبر گیرد، و به علاوه خبر گرفتن مستلزم جهل است که در واجب راه ندارد )</span></span>

<span class="Revayat">منها فی ذکر النبی صلی‌الله‌علیه‌وآله أَرسَلَهُ بِالضِّیَاءِ وَ قَدَّمَهُ فِی الاِصطِفَاءِ فَرَتَقَ بِهِ اَلمَفَاتِقَ وَ سَاوَرَ بِهِ اَلمُغَالِبَ وَ ذَلَّلَ بِهِ اَلصُّعُوبَةَ وَ سَهَّلَ بِهِ اَلحُزُونَةَ حَتَّی سَرَّحَ اَلضَّلاَلَ عَن یَمِینٍ وَ شِمَالٍ</span>

<span class="Translate">قسمتی از این خطبه است در بارۀ پیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله: (5) خداوند حضرت رسول را فرستاد با نور <span class="description">(علم و نبوّت)</span> و او را <span class="description">(بر همۀ خلائق)</span> در برگزیدن <span class="description">(به رسالت)</span> مقدّم داشت، و بوسیلۀ او گشادگیها و پراکندگیها را بهم بست <span class="description">(اختلال نظم عالم و تباهکاریها را اصلاح فرمود)</span> و با <span class="description">(توانائی)</span> او شکست داد آنان را که همیشه غالب بودند <span class="description">(آن حضرت را بر کفّار و مشرکین و منافقین مسلّط فرمود)</span> و بتوسّط او مشکل را آسان و ناهمواری را هموار گردانید تا اینکه گمراهی را از راست و چپ <span class="description">(شرق و غرب)</span> دور ساخت</span>


==خطبه 205- توصیف دانشمندان الهی و سفارش به پرهیزکاری==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام وَ أَشهَدُ أَنَّهُ عَدلٌ عَدَلَ وَ حَکَمٌ فَصَلَ</span>

<span class="Translate">205 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در اشارۀ به بعضی از صفات خداوند سبحان، و مدح پیغمبر اکرم، و وصف نیکان و دوستان حقّ تعالی و پند و اندرز)</span>: (1) و گواهی می‌دهم که خدای تعالی عادل و درستکار است که <span class="description">(در همۀ امور)</span> بعدل <span class="description">(نه بجور و ستم و بر وفق نظام کلیّ و حکمت و مصلحت)</span> رفتار می‌نماید، و حاکم است که <span class="description">(در قرآن کریم حقّ و باطل را از هم)</span> جدا فرموده است</span>

<span class="Revayat">وَ أَشهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ سَیِّدُ عِبَادِهِ کُلَّمَا نَسَخَ اَللَّهُ اَلخَلقَ فِرقَتَینِ جَعَلَهُ فِی خَیرِهِمَا</span>

<span class="Translate">(2) و گواهی می‌دهم که محمّد بنده و فرستاده و سرور بندگان او است، هر زمان که خداوند خلائق را <span class="description">(از اصلاب به ارحام)</span> آورد آنها را دو جرگه <span class="description">(خیر و شرّ)</span> گردانید، پس آن حضرت را در دستۀ خیر و نیکو قرار داد</span>

<span class="Revayat">لَم یُسهِم فِیهِ عَاهِرٌ وَ لاَ ضَرَبَ فِیهِ فَاجِرٌ</span>

<span class="Translate">(3) در نسب آن بزرگوار بهره‌ای برای زناکار نبود، و گناهکار شریک نگردید <span class="description">(پدران و مادران پیغمبر اکرم تا حضرت آدم علیه السّلام همه موحّد و خدا پرست بودند، و شرک و کفر و گناه در آنها راه نداشت، چنانکه امام علیه السّلام به صراحت فرموده است)</span></span>

<span class="Revayat">أَلاَ وَ إِنَّ اَللَّهَ قَد جَعَلَ لِلخَیرِ أَهلاً وَ لِلحَقِّ دَعَائِمَ وَ لِلطَّاعَةِ عِصَماً وَ إِنَّ لَکُم عِندَ کُلِّ طَاعَةٍ عَوناً مِنَ اَللَّهِ یَقُولُ عَلَی اَلأَلسِنَةِ وَ یُثَبِّتُ بِهِ اَلأَفئِدَةَ فِیهِ کِفَاءٌ لِمُکتَفٍ وَ شِفَاءٌ لِمُشتَفٍ</span>

<span class="Translate">(4) آگاه باشید خداوند برای <span class="description">(کار)</span> خیر و نیکو اهلی <span class="description">(مؤمنین و پرهیزکاران)</span> و برای <span class="description">(دین)</span> حقّ ستونهایی <span class="description">(پیغمبران)</span> و برای طاعت و بندگی نگاه‌دارندگانی <span class="description">(أئمّۀ هدی علیهم السّلام)</span> قرار داده است <span class="description">(پس طاعت خدا از روی زمین یک باره بر نیفتد، اگر گروهی رها کنند گروه دیگر آنرا بگیرند، و اگر برخی مخالفت نمایند دیگران از آن حمایت کرده مراعات نمایند)</span> و شما را در هر طاعت <span class="description">(کار نیک)</span> از طرف خدا مددی است <span class="description">(توفیق و لطف خداوند شامل است)</span> که زبانها را گویا و دلها را <span class="description">(بحقّ‌)</span> مطمئنّ می‌سازد <span class="description">(پس اگر لطف خداوند نبود هنگام غلبه و هجوم باطل و ضعف و سستی حقّ مردم از خداپرستی و پیروی انبیاء و اوصیاء دست می‌کشیدند، و دل بآن نمی‌دادند)</span> و در آن مدد بی‌نیازی است برای طالب بی‌نیازی، و بهبودی <span class="description">(از بیماریهای روحیّ‌)</span> است برای خواهان بهبودی <span class="description">(نه کسانیکه به بیماریها تن داده به اندک چیزی دست از اطاعت خدا و رسول کشیده خود را در دنیا و آخرت بدبخت نموده‌اند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَمُوا أَنَّ عِبَادَ اَللَّهِ اَلمُستَحفَظِینَ عِلمَهُ یَصُونُونَ مَصُونَهُ وَ یُفَجِّرُونَ عُیُونَهُ یَتَوَاصَلُونَ بِالوِلاَیَةِ وَ یَتَلاَقَونَ بِالمَحَبَّةِ وَ یَتَسَاقَونَ بِکَأسٍ رَوِیَّةٍ وَ یَصدُرُونَ بِرِیَّةٍ</span>

<span class="Translate">(5) و بدانید، بندگان خدا <span class="description">(أئمّۀ هدی علیهم السّلام و پیشوایان دین)</span> که نگاه‌دارندۀ علم خدا هستند <span class="description">(محافظت علم بایشان سپرده شده است)</span> آنچه را که باید نگاه‌داشته شود حفظ میکنند <span class="description">(از کسیکه استعداد فهم آنرا ندارد، یا آموختن باو مقتضی نیست پنهان می‌دارند تا پیش‌آمدها آنرا ضائع نکرده از بین نبرد)</span> و چشمه‌های آنرا جاری می‌گردانند <span class="description">(بهر کس که استعداد دارد می‌آموزند)</span> برای کمک و یاری با هم آمیزش می‌نمایند، و با دوستی یکدیگر را ملاقات میکنند، و از جام سیراب کننده <span class="description">(علم و حکمت)</span> بهم می‌نوشانند، و باز می‌گردند سیراب شده</span>

<span class="Revayat">لاَ تَشُوبُهُمُ اَلرِّیبَةُ وَ لاَ تُسرِعُ فِیهِمُ اَلغِیبَةُ عَلَی ذَلِکَ عَقَدَ خَلقَهُم وَ أَخلاَقَهُم فَعَلَیهِ یَتَحَابُّونَ وَ بِهِ یَتَوَاصَلُونَ فَکَانُوا کَتَفَاضُلِ اَلبَذرِ یُنتَقَی فَیُؤخَذُ مِنهُ وَ یُلقَی قَد مَیَّزَهُ اَلتَّخلِیصُ وَ هَذَّبَهُ اَلتَّمحِیصُ</span>

<span class="Translate">(6) شکّ و تهمت و بد گمانی بآنان راه نمی‌یابد، و غیبت و بد گوئی نزد ایشان نمی‌شتابد <span class="description">(خلاصه مجالسشان از شکّ و تهمت و بد گمانی و غیبت و بد گوئی آراسته است)</span> بر این اوصاف پسندیده خداوند فطرت و خوهای ایشان را آفریده است <span class="description">(باین صفات طوری تربیت یافته‌اند که گویا فطریّ و جبلیّ ایشان بوده است)</span> و بر این حال با هم دوستی و آمیزش می‌نمایند، پس آنان <span class="description">(در بین مردم)</span> مانند برتری تخم و دانه هستند که پاک میشود <span class="description">(آنچه نیکو است)</span> از آن فرا می‌گیرند، و <span class="description">(آنچه بکار نمی‌آید)</span> دور می‌ریزند، و آن تخم را پاک کردن جلوه داده و آزمایش پاکیزه گردانیده است <span class="description">(خلاصه ایشان مردمانی هستند بر چیده و انتخاب شده)</span></span>

<span class="Revayat">فَلیَقبَلِ اِمرُؤٌ کَرَامَةً بِقَبُولِهَا وَ لیَحذَر قَارِعَةً قَبلَ حُلُولِهَا وَ لیَنظُرِ اِمرُؤٌ فِی قَصِیرِ أَیَّامِهِ وَ قَلِیلِ مُقَامِهِ فِی مَنزِلٍ حَتَّی یَستَبدِلَ بِهِ مَنزِلاً فَلیَصنَع لِمُتَحَوَّلِهِ وَ مَعَارِفِ مُنتَقَلِهِ</span>

<span class="Translate">(7) پس باید مرد شرف و بزرگواری را با پذیرفتن این اوصاف قبول کند، و از سختی قیامت پیش از رسیدن آن بر حذر باشد <span class="description">(کاری نکند که بعذاب گرفتار گردد)</span> و باید مرد در کوتاهی روزها و کمی درنگش در این منزل <span class="description">(دنیا)</span> نظر و اندیشه کند <span class="description">(به خواب غفلت نرود)</span> تا اینکه این منزل را بمنزل دیگر <span class="description">(آخرت)</span> تبدیل کند، و باید برای منزل دیگر و برای آنچه میداند که در آن سرای لازم است عمل نیکو بجا آورد</span>

<span class="Revayat">فَطُوبَی لِذِی قَلبٍ سَلِیمٍ أَطَاعَ مَن یَهدِیهِ وَ تَجَنَّبَ مَن یُردِیهِ وَ أَصَابَ سَبِیلَ اَلسَّلاَمَةِ بِبَصَرِ مَن بَصَّرَهُ وَ طَاعَةِ هَادٍ أَمَرَهُ وَ بَادَرَ اَلهُدَی قَبلَ أَن تُغلَقَ أَبوَابُهُ وَ تُقطَعَ أَسبَابُهُ وَ اِستَفتَحَ اَلتَّوبَةَ وَ أَمَاطَ اَلحَوبَةَ</span>

<span class="Translate">(8) پس خوشا بحال صاحب دل سالم <span class="description">(از صفات رذیله)</span> که پیروی میکند از آنکه او را <span class="description">(براه حقّ‌)</span> راهنما است، و دوری گزیند از آنکه او را به تباهی می‌کشاند، و با بینائی کسیکه او را بینا می‌نماید و پیروی راهنمائی که باو فرمان می‌دهد براه سلامت <span class="description">(از سختی و گرفتاری)</span> رسیده، و براه رستگاری <span class="description">(رهائی از عذاب)</span> شتافته پیش از آنکه درهای آن بسته و وسیله‌های آن از دست برود <span class="description">(بمیرد)</span> و باز شدن باب توبه و بازگشت را درخواست نماید، و <span class="description">(بر اثر توبه)</span> گناه را <span class="description">(از خود)</span> دور گرداند</span>

<span class="Revayat">فَقَد أُقِیمَ عَلَی اَلطَّرِیقِ وَ هُدِیَ نَهجَ اَلسَّبِیلِ</span>

<span class="Translate">(9) بتحقیق بر سر راه ایستانده، و راه روشن نمودار گشته است <span class="description">(راه حقّ بر همه آشکار است مانند آن ماند که بر سر دو راهی کسی ایستاده تا رونده را راهنمائی کند، یا نشانه‌ای بر پا است که راه را می‌نماید، پس هر که راه گم کند عذر و بهانه‌اش پذیرفته نیست )</span></span>


==خطبه 206- ستایش و نیایش با خداوند==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من دعاء کان یدعو به علیه‌السلام کثیرا اَلحَمدُ لِلَّهِ اَلَّذِی لَم یُصبِح بِی مَیِّتاً وَ لاَ سَقِیماً وَ لاَ مَضرُوباً عَلَی عُرُوقِی بِسُوءٍ وَ لاَ مَأخُوذاً بِأَسوَإِ عَمَلِی وَ لاَ مَقطُوعاً دَابِرِی وَ لاَ مُرتَدّاً عَن دِینِی وَ لاَ مُنکِراً لِرَبِّی وَ لاَ مُستَوحِشاً مِن إِیمَانِی وَ لاَ مُلتَبِساً عَقلِی وَ لاَ مُعَذَّباً بِعَذَابِ اَلأُمَمِ مِن قَبلِی</span>

<span class="Translate">206 - از دعاهای آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در سپاسگزاری از نعمتهای خداوند سبحان)</span> که بسیار آنرا می‌خوانده: (1) سپاس خدائی را سزا است که شبم را صبح نموده در حالیکه نمرده‌ام، و نه بیمارم، و نه اندامم بد حال است، و نه گرفتار بدترین کردار خویشم، و نه بی‌فرزند مانده‌ام و نه از دینم برگشته‌ام، و نه منکر پروردگارم، و نه از ایمانم نگرانم، و نه دیوانه‌ام، و نه بعذاب امّتهای پیش از خود گرفتارم</span>

<span class="Revayat">أَصبَحتُ عَبداً مَملُوکاً ظَالِماً لِنَفسِی لَکَ اَلحُجَّةُ عَلَیَّ وَ لاَ حُجَّةَ لِی وَ لاَ أَستَطِیعُ أَن آخُذَ إِلاَّ مَا أَعطَیتَنِی وَ لاَ أَتَّقِیَ إِلاَّ مَا وَقَیتَنِی</span>

<span class="Translate">(2) صبح کرده‌ام در حالی که بنده‌ای هستم بی اختیار و ستمکار بر نفس خویش <span class="description">(از جهت تقصیر در طاعت)</span> خداوندا برای تو است حقّ اعتراض بر من و مرا عذر و بهانه‌ای نیست، و توانائی بدست آوردن سودی ندارم مگر آنچه تو بمن ببخشی، و از بدی نمی‌توانم بپرهیزم مگر آنرا که تو مرا نگاه‌داری</span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَن أَفتَقِرَ فِی غِنَاکَ أَو أَضِلَّ فِی هُدَاکَ أَو أُضَامَ فِی سُلطَانِکَ أَو أُضطَهَدَ وَ اَلأَمرُ لَکَ</span>

<span class="Translate">(3) بار خدایا پناه می‌برم بتو از اینکه در بی نیازیت تهی دست و پریشان بوده یا در هدایت و رستگاریت گمراه باشم یا در سلطنت و توانگریت ستمدیده یا مغلوب و خوار شوم و حال آنکه اختیار بدست تو است <span class="description">(هر چه بخواهی همان میشود)</span></span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ اِجعَل نَفسِی أَوَّلَ کَرِیمَةٍ تَنتَزِعُهَا مِن کَرَائِمِی وَ أَوَّلَ وَدِیعَةٍ تَرتَجِعُهَا مِن وَدَائِعِ نِعَمِکَ عِندِی</span>

<span class="Translate">(4) بار خدایا جان مرا نخستین چیز گرامی قرار ده که از اعضای گرامی من <span class="description">(مانند چشم و گوش و دست و پا و سائر اعضاء)</span> می‌گیری، و اوّلین امانتی که از نعمتهای امانت گذاشته خود نزد من بر می‌گردانی <span class="description">(چون هر یک از اعضاء شخص که پیش از مرگ تباه شود در بلاء و رنج می‌ماند، پس لطف خدا بر بنده آنست که پیش از گرفتن اعضاء جان را بستاند که آدمی نیم مرده و نیم زنده نماند)</span></span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ إِنَّا نَعُوذُ بِکَ أَن نَذهَبَ عَن قَولِکَ أَو نُفتَتَنَ عَن دِینِکَ أَو تَتَابَعَ بِنَا أَهوَاؤُنَا دُونَ اَلهُدَی اَلَّذِی جَاءَ مِن عِندِکَ</span>

<span class="Translate">(5) بار خدایا پناه می‌بریم بتو از اینکه از گفتارت بیرون رویم <span class="description">(به دستورت رفتار ننمائیم)</span> یا از دین تو در فتنه و گمراهی افتیم، یا خواهشهای ما بما دست یابد پیش از هدایت و رستگاری که از جانب تو آمده است</span>


==خطبه 207- روابط متقابل رهبر و مردم==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام خطبها بصفین أَمَّا بَعدُ فَقَد جَعَلَ اَللَّهُ سُبحَانَهُ لِی عَلَیکُم حَقّاً بِوِلاَیَةِ أَمرِکُم وَ لَکُم عَلَیَّ مِنَ اَلحَقِّ مِثلُ اَلَّذِی لِی عَلَیکُم</span>

<span class="Translate">207 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در اندرز به شنوندگان و بیان صلاح دنیا و آخرت ایشان)</span> که در صفّین فرموده: (1) بعد از حمد و ثنای خداوند سبحان و درود بر پیغمبر اکرم، حقّ تعالی با حکومت دادن من بر شما برای من حقی بر شما قرار داده است <span class="description">(اطاعت مرا بر شما واجب گردانیده که بر اثر آن فتنه و فساد روی نداده اختلال و سستی راه نیابد)</span> و همانطور که مرا بر شما حقی است شما را نیز بر من حقی است <span class="description">(واجب است آنچه موجب زیان در دین و دنیا است بشما نموده بعدل و درستکاری رفتار نمایم، و در خطبۀ سی و چهارم باین نکته اشاره شده)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلحَقُّ أَوسَعُ اَلأَشیَاءِ فِی اَلتَّوَاصُفِ وَ أَضیَقُهَا فِی اَلتَّنَاصُفِ لاَ یَجرِی لِأَحَدٍ إِلاَّ جَرَی عَلَیهِ وَ لاَ یَجرِی عَلَیهِ إِلاَّ جَرَی لَهُ</span>

<span class="Translate">(2) و حقّ فراخترین چیزها است هنگام وصف و گفتگوی با یکدیگر، و تنگ‌ترین چیزها است زمان کردار و انصاف دادن با هم <span class="description">(حقّ را موقع گفتار بسیار به زبان می‌آورند، ولی هنگام عمل بکار نمی‌برند، چنانکه بسیاری از مردم در راه جور و ستم سیر کرده آنرا عدل و داد شمرند)</span> کسیرا بر دیگری حقّی نیست مگر اینکه آن دیگری را هم بر او حقی است، و آن دیگری را حقی بر او نیست مگر اینکه او را هم حقی است <span class="description">(هر کس را بدیگری حقّی باشد دیگری را هم بر او حقی است، مثلا حق رعیّت بر والی آنست که در اصلاح کارشان بکوشد و مملکت را منظّم دارد، و حقّ والی بر رعیّت آنست که در حقّ و صلاح فرمان او برند، و حقّ زن بر شوهر آنست که او را نفقه دهد و حقّ شوهر بر زن آنست که او را اطاعت و پیروی نماید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَو کَانَ لِأَحَدٍ أَن یَجرِیَ لَهُ وَ لاَ یَجرِیَ عَلَیهِ لَکَانَ ذَلِکَ خَالِصاً لِلَّهِ سُبحَانَهُ دُونَ خَلقِهِ لِقُدرَتِهِ عَلَی عِبَادِهِ وَ لِعَدلِهِ فِی کُلِّ مَا جَرَت عَلَیهِ صُرُوفُ قَضَائِهِ</span>

<span class="Translate">(3) و اگر کسی را بر دیگری حقّی باشد که دیگری را بر او حقّی نباشد چنین حقّی مختصّ به خداوند سبحان است، و آفریدگانش را <span class="description">(حتّی انبیاء و اولیاء)</span> چنین حقّی نیست، زیرا او قدرت و توانائی دارد <span class="description">(پس اگر او را اطاعت نکنند توانائی مجبور کردن ایشان را به اطاعت دارد، چنانکه در قرآن کریم س 10 ی 99 می‌فرماید: «وَ لَو شٰاءَ رَبُّکَ لَآمَنَ مَن فِی اَلأَرضِ کُلُّهُم جَمِیعاً أَ فَأَنتَ تُکرِهُ اَلنّٰاسَ حَتّٰی یَکُونُوا مُؤمِنِینَ‌» یعنی اگر پروردگار تو بخواهد هر که در زمین است ایمان می‌آورد، آیا تو مردم را به اکراه وادار به ایمان آوردن می‌نمایی یعنی تو توانائی نداری کسیرا به اجبار مؤمن گردانی)</span> و در هر چه قضاء و قدر گوناگون او جاری گردد عادل و دادگر است <span class="description">(پس اگر اعمال بندگان را هم پاداش ندهد عادل است، زیرا بنده که او را در تمام مدّت حیات پرستش می‌نماید حقّ یکی از کوچکترین نعمتهای او را ادا ننموده است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَکِنَّهُ جَعَلَ حَقَّهُ عَلَی اَلعِبَادِ أَن یُطِیعُوهُ وَ جَعَلَ جَزَاءَهُم عَلَیهِ مُضَاعَفَةَ اَلثَّوَابِ تَفَضُّلاً مِنهُ وَ تَوَسُّعاً بِمَا هُوَ مِنَ اَلمَزِیدِ أَهلُهُ</span>

<span class="Translate">(4) و لیکن خداوند سبحان از روی فضل و کرم و چون اهل جود و بخشش بسیار است حقّ خود را بر بندگان این قرار داده که او را اطاعت کنند، و پاداش ایشان را بر خود چند برابر کردن ثواب گردانید <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 4 ی 173 می‌فرماید: «فَأَمَّا اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ فَیُوَفِّیهِم أُجُورَهُم وَ یَزِیدُهُم مِن فَضلِهِ وَ أَمَّا اَلَّذِینَ اِستَنکَفُوا وَ اِستَکبَرُوا فَیُعَذِّبُهُم عَذٰاباً أَلِیماً وَ لاٰ یَجِدُونَ لَهُم مِن دُونِ اَللّٰهِ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً» یعنی آنانکه ایمان آورده کارهای شایسته انجام دادند خدا مزدهای ایشان را تمام دهد و از روی فضل و کرمش بیفزاید، و امّا کسانی را که از ایمان آوردن و عمل صالح دوری گزیده گردنکشی کردند بعذاب دردناک گرفتارشان می‌نماید و برای خود جز خدا دوست و یاری کننده‌ای نیابند )</span></span>

<span class="Revayat">ثُمَّ جَعَلَ سُبحَانَهُ مِن حُقُوقِهِ حُقُوقاً اِفتَرَضَهَا لِبَعضِ اَلنَّاسِ عَلَی بَعضٍ فَجَعَلَهَا تَتَکَافَأُ فِی وُجُوهِهَا وَ یُوجِبُ بَعضُهَا بَعضاً وَ لاَ یُستَوجَبُ بَعضُهَا إِلاَّ بِبَعضٍ</span>

<span class="Translate">(5) پس خداوند سبحان از جملۀ حقوق خود برای بعض مردم بر بعض دیگر حقوقی واجب فرموده، و حقوق را در حالات مختلفه برابر گردانیده، و بعضی آنها را در مقابل بعض دیگر واجب نموده و بعضی از آن حقوق وقوع نمی‌یابد مگر به ازاء بعض دیگر <span class="description">(مثلا زن نسبت به شوهر حقّ نفقه ندارد مگر در برابر اطاعت و پیروی از او، و همچنین سائر حقوق مانند حقّ پدر بر فرزند و مالک بر مملوک و همسایه بر همسایه و خویش بر خویش و بعکس)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَعظَمُ مَا اِفتَرَضَ سُبحَانَهُ مِن تِلکَ اَلحُقُوقِ حَقُّ اَلوَالِی عَلَی اَلرَّعِیَّةِ وَ حَقُّ اَلرَّعِیَّةِ عَلَی اَلوَالِی فَرِیضَةٌ فَرَضَهَا اَللَّهُ سُبحَانَهُ لِکُلٍّ عَلَی کُلٍّ فَجَعَلَهَا نِظَاماً لِأُلفَتِهِم وَ عِزّاً لِدِینِهِم فَلَیسَت تَصلُحُ اَلرَّعِیَّةُ إِلاَّ بِصَلاَحِ اَلوُلاَةِ وَ لاَ تَصلُحُ اَلوُلاَةُ إِلاَّ بِاستِقَامَةِ اَلرَّعِیَّةِ</span>

<span class="Translate">(6) و بزرگترین حقّها که خداوند سبحان واجب گردانیده حقّ والی است بر رعیّت و حقّ‌ رعیّت است بر والی <span class="description">(زیرا فساد و تباهکاری در آن عمومیّت داشته و در سائر حقوق جزئی است)</span> و این حکم را خداوند سبحان برای هر یک از والی و رعیّت بر دیگری واجب فرموده است، و آنرا سبب نظم و آرامش برای دوستداری ایشان یکدیگر را و ارجمندی برای دینشان قرار داده پس حال رعیّت نیکو نمی‌شود مگر به خوش رفتاری حکمفرمایان، و حال حکمفرمایان نیکو نمی‌گردد مگر به ایستادگی رعیّت در انجام دستور ایشان</span>

<span class="Revayat">فَإِذَا أَدَّت اَلرَّعِیَّةُ إِلَی اَلوَالِی حَقَّهُ وَ أَدَّی اَلوَالِی إِلَیهَا حَقَّهَا عَزَّ اَلحَقُّ بَینَهُم وَ قَامَت مَنَاهِجُ اَلدِّینِ وَ اِعتَدَلَت مَعَالِمُ اَلعَدلِ وَ جَرَت عَلَی أَذلاَلِهَا اَلسُّنَنُ فَصَلَحَ بِذَلِکَ اَلزَّمَانُ وَ طُمِعَ فِی بَقَاءِ اَلدَّولَةِ وَ یَئِسَت مَطَامِعُ اَلأَعدَاءِ</span>

<span class="Translate">(7) پس هر گاه رعیّت حقّ والی و والی حقّ رعیّت را اداء نمود حقّ در بین ایشان ارجمند و قواعد دینشان برقرار و نشانه‌های عدل و درستکاری بر پا و سنّتها <span class="description">(احکام پیغمبر اکرم)</span> در مواضع خود جاری گردد، و بر اثر آن روزگار اصلاح میشود، و به پایندگی دولت و سلطنت امید می‌رود، و طمعهای دشمنان از بین می‌رود <span class="description">(اجانب را بر ایشان تسلّطی نخواهد بود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِذَا غَلَبَتِ اَلرَّعِیَّةُ وَالِیَهَا أَو أَجحَفَ اَلوَالِی بِرَعِیَّتِهِ اِختَلَفَت هُنَالِکَ اَلکَلِمَةُ وَ ظَهَرَت مَعَالِمُ اَلجَورِ وَ کَثُرَ اَلإِدغَالُ فِی اَلدِّینِ وَ تُرِکَت مَحَاجُّ اَلسُّنَنِ فَعُمِلَ بِالهَوَی وَ عُطِّلَتِ اَلأَحکَامُ وَ کَثُرَت عِلَلُ اَلنُّفُوسِ فَلاَ یُستَوحَشُ لِعَظِیمِ حَقٍّ عُطِّلَ وَ لاَ لِعَظِیمِ بَاطِلٍ فُعِلَ فَهُنَالِکَ تَذِلُّ اَلأَبرَارُ وَ تَعِزُّ اَلأَشرَارُ وَ تَعظُمُ تَبِعَاتُ اَللَّهِ عِندَ اَلعِبَادِ</span>

<span class="Translate">(8) و اگر رعیّت بر والی غلبه یابد <span class="description">(اوامر و نواهی او را بکار نبندد)</span> یا والی بر رعیّت تعدّی و ستم کند آنگاه اختلاف کلمه رخ دهد <span class="description">(سخن یک جور نگویند و با هم یک دل نباشند)</span> و نشانه‌های ستم آشکار و تباهکاریها در دین بسیار و عمل به سنّتها رها شود، پس به خواهش نفس عمل گشته احکام شرعیّه اجراء نشود، و دردهای اشخاص <span class="description">(دزدی و خونریزی و نا امنی و گرانی و گرفتاری)</span> بسیار گردد و برای اداء نشدن حقّ بزرگ و اجرای باطل و نادرست کسی اندوهگین و نگران نشود، پس آن زمان نیکوکاران خوار و بد کاران ارجمند شوند، و وا خواهیهای خدا نزد بندگان <span class="description">(بسبب گناهان بیشمار)</span> بسیار شود</span>

<span class="Revayat">فَعَلَیکُم بِالتَّنَاصُحِ فِی ذَلِکَ وَ حُسنِ اَلتَّعَاوُنِ عَلَیهِ فَلَیسَ أَحَدٌ وَ إِنِ اِشتَدَّ عَلَی رِضَا اَللَّهِ حِرصُهُ وَ طَالَ فِی اَلعَمَلِ اِجتِهَادُهُ بِبَالِغٍ حَقِیقَةَ مَا اَللَّهُ أَهلُهُ مِنَ اَلطَّاعَةِ لَهُ وَ لَکِن مِن وَاجِبِ حُقُوقِ اَللَّهِ عَلَی اَلعِبَادِ اَلنَّصِیحَةُ بِمَبلَغِ جُهدِهِم وَ اَلتَّعَاوُنُ عَلَی إِقَامَةِ اَلحَقِّ بَینَهُم</span>

<span class="Translate">(9) پس در ادای آن حقّ‌ بر شما باد اندرز دادن و کمک بیکدیگر که <span class="description">(بر اثر سعادت و نیکبختی دنیا و آخرت را بدست آورید، زیرا)</span> کسی به حقیقت طاعت و فرمانبری شایستۀ خدا نمی‌رسد اگر چه برای بدست آوردن رضاء و خوشنودی او حریص بوده کوشش بسیار در عمل و بندگی داشته باشد <span class="description">(پس نباید شخص گمان کند در اندرز دادن بدیگری و یاری نمودن حقّ آنچه شایستۀ خدا است بجا آورده)</span> ولی از جمله حقوق واجبۀ خدا بر بندگان اندرز دادن و کمک و یاری بیکدیگر است برای اجرای حقّ بین خودشان بقدر کوشش و توانائی</span>

<span class="Revayat">وَ لَیسَ اِمرُؤٌ وَ إِن عَظُمَت فِی اَلحَقِّ مَنزِلَتُهُ وَ تَقَدَّمَت فِی اَلدِّینِ فَضِیلَتُهُ بِفَوقِ أَن یُعَانَ عَلَی مَا حَمَّلَهُ اَللَّهُ مِن حَقِّهِ وَ لاَ اِمرُؤٌ وَ إِن صَغَّرَتهُ اَلنُّفُوسُ وَ اِقتَحَمَتهُ اَلعُیُونُ بِدُونِ أَن یُعِینَ عَلَی ذَلِکَ أَو یُعَانَ عَلَیهِ فَأَجَابَهُ علیه‌السلام رَجُلٌ مِن أَصحَابِهِ بِکَلاَمٍ طَوِیلٍ یُکثِرُ فِیهِ اَلثَّنَاءَ عَلَیهِ وَ یَذکُرُ سَمعَهُ وَ طَاعَتَهُ لَهُ</span>

<span class="Translate">(10) و نیست مردی بی‌نیاز از کمک شدن بآنچه خداوند از حقّ خود کمک باو را واجب گردانیده هر چند مقام و مرتبۀ او بزرگ بوده و در دین برتری داشته باشد <span class="description">(بنا بر این کسی نیست که در راه حقّ و آنچه بر او واجب است بیاری دیگری نیازمند نباشد)</span> و نیست مردی که باید دیگری را برای ادای حقّ یاری کند یا او را یاری نمایند هر چند مردم او را خرد شمرده در دیده کوچک آید <span class="description">(پس گمان نرود که برای ادای حقّ از مردم بی‌قدر نباید کمک خواست یا ایشان را نباید کمک نمود، زیرا رونق ملک و ملّت بکمک خرد و بزرگ و توانا و ناتوان است )</span> پس <span class="description">(در آن هنگام)</span> مردی از اصحاب آن حضرت علیه السّلام با سخن درازی آن بزرگوار را پاسخ داد بسیار او را ستایش نموده، و پیروی از آنچه شنیده بود به آن حضرت اظهار میکرد</span>

<span class="Revayat">فَقَالَ علیه‌السلام إِنَّ مِن حَقِّ مَن عَظُمَ جَلاَلُ اَللَّهِ فِی نَفسِهِ وَ جَلَّ مَوضِعُهُ مِن قَلبِهِ أَن یَصغُرَ عِندَهُ لِعِظَمِ ذَلِکَ کُلُّ مَا سِوَاهُ وَ إِنَّ أَحَقَّ مَن کَانَ کَذَلِکَ لَمَن عَظُمَت نِعمَةُ اَللَّهِ عَلَیهِ وَ لَطُفَ إِحسَانُهُ إِلَیهِ فَإِنَّهُ لَم تَعظُم نِعمَةُ اَللَّهِ عَلَی أَحَدٍ إِلاَّ اِزدَادَ حَقُّ اَللَّهِ عَلَیهِ عِظَماً</span>

<span class="Translate">پس امام علیه السّلام فرمود: (11) کسی را که جلالت خدا در نزد او با اهمیّت و مرتبه‌اش در دل او بلند است سزاوار است که برای بزرگواری و بلند مرتبه بودن خدا هر چه غیر از خدا است نزد او کوچک باشد و سزاوارتر کس که چنین باشد <span class="description">(در برابر بزرگی خدا بزرگی نبیند)</span> کسی است که نعمت خدا در بارۀ او بسیار و احسانش باو نیکو است، زیرا نعمت خدا بکسی بسیار داده نشده مگر اینکه بزرگی حقّ خدا بر او زیاد شده است</span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّ مِن أَسخَفِ حَالاَتِ اَلوُلاَةِ عِندَ صَالِحِ اَلنَّاسِ أَن یَظُنَّ بِهِم حُبُّ اَلفَخرِ وَ یُوضَعَ أَمرُهُم عَلَی اَلکِبرِ وَ قَد کَرِهتُ أَن یَکُونَ جَالَ فِی ظَنِّکُم أَنِّی أُحِبُّ اَلإِطرَاءَ وَ اِستِمَاعَ اَلثَّنَاءِ وَ لَستُ بِحَمدِ اَللَّهِ کَذَلِکَ وَ لَو کُنتُ أُحِبُّ أَن یُقَالَ ذَلِکَ لَتَرَکتُهُ اِنحِطَاطاً لِلَّهِ سُبحَانَهُ عَن تَنَاوُلِ مَا هُوَ أَحَقُّ بِهِ مِنَ اَلعَظَمَةِ وَ اَلکِبرِیَاءِ</span>

<span class="Translate">(12) و از پست‌ترین حالات حکمفرمایان نزد مردم نیکوکار آنست که گمان دوستداری فخر و خودستایی بآنها برده شود، و کردارشان حمل بکبر و خودخواهی گردد و من کراهت دارم از اینکه به گمان شما راه یابد که ستودن و شنیدن ستایش را <span class="description">(از شما)</span> دوست دارم، و سپاس خدا را که چنین نیستم، و اگر هم دوست داشتم که در باره من مدح و ثناء گفته شود این میل را از جهت فروتنی برای خداوند سبحان که او بشمول عظمت و بزرگواری سزاوارتر است رها کرده از خود دور می‌نمودم</span>

<span class="Revayat">وَ رُبَّمَا اِستَحلَی اَلنَّاسُ اَلثَّنَاءَ بَعدَ اَلبَلاَءِ فَلاَ تُثنُوا عَلَیَّ بِجَمِیلِ ثَنَاءٍ لِإِخرَاجِی نَفسِی إِلَی اَللَّهِ وَ إِلَیکُم مِنَ اَلبَقِیَّةِ فِی حُقُوقٍ لَم أَفرُغ مِن أَدَائِهَا وَ فَرَائِضَ لاَ بُدَّ مِن إِمضَائِهَا</span>

<span class="Translate">(13) و بسا که مردم مدح و ستایش را بعد از کوشش در کاری شیرین می‌دانند <span class="description">(زیرا فطری و جبلّی است شخصی که کار بزرگی انجام داد یا خدا او را موفّق ساخت ستودن و آفرین آنرا دوست دارد)</span> پس مرا برای اطاعت کردنم از خدا و خوش رفتاریم با شما بستودن نیکو ستایش نکنید از حقوقی که باقی مانده و از ادای آنها فارغ نگشته‌ام و واجباتی که ناچار به اجرای آنها هستم</span>

<span class="Revayat">فَلاَ تُکَلِّمُونِی بِمَا تُکَلَّمُ بِهِ اَلجَبَابِرَةُ وَ لاَ تَتَحَفَّظُوا مِنِّی بِمَا یُتَحَفَّظُ بِهِ عِندَ أَهلِ اَلبَادِرَةِ وَ لاَ تُخَالِطُونِی بِالمُصَانَعَةِ وَ لاَ تَظُنُّوا بِی اِستِثقَالاً فِی حَقٍّ قِیلَ لِی وَ لاَ اِلتِمَاسَ إِعظَامٍ لِنَفسِی فَإِنَّهُ مَنِ اِستَثقَلَ اَلحَقَّ أَن یُقَالَ لَهُ أَوِ اَلعَدلَ أَن یُعرَضَ عَلَیهِ کَانَ اَلعَمَلُ بِهِمَا أَثقَلَ عَلَیهِ</span>

<span class="Translate">(14) و با من سخنانی که با گردنکشان <span class="description">(برای خوش آمد آنها)</span> گفته میشود نگویید، و آنچه را از مردم خشمگین <span class="description">(بر اثر خشم آنها)</span> خودداری کرده پنهان می‌نمایند از من پنهان ننمائید، و بمداراة و چاپلوسی و رشوه دادن <span class="description">(به زبان)</span> با من آمیزش نکنید و در بارۀ من گمان مبرید که اگر حقّی گفته شود دشوار آید، و نه گمان در خواست بزرگ نمودن خود را <span class="description">(نمی‌خواهم با من مانند گردنکشان که سخن حقّ بایشان نمی‌گویند رفتار نمائید)</span> زیرا کسی که سخن حقّ را که باو گفته شود یاد دادگری و درستی را که باو پیشنهاد گردد دشوار شمرد عمل بحقّ و عدل بر او دشوارتر است</span>

<span class="Revayat">فَلاَ تَکُفُّوا عَن مَقَالَةٍ بِحَقٍّ أَو مَشوَرَةٍ بِعَدلٍ فَإِنِّی لَستُ فِی نَفسِی بِفَوقِ أَن أُخطِئَ وَ لاَ آمَنُ ذَلِکَ مِن فِعلِی إِلاَّ أَن یَکفِیَ اَللَّهُ مِن نَفسِی مَا هُوَ أَملَکُ بِهِ مِنِّی</span>

<span class="Translate">(15) پس از حق گویی یا مشورت بعدل خودداری ننمائید <span class="description">(با من بی پروا حقّ را گفته آنچه را درست و بعد می‌دانید بیان کنید)</span> زیرا من برتر نیستم از اینکه خطاء کنم و از آن در کار خویش ایمن نمی‌باشم مگر آنکه خدا از نفس من کفایت کند آنرا که او بآن از من مالکتر و تواناتر است <span class="description">(مقصود امام علیه السّلام که در اینجا برای خود خطاء را ممکن دانست در صورتیکه امام معصوم و منزّه از خطاء است، اقرار باین است که عصمت آن حضرت از جملۀ نعمتهای خداوند متعال است)</span></span>

<span class="Revayat">فَإِنَّمَا أَنَا وَ أَنتُم عَبِیدٌ مَملُوکُونَ لِرَبٍّ لاَ رَبَّ غَیرُهُ یَملِکُ مِنَّا مَا لاَ نَملِکُ مِن أَنفُسِنَا وَ أَخرَجَنَا مِمَّا کُنَّا فِیهِ إِلَی مَا صَلَحنَا عَلَیهِ فَأَبدَلَنَا بَعدَ اَلضَّلاَلَةِ بِالهُدَی وَ أَعطَانَا اَلبَصِیرَةَ بَعدَ اَلعَمَی</span>

<span class="Translate"><span class="description">(لذا می‌فرماید:)</span> (16) و جز این نیست که من و شما بنده و مملوکیم در اختیار پروردگاری که جزا و پرورش دهنده‌ای نیست، مالک و صاحب اختیار است از ما آنچه را که خودمان در آن اختیاری نداریم <span class="description">(پس بزرگواری زیبندۀ او است و وظیفۀ جزا و بندگی و فروتنی است)</span> و ما را از جهل و نادانی که در آن بودیم بیرون آورده بعلم و معرفتی که مصلحتمان بود سوق داده، و گمراهی ما را به هدایت و راه یافتن تبدیل نمود، و بینایی بعد از کوری بما بخشید <span class="description">(بعد از نادان بودن در امر دین و دنیا و آخرت خداوند با بعثت حضرت رسول صلی اللّٰه علیه و آله ما را بهمه چیز آشنا فرمود)</span></span>


==خطبه 208- گلایه از قریش==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام اَللَّهُمَّ إِنِّی أَستَعدِیکَ عَلَی قُرَیشٍ وَ مَن أَعَانَهُم فَإِنَّهُم قَد قَطَعُوا رَحِمِی وَ أَکفَئُوا إِنَائِی وَ أَجمَعُوا عَلَی مُنَازَعَتِی حَقّاً کُنتُ أَولَی بِهِ مِن غَیرِی</span>

<span class="Translate">208 - از سخنان آن حضرت علیه السلام است <span class="description">(در شکایت از قریش و آنها که حقّ آن بزرگوار را غصب کردند که از راه مناجات با خدا عرض میکند)</span>: (1) بار خدایا من بر <span class="description">(انتقام از)</span> قریش و کسانیکه آنان را یاری کردند از تو کمک می‌طلبم، زیرا آنها خویشی و اتّصال مرا <span class="description">(با حضرت رسول)</span> قطع کردند <span class="description">(و خلافتی را که برای من تعیین فرموده بود غصب نمودند)</span> و ظرف <span class="description">(مقام و منزلت و آبروی حرمت)</span> مرا ریختند، و برای زد و خورد با من برای حقّی که از دیگری بآن سزاوارتر بودم گرد آمدند</span>

<span class="Revayat">وَ قَالُوا أَلاَ إِنَّ فِی اَلحَقِّ أَن تَأخُذَهُ وَ فِی اَلحَقِّ أَن تُمنَعَهُ فَاصبِر مَغمُوماً أَو مُت مُتَأَسِّفاً</span>

<span class="Translate">(2) و گفتند: آگاه باش که حقّ آنست که آنرا بگیری، و حقّ آنست که آنرا از تو باز گیرند <span class="description">(حقّ را گرفتن و از دست دادن تو یکسان است، پس اگر والی گردی ولایتت حقّ است، و اگر غیر تو هم والی گردد او نیز حقّ است)</span> پس با غصّه و رنج شکیبائی کن یا با تأسّف و اندوه بمیر <span class="description">(در صورتیکه از غصب خلافت راضی نباشی چاره‌ای نداری مگر شکیبا بودن یا مردن)</span></span>

<span class="Revayat">فَنَظَرتُ فَإِذَا لَیسَ لِی رَافِدٌ وَ لاَ ذَابٌّ وَ لاَ مُسَاعِدٌ إِلاَّ أَهلَ بَیتِی</span>

<span class="Translate">(3) پس در آن هنگام دیدم مرا یار و دفاع کننده و یاوری نیست مگر اهل بیتم</span>

<span class="Revayat">فَضَنَنتُ بِهِم عَنِ اَلمَنِیَّةِ فَأَغضَیتُ عَلَی اَلقَذَی وَ جَرِعتُ رِیقِی عَلَی اَلشَّجَی وَ صَبَرتُ مِن کَظمِ اَلغَیظِ عَلَی أَمَرَّ مِنَ اَلعَلقَمِ وَ آلَمَ لِلقَلبِ مِن حَزِّ اَلشِّفَارِ و قد مضی هذا الکلام فی أثناء خطبة متقدمة إلا أنی کررته هاهنا لاختلاف الروایتین و منه فی ذکر السائرین إلی البصرة لحربه علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">(4) که دریغ داشتم از اینکه مرگ ایشان را دریابد <span class="description">(بزد و خورد راضی نشدم که اهل بیتم تباه نشوند)</span> پس چشم خاشاک رفته را بر هم نهادم و با استخوان در گلو آب دهن فرو بردم، و برای فرو نشاندن خشم صبر کردم بچیزی که از حنظل <span class="description">(گیاهی است بسیار تلخ)</span> تلخ‌تر و برای دل از کاردهای بزرگ دردناکتر بود <span class="description">(سیّد رضیّ فرماید:)</span> این سخن <span class="description">(و قسمتی که در زیر در بارۀ اصحاب جمل ذکر میشود)</span> در بین خطبه‌ای که پیشتر بیان شد <span class="description">(خطبۀ صد و هفتاد و یکم)</span> گذشت، ولی من برای اختلافی که در دو روایت بود دوباره آنرا اینجا آوردم و قسمتی از این سخنان است در بارۀ آنانکه بقصد جنگیدن با آن حضرت علیه السّلام ببصره رفتند</span>

<span class="Revayat">فَقَدِمُوا عَلَی عُمَّالِی وَ خُزَّانِ بَیتِ مَالِ اَلمُسلِمِینَ اَلَّذِی فِی یَدَیَّ وَ عَلَی أَهلِ مِصرٍ کُلُّهُم فِی طَاعَتِی وَ عَلَی بَیعَتِی</span>

<span class="Translate">(5) <span class="description">(طلحه و زبیر و پیروانشان)</span> بر حکمفرمانان از طرف من <span class="description">(عثمان ابن حنیف و دیگران)</span> و بر خزانه داران بیت المال مسلمانها که در اختیار من بود و بر مردم شهری <span class="description">(بصره)</span> که همه پیرو و بر بیعت من بودند وارد گشتند</span>

<span class="Revayat">فَشَتَّتُوا کَلِمَتَهُم وَ أَفسَدُوا عَلَیَّ جَمَاعَتَهُم وَ وَثَبُوا عَلَی شِیعَتِی فَقَتَلُوا طَاِئفَةً منهُم غَدراً وَ طَاِئفَةٌ عَضُّوا عَلَی أَسیَافِهِم فَضَارَبُوا بِهَا حَتَّی لَقُوا اَللَّهَ صَادِقِینَ</span>

<span class="Translate">(6) و اختلاف بین ایشان انداخته جمعیّت و اتفاقشان را بر من پراکندند <span class="description">(پس از ورود اصحاب جمل ببصره جمعی از اهل آن دیار نقض بیعت آن حضرت نمودند)</span> و بر شیعه و پیروانم هجوم کرده گروهی از آنها <span class="description">(مستحفظین بیت المال)</span> را به حیله و نادرستی بقتل رسانیدند، و جمعی از آنان برای شمشیر زدنشان فشار دندان داده <span class="description">(با مخالفین جنگیده)</span> با آن شمشیرها زد و خورد کردند تا براستی <span class="description">(با ایمان و اعتقاد پاک)</span> خدا را ملاقات نمودند <span class="description">(کشته شدند )</span></span>


==خطبه 209- تأسّف بر کشتگان نبرد جمل==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام لما مر بطلحة و عبد الرحمن بن عتاب بن أسید و هما قتیلان یوم الجمل</span>

<span class="Translate">209 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است در جنگ جمل آنگاه که از سر کشتۀ طلحه و زبیر عبد الرّحمن ابن عتّاب ابن اسید گذشت</span>

<span class="Revayat">لَقَد أَصبَحَ أَبُو مُحَمَّدٍ بِهَذَا اَلمَکَانِ غَرِیباً أَمَا وَ اَللَّهِ لَقَد کُنتُ أَکرَهُ أَن تَکُونَ قُرَیشٌ قَتلَی تَحتَ بُطُونِ اَلکَوَاکِبِ أَدرَکتُ وِترِی مِن بَنِی عَبدِ مَنَافٍ وَ أَفلَتَنِی أَعیَانُ بَنِی جُمَحَ</span>

<span class="Translate">(1) هر آینه ابو محمّد <span class="description">(کنیه طلحه است)</span> در اینجا دور از دیار غریب افتاده است، آگاه باشید بخدا سوگند من کراهت داشتم که از طایفۀ قریش در زیر ستارگان کشته افتاده باشند، خونخواهی از فرزندان عبد مناف <span class="description">(طلحه و زبیر که از طرف ما در بعبد مناف منتهی میشوند یا غیر ایشان بنا بر اختلاف شرّاح)</span> را دریافتم، و بزرگان قبیلۀ جمح <span class="description">(که در جنگ جمل همراه عائشه بودند جز دو نفر «عبد الرّحمن ابن عتّاب و عبد اللّٰه ابن ربیعه» که از ایشان کشته شد)</span> از چنگ من گریختند</span>

<span class="Revayat">لَقَد أَتلَعُوا أَعنَاقَهُم إِلَی أَمرٍ لَم یَکُونُوا أَهلَهُ فَوُقِصُوا دُونَهُ</span>

<span class="Translate">(2) بتحقیق برای امری که لیاقت نداشتند گردن کشیدند، و بآن نرسیده گردنهاشان شکسته گردید <span class="description">(خواستند برای دنیا پرستی خلافت و امارت بدست آورند به آرزوشان نرسیدند)</span></span>


==خطبه 210- توصیف پوینده راه خدا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام قَد أَحیَا عَقلَهُ وَ أَمَاتَ نَفسَهُ حَتَّی دَقَّ جَلِیلُهُ وَ لَطُفَ غَلِیظُهُ وَ بَرَقَ لَهُ لاَمِعٌ کَثِیرُ اَلبَرقِ</span>

<span class="Translate">210 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در بارۀ عارف بحقّ و مؤمن حقیقی)</span>: 1 بتحقیق <span class="description">(مؤمن)</span> عقل خویش را <span class="description">(با پرهیزکاری و پیروی خدا و رسول)</span> زنده کرده، و نفس خود را <span class="description">(با ریاضت و بندگی و پیروی نکردن از خواهشهای آن)</span> میرانده بطوریکه پهنای او <span class="description">(بدنش)</span> باریک شده، و سختش <span class="description">(دلش)</span> نرم گشته، و برای او درخشندۀ پر نور درخشید <span class="description">(درجۀ بلند توحید و خداشناسی را دریافت)</span></span>

<span class="Revayat">فَأَبَانَ لَهُ اَلطَّرِیقَ وَ سَلَکَ بِهِ اَلسَّبِیلَ وَ تَدَافَعَتهُ اَلأَبوَابُ إِلَی بَابِ اَلسَّلاَمَةِ وَ دَارِ اَلإِقَامَةِ وَ ثَبَتَت رِجلاَهُ بِطُمَأنِینَةِ بَدَنِهِ فِی قَرَارِ اَلأَمنِ وَ اَلرَّاحَةِ بِمَا اِستَعمَلَ قَلبَهُ وَ أَرضَی رَبَّهُ</span>

<span class="Translate">(3) پس درخشندگی آن برای او راه <span class="description">(هدایت و رستگاری)</span> را نمودار کرد، و بهمان روشنائی در راه <span class="description">(حقّ‌)</span> راه پیمود، و بابها <span class="description">(ی پارسائی و پرهیزکاری و عبادت)</span> او را <span class="description">(ترقّی داده تا اینکه)</span> بدر سلامت و سرای اقامت راندند <span class="description">(هر مرتبه‌ای از مراتب ریاضت و عبادت او را به مرتبۀ دیگر رساند تا بهشت جاوید را دریافت)</span> و پاهایش با آرامش بدن در جای امن و آسوده استوار شد بسبب چیزی <span class="description">(فکر و اندیشه در آثار حقّ‌)</span> که دل خود را بکار وا داشت، و بر اثر آنچه <span class="description">(اطاعت و پیروی)</span> که پروردگارش را راضی و خوشنود گردانید</span>


==خطبه 211- تشویق مردم به جهاد==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام یحث فیه أصحابه علی الجهاد وَ اَللَّهُ مُستَأدِیکُم شُکرَهُ وَ مُوَرِّثُکُم أَمرَهُ وَ مُمهِلُکُم فِی مِضمَارٍ مَمدُودٍ لِتَتَنَازَعُوا سَبَقَهُ فَشُدُّوا عُقَدَ اَلمَآزِرِ وَ اِطوُوا فُضُولَ اَلخَوَاصِرِ</span>

<span class="Translate">211 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است که در آن اصحاب خود را بجهاد و <span class="description">(جنگ در راه خدا)</span> ترغیب می‌فرمود: (1) خداوند ادای سپاس <span class="description">(از نعمتهای)</span> خود را از شما می‌خواهد، و امر و سلطنت خویش را برای شما باقی گذارده است <span class="description">(برای ریاست روی زمین دوستان او شایستگی دارند)</span> و بشما در میدان وسیع مسابقۀ <span class="description">(دنیا)</span> مهلت داده تا برای بدست آوردن چوگان <span class="description">(ریاست و سیادت)</span> از یکدیگر سبقت و پیشی گیرند، پس بندهای جامه‌ها را محکم بندید <span class="description">(در میدان جنگ چیست و چالاک باشید، یا آنکه از گناه دوری کنید)</span> و زیادی زیر پهلوها را تا گرده درهم پیچید <span class="description">(دامن جامه‌ها که روی پاها می‌کشد جمع کنید، یا از خوردن و آشامیدن بسیار خودداری نمائید)</span></span>

<span class="Revayat">لاَ تَجتَمِعُ عَزِیمَةٌ وَ وَلِیمَةٌ مَا أَنقَضَ اَلنَّومَ لِعَزَائِمِ اَلیَومِ وَ أَمحَی اَلظُّلَمَ لِتَذَاکِیرِ اَلهِمَمِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(چنانکه می‌فرماید:)</span> (2) اندیشۀ کار با میهمانی جمع نمی‌شود <span class="description">(پس اگر اندیشۀ کارداری تن پرستی را رها کن)</span> (3) چه بسیار می‌شکند و تباه می‌سازد خواب تصمیمهای روز را <span class="description">(شخص مسافر با رفیقان تصمیم می‌گیرد که شب زود راه افتاده فردا پیش از فشار گرما بمنزل رسند، و لیکن چون شب آید خواب شیرین غلبه کرده آن تصمیم را از بین ببرد)</span> (4) و چه بسیار تاریکی‌ها یاد تصمیمها را از خاطر بزداید <span class="description">(مردم سست رگ در روز همّت گمارند که کاری را در شب انجام دهند، ولی شب که تاریکی جهان را فرو گرفت از اندیشۀ خود چشم پوشیده به خواب غفلت روند، و مردان با همّت دامن سعی و کوشش به کمر زده خواب و آسایش بر خود حرام نمایند تا بمقصود دست یابند )</span></span>


==خطبه 212- در تفسیر آیه «أَلهاکم التکاثر...»==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام قاله بعد تلاوته أَلهٰاکُمُ اَلتَّکٰاثُرُ حَتّٰی زُرتُمُ اَلمَقٰابِرَ</span>

<span class="Translate">212 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در اندرز و عبرت گرفتن از گذشتگان)</span> که آنرا بعد از خواندن «أَلهٰاکُمُ اَلتَّکٰاثُرُ حَتّٰی زُرتُمُ اَلمَقٰابِرَ» <span class="description">(س 102 ی 1 و 2)</span> یعنی شما را فخر و سر فرازی بر یکدیگر <span class="description">(از یاد خدا و روز رستخیز)</span> مشغول ساخت تا اینکه به زیارت قبرها رفتید، فرموده <span class="description">(در سبب نزول این سوره گفته‌اند: قبیلۀ عبد مناف ابن قصی و قبیله سهم ابن عمرو به بسیاری افراد قبیلۀ خود بر یکدیگر فخر می‌نمودند، چون دو قبیله جمعیّتشان را شمردند افراد طایفۀ عبد مناف بیشتر گردید، پس طایفۀ سهم ابن عمرو گفتند: چون بیشتر جمعیّت ما در جاهلیت کشته شده‌اند ما مرده و زنده هر دو را می‌شماریم، و پس از شمارش قبیلۀ ایشان بیشتر شد، و گفته‌اند که آنها به گورستان رفته مرده‌ها را شمردند)</span></span>

<span class="Revayat">یَا لَهُ مَرَاماً مَا أَبعَدَهُ وَ زَوراً مَا أَغفَلَهُ وَ خَطَراً مَا أَفظَعَهُ لَقَدِ اِستَخلَوا مِنهُم أَیَّ مُدَّکِرٍ وَ تَنَاوَشُوهُم مِن مَکَانٍ بَعِیدٍ</span>

<span class="Translate">(1) ای شگفتا چه منظور و مقصود بسیار دوری است <span class="description">(از عقل و خردمندی برای فخر کنندۀ به مردگان)</span> و چه زیارت کنندگان بسیار غافل و بیخبری <span class="description">(از عذاب خدا)</span> و چه کار بزرگ بی اندازه رسوایی، بتحقیق دیار و شهرها را از رفتگان خالی دیدند در حالیکه جای تذکّر و یادآوری بود چه تذکّر و یادآوری!! و آنها را <span class="description">(به منظور فخر و سر افرازی)</span> از جای دور طلب نمودند <span class="description">(در صورتیکه از مردۀ زیر خاک پوسیدۀ از هم ریخته در گرو اعمال ناشایسته مانده بایستی عبرت گرفت، از بسیاری غفلت و بیخبری ایشان را مایۀ افتخار نموده بودند)</span></span>

<span class="Revayat">أَ فَبِمَصَارِعِ آبَائِهِم یَفخَرُونَ أَم بِعَدِیدِ اَلهَلکَی یَتَکَاثَرُونَ یَرتَجِعُونَ مِنهُم أَجسَاداً خَوَت وَ حَرَکَاتٍ سَکَنَت</span>

<span class="Translate">(2) آیا به جاهائی که پدرانشان بخاک افتاده فخر میکنند، یا به شمارۀ تباه شدگان بر یکدیگر نازش می‌نمایند؟! <span class="description">(فخر کنندگان به مرده بد و نفهم مردمانی هستند)</span> از جسدهای افتادۀ بی‌جان و حرکتهای از جنبش ماندۀ آنها بازگشت <span class="description">(بدنیا)</span> می‌طلبند <span class="description">(در صورتیکه عادتا و بدون ارادۀ حقّ تعالی محال است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَأَن یَکُونُوا عِبَراً أَحَقُّ مِن أَن یَکُونُوا مُفتَخَراً وَ لَأَن یَهبِطُوا بِهِم جَنَابَ ذِلَّةٍ أَحجَی مِن أَن یَقُومُوا بِهِم مَقَامَ عِزَّةٍ لَقَد نَظَرُوا إِلَیهِم بِأَبصَارِ اَلعِشوَةِ وَ ضَرَبُوا مِنهُم فِی غَمرَةِ جَهَالَةٍ</span>

<span class="Translate">(3) و هر آینه مردگان بعبرتها سزاوارترند تا آنکه سبب افتخار باشند، و به دیدار آنها تواضع و فروتنی اختیار نمایند خردمندانه‌تر است از اینکه آنها را وسیلۀ فخر و ارجمندی قرار دهند!! بتحقیق با دیده‌های تار بایشان نگریستند، و راجع بآنها در دریای جهل و نادانی فرو رفتند <span class="description">(و از این جهت به قبرهای آنان افتخار نمودند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَوِ اِستَنطَقُوا عَنهُم عَرَصَاتِ تِلکَ اَلدِّیَارِ اَلخَاوِیَةِ وَ اَلرُّبُوعِ اَلخَالِیَةِ لَقَالَت ذَهَبُوا فِی اَلأَرضِ ضُلاَّلاً وَ ذَهَبتُم فِی أَعقَابِهِم جُهَّالاً تَطَئُونَ فِی هَامِهِم وَ تَستَثبِتُونَ فِی أَجسَادِهِم وَ تَرتَعُونَ فِیمَا لَفَظُوا وَ تَسکُنُونَ فِیمَا خَرَّبُوا وَ إِنَّمَا اَلأَیَّامُ بَینَکُم وَ بَینَهُم بَوَاکٍ وَ نَوَائِحُ عَلَیکُم</span>

<span class="Translate">(4) و اگر <span class="description">(سرگذشت)</span> ایشان را از شهرهای فراخ ویران شده و خانه‌های خالی مانده بپرسند <span class="description">(به زبان حال)</span> می‌گویند: ایشان گمشده و بدون نشان زیر زمین رفتند <span class="description">(نابود گشتند)</span> و شما دنبال آنان از روی نادانی و بیخبری می‌روید بر فرق ایشان پا می‌نهید، و روی جسد آنها قرار می‌گیرید، و در دور انداختۀ آنها می‌چرید <span class="description">(بآنچه از متاع دنیا باقی گذارده‌اند و دلبسته‌اید)</span> و در ویرانه‌های آنها <span class="description">(خانه‌هایی که از آنها کوچ کرده‌اند)</span> ساکن می‌شوید، و همانا روزها بین شما و ایشان بسیار می‌گریند و بر شما زاری میکنند <span class="description">(زیرا روز و شب زنده‌ها را به مرده‌ها می‌رسانند مانند آنکه خبر مرگ بشما داده از جدائی شما گریان و نالانند)</span></span>

<span class="Revayat">أُولَئِکُم سَلَفُ غَایَتِکُم وَ فُرَّاطُ مَنَاهِلُکُم اَلَّذِینَ کَانَت لَهُم مَقَاوِمُ اَلعِزِّ وَ حَلَبَاتُ اَلفَخرِ مُلُوکاً وَ سُوَقاً سَلَکُوا فِی بُطُونِ اَلبَرزَخِ سَبِیلاً سُلِّطَتِ اَلأَرضُ عَلَیهِم فِیهِ فَأَکَلَت مِن لُحُومِهِم وَ شَرِبَت مِن دِمَائِهِم</span>

<span class="Translate">(5) ایشان پیش رفتگان پایان زندگی شما هستند که به آبشخورهاتان <span class="description">(مرگ و قبر و عالم برزخ)</span> زودتر از شما رسیده‌اند، برای آنان مقامهای ارجمند و سر بلند و وسائل فخر و سرفرازی بود در حالی که گروهی پادشاه و برخی رعیّت و فرمانبر ایشان بودند، در شکمهای برزخ <span class="description">(احوال عالمی که حائل میان دنیا و آخرت است از وقت مرگ تا موقع برانگیختن و از نظر ما پنهان است)</span> راهی را پیمودند که در آن راه زمین بر آنها مسلّط بوده گوشتهاشان را خورده و از خونهاشان آشامیده است</span>

<span class="Revayat">فَأَصبَحُوا فِی فَجَوَاتِ قُبُورِهِم جَمَاداً لاَ یَنمُّونَ وَ ضِمَاراً لاَ یُوجَدُونَ لاَ یُفزِعُهُم وُرُودُ اَلأَهوَالِ وَ لاَ یَحزُنُهُم تَنَکُّرُ اَلأَحوَالِ وَ لاَ یَحفِلُونَ بِالرَّوَاجِفِ وَ لاَ یَأذَنُونَ لِلقَوَاصِفِ غُیَّباً لاَ یُنتَظَرُونَ وَ شُهُوداً لاَ یَحضُرُونَ وَ إِنَّمَا کَانُوا جَمِیعاً فَتَشَتَّتُوا وَ أُلاَّفاً فَافتَرَقُوا</span>

<span class="Translate">(6) پس صبح نمودند در شکاف قبرهاشان جماد و بسته شده که نموّ و حرکت ندارند، و پنهان و گمشده که پیدا نمی‌شوند هولها ایشان را نمی‌ترساند، و بد حالیها آنها را اندوهگین نمی‌سازد، و از زلزله‌ها اضطراب و نگرانی ندارند، و به بانگ رعدهای سخت گوش نمی‌دهند، غائب و پنهان هستند که کسی منتظر بازگشت ایشان نیست، و در ظاهر حاضرند <span class="description">(در گورند و جای دور نرفته‌اند)</span> ولی در مجالس حاضر نمی‌شوند، گرد هم بودند پراکنده شدند، و با هم خو گرفته بودند جدا شدند</span>

<span class="Revayat">وَ مَا عَن طُولِ عَهدِهِم وَ لاَ بُعدِ مَحَلِّهِم عَمِیَت أَخبَارُهُم وَ صَمَّت دِیَارُهُم وَ لَکِنَّهُم سُقُوا کَأساً بَدَّلَتهُم بِالنُّطقِ خَرَساً وَ بِالسَّمعِ صَمَماً وَ بِالحَرَکَاتِ سُکُوناً فَکَأَنَّهُم فِی اِرتِجَالِ اَلصِّفَةِ صَرعَی سُبَاتٍ</span>

<span class="Translate">(7) از درازی مدّت و دوری منزلشان نمی‌باشد که خبرهاشان نمی‌رسد و شهرهاشان خاموش گشته است، بلکه جامی بایشان نوشانده‌اند که گویاییشان را به گنگی و شنواییشان را بکری و جنبششان را به آرامش تبدیل نموده است، پس ایشان در موقع وصف حالشان بدون اندیشه مانند اشخاص بخاک افتادۀ خوابیده‌اند</span>

<span class="Revayat">جِیرَانٌ لاَ یَتَآنَسُونَ وَ أَحِبَّاءٌ لاَ یَتَزَاوَرُونَ بَلِیَت بَینَهُم عُرَا اَلتَّعَارُفِ وَ اِنقَطَعَت مِنهُم أَسبَابُ اَلإِخَاءِ فَکُلُّهُم وَحِیدٌ وَ هُم جَمِیعٌ وَ بِجَانِبِ اَلهَجرِ وَ هُم أَخِلاَّءُ لاَ یَتَعَارَفُونَ لِلَیلٍ صَبَاحاً وَ لاَ لِنَهَارٍ مَسَاءً أَیُّ اَلجَدِیدَینِ ظَعَنُوا فِیهِ کَانَ عَلَیهِم سَرمَداً</span>

<span class="Translate">(8) اهل گورستان همسایگانی هستند که با هم انس نمی‌گیرند، و دوستانی که به دیدن یکدیگر نمی‌روند، نسبتهای آشنائی بینشان کهنه و سببهای برادری از آنها بریده شده است پس همگی با اینکه یک جا گرد آمده‌اند تنها و بی‌کسند، و با اینکه دوستان بودند از هم دورند، برای شب بامداد و برای روز شب نمی‌شناسند، هر یک از شب و روز که در آن کوچ کرده <span class="description">(و راه گورستان پیموده)</span> اند برای ایشان همیشگی است، <span class="description">(اگر شب بوده آنرا روزی نیاید و اگر روز بود آنرا شبی نباشد)</span></span>

<span class="Revayat">شَاهَدُوا مِن أَخطَارِ دَارِهِم أَفظَعَ مِمَّا خَافُوا وَ رَأَوا مِن آیَاتِهَا أَعظَمَ مِمَّا قَدَّرُوا فَکِلتَا اَلغَایَتَینِ مُدَّت لَهُم إِلَی مَبَاءَةٍ فَأَتَت مَبَالِغَ اَلخَوفِ وَ اَلرَّجَاءِ فَلَو کَانُوا یَنطِقُونَ بِهَا لَعَیُوا بِصِفَةِ مَا شَاهَدُوا وَ مَا عَایَنُوا</span>

<span class="Translate">(9) سختیهای آن سرای را سختتر از آنچه می‌ترسیدند مشاهده کردند، و آثار آن جهان <span class="description">(پاداش و کیفر)</span> را بزرگتر از آنچه تصوّر می‌نمودند دیدند، پس آن دو پایان زندگانی <span class="description">(نیکوکاری و بد کرداری زمان بعد از مرگ)</span> برای ایشان کشیده شده تا جای بازگشت <span class="description">(بهشت یا دوزخ)</span> و در آن مدّت منتهی درجۀ ترس <span class="description">(برای دوزخیان)</span> و امیدواری <span class="description">(برای بهشتیان)</span> هست <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 42 ی 7 می‌فرماید: «وَ کَذٰلِکَ أَوحَینٰا إِلَیکَ قُرآناً عَرَبِیًّا لِتُنذِرَ أُمَّ اَلقُریٰ وَ مَن حَولَهٰا وَ تُنذِرَ یَومَ اَلجَمعِ لاٰ رَیبَ فِیهِ فَرِیقٌ فِی اَلجَنَّةِ وَ فَرِیقٌ فِی اَلسَّعِیرِ» یعنی و چنانکه بهر پیغمبری به زبان قوم او وحی نمودیم قرآن را بلغت عرب بسوی تو فرستادیم تا مردم مکّه و آنان را که در اطراف آن هستند از عذاب بترسانی و از روز قیامت که در آمدن آن شکّی نیست و همه «برای وارسی حساب» گرد آیند بیمناک نمائی، نیکوکاران ببهشت روند، و بد کرداران به دوزخ)</span> پس اگر بعد از مرگ به زبان می‌آمدند <span class="description">(توانائی سخن گفتن داشتند)</span> نمی‌توانستند آنچه را بچشم دیده و دریافته‌اند بیان کنند</span>

<span class="Revayat">وَ لَئِن عَمِیَت آثَارُهُم وَ اِنقَطَعَت أَخبَارُهُم لَقَد رَجَعَت فِیهِم أَبصَارُ اَلعِبَرِ وَ سَمِعَت عَنهُم آذَانُ اَلعُقُولِ وَ تَکَلَّمُوا مِن غَیرِ جِهَاتِ اَلنُّطقِ فَقَالُوا کَلَحَتِ اَلوُجُوهُ اَلنَّوَاضِرُ وَ خَوَتِ اَلأَجسَامُ اَلنَّوَاعِمُ وَ لَبِسنَا أَهدَامَ اَلبِلَی وَ تَکَاءَدَنَا ضِیقُ اَلمَضجَعِ وَ تَوَارَثنَا اَلوَحشَةَ وَ تَهَکَّمَت عَلَینَا اَلرُّبُوعُ اَلصُّمُوتُ فَانمَحَّت مَحَاسِنُ أَجسَادِنَا وَ تَنَکَّرَت مَعَارِفُ صُوَرِنَا وَ طَالَت فِی مَسَاکِنِ اَلوَحشَةِ إِقَامَتُنَا وَ لَم نَجِد مِن کَربٍ فَرَجاً وَ لاَ مِن ضِیقٍ مُتَّسَعاً</span>

<span class="Translate">(10) و اگر چه نشانه‌های ایشان ناپدید شده و خبرهاشان قطع گردیده <span class="description">(کسی آنها را ندیده سخنانشان را نمی‌شنود)</span> ولی چشمهای عبرت پذیر آنان را می‌نگرد و گوشهای خردها از آنها می‌شنود که از غیر راههای گویایی <span class="description">(به زبان حال و عبرت)</span> می‌گویند: آن چهره‌های شگفته و شاداب بسیار گرفته و زشت شد، و آن بدنهای نرم و نازک بی‌جان افتاده و جامه‌های کهنه و پاره پاره در بر داریم <span class="description">(کفنمان پوسیده انداممان متلاشی گردیده)</span> و تنگی خوابگاه <span class="description">(گور)</span> ما را سخت برنج افکند، و وحشت و ترس را ارث بردیم <span class="description">(آنچه را که پیش رفتگان ما از سختی قبر کشیدند بر ما نیز وارد آمد)</span> و منزلهای خاموش بروی ما ویران گردید <span class="description">(قبرهامان پاشیده شد)</span> اندام نیکوی ما نابود و روهای خوش آب و رنگ ما زشت و ماندن ما در منزلهای ترسناک دراز گشت، و از اندوه رهائی و از تنگی فراخی نیافتیم!!</span>

<span class="Revayat">فَلَو مَثَّلتَهُم بِعَقلِکَ أَو کُشِفَ عَنهُم مَحجُوبُ اَلغِطَاءِ لَکَ وَ قَدِ اِرتَسَخَت أَسمَاعُهُم بِالهَوَامِّ فَاستَکَّت وَ اِکتَحَلَت أَبصَارُهُم بِالتُّرَاب فَخَسَفَت وَ تَقَطَّعَتِ اَلأَلسِنَةُ فِی أَفوَاهِهِم بَعدَ ذَلاَقَتِهَا وَ هَمَدَتِ اَلقُلُوبُ فِی صُدُورِهِم بَعدَ یَقَظَتِهَا وَ عَاثَ فِی کُلِّ جَارِحَةٍ مِنهُم جَدِیدُ بِلًی سَمَّجَهَا وَ سَهَّلَ طُرُقَ اَلآفَةِ إِلَیهَا مُستَسلِمَاتٍ فَلاَ أَیدٍ تَدفَعُ وَ لاَ قُلُوبٌ تَجزَعُ لَرَأَیتَ أَشجَانَ قُلُوبٍ وَ أَقذَاءَ عُیُونٍ لَهُم فِی کُلِّ فَظَاعَةٍ صِفَةُ حَالٍ لاَ تَنتَقِلُ وَ غَمرَةٌ لاَ تَنجَلِی</span>

<span class="Translate">(11) پس اگر بعقل و اندیشه‌ات حال ایشان را تصوّر نمائی، یا پوشیده شدگی پرده از جلو تو برداشته شود «در حالیکه گوشهاشان از جانوران زیر زمینی نقصان یافته و کر گشته و چشمهاشان بخاک سرمه کشیده شده و فرو رفته و زبانها بعد از تند و تیزی در دهانها پاره پاره و دلها بعد از بیداری در سینه‌هاشان مرده و از حرکت افتاده و در هر عضو ایشان پوسیدگی تازه‌ای که آنرا زشت می‌سازد فساد و تباهی کرده، و راههای آسیب رسیدن بآن آسان گردیده در حالیکه اندامشان در برابر آسیب تسلیم و دستهایی نیست که آنها را دفع نماید و نه دلهایی که ناله و فریاد کند» اندوه دلها و خاشاک چشمها را خواهی دید که برای آنها در هر یک از این رسوایی و گرفتاریها حالتی است که به حالت دیگر تبدیل نمی‌شود، و سختی است که بر طرف نمی‌گردد</span>

<span class="Revayat">وَ کَم أَکَلَتِ اَلأَرضُ مِن عَزِیزِ جَسَدٍ وَ أَنِیقِ لَونٍ کَانَ فِی اَلدُّنیَا غَذِیَّ تَرَفٍ وَ رَبِیبَ شَرَفٍ یَتَعَلَّلُ بِالسُّرُورِ فِی سَاعَةِ حُزنِهِ وَ یَفزَعُ إِلَی اَلسَّلوَةِ إِن مُصِیبَةٌ نَزَلَت بِهِ ضَنّاً بِغَضَارَةِ عَیشِهِ وَ شَحَاحَةً بِلَهوِهِ وَ لَعِبِهِ</span>

<span class="Translate">(12) و چه بسیار زمین بدن ارجمند و صاحب رنگ شگفت آوری را خورده است که در دنیا متنعّم بنعمت و پروردۀ خوشگذرانی و بزرگواری بوده، هنگام اندوه به شادی می‌گرائیده، و بجهت بخل ورزیدن به نیکوئی زندگانیش و حرص به کارهای بیهوده و بازیچه چون مصیبت و اندوهی باو وارد می‌گشت متوجّه لذّت و خوشی شده خود را از اندوه منصرف می‌نمود</span>

<span class="Revayat">فَبَینَمَا هُوَ یَضحَکُ إِلَی اَلدُّنیَا وَ تَضحَکُ إِلَیهِ فِی ظِلِّ عَیشٍ غَفُولٍ إِذ وَطِئَ اَلدَّهرُ بِهِ حَسَکَهُ وَ نَقَضَتِ اَلأَیَّامُ قُوَاهُ وَ نَظَرَت إِلَیهِ اَلحُتُوفُ مِن کَثَبٍ فَخَالَطَهُ بَثٌّ لاَ یَعرِفُهُ وَ نَجِیُّ هَمٍّ مَا کَانَ یَجِدُهُ وَ تَوَلَّدَت فِیهِ فَتَرَاتُ عِلَلٍ آنَسَ مَا کَانَ بِصِحَّتِهِ</span>

<span class="Translate">(13) پس در حالیکه او بدنیا و دنیا باو می‌خندید <span class="description">(توجّه هر یک بدیگری بود)</span> در سایۀ خوشی زندگانی بسیار غفلت آمیز ناگهان روزگار او را با خار خود لگد کوب کرد و قوایش را درهم شکست <span class="description">(به انواع بلا و دردها گرفتارش ساخت)</span> و از نزدیک ابزار مرگ به سویش نگاه میکرد، پس او به اندوهی آمیخته شد که با آن آشنا نبود، و با رنج پنهانی همراز گشت که پیش از این آنرا نیافته بود، و بر اثر بیماریها ضعف و سستی بسیار در او بوجود آمد در این حال هم به بهبودی خود انس و اطمینان کامل داشت <span class="description">(احتمال دریافت مرگ را نمی‌داد)</span></span>

<span class="Revayat">فَفَزِعَ إِلَی مَا کَانَ عَوَّدَهُ اَلأَطِبَّاءُ مِن تَسکِینِ اَلحَارِّ بِالقَارِّ وَ تَحرِیکِ اَلبَارِدِ بِالحَارِّ فَلَم یُطفِئ بِبَارِدٍ إِلاَّ ثَوَّرَ حَرَارَةً وَ لاَ حَرَّکَ بِحَارٍّ إِلاَّ هَیَّجَ بُرُودَةً وَ لاَ اِعتَدَلَ بِمُمَازِجٍ لِتِلکَ اَلطَّبَائِعِ إِلاَّ أَمَدَّ مِنهَا کُلَّ ذَاتِ دَاءٍ حَتَّی فَتَرَ مُعَلِّلُهُ وَ ذَهَلَ مُمَرِّضُهُ وَ تَعَایَا أَهلُهُ بِصِفَةِ دَائِهِ وَ خَرِسُوا عَن جَوَابِ اَلسَّاِئِلینَ عَنهُ وَ تَنَازَعُوا دُونَهُ شَجِیَّ خَبَرٍ یَکتُمُونَهُ فَقَائِلٌ هُوَ لِمَا بِهِ وَ مُمَنٍّ لَهُم إِیَابَ عَافِیَتِهِ وَ مُصَبِّرٌ لَهُم عَلَی فَقدِهِ یُذَکِّرُهُم أُسَی اَلمَاضِینَ مِن قَبلِهِ</span>

<span class="Translate">(14) و هراسان رو آورد بآنچه اطبّاء او را بآن عادت داده بودند از قبیل علاج گرمی به سردی و برطرف شدن سردی به گرمی، پس داروی سرد بیماری گرمی را خاموش نساخته، بلکه بآن می‌افزود، (15) و داروی گرم بیماری سردی را بهبودی نداده مگر آنرا بهیجان آورده سخت می‌نمود، و با داروی مناسب که با طبائع و اخلاط در آمیخت مزاج معتدل نگشت مگر آنکه آن طبائع هر دردی را کمک کرده می‌افزود تا اینکه <span class="description">(با سختی و طول مرض و درد)</span> طبیب او سست شده از کار افتاد <span class="description">(ندانست برای بهبودیش چه دارویی بکار برد)</span> و پرستارش فراموش کرد <span class="description">(دل از او برگرفت)</span> و زن و فرزند و غم خوارش از بیان درد او خسته شدند، و در پاسخ پرسش کنندگان حال او گنگ گردیدند <span class="description">(سخنی که نتیجه دهد نگفتند)</span> و نزد او از خبر اندوه آوری که پنهان می‌نمودند با یکدیگر گفتگو کردند یکی می‌گفت: حال او همین است که هست، و دیگری به خوب شدن او امیدوارشان میکرد، و دیگری بر مرگ او دلداریشان می‌داد، در حالیکه پیروی از گذشتگان پیش از آن بیمار را به یادشان می‌آورد <span class="description">(می‌گفت: پیشینیان از این دنیا رفتند ما نیز ناچاریم از ایشان پیروی نموده برویم)</span></span>

<span class="Revayat">فَبَینَمَا هُوَ کَذَلِکَ عَلَی جَنَاحٍ مِن فِرَاقِ اَلدُّنیَا وَ تَرکِ اَلأَحِبَّةِ إِذ عَرَضَ لَهُ عَارِضٌ مِن غُصَصِهِ فَتَحَیَّرَت نَوَافِذُ فِطنَتِهِ وَ یَبِسَت رُطُوبَةُ لِسَانِهِ فَکَم مِن مُهِمٍّ مِن جَوَابِهِ عَرَفَهُ فَعَیَّ عَن رَدِّهِ وَ دُعَاءٍ مُؤلِمٍ بِقَلبِهِ سَمِعَهُ فَتَصَامَّ عَنهُ مِن کَبِیرٍ کَانَ یُعَظِّمُهُ أَو صَغِیرٍ کَانَ یَرحَمُهُ</span>

<span class="Translate">(16) پس در اثنای اینکه او با این حال بر بال مفارقت دنیا و دوری دوستان سوار است ناگاه اندوهی از اندوههایش باو هجوم آورد، پس زیرکی‌ها و اندیشه‌های او سرگردان مانده از کار بیفتد، و رطوبت زبانش خشک شود و چه بسیار پاسخ پرسش مهمّی را دانسته از بیان آن عاجز و ناتوان است، و چه بسیار آواز سخنی که دردناک میکند دل او را می‌شنود، و <span class="description">(بجهت توانائی نداشتن به پاسخ آن)</span> خود را کر می‌نمایاند، و آن آواز یا سخن از بزرگی است که او را احترام می‌نموده <span class="description">(مانند پدر)</span> یا از خردسالی که باو مهربان بوده <span class="description">(مانند فرزند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّ لِلمَوتِ لَغَمَرَاتٍ هِیَ أَفظَعُ مِن أَن تُستَغرَقَ بِصِفَةٍ أَو تَعتَدِلَ عَلَی عُقُولِ أَهلِ اَلدُّنیَا</span>

<span class="Translate">(17) و بتحقیق مرگ را سختیهایی است که دشتوارتر است از آنکه همۀ آنها بیان شود، یا عقلهای مردم دنیا آنرا درک کرده بپذیرند</span>


==خطبه 213- در تفسیر آیه «یسبح له فِیها بالغدو و الأصال...»==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام قاله عند تلاوته رِجٰالٌ لاٰ تُلهِیهِم تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیعٌ عَن ذِکرِ اَللّٰهِ</span>

<span class="Translate">213 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در فضیلت یاد خدا و اوصاف آنانکه بیاد خدا مشغولند)</span> که آنرا هنگام قرائت آیۀ «رِجٰالٌ لاٰ تُلهِیهِم تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیعٌ عَن ذِکرِ اَللّٰهِ‌» فرموده <span class="description">(س 24 ی 37)</span> یعنی مردانی هستند که بازرگانی و خرید و فروش ایشان را از یاد خدا باز نمی‌دارد</span>

<span class="Revayat">إِنَّ اَللَّهَ سُبحَانَهُ وَ تَعَالَی جَعَلَ اَلذِّکرَ جِلاءً لِلقُلُوبِ تَسمَعُ بِهِ بَعدَ اَلوَقرَةِ وَ تُبصِرُ بِهِ بَعدَ اَلعَشوَةِ وَ تَنقَادُ بِهِ بَعدَ اَلمُعَانَدَةِ</span>

<span class="Translate">(1) خداوند سبحان ذکر و یاد خود را صیقل و روشنائی دلها قرار داد که بسبب آن <span class="description">(اوامر و نواهی او را)</span> بعد از کری می‌شنوند، و بعد از تاریکی <span class="description">(نادانی)</span> می‌بینند، و بعد از دشمنی و ستیزگی فرمانبر می‌گردند <span class="description">(رضاء و خوشنودی او را بدست می‌آورند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَا بَرِحَ لِلَّهِ عَزَّت آلاَؤُهُ فِی اَلبُرهَةِ بَعدَ اَلبُرهَةِ وَ فِی أَزمَانِ اَلفَتَرَاتِ عِبَادٌ نَاجَاهُم فِی فِکَرِهِم وَ کَلَّمَهُم فِی ذَاتِ عُقُولِهِم فَاستَصبَحُوا بِنُورِ یَقَظَةٍ فِی اَلأَبصَارِ وَ اَلأَسمَاعِ وَ اَلأَفئِدَةِ</span>

<span class="Translate">(2) و همواره برای خدا - که نعمتها و بخششهایش ارجمند است - در پارۀ از زمان بعد از پارۀ دیگر و در روزگارهایی که آثار شرائع در آنها گم گشته بندگانی است که در اندیشه‌هاشان با آنان راز می‌گوید، و در حقیقت عقلهاشان با آنها سخن می‌فرماید <span class="description">(همیشه بیاد خدا بوده از راه عقل و بینائی با او در گفتگو هستند)</span> و چراغ <span class="description">(هدایت و رستگاری)</span> را به روشنائی بیداری و هشیاری در دیده‌ها و گوشها و دلها افروختند <span class="description">(یاد خدا چون چراغ دیده‌ها و گوشها و دلهاشان را روشن گردانید، لذا غیر او چیزی ندیده، غیر اوامر و نواهیش سخنی نشنیده، بغیر آنچه او خواسته دل نمی‌بندد)</span></span>

<span class="Revayat">یُذَکِّرُونَ بِأَیَّامِ اَللَّهِ وَ یُخَوِّفُونَ مَقَامَهُ بِمَنزِلَةِ اَلأَدِلَّةِ فِی اَلفَلَوَاتِ مَن أَخَذَ اَلقَصدَ حَمِدُوا إِلَیهِ طَرِیقَهُ وَ بَشَّرُوهُ بِالنَّجَاةِ وَ مَن أَخَذَ یَمِیناً وَ شِمَالاً ذَمُّوا إِلَیهِ اَلطَّرِیقَ وَ حَذَّرُوهُ مِنَ اَلهَلَکَةِ وَ کَانُوا کَذَلِکَ مَصَابِیحَ تِلکَ اَلظُّلُمَاتِ وَ أَدِلَّةَ تِلکَ اَلشُّبُهَاتِ</span>

<span class="Translate">(3) روزهای خدا را <span class="description">(بمردم)</span> یادآوری می‌نمایند <span class="description">(سرگذشت پیشینیان را که بر اثر معصیت و نافرمانی تباه شده‌اند برای ایشان بیان میکنند تا عبرت گیرند)</span> و <span class="description">(آنان را)</span> از عظمت و بزرگواری او می‌ترسانند <span class="description">(می‌گویند از خدا بترسید و مرتکب گناه نشوید که او حاضر و بینا است و بر هلاک شما قادر و توانا)</span> آنان مانند راهنمایان در بیابانها هستند که هر که از وسط راه برود <span class="description">(بعدل و درستی رفتار کند)</span> راه او را می‌ستایند، و به رهائی <span class="description">(از گمراهی)</span> مژده‌اش می‌دهند، و هر که بطرف راست و چپ برود <span class="description">(در هر امر افراط و تفریط پیش گیرد)</span> راه را برای او مذمّت کرده از تباه شدن بر حذرش می‌دارند و آنها با این اوصاف چراغهای آن تاریکی‌ها <span class="description">(ی نادانی)</span> و راهنمایان آن شبهه‌ها <span class="description">(ی گمراهی)</span> هستند</span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّ لِلذِّکرِ لَأَهلاً أَخَذُوهُ مِنَ اَلدُّنیَا بَدَلاً فَلَم تَشغَلهُم تِجَارَةٌ وَ لاَ بَیعٌ عَنهُ یَقطَعُونَ بِهِ أَیَّامَ اَلحَیَاةِ وَ یَهتِفُونَ بِالزَّوَاجِرِ عَن مَحَارِمِ اَللَّهِ فِی أَسمَاعِ اَلغَافِلِینَ وَ یَأمُرُونَ بِالقِسطِ وَ یَأتَمِرُونَ بِهِ وَ یَنهَونَ عَنِ اَلمُنکَرِ وَ یَتَنَاهَونَ عَنهُ</span>

<span class="Translate">(4) و بتحقیق برای یاد خدا نمودن اهلی است که آنرا عوض دنیا فرا گرفته‌اند، و ایشان را بازرگانی و خرید و فروش از آن مشغول نمی‌سازد، روزهای زندگانی را با یاد خدا بسر می‌برند و به سخنان منع کنندۀ از آنچه خدا حرام و نهی فرموده در گوشهای بی‌خبران بانگ می‌زنند، و بعدل و درستی امر کرده خود آنرا انجام می‌دهند، و از ناپسند <span class="description">(گفتار و کردار زشت)</span> نهی نموده خود آنرا بجا نمی‌آورند</span>

<span class="Revayat">فَکَأَنَّمَا قَطَعُوا اَلدُّنیَا إِلَی اَلآخِرَةِ وَ هُم فِیهَا فَشَاهَدُوا مَا وَرَاءَ ذَلِکَ فَکَأَنَّمَا اِطَّلَعُوا غُیُوبَ أَهلِ اَلبَرزَخِ فِی طُولِ اَلإِقَامَةِ فِیهِ وَ حَقَّقَتِ اَلقِیَامَةُ عَلَیهِم عِدَاتِهَا فَکَشَفُوا غِطَاءَ ذَلِکَ لِأَهلِ اَلدُّنیَا حَتَّی کَأَنَّهُم یَرَونَ مَا لاَ یَرَی اَلنَّاسُ وَ یَسمَعُونَ مَا لاَ یَسمَعُونَ</span>

<span class="Translate">و <span class="description">(چنان بآخرت ایمان و یقین دارند که)</span> (5) گویا دنیا را بپایان رسانده و بآخرت وارد شده و در آنجا می‌باشند، و آنچه در پی دنیا است <span class="description">(امور آخرت که دیگران از آنها آگاه نیستند)</span> بچشم دیده‌اند، و مانند آنکه بر احوال پنهان اهل برزخ در مدّت اقامت آنجا آگاهند، و قیامت وعده‌هایش را بر ایشان ثابت نموده است <span class="description">(شکّ‌ و تردید ندارند)</span> پس پردۀ از آن اوضاع را از جلو مردم دنیا برداشته‌اند <span class="description">(آنچه را بنور ایمان و یقین دیده‌اند فاش کرده‌اند)</span> بطوری که گویا ایشان می‌بینند آنرا که مردم نمی‌بینند، و می‌شنوند آنرا که دیگران نمی‌شنوند</span>

<span class="Revayat">فَلَو مَثَّلتَهُم لِعَقلِکَ فِی مَقَاوِمِهِمُ اَلمَحمُودَةِ وَ مَجَالِسِهِمُ اَلمَشهُودَةِ وَ قَد نَشَرُوا دَوَاوِینَ أَعمَالِهِم وَ فَرَغُوا لِمُحَاسَبَةِ أَنفُسِهِم عَلَی کُلِّ صَغِیرَةٍ وَ کَبِیرَةٍ أُمِرُوا بِهَا فَقَصَّرُوا عَنهَا أَو نُهُوا عَنهَا فَفَرَّطُوا فیهَا وَ حَمَّلُوا ثِقَلَ أَوزَاِرِهم ظُهُورَهُم فَضَعُفُوا عَنِ اَلاِستِقلاَلِ بِهَا فَنَشَجُوا نَشِیجاً وَ تَجَاوَبُوا نَحِیباً یَعِجُّونَ إِلَی رَبِّهِم مِن مَقَامِ نَدَمٍ وَ اِعتِرَافٍ لَرَأَیتَ أَعلاَمَ هُدًی وَ مَصَابِیحَ دُجًی قَد حَفَّت بِهِمُ اَلمَلاَئِکَةُ وَ تَنَزَّلَت عَلَیهِمُ اَلسَّکِینَةُ وَ فُتِحَت لَهُم أَبوَابُ اَلسَّمَاءِ وَ أُعِدَّت لَهُم مَقَاعِدُ اَلکَرَامَاتِ فِی مَقَامٍ اِطَّلَعَ اَللَّهُ عَلَیهِم فِیهِ فَرَضِیَ سَعیَهُم وَ حَمِدَ مَقَامَهُم</span>

<span class="Translate">(6) و اگر آنان را در برابر عقل خود در مراتب پسندیده و مجلسهای شایستۀ آنها تصوّر کنی <span class="description">(حالات عبادت و بندگیشان را بنظر آوری)</span> در حالیکه دفترهای محاسبۀ اعمالشان را باز کرده و برای رسیدگی بحساب نفسهاشان آماده‌اند بر هر امر کوچک و بزرگی که مأمور بآن بوده و کوتاهی کرده‌اند یا نهی از آن شده و تقصیر نموده‌اند و گناهان سنگین خویش را بر پشتشان بار کرده از برداشتن آن ضعیف و ناتوان گردیده‌اند، و گریه را در گلو نگاه‌داشته‌اند، و <span class="description">(هنگام محاسبه)</span> با گریه و زاری با خویشتن جواب و سؤال نموده‌اند، و جانب پروردگارشان از پشیمانیها و اقرار بتقصیر ناله و فریاد بر آورند <span class="description">(و طلب عفو و بخشش نمایند خلاصه اگر ایشان را با این حالات در نظر آوری)</span> نشانه‌های هدایت و رستگاری و چراغهای تاریکی را خواهی دید که فرشتگان دورشان گرد آمده آرامش و آسودگی <span class="description">(از عذاب)</span> بر آنها نازل گشته و درهای <span class="description">(برکات)</span> آسمان بروی آنان باز شده، و جاهای ارجمند بر ایشان آماده گردیده در جائیکه خداوند بآنها مطلع و آگاه است، و از کوشش آنان <span class="description">(در وارسی حساب خود با خدا)</span> راضی و خوشنود است، و روشن آنها را <span class="description">(در پشیمانی از گناهان)</span> پسندیده است</span>

<span class="Revayat">یَتَنَسَّمُونَ بِدُعَائِهِ رَوحَ اَلتَّجَاوُزِ رَهَائِنُ فَاقَةٍ إِلَی فَضلِهِ وَ أُسَارَی ذِلَّةٍ لِعَظَمَتِهِ جَرَحَ طُولُ اَلأَسَی قُلُوبَهُم وَ طُولُ اَلبُکَاءِ عُیُونَهُم لِکُلِّ بَابِ رَغبَةٍ إِلَی اَللَّهِ مِنهُم یَدٌ قَارِعَةٌ یَسأَلُونَ مَن لاَ تَضِیقُ لَدَیهِ اَلمَنَادِحُ وَ لاَ یَخِیبُ عَلَیهِ اَلرَّاغِبُونَ</span>

<span class="Translate">(7) در حالیکه بمناجات با خدا نسیم عفو و بخشش <span class="description">(از گناهان)</span> را استشمام میکنند، ایشان گروگان نیازمندی بفضل و کرم خدا و اسیران تواضع و فروتنی به عظمت و بزرگواری او هستند، بسیاری اندوه دلها و بسیاری گریه چشمهاشان را مجروح ساخته است برای هر دری که راه رغبت و توجّه بسوی خدا است ایشان را دست کوبنده‌ای است <span class="description">(هر دری که باو راه دارد کوبیده در آن داخل میشوند)</span> سؤال و درخواست از کسی می‌نمایند که فراخیها پیش او تنگ نمی‌گردد <span class="description">(هر چند عطاء و بخشش نماید از دریای جود و کرمش کاسته نمی‌شود)</span> و خواستاران از او نومید نمی‌شوند</span>

<span class="Revayat">فَحَاسِب نَفسَکَ لِنَفسِکَ فَإِنَّ غَیرَهَا مِنَ اَلأَنفُسِ لَهَا حَسِیبٌ غَیرُکَ</span>

<span class="Translate">(8) پس تو خود بحساب خویش برس، زیرا بحساب دیگران محاسبی غیر از تو می‌رسد <span class="description">(از وارسی حساب دیگران سودی برای تو نیست، باید همیشه بیاد خود باشی و بحساب خویش بدقّت رسیدگی کنی )</span></span>


==خطبه 214- در تفسیر آیه «یا أیها الانسان ما غرک بربک الکریم»==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام قاله عند تلاوته یٰا أَیُّهَا اَلإِنسٰانُ مٰا غَرَّکَ بِرَبِّکَ اَلکَرِیمِ</span>

<span class="Translate">214 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در اندرز بمردم)</span> که آنرا هنگام خواندن «یٰا أَیُّهَا اَلإِنسٰانُ مٰا غَرَّکَ بِرَبِّکَ اَلکَرِیمِ‌» فرموده <span class="description">(س 82 ی 6)</span> یعنی ای انسان چه چیز ترا فریب داد به پروردگار کریم خود <span class="description">(که به دستورش رفتار نکرده نافرمانی نمودی)</span></span>

<span class="Revayat">أَدحَضُ مَسئُولٍ حُجَّةً وَ أَقطَعُ مُغتَرٍّ مَعذِرَةً لَقَد أَبرَحَ جَهَالَةً بِنَفسِهِ</span>

<span class="Translate">(1) دلیل و برهان گناهکار مخاطب به آیۀ «مٰا غَرَّکَ بِرَبِّکَ اَلکَرِیمِ‌» نادرستترین برهانها است <span class="description">(زیرا اگر بگوید غَرَّنِی کَرَمُکَ یعنی کرم تو مرا مغرور ساخت، درست نیست چون مقتضی کرم کوشش نمودن در اطاعت و سپاسگزاری است نه معصیت و کفران، و اینکه نفرموده: ما غَرَّکَ بِرَبِّکَ المُنتَقِمِ یعنی چه ترا مغرور نمود به پروردگاری که انتقام می‌کشد، برای دانستن اینست که پروردگار کریم را نبایستی نافرمانی نمود، و اگر بگوید: غَرَّنِی الشَّیّطانُ یعنی شیطان مرا مغرور گردانید، باو پاسخ داده میشود: آیا ما در قرآن کریم نگفتیم از شیطان پیروی ننمائید که او دشمن آشکار شما است، و اگر بگوید: غَرَّنی جَهلِی یعنی نادانی مرا مغرور کرد، در جواب گفته میشود: مگر پیغمبران را نفرستادیم تا احکام ما را بشما یاد دهند، خلاصه راه عذر بسته است)</span> و فریب خورده‌ای است که عذر او ناپذیرفته‌ترین عذرها است، بتحقیق برای نادان ماندن خود اصرار نموده است <span class="description">(به این جهت لذّت و خوشی دنیای فانی را بر سعادت همیشگی و بهشت جاوید اختیار کرده است)</span></span>

<span class="Revayat">یَا أَیُّهَا اَلإِنسَانُ مَا جَرَّأَکَ عَلَی ذَنبِکَ وَ مَا غَرَّکَ بِرَبِّکَ وَ مَا آنَسَکَ بِهَلَکَةِ نَفسِکَ</span>

<span class="Translate">(2) ای انسان، چه چیز ترا بر گناه کردنت دلیر گردانیده، و چه چیز ترا به پروردگارت بغرور آورده، و چه چیز ترا به تباه کردن خویش مأنوس ساخته‌؟</span>

<span class="Revayat">أَ مَا مِن دَائِکَ بُلُولٌ أَم لَیسَ مِن نَومِکَ یَقَظَةٌ أَ مَا تَرحَمُ مِن نَفسِکَ مَا تَرحَمُ مِن غَیرِکَ</span>

<span class="Translate">(3) آیا درد ترا بهبودی یا خواب ترا بیداری نیست‌؟ آیا بجان خود رحم نمی‌کنی بآنچه بغیر خویش رحم میکنی‌؟</span>

<span class="Revayat">فَلَرُبَّمَا تَرَی اَلضَّاحِیَ مِن حَرِّ اَلشَّمسِ فَتُظِلُّهُ أَو تَرَی اَلمُبتَلَی بِأَلَمٍ یُمِضُّ جَسَدَهُ فَتَبکِی رَحمَةً لَهُ فَمَا صَبَّرَکَ عَلَی دَائِکَ وَ جَلَّدَکَ بِمُصَابِکَ وَ عَزَّاکَ عَنِ اَلبُکَاءِ عَلَی نَفسِکَ وَ هِیَ أَعَزُّ اَلأَنفُسِ عَلَیکَ</span>

<span class="Translate">(4) بسا شخص را در آفتاب دیده بر او سایه می‌افکنی، یا کسیرا به دردی گرفتار می‌بینی که درد تن او را می‌سوزاند و از راه مهربانی بر او گریه میکنی، پس چه چیز ترا بدرد <span class="description">(گناهان)</span> خود شکیبا ساخته و بر مصیبتهایت توانا نموده، و از گریستن بر جان خویش باز داشته و تسلیت داده، در حالیکه جانت نزد تو عزیزتر و ارجمندترین جانها است‌؟</span>

<span class="Revayat">وَ کَیفَ لاَ یُوقِظُکَ خَوفُ بَیَاتِ نِقمَةٍ وَ قَد تَوَرَّطتَ بِمَعَاصِیهِ مَدَارِجَ سَطَوَاتِهِ فَتَدَاوَ مِن دَاءِ اَلفَترَةِ فِی قَلبِکَ بِعَزِیمَةٍ وَ مِن کَرَی اَلغَفلَةِ فِی نَاظِرِکَ بِیَقَظَةٍ وَ کُن لِلَّهِ مُطِیعاً وَ بِذِکرِهِ آنِساً وَ تَمَثَّل فِی حَالِ تَوَلِّیکَ عَنهُ إِقبَالَهُ عَلَیکَ یَدعُوکَ إِلَی عَفوِهِ وَ یَتَغَمَّدُکَ بِفَضلِهِ وَ أَنتَ مُتَوَلٍّ عَنهُ إِلَی غَیرِهِ</span>

<span class="Translate">(5) و چگونه ترس شبیخون خشم خدا ترا بیدار نمی‌کند و حال آنکه به نافرمانیهای از او در راههای قهر او افتاده‌ای، پس مداوا کن رنج سستی دل خود را بتصمیم و کوشش <span class="description">(در اطاعت)</span> و خواب غفلت دیده‌ات را به بیداری و خدا را فرمانبر و بذکر او مأنوس باش، و در حال رو گردانیدنت از او رو آوردن او را بخود تصوّر کن <span class="description">(و از راه اندیشه بنگر)</span> که ترا بعفو و بخشش خود خوانده بفضل و کرمش می‌پوشاند و تو از او رو گردانیده بدیگری توجّه کرده‌ای</span>

<span class="Revayat">فَتَعَالَی مِن قَوِیٍّ مَا أَکرَمَهُ وَ تَوَاضَعتَ مِن ضَعِیفٍ مَا أَجرَأَکَ عَلَی مَعصِیَتِهِ وَ أَنتَ فِی کَنَفِ سِترِهِ مُقِیمٌ وَ فِی سَعَةِ فَضلِهِ مُتَقَلِّبٌ فَلَم یَمنَعکَ فَضلَهُ وَ لَم یَهتِک عَنکَ سِترَهُ بَل لَم تَخلُ مِن لُطفِهِ مَطرَفَ عَینٍ فِی نِعمَةٍ یُحدِثُهَا لَکَ أَو سَیِّئَةٍ یَستُرُهَا عَلَیکَ أَو بَلِیَّةٍ یَصرِفُهَا عَنکَ فَمَا ظَنُّکَ بِهِ لَو أَطَعتَهُ</span>

<span class="Translate">(6) پس خداوند بلند و برتر و توانا است <span class="description">(و با این حال)</span> چه بسیار کریم است، و تو پست و ناتوانی و چه بسیار بر نافرمانی او دلیری، و حال آنکه تو در پناه پوشش <span class="description">(عفو و بخشش)</span> او اقامت گزیده‌ای، و در فراخی فضل و احسانش می‌گردی، و فضلش را از تو باز نداشته، و پردۀ <span class="description">(بخشش)</span> خود را از <span class="description">(جلو گناهان)</span> تو ندریده بلکه در نعمت و بخششی که برای تو پدید آورده یا گناه ترا که پوشانده یا بلائی که از تو دور گردانده یک چشم برهم زدن از لطف او دور نبوده‌ای <span class="description">(با اینکه در نافرمانی او می‌کوشی)</span> پس گمان تو باو چیست اگر <span class="description">(دستور)</span> او را پیروی کنی</span>

<span class="Revayat">وَ اَیمُ اَللَّهِ لَو أَنَّ هَذِهِ اَلصِّفَةَ کَانَت فِی مُتَّفِقَینِ فِی اَلقُوَّةِ مُتَوَازِنَینِ فِی اَلقُدرَةِ لَکُنتَ أَوَّلَ حَاکِمٍ عَلَی نَفسِکَ بِذَمِیمِ اَلأَخلاَقِ وَ مَسَاوِئِ اَلأَعمَالِ</span>

<span class="Translate">(7) و سوگند بخدا اگر این صفت <span class="description">(رو آوردن خدا بتو و دوری نمودن تو از او)</span> در دو شخصی بود که در توانگری مساوی و در توانائی برابر بودند <span class="description">(و یکی از آنها تو بودی که از دیگری که بتو رو آورده بود دوری می‌جستی)</span> از خوهای ناپسند و بدی کردارهایت بر زیان و بدی خود اوّل کسی بودی که حکم می‌دادی <span class="description">(پس چگونه‌ای در برابر خداوند سبحان که حکم تو بر بدی خود اوّل کسی بودی که حکم می‌دادی (پس چگونه‌ای در برابر خداوند سبحان که حکم تو بر بدی خود سزاوارتر است))</span></span>

<span class="Revayat">وَ حَقّاً أَقُولُ مَا اَلدُّنیَا غَرَّتکَ وَ لَکِن بِهَا اِغتَرَرتَ وَ لَقَد کَاشَفَتکَ اَلعِظَاتِ وَ آذَنَتکَ عَلَی سَوَاءٍ وَ لَهِیَ بِمَا تَعِدُکَ مِن نُزُولِ اَلبَلاَءِ بِجِسمِکَ وَ اَلنَّقصِ فِی قُوَّتِکَ أَصدَقُ وَ أَوفَی مِن أَن تَکذِبَکَ أَو تَغُرَّکَ وَ لَرُبَّ نَاصِحٍ لَهَا عِندَکَ مُتَّهَمٌ وَ صَادِقٍ مِن خَبَرِهَا مُکَذَّبٌ</span>

<span class="Translate">(8) و بحقّ و درستی می‌گویم <span class="description">(که در واقع)</span> دنیا ترا فریب نداده، بلکه تو بآن فریفته شده‌ای، دنیا برای تو پندها هویدا ساخته و ترا بعدل و برابری آگاه کرده، و به وعده‌هائی که بتو می‌دهد از قبیل رسیدن درد با ندامت و کم شدن توانائیست راستگوتر و وفادارتر است از آنکه با تو دروغ گفته یا ترا بفریبد و بسا پند دهنده است آنکه تو او را متّهم می‌نمایی <span class="description">(از عبرتهای آن پند نمی‌گیری و چون بر خلاف خواهش نفس تو است بآن اهمیّت نمی‌دهی)</span> و بسا خبر راست آنرا که دروغ شماری</span>

<span class="Revayat">وَ لَئِن تَعَرَّفتَهَا فِی اَلدِّیَارِ اَلخَاوِیَةِ وَ اَلرُّبُوعِ اَلخَالِیَةِ لَتَجِدَنَّهَا مِن حُسنِ تَذکِیرِکَ وَ بَلاَغِ مَوعِظَتِکَ بِمَحَلَّةِ اَلشَّفِیقِ عَلَیکَ وَ اَلشَّحِیحِ بِکَ</span>

<span class="Translate">(9) و اگر بخواهی دنیا را در شهرهای ویران و خانه‌های خالی بشناسی آنرا از راه اینکه ترا نیکو یاد آورنده و پند دهنده‌ای است می‌یابی مانند یار مهربان بر خود که بخل دارد از اینکه ترا به تباهی رساند <span class="description">(پس از اینرو نباید بگوئی دنیا مرا بفریفت، زیرا اگر دنیا ترا می‌فریفت عبرتهایش را از تو پنهان می‌ساخت، و این فرمایش با کلام خداوند متعال «در قرآن کریم س 45 ی 35 «وَ غَرَّتکُمُ اَلحَیٰاةُ اَلدُّنیٰا» یعنی زندگانی دنیا شما را فریب داد» منافات ندارد، زیرا معنی فریب دنیا در واقع فریفته شدن بآن است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَنِعمَ دَارُ مَن لَم یَرضَ بِهَا دَاراً وَ مَحَلُّ مَن لَم یُوَطِّنهَا مَحَلاًّ وَ إِنَّ اَلسُّعَدَاءَ بِالدُّنیَا غَداً هُمُ اَلهَارِبُونَ مِنهَا اَلیَومَ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(لذا می‌فرماید:)</span> (10) و خوب سرائی است برای کسیکه بان دل نبسته، و خوب جائی است برای کسیکه آنرا وطن <span class="description">(و محل اقامت همیشگی خویش)</span> قرار نداده است، و نیک‌بختان اهل دنیا فردا <span class="description">(قیامت)</span> کسانی هستند که امروز از دنیا می‌گریزند <span class="description">(و شیفتۀ کالای آن نمی‌شوند)</span></span>

<span class="Revayat">إِذَا رَجَفَتِ اَلرَّاجِفَةُ وَ حَقَّت بِجَلاَئِلِهَا اَلقِیَامَةُ وَ لَحِقَ بِکُلِّ مَنسَکٍ أَهلُهُ وَ بِکُلِّ مَعبُودٍ عَبَدَتُهُ وَ بِکُلِّ مُطَاعٍ أَهلُ طَاعَتِهِ فَلَم یَجرِ فِی عَدلِهِ وَ قِسطِهِ یَومَئِذٍ خَرقُ بَصَرٍ فِی اَلهَوَاءِ وَ لاَ هَمسُ قَدَمٍ فِی اَلأَرضِ إِلاَّ بِحَقِّهِ</span>

<span class="Translate">(11) چون زمین سخت بلرزد و با هولها و سختیهای آن قیامت محقّق گردد، و بهر دینی اهل آن و بهر معبودی پرستندگان آن و بهر پیشوایی پیروان آن ملحق شوند <span class="description">(در یک جا گرد آیند تا گفتار و کردارشان را وارسی نمایند)</span> آن هنگام انداختن نظری در هوا و آهسته قدم برداشتی در زمین در برابر عدل و داد خدا جزاء داده نشود مگر براستی و درستی <span class="description">(در آنروز هر امر بد و نیکی هر چند کوچک باشد هویدا گشته از آن باز پرسی میشود)</span></span>

<span class="Revayat">فَکَم حُجَّةٍ یَومَ ذَاکَ دَاحِضَةٌ وَ عَلاَئِقُ عُذرٍ مُنقَطِعَةٌ فَتَحَرَّ مِن أَمرِکَ مَا یَقُومُ بِهِ عُذرُکَ وَ تَثبُتُ بِهِ حُجَّتُکَ وَ خُذ مَا یَبقَی لَکَ مِمَّا لاَ تَبقَی لَهُ وَ تَیَسَّر لِسَفَرِکَ وَ شِم بَرقَ اَلنَّجَاةِ وَ اِرحَل مَطَایَا اَلتَّشمِیرِ</span>

<span class="Translate">(12) پس چه بسیار حجّت و دلیلی که آنروز باطل و نا درست گردد، و عذرهایی که شخص بآن متوسّل شده پذیرفته نشود، پس از کردار خود بخواه آنچه را که بآن عذر ترا بپذیرند و حجّت تو برقرار شود <span class="description">(طبق دستور خدا و رسول رفتار کن تا از سختیهای رستخیز رهائی یابی)</span> و از آنچه تو برای آن باقی نمی‌مانی <span class="description">(دنیا)</span> بگیر آنرا که برای تو باقی می‌ماند <span class="description">(اطاعت خداوند خدمت بخلق)</span> و برای سفر خود آماده باش، و ببرق نجات و رهائی <span class="description">(از سختیها)</span> نظر افکن <span class="description">(که از کجا زده و به کجا می‌رود)</span> و پالان بر پشت شتران چیست و چالاکی ببند <span class="description">(برای سفر آخرت توشه و مرکب تهیئه نما تا در راه نمانده بسختی بر نخوری )</span></span>


==خطبه 215- در پاسخ به امتیاز خواهی برادرش عقیل==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام وَ اَللَّهِ لَأَن أَبِیتَ عَلَی حَسَکِ اَلسَّعدَانِ مُسَهَّداً وَ أُجَرَّ فِی اَلأَغلاَلِ مُصَفَّداً أَحَبُّ إِلَیَّ مِن أَن أَلقَی اَللَّهَ وَ رَسُولَهُ یَومَ اَلقِیَامَةِ ظَالِماً لِبَعضِ اَلعِبَادِ وَ غَاصِباً لِشَیءٍ مِنَ اَلحُطَامِ وَ کَیفَ أَظلِمُ أَحَداً لِنَفسٍ یُسرِعُ إِلَی اَلبِلَی قُفُولُهَا وَ یَطُولُ فِی اَلثَّرَی حُلُولُهَا</span>

<span class="Translate">215 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در وصف خود که از ظلم و ستم و تعدّی بر کنار است)</span>: (1) سوگند بخدا اگر شب را بیدار بروی خار سعدان <span class="description">(گیاهی است دارای خار سر تیز)</span> بگذرانم، و <span class="description">(دست و پا و گردن)</span> مرا در غلّها بسته بکشند، محبوبتر است نزد من از اینکه خدا و رسول را روز قیامت ملاقات کنم در حالیکه بر بعضی از بندگان ستم کرده چیزی از مال دنیا غصب کرده باشم و چگونه بکسی ستم نمایم برای نفسی که با شتاب به کهنگی و پوسیدگی باز می‌گردد <span class="description">(زود از جوانی و توانائی به پیری و ناتوانی مبدّل می‌گردد)</span> و بودن در زیر خاک بطول می‌انجامد؟!</span>

<span class="Revayat">وَ اَللَّهِ لَقَد رَأَیتُ عَقِیلاً وَ قَد أَملَقَ حَتَّی اِستَمَاحَنِی مِن بُرِّکُم صَاعاً وَ رَأَیتُ صِبیَانَهُ شُعثَ اَلشُّعُورِ غُبرَ اَلأَلوَانِ مِن فَقرِهِم کَأَنَّمَا سُوِّدَت وُجُوهُهُم بِالعِظلِمِ وَ عَاوَدَنِی مُؤَکِّداً وَ کَرَّرَ عَلَیَّ اَلقَولَ مُرَدِّداً فَأَصغَیتُ إِلَیهِ سَمعِی فَظَنَّ أَنِّی أَبِیعُهُ دِینِی وَ أَتَّبِعُ قِیَادَهُ مُفَارِقاً طَرِیقَتِی</span>

<span class="Translate">(2) سوگند بخدا <span class="description">(برادرم)</span> عقیل را در بسیاری فقر و پریشانی دیدم که یکمن گندم <span class="description">(از بیت المال)</span> شما را از من درخواست نمود، و کودکانش را از پریشانی دیدم با موهای غبار آلوده و رنگهای تیره مانند آنکه رخسارشان با نیل سیاه شده بود و عقیل برای درخواست خود تأکید کرده سخن را تکرار می‌نمود، و من گفتارش را گوش می‌دادم، و گمان میکرد دین خود را باو فروخته از روش خویش دست برداشته دنبال او می‌روم <span class="description">(هر چه بگوید انجام می‌دهم)</span></span>

<span class="Revayat">فَأَحمَیتُ لَهُ حَدِیدَةً ثُمَّ أَدنَیتُهَا مِن جِسمِهِ لِیَعتَبِرَ بِهَا فَضَجَّ ضَجِیجَ ذِی دَنَفٍ مِن أَلَمِهَا وَ کَادَ أَن یَحتَرِقَ مِن مِیسَمِهَا</span>

<span class="Translate">(3) پس آهن پاره‌ای برای او سرخ کرده نزدیک تنش بردم تا عبرت گیرد، و از درد آن ناله و شیون کرد مانند نالۀ بیمار، و نزدیک بود از اثر آن بسوزد</span>

<span class="Revayat">فَقُلتُ لَهُ ثَکِلَتکَ اَلثَّوَاکِلُ یَا عَقِیلُ أَ تَئِنُّ مِن حَدِیدَةٍ أَحمَاهَا إِنسَانُهَا لِلَعِبِهِ وَ تَجُرُّنِی إِلَی نَارٍ سَجَرَهَا جَبَّارُهَا لِغَضَبِهِ أَ تَئِنُّ مِنَ اَلأَذَی وَ لاَ أَئِنُّ مِن لَظَی</span>

<span class="Translate">(4) باو گفتم: ای عقیل مادران در سوگ تو بگریند، آیا از آهن پاره‌ای که آدمی آنرا برای بازی خود سرخ کرده ناله میکنی، و مرا بسوی آتشی که خداوند قهّار آنرا برای خشم افروخته می‌کشانی‌؟ آیا تو از این رنج <span class="description">(اندک)</span> می‌نالی و من از آتش دوزخ ننالم‌؟!</span>

<span class="Revayat">وَ أَعجَبُ مِن ذَلِکَ طَارِقٌ طَرَقَنَا بِمَلفُوفَةٍ فِی وِعَائِهَا وَ مَعجُونَةٍ شَنِئتُهَا کَأَنَّمَا عُجِنَت بِرِیقِ حَیَّةٍ أَو قَیئِهَا فَقُلتُ أَ صِلَةٌ أَم زَکَاةٌ أَم صَدَقَةٌ فَذَلِکَ مُحَرَّمٌ عَلَینَا أَهلَ اَلبَیتِ فَقَالَ لاَ ذَا وَ لاَ ذَاکَ وَ لَکِنَّهَا هَدِیَّةٌ فَقُلتُ هَبِلَتکَ اَلهَبُولُ أَ عَن دِینِ اَللَّهِ أَتَیتَنِی لِتَخدَعَنِی أَ مُختَبِطٌ أَم ذُو جِنَّةٍ أَم تَهجُرُ</span>

<span class="Translate">(5) و شگفتر از سرگذشت عقیل آنست که شخصی <span class="description">(اشعث ابن قیس که مردی منافق و دو رو و دشمن امام علیه السّلام بود و آن حضرت هم او را دشمن می‌داشت)</span> در شب نزد ما آمد با ارمغانی در ظرف سر بسته و حلوایی که آنرا دشمن داشته بآن بد بین بودم بطوریکه گویا با آب دهن یا قی مار خمیر شده بود باو گفتم: آیا این هدیّه است یا زکاة یا صدقه که زکاة و صدقه بر ما اهل بیت حرام است، گفت: صدقه و زکاة نیست، بلکه هدیّه است، پس <span class="description">(چون از آوردن این هدیّه منظورش باطلی و در واقع رشوه بود)</span> گفتم: مادرت در سوگ تو بگرید، آیا از راه دین خدا آمده‌ای مرا بفریبی، آیا درک نکرده نمی‌فهمی <span class="description">(که از این راه می‌خواهی مرا بفریبی)</span> یا دیوانه‌ای یا بیهوده سخن میگوئی‌؟</span>

<span class="Revayat">وَ اَللَّهِ لَو أُعطِیتُ اَلأَقَالِیمَ اَلسَّبعَةَ بِمَا تَحتَ أَفلاَکِهَا عَلَی أَن أَعصِیَ اَللَّهَ فِی نَملَةٍ أَسلُبُهَا جِلبَ شَعِیرَةٍ مَا فَعَلتُهُ وَ إِنَّ دُنیَاکُم عِندِی لَأَهوَنُ مِن وَرَقَةٍ فِی فَمِ جَرَادَةٍ تَقضَمُهَا</span>

<span class="Translate">(6) سوگند بخدا اگر هفت اقلیم را با هر چه در زیر آسمانهای آنها است بمن دهند برای اینکه خدا را در بارۀ مورچه‌ای که پوست جوی از آن بربایم نافرمانی نمی‌کنم، و بتحقیق دنیای شما نزد من پست‌تر و خوارتر است از برگی که در دهن ملخی باشد که آنرا می‌جود</span>

<span class="Revayat">مَا لِعَلِیٍّ وَ لَنَعِیمٍ یَفنَی وَ لَذَّةٍ لاَ تَبقَی نَعُوذُ بِاللَّهِ مِن سُبَاتِ اَلعَقلِ وَ قُبحِ اَلزَّلَلِ وَ بِهِ نَستَعِینُ</span>

<span class="Translate">(7) چه کار است علی را با نعمتی که از دست می‌رود، و خوشی که بر جا نمی‌ماند، بخدا پناه می‌بریم از خواب عقل <span class="description">(و بی‌خبر ماندن او از درک مفاسد و تباهکاری‌های دنیا)</span> و از زشتی لغزش <span class="description">(و گمراهی)</span> و <span class="description">(در جمیع حالات)</span> تنها از او یاری می‌جوییم</span>


==خطبه 216- یاری خواستن از خدا در مشکلات اقتصادی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من دعاء له علیه‌السلام اَللَّهُمَّ صُن وَجهِی بِالیَسَارِ وَ لاَ تَبذُل جَاهِی بِالإِقتَارِ فَأَستَرزِقَ طَالِبِی رِزقِکَ وَ أَستَعطِفَ شِرَارَ خَلقِکَ وَ أُبتَلَی بِحَمدِ مَن أَعطَانِی وَ أُفتَتَنَ بِذَمِّ مَن مَنَعَنِی</span>

<span class="Translate">216 - از دعاهای آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(برای درخواست بی‌نیازی و گرفتار نشدن بفقر)</span>: (1) بار خدایا آبروی مرا به توانگری نگاه‌دار، و شخصیّت مرا به تنگدستی از بین مبر که از روزی خواران تو روزی خواهم، و از آفریده‌های بد کردار تو مهربانی جویم، و به ستایش کسیکه بمن ببخشاید وادار گردم، و به بدگوئی کسیکه بمن چیزی ندهد گرفتار گردم <span class="description">(این دو صفت نکوهیده و از گناهان بزرگ بشمار می‌رود، زیرا ستودن بخشنده رو آوردن بغیر خدا و شریک قرار دادن برای او است، و چه بسیار بخشنده‌هائی که از بدهای روزگارند، و امّا بد گوئی از آنکه چیزی نداده جائز نیست، زیرا ممکن است از نیکان بوده و برای نبخشیدنش عذری داشته باشد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَنتَ مِن وَرَاءِ ذَلِکَ کُلِّهِ وَلِیُّ اَلإِعطَاءِ وَ اَلمَنعِ إِنَّکَ عَلیٰ کُلِّ شَیءٍ قَدِیرٌ</span>

<span class="Translate">(2) و تو پس از همۀ این گفتار صاحب اختیاری که ببخشائی یا نبخشایی، زیرا اختیار و توانائی بر هر چیز بدست تو است</span>


==خطبه 217- عبرت گرفتن از دنیا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام دَارٌ بِالبَلاَءِ مَحفُوفَةٌ وَ بِالغَدرِ مَعرُوفَةٌ لاَ تَدُومُ أَحوَالُهَا وَ لاَ تَسلَمُ نُزَّالُهَا أَحوَالٌ مُختَلِفَةٌ وَ تَارَاتٌ مُتَصَرِّفَةٌ اَلعَیشُ فِیهَا مَذمُومٌ وَ اَلأَمَانُ مِنهَا مَعدُومٌ</span>

<span class="Translate">217 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در مذمّت دنیا و بیان حال مردگان)</span>: (1) دنیا سرائی است <span class="description">(اهل)</span> آنرا غمّ و اندوه فرا گرفته، و بمکر و دغا شهرت یافته <span class="description">(بیوفائی آن به بینایان پوشیده نیست)</span> همواره بر یک حال باقی نمی‌ماند <span class="description">(زندگی آن به مرگ و توانگری به درویشی و خویش به گرفتاری و تندرستی به بیماری و توانائی بنا توانی و ارجمندی به خواری مبدّل می‌گردد)</span> و آمده‌های در آن <span class="description">(از دردها و رنجهای آن از قبیل سوختن و غرق شدن و زیر آوار رفتن و گرفتار انواع بیماریها گشتن)</span> سالم نمانند، حالات آن گوناگون و نوبتهایش در تغییر است <span class="description">(گاهی نعمت دادگاه زحمت رساند)</span> خوشی در آن <span class="description">(پیروی از خواهشهای نفس)</span> نکوهیده شده است، و آسودگی در آن یافت نمی‌شود</span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّمَا أَهلُهَا فِیهَا أَغرَاضٌ مُستَهدَفَةٌ تَرمِیهِم بِسِهَامِهَا وَ تُفنِیهِم بِحِمَامِهَا</span>

<span class="Translate">(2) و اهلش در آن هدفهای تیر بلاء هستند که دنیا تیرهای خود را بجانب ایشان می‌افکند <span class="description">(هر یک را به دردی مبتلی می‌سازد)</span> و به مرگ نابودشان می‌نماید</span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَمُوا عِبَادَ اَللَّهِ أَنَّکُم وَ مَا أَنتُم فِیهِ مِن هَذِهِ اَلدُّنیَا عَلَی سَبِیلِ مَن قَد مَضَی قَبلَکُم مِمَّن کَانَ أَطوَلَ مِنکُم أَعمَاراً وَ أَعمَرَ دِیَاراً وَ أَبعَدَ آثَاراً</span>

<span class="Translate">(3) بندگان خدا، بدانید شما و آنچه در آن هستید از <span class="description">(کالاها و ساختمانها و آرایشهای)</span> این دنیا در راه آنان می‌باشید که پیش از شما گذشته‌اند، عمرهاشان از شما درازتر و شهرهاشان آبادتر و اثرهاشان مهمتر بود</span>

<span class="Revayat">أَصبَحَت أَصوَاتُهُم هَامِدَةً وَ رِیَاحُهُم رَاکِدَةً وَ أَجسَادُهُم بَالِیَةً وَ دِیَارُهُم خَالِیَةً وَ آثَارُهُم عَافِیَةً</span>

<span class="Translate">(4) صداهاشان خاموش شده <span class="description">(سخن نمی‌گویند)</span> و بادهاشان خوابیده <span class="description">(کبر و نخوتشان از بین رفته)</span> و اندامشان پوسیده، و شهرهاشان خالی مانده، و آثارشان ناپدید گشته</span>

<span class="Revayat">فَاستَبدَلُوا بِالقُصُورِ اَلمُشَیَّدَةِ وَ اَلنَّمَارِقِ اَلمُمَهَّدَةِ اَلصُّخُورَ وَ اَلأَحجَارَ اَلمُسَنَّدَةَ وَ اَلقُبُورَ اَللاَّطِئَةَ اَلمُلحَدَةَ اَلَّتِی قَد بُنِیَ بِالخَرَابِ فِنَاؤُهَا وَ شِیدَ بِالتُّرَابِ بِنَاؤُهَا فَمَحَلُّهَا مُقتَرِبٌ وَ سَاکِنُهَا مُغتَرِبٌ</span>

<span class="Translate">(5) قصرهای افراشته و ساختمانهای استوار و بالشهای گسترده را به سنگهای محکم و قبرهای چسبیدۀ به لحد تبدیل نمودند، آن قبرهایی که جلو خوان آنها ویران شده، و ساختمان آنها با خاک استوار گشته، آن قبرها بهم نزدیک است، ولی ساکن آنها غریب و تنها است <span class="description">(با نزدیکی قبر هر یک بقبر دیگری همدیگر را ملاقات نمی‌کنند)</span></span>

<span class="Revayat">بَینَ أَهلِ مَحَلَّةٍ مُوحِشِینَ وَ أَهلِ فَرَاغٍ مُتَشَاغِلِینَ لاَ یَستَأنِسُونَ بِالأَوطَانِ وَ لاَ یَتَوَاصَلُونَ تَوَاصُلَ اَلجِیرَانِ عَلَی مَا بَینَهُم مِن قُربِ اَلجِوَارِ وَ دُنُوِّ اَلدَّارِ وَ کَیفَ یَکُونُ بَینَهُم تَزَاوُرٌ وَ قَد طَحَنَهُم بِکَلکَلِهِ اَلبِلَی وَ أَکَلَتهُمُ اَلجَنَادِلُ وَ اَلثَّرَی</span>

<span class="Translate">(6) ما بین اهل محلّه‌ای ساکن هستند که ترسان و هراسانند <span class="description">(چون با هم الفت ندارند)</span> و در بین گروهی بظاهر راحتند که گرفتاری می‌باشند <span class="description">(شغلی ندارند ولی در حقیقت به زحمات بیشمار مبتلی هستند)</span> به وطنها <span class="description">(اقامتگاه همیشگی‌شان)</span> انس نمی‌گیرند، و با هم آمیزش ندارند چون آمیزش همسایگان با اینکه نزدیک و همسایه هستند و چگونه بینشان دید و باز دید باشد و حال آنکه پوسیدگی با سینۀ خود آنها را خورد کرده و سنگ و خاک آنان را خورده <span class="description">(نابود نموده)</span> است‌؟!</span>

<span class="Revayat">وَ کَأَن قَد صِرتُم إِلَی مَا صَارُوا إِلَیهِ وَ اِرتَهَنَکُم ذَلِکَ اَلمَضجَعُ وَ ضَمَّکُم ذَلِکَ اَلمُستَودَعُ فَکَیفَ بِکُم لَو تَنَاهَت بِکُمُ اَلأُمُورُ وَ بُعثِرَتِ اَلقُبُورُ هُنٰالِکَ تَبلُوا کُلُّ نَفسٍ مٰا أَسلَفَت وَ رُدُّوا إِلَی اَللّٰهِ مَولاٰهُمُ اَلحَقِّ وَ ضَلَّ عَنهُم مٰا کٰانُوا یَفتَرُونَ</span>

<span class="Translate">(7) و تصوّر کنید که شما رفته‌اید جائیکه ایشان رفته‌اند و آن خوابگاه <span class="description">(قبر)</span> شما را گرو گرفته، و آن امانتگاه شما را در آغوش دارد پس <span class="description">(ای فریفتگان بدنیا)</span> چگونه خواهد بود حال شما اگر کارهای شما <span class="description">(قبر و عالم برزخ)</span> بپایان رسد، و مردگان را از قبرها <span class="description">(برای رسیدگی بحساب)</span> بیرون آورند؟ <span class="description">(در قرآن کریم س 10 ی 30 است: «هُنٰالِکَ تَبلُوا کُلُّ نَفسٍ مٰا أَسلَفَت وَ رُدُّوا إِلَی اَللّٰهِ مَولاٰهُمُ اَلحَقِّ وَ ضَلَّ عَنهُم مٰا کٰانُوا یَفتَرُونَ‌» یعنی)</span> در آن هنگام هر نفسی بآنچه که پیش فرستاده <span class="description">(عملی که انجام داده)</span> است آزمایش میشود <span class="description">(سود و زیان آنرا می‌بینید)</span> و بسوی خدا که مالک بحقّ و راستی ایشان است باز گردیده میشوند، و بکار آنها نیاید آنچه را که افتراء می‌بستند <span class="description">(بتها را شریک خدا دانسته به شفاعتشان چشم داشتند )</span></span>


==خطبه 218- درخواست هدایت از خداوند==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من دعاء له علیه‌السلام اَللَّهُمَّ إِنَّکَ آنَسُ اَلآنِسِینَ لِأَولِیَائِکَ وَ أَحضَرُهُم بِالکِفَایَةِ لِلمُتَوَکِّلِینَ عَلَیکَ تُشَاهِدُهُم فِی سَرَائِرِهِم وَ تَطَّلِعُ عَلَیهِم فِی ضَمَائِرِهِم وَ تَعلَمُ مَبلَغَ بَصَائِرِهِم فَأَسرَارُهُم لَکَ مَکشُوفَةٌ وَ قُلُوبُهُم إِلَیکَ مَلهُوفَةٌ</span>

<span class="Translate">218 - از دعاهای آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در ستایش پروردگار و در خواست عفو و بخشش)</span>: (1) بار خدایا تو با دوستانت از همۀ دوستان بیشتر دوستی، و برای اصلاح کار آنان که بتو توکّل می‌نمایند از آنها حاضرتری <span class="description">(چون بهر چیز توانائی، بمحض اراده هر کار را انجام می‌دهی)</span> نهانیهاشان را دیده بر اندیشه‌هاشان آگاهی، و اندازه بینائی و عقولشان را میدانی، پس رازهاشان نزد تو آشکار، و دلهاشان بسوی تو نگران است</span>

<span class="Revayat">إِن أَوحَشَتهُمُ اَلغُربَةُ آنَسَهُم ذِکرُکَ وَ إِن صُبَّت عَلَیهِمُ اَلمَصَائِبُ لَجَئُوا إِلَی اَلاِستِجَارَةِ بِکَ عِلماً بِأَنَّ أَزِمَّةَ اَلأُمُورِ بِیَدِکَ وَ مَصَادِرَهَا عَن قَضَائِکَ</span>

<span class="Translate">(2) اگر تنهائی آنان را به وحشت اندازد ذکر تو آنها را مأنوس می‌سازد، و اگر اندوه‌ها بایشان چیره گردد به پناه جستن از تو توسّل می‌جویند، چون می‌دانند سر رشته کارها بدست <span class="description">(قدرت و توانائی)</span> تو و منشأ آنها قضاء و قدر تو است</span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ إِن فَهِهتُ عَن مَسأَلَتِی أَو عَمِهتُ عَن طَلِبَتِی فَدُلَّنِی عَلَی مَصَالِحِی وَ خُذ بِقَلبِی إِلَی مَرَاشِدِی فَلَیسَ ذَلِکَ بِنُکرٍ مِن هِدَایَاتِکَ وَ لاَ بِبِدعٍ مِن کِفَایَاتِکَ</span>

<span class="Translate">(3) بار خدایا اگر ندانم چه بخواهم و از درخواست خود سرگردان بمانم مرا بآنچه صلاح من در آنست راهنمائی فرما، و دلم را بآنچه خیر و نیکوئی من در آن است متوجّه گردان که اگر مرا راهنمائی از هدایت و راهنماییهای تو ناسزاوار و از حاجت روا ساختنهای تو غریب و شگفت نیست <span class="description">(زیرا تو راهنما و روا سازندۀ حاجتها هستی)</span></span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ اِحمِلنِی عَلَی عَفوِکَ وَ لاَ تَحمِلنِی عَلَی عَدلِکَ</span>

<span class="Translate">(4) بار خدایا با من از روی عفو و بخشش خود رفتار کن نه بعدل و دادگریت <span class="description">(زیرا معاملۀ با عدل موجب مواخذه و گرفتاری است)</span></span>


==خطبه 219- در توصیف یکی از یارانش==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام لِلَّهِ بِلاَدُ فُلاَنٍ فَقَد قَوَّمَ اَلأَوَدَ وَ دَاوَی اَلعَمَدَ وَ أَقَامَ اَلسُّنَّةَ وَ خَلَّفَ اَلفِتنَةَ</span>

<span class="Translate">219 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در بارۀ عمر که از راه توریه فرموده یعنی در ظاهر می‌نماید که او را ستوده، ولی باطنا توبیخ و سرزنش نموده، و از اینرو این سخن با آنچه در خطبۀ سوّم فرموده منافات ندارد)</span>: (1) خدا شهرهای فلان <span class="description">(عمر ابن خطّاب)</span> را برکت دهد و نگاه‌دار که <span class="description">(باعتقاد گروهی)</span> کجی را راست نمود <span class="description">(گمراهان را براه آورد)</span> و بیماری را معالجه کرد <span class="description">(مردم شهرهایی را بدین اسلام گرواند)</span> و سنّت را بر پا داشت <span class="description">(احکام پیغمبر را اجراء نمود)</span> و تباهکاری را پشت سر انداخت <span class="description">(در زمان او فتنه‌ای رو نداد)</span></span>

<span class="Revayat">ذَهَبَ نَقِیَّ اَلثَّوبِ قَلِیلَ اَلعَیبِ أَصَابَ خَیرَهَا وَ سَبَقَ شَرَّهَا أَدَّی إِلَی اَللَّهِ طَاعَتَهُ وَ اِتَّقَاهُ بِحَقِّهِ</span>

<span class="Translate">(2) پاک جامه و کم عیب از دنیا رفت <span class="description">(مانند عثمان خود را به پلیدیها نیالود)</span> نیکوئی خلافت را دریافت و از شرّ آن پیشی گرفت <span class="description">(تا بود امر خلافت منظّم بوده اختلالی در آن راه نیافت)</span> طاعت خدا را بجا آورده از نافرمانی او پرهیز کرده حقّش را اداء نمود</span>

<span class="Revayat">رَحَلَ وَ تَرَکَهُم فِی طُرُقٍ مُتَشَعِّبَةٍ لاَ یَهتَدِی فِیهَا اَلضَّالُّ وَ لاَ یَستَیقِنُ اَلمُهتَدِی</span>

<span class="Translate"><span class="description">(و لیکن)</span> (3) از دنیا رفت در حالیکه مردم را در راههای گوناگون انداخت <span class="description">(بطوریکه)</span> گمراه در آنها راه نمی‌یابد، و راه یافته بر یقین و باور نمی‌ماند</span>


==خطبه 220- بیان کیفیت بیعت مردم با امام علیه السلام==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام فی وصف بیعته بالخلافة و قد تقدم مثله بألفاظ مختلفة</span>

<span class="Translate">220 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است در چگونگی بیعت مردم با آن بزرگوار ، و پیش از این <span class="description">(در سخن پنجاه و سوّم و صد و سی و هفتم)</span> مانند آن بالفاظ دیگر گذشت</span>

<span class="Revayat">وَ بَسَطتُم یَدِی فَکَفَفتُهَا وَ مَدَدتُمُوهَا فَقَبَضتُهَا ثُمَّ تَدَاکَکتُم عَلَیَّ تَدَاکَّ اَلإِبِلِ اَلهِیمِ عَلَی حِیَاضِهَا یَومَ وُرُودِهَا</span>

<span class="Translate"><span class="description">(برای بیعت با من)</span> (1) دستم را گشودید و من بهم نهادم، و آنرا کشیدید و من باز داشتم، پس از آن بر من ازدحام نمودید چون ازدحام شتران تشنه هنگامیکه به آبشخورهاشان وارد میشوند</span>

<span class="Revayat">حَتَّی اِنقَطَعَتِ اَلنَّعلُ وَ سَقَطَ اَلرِّدَاءُ وَ وُطِئَ اَلضَّعِیفُ وَ بَلَغَ مِن سُرُورِ اَلنَّاسِ بِبَیعَتِهِم إِیَّایَ أَنِ اِبتَهَجَ بِهَا اَلصَّغِیرُ وَ هَدَجَ إِلَیهَا اَلکَبِیرُ وَ تَحَامَلَ نَحوَهَا اَلعَلِیلُ وَ حَسَرَت إِلَیهَا اَلکَعَابُ</span>

<span class="Translate">(2) تا اینکه بند کفش <span class="description">(از پاها)</span> گسیخت، و عباء <span class="description">(از دوش)</span> افتاد، و ناتوان زیر پا ماند، و شادی مردم بر اثر بیعتشان با من بجائی رسید که بچّه‌ها خوشنود گشتند، و پیر ناتوان و بیمار گرفتار سختی و رنج و دختر نار پستان بی‌نقاب برای دیدار آن آمدند <span class="description">(پس نباید با چنین بیعتی که از روی کمال میل و رغبت انجام گرفته بطوریکه از بسیاری شادی همه از خود بی‌خود شدند مخالفت نموده پیروی بیعت کنندگان نکرده یا آنرا نقض نمایند )</span></span>


==خطبه 221- برتری تلاش و ارزش عمل==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام فَإِنَّ تَقوَی اَللَّهِ مِفتَاحُ سَدَادٍ وَ ذَخِیرَةُ مَعَادٍ وَ عِتقٌ مِن کُلِّ مَلَکَةٍ وَ نَجَاةٌ مِن کُلِّ هَلَکَةٍ بِهَا یَنجَحُ اَلطَّالِبُ وَ یَنجُو اَلهَارِبُ وَ تُنَالُ اَلرَّغَائِبُ</span>

<span class="Translate">221 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در پرهیزکاری و مرگ و فریفته نشدن بدنیا)</span>: (1) پرهیزکاری و ترس از خدا کلید هدایت و رستگاری <span class="description">(دنیا و آخرت)</span> و اندوختۀ برای روز قیامت و سبب آزادی از هر بندگی <span class="description">(شهوتها و خواهشهای نفس)</span> و رهائی از هر تباهی است، با تقوی حاجت درخواست کننده روا می‌گردد، و گریزان <span class="description">(از عذاب و سختی)</span> رهائی می‌یابد، و عطاءها و بخششهای بسیار <span class="description">(از جانب حقّ تعالی)</span> دریافت میشود</span>

<span class="Revayat">فَاعمَلُوا وَ اَلعَمَلُ یُرفَعُ وَ اَلتَّوبَةُ تَنفَعُ وَ اَلدُّعَاءُ یُسمَعُ وَ اَلحَالُ هَادِئَةٌ وَ اَلأَقلاَمُ جَارِیَةٌ</span>

<span class="Translate">(2) پس کار کنید <span class="description">(برای سفر آخرت توشه بردارید)</span> در این حالیکه عمل بالا می‌رود <span class="description">(قبول می‌گردد)</span> و توبه و بازگشت <span class="description">(از گناه)</span> سود می‌بخشد، و دعاء شنیده میشود <span class="description">(در خواست می‌پذیرند)</span> و زمان آرامش است <span class="description">(اضطراب و نگرانی مرگ در بین نیست)</span> و قلمها <span class="description">(ی نویسندگان اعمال نیک و بد)</span> بکار است <span class="description">(نه مانند بعد از مردن از نوشتن باز مانند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ بَادِرُوا بِالأَعمَالِ عُمراً نَاکِساً أَو مَرَضاً حَابِساً أَو مَوتاً خَالِساً فَإِنَّ اَلمَوتَ هَادِمُ لَذَّاتِکُم وَ مُکَدِّرُ شَهَوَاتِکُم وَ مُبَاعِدُ طِیَّاتِکُم زَائِرٌ غَیرُ مَحبُوبٍ وَ قِرنٌ غَیرُ مَغلُوبٍ وَ وَاتِرٌ غَیرُ مَطلُوبٍ</span>

<span class="Translate">(3) و بعبادات و طاعات بشتابید در برابر عمری که <span class="description">(از جوانی به پیری و از توانائی به ناتوانی)</span> تغییر می‌پذیرد، یا بیماری و دردی که <span class="description">(از کار)</span> باز دارد، یا مرگی که <span class="description">(زندگانی را)</span> برباید، زیرا مرگ لذّت و خوشیهای شما را نابود ساخته خواهشهاتان را از بین می‌برد، و اندیشه‌هاتان را دور می‌سازد، ملاقات کننده ایست که او را دوست نمی‌دارند، و مبارزی است که <span class="description">(هر چند دلیر و توانا باشی)</span> شکست نمی‌خورد، و کینه جوئی است که بازخواست نمی‌شود</span>

<span class="Revayat">قَد أَعلَقَتکُم حَبَائِلُهُ وَ تَکَنَّفَتکُم غَوَائِلُهُ وَ أَقصَدَتکُم مَعَابِلُهُ وَ عَظُمَت فِیکُم سَطوَتُهُ وَ تَتَابَعَت عَلَیکُم عَدوَتُهُ وَ قَلَّت عَنکُم نَبوَتُهُ فَیُوشِکُ أَن تَغشَاکُم دَوَاجِی ظُلَلِهِ وَ اِحتِدَامِ عِلَلِهِ وَ حَنَادِسُ غَمَرَاتِهِ وَ غَوَاشِی سَکَرَاتِهِ وَ أَلِیمُ إِزهَاقِهِ وَ دُجُوُّ إِطبَاقِهِ وَ جُشُوبَةُ مَذَاقِهِ</span>

<span class="Translate">(4) دامهای آن شما را گرفته، و اندوهها و تباهی‌هایش شما را احاطه نموده، و پیکانها <span class="description">(ی تیرها)</span> یش شما را آماج قرار داده، و غلبه و توانائی آن در بین شما با اهمیّت است، و ستمش بر شما پی در پی می‌رسد، و کم ممکن است ضرب شمشیرش از شما خطاء برود پس نزدیک است تاریکی سایه‌هایش و زبانه کشیدن دردهایش و تیرگی بیهوشیهای سختیهایش و درد جان گرفتنش و تاری پوشاندنش و بد مزگی چشیدنش شما را در یابد</span>

<span class="Revayat">فَکَأَن قَد أَتَاکُم بَغتَةً فَأَسکَتَ نَجِیَّکُم وَ فَرَّقَ نَدِیَّکُم وَ عَفَّی آثَارَکُم وَ عَطَّلَ دِیَارَکُم وَ بَعَثَ وُرَّاثَکُم یَقتَسِمُونَ تُرَاثَکُم بَینَ حَمِیمٍ خَاصٍّ لَم یَنفَع وَ قَرِیبٍ مَحزُونٍ لَم یَمنَع وَ آخَرَ شَامِتٍ لَم یَجزَع</span>

<span class="Translate">و <span class="description">(چون مرگ خواهی نخواهی هر کس را در خواهد یافت)</span> (5) مانند آنست که ناگهان نزد شما آمده و راز گویان شما را خاموش ساخته، و مشاورینتان را متفرّق نموده، و آثار و نشانه‌هاتان را نابود، و شهرهاتان را بی صاحب کرده، و وراثتان را بر انگیخته که ارثتان را قسمت کنند بین خویشاوند خاصّی که <span class="description">(در آن هنگام بتو)</span> سود نداشته، و خویشاوند اندوهگینی که جلو <span class="description">(مرگ را از تو)</span> نگرفته، و بین خرسند شنونده‌ای که <span class="description">(از مرگ تو)</span> اندوهناک نگشته</span>

<span class="Revayat">فَعَلَیکُم بِالجَدِّ وَ اَلاِجتِهَادِ وَ اَلتَّأَهُّبِ وَ اَلاِستِعدَادِ وَ اَلتَّزَوُّدِ فِی مَنزِلِ اَلزَّادِ وَ لاَ تَغُرَّنَّکُمُ اَلحَیَاةُ اَلدُّنیَا کَمَا غَرَّت مَن کَانَ قَبلَکُم مِنَ اَلأُمَمِ اَلمَاضِیَةِ وَ اَلقُرُونِ اَلخَالِیَةِ اَلَّذِینَ اِحتَلَبُوا دِرَّتَهَا وَ أَصَابُوا غِرَّتَهَا وَ أَفنَوا عِدَّتَهَا وَ أَخلَقُوا جِدَّتَهَا</span>

<span class="Translate">(6) پس بر شما باد سعی و کوشش <span class="description">(بطاعت و بندگی)</span> و آماده بودن و توشه برداشتن <span class="description">(برای سفر آخرت)</span> در جای توشه گرفتن و زندگی دنیا شما را فریب ندهد چنانکه پیشینیان شما را که گذشتند و رفتند فریب داد، آنان که شیر آنرا دوشیدند <span class="description">(بهره بسیار بردند)</span> و فریب آنرا خوردند <span class="description">(لذّت و خوشی آنان را از حساب و وارسی روز رستخیز غافل نمود)</span> و شمارۀ آنرا از بین بردند <span class="description">(روزهایش را به بیخبری بسر رساندند)</span> و تازۀ آنرا کهنه کردند <span class="description">(جوانی را به پیری رساندند)</span></span>

<span class="Revayat">أَصبَحَت مَسَاکِنُهُم أَجدَاثاً وَ أَموَالُهُم مِیرَاثاً لاَ یَعرِفُونَ مَن أَتَاهُم وَ لاَ یَحفِلُونَ مَن بَکَاهُم وَ لاَ یُجِیبُونَ مَن دَعَاهُم</span>

<span class="Translate">(7) خانه‌هاشان گورها و دارائیشان میراث دیگران گردید، هر که بر سر گورشان آید نمی‌شناسند، و بکسیکه برایشان بگرید اهمیّت نمی‌دهند، و بکسیکه آنها را بخواند پاسخ نمی‌دهند</span>

<span class="Revayat">فَاحذَرُوا اَلدُّنیَا فَإِنَّهَا غَدَّارَةٌ غَرَّارَةٌ خَدُوعٌ مُعطِیَةٌ مَنُوعٌ مُلبِسَةٌ نَزُوعٌ لاَ یَدُومُ رَخَاؤُهَا وَ لاَ یَنقَضِی عَنَاؤُهَا وَ لاَ یَرکَدُ بَلاَؤُهَا</span>

<span class="Translate">(8) پس از دنیا بپرهیزید که بسیار مکر کننده و فریب دهنده و بازی دهنده است، بخشنده‌ای است پس گیرنده، و پوشاننده‌ای است کننده <span class="description">(اگر چند روزی بکسی رو آورده کالایی باو ارزانی دارد بزودی باو پشت کرده از او پس می‌گیرد)</span> آسایش آن همیشگی نیست، و رنج آن بسر نمی‌رسد، و بلاء و درد آن آرام نمی‌گیرد <span class="description">(پس خردمند به چنین دنیایی دل نبسته تا ممکن است رضاء و خوشنودی خدا و رسول را بدست می‌آورد )</span></span>

<span class="Revayat">منها فی صفة الزهاد کَانُوا قَوماً مِن أَهلِ اَلدُّنیَا وَ لَیسُوا مِن أَهلِهَا فَکَانُوا فِیهَا کَمَن لَیسَ مِنهَا عَمِلُوا فِیهَا بِمَا یُبصِرُونَ وَ بَادَرُوا فِیهَا مَا یَحذَرُونَ تَقَلَّبُ أَبدَانِهِم بَینَ ظَهرَانَی أَهلِ اَلآخِرَةِ یَرَونَ أَهلَ اَلدُّنیَا یُعَظِّمُونَ مَوتَ أَجسَادِهِم وَ هُم أَشَدُّ إِعظَاماً لِمَوتِ قُلُوبِ أَحیَائِهِم</span>

<span class="Translate">قسمتی از این خطبه است در وصف پارسایان: (9) پارسایان گروهی هستند <span class="description">(در ظاهر)</span> از اهل دنیا که <span class="description">(در باطن)</span> اهل آن نیستند، پس در دنیا می‌باشند مانند کسیکه اهل آن نیست <span class="description">(چون دل بر آن نبسته آنرا سرای عاریت پنداشته‌اند)</span> عمل آنها در آن به آن چیزی است که <span class="description">(بعد از مرگ)</span> می‌بینند، و بدفع عذاب که از آن می‌ترسند می‌شتابند <span class="description">(اگر چه با اهل دنیا همنشینند ولی در حقیقت)</span> بدنهاشان بین اهل آخرت در گردش است <span class="description">(سر و کارشان با آنها است)</span> اهل دنیا را می‌بینند که به مرگ جسدشان اهمیّت می‌دهند، و ایشان به مرگ دلهای زندۀ خود بیشتر اهمیّت می‌دهند <span class="description">(می‌بینند مردم دل باقی را رها کرده بتن فانی چسبیده‌اند ولی اندیشۀ آنان اینست که چارۀ مرگ دل چه بوده و چه باید بکنند)</span></span>


==خطبه 222- در ویژگی های پیامبر صلّی اللّه علیه و آله==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام خطبها بذی قار و هو متوجه إلی البصرة ذکرها الواقدی فی کتاب الجمل</span>

<span class="Translate">222 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در مدح حضرت رسول صلّی اللّٰه علیه و آله)</span> که آنرا در ذی قار <span class="description">(موضعی نزدیک بصره)</span> هنگام رفتن ببصره فرموده، و واقدی آنرا در کتاب جمل نقل کرده است</span>

<span class="Revayat">فَصَدَعَ بِمَا أُمِرَ بِهِ وَ بَلَّغَ رِسَالاَتِ رَبِّهِ</span>

<span class="Translate">(1) پیغمبر اکرم آنچه را که مأمور شده بود بیان فرموده، پیغامهای <span class="description">(احکام)</span> پروردگارش را <span class="description">(بمردم)</span> رسانید</span>

<span class="Revayat">فَلَمَّ اَللَّهُ بِهِ اَلصَّدعَ وَ رَتَقَ بِهِ اَلفَتقَ وَ أَلَّفَ بِهِ اَلشَّملَ بَینَ ذَوِی اَلأَرحَامِ بَعدَ اَلعَدَاوَةِ اَلوَاغِرَةِ فِی اَلصُّدُورِ وَ اَلضَّغَائِنِ اَلقَادِحَةِ فِی اَلقُلُوبِ</span>

<span class="Translate">(2) پس خداوند بوسیلۀ او از هم گسیخته را منظّم گردانیده، پراکنده را گرد آورد، و بین خویشاوندان پس از دشمنی افروختۀ در سینه‌ها و کینه‌های آتش زنندۀ دلها آمیزش و یگانگی برقرار فرمود</span>


==خطبه 223- احتیاط در مصرف بیت المال==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام کلم به عبد الله بن زمعة و هو من شیعته و ذلک أنه قدم علیه فی خلافته یطلب منه مالا فقال علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">223 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است بعبد اللّٰه ابن زمعه یکی از اصحابش هنگامیکه در زمان خلافت آن حضرت نزد آن بزرگوار آمده مالی <span class="description">(از بیت المال)</span> از او درخواست نمود، امام علیه السّلام فرمود</span>

<span class="Revayat">إِنَّ هَذَا اَلمَالَ لَیسَ لِی وَ لاَ لَکَ وَ إِنَّمَا هُوَ فَیءٌ لِلمُسلِمِینَ وَ جَلبُ أَسیَافِهِم فَإِن شَرِکتَهُم فِی حَربِهِم کَانَ لَکَ مِثلُ حَظِّهِم وَ إِلاَّ فَجَنَاةُ أَیدِیهِم لاَ تَکُونُ لِغَیرِ أَفوَاهِهِم</span>

<span class="Translate">(1) این مال نه از آن من است نه از آن تو، بلکه غنیمت مسلمانان <span class="description">(که بر اثر غلبه و تسلّط بر کفّار در کارزار بدست آورده‌اند)</span> و اندوختۀ شمشیرهای ایشان است، پس اگر با آنها در کارزارشان شریک بوده‌ای ترا هم مانند آنان نصیب و بهره می‌باشد و اگر نه <span class="description">(ترا بهره‌ای نیست، زیرا)</span> چیدۀ دستهای آنها برای دهنهای دیگران نمی‌باشد</span>


==خطبه 224- فصاحت و بلاغت اهل بیت علیهم السلام==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام أَلاَ إِنَّ اَللِّسَانَ بَضعَةٌ مِنَ اَلإِنسَانِ فَلاَ یُسعِدُهُ اَلقَولُ إِذَا اِمتَنَعَ وَ لاَ یُمهِلُهُ اَلنُّطقُ إِذَا اِتَّسَعَ</span>

<span class="Translate">224 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در اینکه زبان به خودی خود گویا نیست، بلکه ابزار گویایی است و وصف مردم زمان خود و آیندگان. روزی امیر المؤمنین علیه السّلام به خواهر زادۀ خویش جعدة ابن هبیرة مخزومیّ فرمود برای مردم خطبه بخواند، جعدة چون بمنبر رفت نتوانست سخن بگوید، پس حضرت برخاسته بمنبر رفت و خطبۀ مفصّله‌ای بیان فرمود که جمله‌ای از آن اینست)</span>: (1) آگاه باشید زبان پاره‌ای از انسان است که گفتار با آن همراهی نکند هرگاه شخص ناتوان باشد <span class="description">(گویا نگردد، یعنی چون کسی را توانائی سخن گفتن نباشد گفتار بر زبان او نیاید، مانند سائر اعضاء چنانکه شخص تا توانائی راه رفتن نداشته باشد پا به خودی خود راه نمی‌رود)</span> و گفتار زبان را مهلت ندهد هرگاه شخص توانا باشد</span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّا لَأُمَرَاءُ اَلکَلاَمِ وَ فِینَا تَنَشَّبَت عُرُوقُهُ وَ عَلَینَا تَهَدَّلَت غُصُونُهُ</span>

<span class="Translate">(2) و ما <span class="description">(خاندان رسالت)</span> امیران سخن هستیم <span class="description">(سخن در فرمان ما است)</span> و ریشه‌های آن در ما فرو رفته و شاخه‌هایش بر ما گسترده شده <span class="description">(هر مطلبی را می‌توانیم در موقع مقتضی با منتهی درجۀ فصاحت و بلاغت و جامعیّت بیان کنیم)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَمُوا رَحِمَکُمُ اَللَّهُ أَنَّکُم فِی زَمَانٍ اَلقَائِلُ فِیهِ بِالحَقِّ قَلِیلٌ وَ اَللِّسَانُ عَنِ اَلصِّدقِ کَلِیلٌ وَ اَللاَّزِمُ لِلحَقِّ ذَلِیلٌ</span>

<span class="Translate">(3) و خدا شما را بیامرزد، و بدانید شما در زمانی زندگی می‌کنید که در آن گویای بحقّ اندک و زبان از راستگویی کند و حقّ جو خوار است</span>

<span class="Revayat">أَهلُهُ مُعتَکِفُونَ عَلَی اَلعِصیَانِ مُصطَلِحُونَ عَلَی اَلإِدهَانِ فَتَاهُم عَارِمٌ وَ شَائِبُهُم آثِمٌ وَ عَالِمُهُم مُنَافِقٌ وَ قَارِئُهُم مُمَاذِقٌ لاَ یُعَظِّمُ صَغِیرُهُم کَبِیرَهُم وَ لاَ یَعُولُ غَنِیُّهُم فَقِیرَهُم</span>

<span class="Translate">(4) مردم بر نافرمانی <span class="description">(خدا و رسول)</span> آماده شده‌اند، و بر مماشات و سازگاری با هم <span class="description">(برای پیروی از خواهشهای نفس)</span> یار شده همراه گشته‌اند، جوانشان بد خو، و پیرشان گناهکار، و داناشان دو رو، و سخنرانشان چاپلوس است، کوچکشان به بزرگشان احترام نمی‌نهد، و توانگرشان از بینواشان دستگیری نمی‌نماید</span>


==خطبه 225- راز تفاوت ها میان انسان ها==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام رَوَی ذِعلَبُ اَلیَمَانِیِّ عَن أَحمَدِ بنِ قُتَیبَةَ عَن عَبدِ اَللَّهِ بنِ یَزِیدَ عَن مَالِکِ بنِ دِحیَةَ قَالَ کُنَّا عِندَ أَمِیرِ اَلمُؤمنِیِنَ علیه‌السلام وَ قَد ذُکِرَ عِندَهُ اِختِلاَفُ اَلنَّاسِ فَقَالَ</span>

<span class="Translate">225 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است ذعلب یمانی از احمد بن قتیبه از عبد اللّٰه بن یزید از مالک ابن دحیه روایت کرده که او گفت: ما نزد امیر المؤمنین علیه السّلام بودیم که سخن از اختلاف مردم <span class="description">(نیکی و بدی اندام و اخلاق و رفتارشان)</span> پیش آمد، آن بزرگوار فرمود</span>

<span class="Revayat">إِنَّمَا فَرَّقَ بَینَهُم مَبَادِئُ طِینِهِم وَ ذَلِکَ أَنَّهُم کَانُوا فِلقَةً مِن سَبَخِ أَرضٍ وَ عَذبِهَا وَ حَزنِ تُربَةٍ وَ سَهلِهَا فَهُم عَلَی حَسَبِ قُربِ أَرضِهِم یَتَقَارَبُونَ وَ عَلَی قَدرِ اِختِلاَفِهَا یَتَفَاوَتُونَ</span>

<span class="Translate">(1) مبدأ طینتها و سرشتهاشان بین آنها جدائی انداخته <span class="description">(سبب اختلاف آنان گوناگون بودن عناصر بوده که از آنها بوجود آمده و آفریده شده‌اند)</span> و این برای آنست که ایشان قطعه و تکّه‌ای بودند از زمین شود و شیرین و خاک درشت و نرم <span class="description">(خلاصه گوناگون بودنشان بر اثر نطفه‌های ترکیب شده است از غذاهایی که در جاهای مختلف روییده)</span> پس ایشان باندازۀ نزدیک بودن زمینشان <span class="description">(جای روییدن غذایی که نطفۀ آنها از آن ترکیب شده)</span> با هم نزدیک <span class="description">(و همخو)</span> هستند، و بقدر اختلاف و جدائی آن زمین <span class="description">(در اوصاف)</span> با هم فرق دارند</span>

<span class="Revayat">فَتَامُّ اَلرُّوَاءِ نَاقِصُ اَلعَقلِ وَ مَادُّ اَلقَامَةِ قَصِیرُ اَلهِمَّةِ وَ زَاکِی اَلعَمَلِ قَبِیحُ اَلمَنظَرِ وَ قَرِیبُ اَلقَعرِ بَعِیدُ اَلسَّبرِ وَ مَعرُوفُ اَلضَّرِیبَةِ مُنکَرُ اَلجَلِیبَةِ وَ تَائِهُ اَلقَلبِ مُتَفَرِّقُ اَللُّبِّ وَ طَلِیقُ اَللِّسَانِ حَدِیدُ اَلجَنَانِ</span>

<span class="Translate">(2)<span class="description">( پس بنا بر این گاهی میشود که)</span> نیکو منظر کم عقل، و بلند قدّ کوتاه همّت و نیکو کردار زشت رو و کوتاه قامت دور اندیش و نیکو طبیعت خصلت بد بر خود بسته، و حیران و سر گشته دل پراکنده و پریشان عقل و خوش زبان تیز دل <span class="description">(دانا و بینا)</span> است</span>


==خطبه 226- در سوگ پیامبر صلّی اللّه علیه و آله==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ مِن کَلاَمٍ لَهُ علیه‌السلام قَالَهُ وَ هُوَ یَلِی غُسلَ رَسُولِ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله وَ تَجهِیزَهُ</span>

<span class="Translate">226 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است که آنرا هنگام غسل دادن و کفن کردن رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود</span>

<span class="Revayat">بِأَبِی أَنتَ وَ أُمِّی یَا رَسُولَ اَللَّهِ لَقَدِ اِنقَطَعَ بِمَوتِکَ مَا لَم یَنقَطِع بِمَوتِ غَیرِکَ مِنَ اَلنُّبُوَّةِ وَ اَلأَنبَاءِ وَ أَخبَارِ اَلسَّمَاءِ خَصَّصتَ حَتَّی صِرتَ مُسَلِّیاً عَمَّن سِوَاکَ</span>

<span class="Translate">(1) پدر و مادرم به فدای تو باد ای رسول خدا همانا به مرگ تو بریده شد چیزیکه با مرگ دیگران <span class="description">(پیغمبران)</span> بریده نگردید از نبوّت و احکام الهی و اخبار آسمانی <span class="description">(زیرا بعد از هر پیغمبری به پیغمبر پس از او وحی نازل می‌شد، ولی چون تو خاتم پیغمبرانی بعد از وفات تو بکسی وحی نازل نمی‌شود، و در مصیبت خود)</span> خصوصیّت داشته و یگانه هستی بطوریکه از دیگر مصیبتها تسلیت دهنده می‌باشی <span class="description">(چون مصیبت تو از هر مصیبتی بزرگتر است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ عَمَمتَ حَتَّی صَارَ اَلنَّاسُ فِیکَ سَوَاءً وَ لَو لاَ أَنَّکَ أَمَرتَ بِالصَّبرِ وَ نَهَیتَ عَنِ اَلجَزَعِ لَأَنفَدنَا عَلَیکَ مَاءَ اَلشُّئُونِ وَ لَکَانَ اَلدَّاءُ مُمَاطِلاً وَ اَلکَمَدُ مُحَالِفاً وَ قَلاًّ لَکَ وَ لَکِنَّهُ مَا لاَ یُملَکُ رَدُّهُ وَ لاَ یُستَطَاعُ دَفعُهُ</span>

<span class="Translate">و <span class="description">(بر اثر رحلت خود از دنیا)</span> عمومیّت داری بطوریکه مردم در <span class="description">(ماتم)</span> تو یکسانند <span class="description">(هیچکس در این مصیبت بی‌اندوه نیست)</span> (2) و اگر امر به شکیبایی و نهی از ناله و فریاد و فغان نفرموده بودی هر آینه <span class="description">(در فراق تو)</span> سر چشمه‌های اشک چشم را <span class="description">(با گریۀ بسیار)</span> خشک می‌کردیم، و درد و غمّ پیوسته و حزن و اندوه همیشه باقی بود، و خشک شدن اشک چشم و دائمی بودن حزن و اندوه در مصیبت تو کم است ولی مرگ چیزی است که بر طرف نمودن آن ممکن نبوده دفع آن غیر مقدور است</span>

<span class="Revayat">بِأَبِی أَنتَ وَ أُمِّی اُذکُرنَا عِندَ رَبِّکَ وَ اِجعَلنَا مِن بَالِکَ</span>

<span class="Translate">(3) پدر و مادرم به فدای تو باد، ما را از نزد پروردگارت بیاد آورده در خاطر خویش نگاه‌دار <span class="description">(ما را فراموش نکرده آمرزش گناهانمان را از حقّ تعالی بخواه )</span></span>


==خطبه 227- نشانه های خداوند در آفرینش حیوانات و کائنات==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">227 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در بارۀ بعضی از صفات خداوند متعال و مدح حضرت رسول صلّی اللّٰه علیه و آله)</span></span>

<span class="Revayat">اَلحَمدُ لِلَّهِ اَلَّذِی لاَ تُدرِکُهُ اَلشَّوَاهِدُ وَ لاَ تَحوِیهِ اَلمَشَاهِدُ وَ لاَ تَرَاهُ اَلنَّوَاظِرُ وَ لاَ تَحجُبُهُ اَلسَّوَاتِرُ</span>

<span class="Translate">(1) سپاس خداوندی را سزا است که حواسّ و مشاعر <span class="description">(کنه ذات و حقیقت)</span> او را در نمی‌یابد، و مکانها او را فرا نمی‌گیرد، و دیده‌ها او را نمی‌بیند، و پرده‌ها او را نمی‌پوشاند <span class="description">(زیرا درک شدن و فرا گرفته شدن و دیده شدن و پوشیده شدن از لوازم جسم است)</span></span>

<span class="Revayat">اَلدَّالُ عَلَی قِدَمِهِ بِحُدُوثِ خَلقِهِ وَ بِحُدُوثِ خَلقِهِ عَلَی وُجُودِهِ وَ بِاشتِبَاهِهِم عَلَی أَن لاَ شِبهَ لَهُ</span>

<span class="Translate">(2) و بوسیلۀ حدوث و پدیدار شدن آفریدگانش بر قدم و همیشگی و وجود و هستی خود راهنما است <span class="description">(زیرا مخلوق حادث به قدیمی که او را آفریده باشد نیاز دارد و نمی‌شود او حادث بوده یا قادر و توانا نباشد چون در این صورت خالقیّت را نشاید)</span> و مانند بودن مخلوق بیکدیگر دلیل است بر اینکه مانندی برای او نیست <span class="description">(زیرا مانند داشتن مستلزم امکان است که در واجب راه ندارد، و بیان این مطلب در شرح خطبۀ صد و پنجاه و دوّم گذشت)</span></span>

<span class="Revayat">اَلَّذِی صَدَقَ فِی مِیعَادِهِ وَ اِرتَفَعَ عَن ظُلمِ عِبَادِهِ وَ قَامَ بِالقِسطِ فِی خَلقِهِ وَ عَدَلَ عَلَیهِم فِی حُکمِهِ</span>

<span class="Translate">(3) خداوندی که وفا کننده است وعدۀ خود را، و برتر است از اینکه بر بندگانش ستم روا دارد، و در بارۀ آفریدگانش بعدل رفتار می‌نماید، و حکم خود را بر ایشان از روی راستی و درستی اجراء فرموده است <span class="description">(آنان را بر وفق حکمت و مصلحت آفریده و احکام تکوینیّه و تکلیفیّه را از روی عدل و درستی بر آنها تعیین نموده)</span></span>

<span class="Revayat">مُستَشهِدٌ بِحُدُوثِ اَلأَشیَاءِ عَلَی أَزَلِیَّتِهِ وَ بِمَا وَسَمَهَا بِهِ مِنَ اَلعَجزِ عَلَی قُدرَتِهِ وَ بِمَا اِضطَرَّهَا إِلَیهِ مِنَ اَلفَنَاءِ عَلَی دَوَامِهِ</span>

<span class="Translate">(4) و بحدوث و نو پیدا شدن اشیاء بر قدم خود و به ناتوانی که نشان آنها قرار داده بر توانائی خویش و بنا بود شدن که از روی ناچاری آنها نگران آن هستند بر همیشگی خود <span class="description">(از عقول)</span> استشهاد نموده و گواهی خواسته <span class="description">(تا حکم کنند که هر حادثی را آفریننده است و هر ناتوان و نابود شدنی ناقص است و خداوند از حدوث و نقص مبرّی است)</span></span>

<span class="Revayat">وَاحِدٌ لاَ بِعَدَدٍ وَ دَائِمٌ لاَ بِأَمَدٍ وَ قَائِمٌ لاَ بِعَمَدٍ تَتَلَقَّاهُ اَلأَذهَانُ لاَ بِمُشَاعَرَةٍ وَ تَشهَدُ لَهُ اَلمَرَائِی لاَ بِمُحَاضَرَةٍ</span>

<span class="Translate">(5) یکی است نه از روی عدد و شماره <span class="description">(واحد عددی نیست که متّصف به صفت قلّت و مبدا و جزء کثیر باشد، بلکه واحد حقیقی است که کثرت نداشته و دوّمی برای او فرض نمی‌شود)</span> و همیشه بوده و هست نه بحساب مدّت و زمان <span class="description">(زیرا او آفرینندۀ زمان است)</span> و قائم و برقرار است نه بوسیلۀ ستونها و پشتیبانها <span class="description">(و چیزیکه نگاهش دارد، زیرا همۀ اشیاء مستند باو است)</span> و فهمها او را دریابد نه از راه درک کردن <span class="description">(بحواسّ‌، زیرا او منزّه است از آنکه در اندیشه گنجد)</span> و دیده شده‌ها <span class="description">(یا دیده‌ها)</span> بوجود و هستی او گواهی می‌دهند نه از روی حاضر شدن با هم <span class="description">(زیرا محدود نیست که در جائی حاضر و در جای دیگر نباشد یا چشم سر او را ببیند)</span></span>

<span class="Revayat">لَم تُحِط بِهِ اَلأَوهَامُ بَل تَجَلَّی لَهَا بِهَا وَ بِهَا اِمتَنَعَ مِنهَا وَ إِلَیهَا حَاکَمَهَا</span>

<span class="Translate">(6) اندیشه‌ها باو احاطه ننموده <span class="description">(بکنه ذات و حقیقتش پی نبرده‌اند)</span> بلکه بوسیلۀ اندیشه‌ها به اندیشه‌ها آشکار گشته <span class="description">(عقل از راه اندیشه باو راه برده و کنه ذاتش را در نیافته، زیرا جسم نیست تا اندیشه باو احاطه نماید)</span> و بسبب اندیشه‌ها امتناع نموده از <span class="description">(احاطۀ)</span> اندیشه‌ها <span class="description">(باو، زیرا اندیشۀ ممکن بواجب الوجود راه ندارد که باو احاطه نماید)</span> و اندیشه‌ها را نزد اندیشه‌ها به محاکمه آورده <span class="description">(اندیشه را در این باب حکم ساخت تا حکم کند که بخالق می‌تواند احاطه نماید، و او را در اندیشه در آورد، چنانکه ممکنات را در می‌آورد؟ اندیشه به زبان گوید خداوند منزّه است از اینکه در اندیشه آید)</span></span>

<span class="Revayat">لَیسَ بِذِی کِبَرٍ اِمتَدَّت بِهِ اَلنِّهَایَاتُ فَکَبَّرَتهُ تَجسِیماً وَ لاَ بِذِی عِظَمٍ تَنَاهَت بِهِ اَلغَایَاتُ فَعَظَّمَتهُ تَجسِیداً بَل کَبُرَ شَأناً وَ عَظُمَ سُلطَاناً</span>

<span class="Translate">(7) بزرگی او طوری نیست که نهایات باو برسد و او را بزرگ جلوه دهند در حالیکه دارای جسم باشد، و عظمت او قسمی نیست که غایات باو خاتمه یابد و او را عظیم نشان دهند در حالیکه دارای جسد باشد <span class="description">(خلاصه بزرگی خداوند متعال مانند بزرگی اجسام نیست که نهایات و اطراف داشته و بسیار بزرگ و دراز و فراخ باشد)</span> بلکه شأن و سلطنت و پادشاهی او بزرگ است</span>

<span class="Revayat">وَ أَشهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبدُهُ وَ رَسُولُهُ اَلصَّفِیُّ وَ أَمِینُهُ اَلرَّضِیُّ صلی‌الله‌علیه‌وآله</span>

<span class="Translate">(8) و گواهی می‌دهم که محمد بنده و فرستادۀ برگزیده و درست کردار پسندیدۀ او است، خداوند بر او و بر آل او درود فرستد</span>

<span class="Revayat">أَرسَلَهُ بِوُجُوبِ اَلحُجَجِ وَ ظُهُورِ اَلفَلَجِ وَ إِیضَاحِ اَلمَنهَجِ فَبَلَّغَ اَلرِّسَالَةَ صَادِعاً بِهَا وَ حَمَلَ عَلَی اَلمَحَجَّةِ دَالاًّ عَلَیهَا وَ أَقَامَ أَعلاَمَ اَلاِهتِدَاءِ وَ مَنَارَ اَلضِّیَاءِ وَ جَعَلَ أَمرَاسَ اَلإِسلاَمِ مَتِینَةً وَ عُرَی اَلإِیمَانِ وَثِیقَةً منها فی صفة عجیب خلق أصناف من الحیوان</span>

<span class="Translate"><span class="description">(بجهت هدایت و راهنمائی مردم)</span> (9) او را با برهانهای واجب و لازم <span class="description">(که مردم باید آنها را قبول داشته باشند چون در مقام حجّت کافی است)</span> و با پیروزمندی هویدا و راه روشن آشکار فرستاد، پس آن حضرت هم پیغام خداوند را رسانید در حالیکه با آن حقّ و باطل را از هم جدا کرد، و مردم را براه راست برد در حالیکه بآن راه نماینده بود، و عملهای دلالت کنندۀ براه راست و نشانهای روشن را بر پا نمود <span class="description">(تا کسی باطل را با حقّ و گمراهی را با رستگاری اشتباه نکند)</span> و ریسمانهای اسلام را محکم و دستگیره‌های ایمان و یقین را استوار گردانید <span class="description">(تا هر که بآن ریسمانها و دستگیره‌ها چنگ زند از گمراهی و بد بختی رهائی یابد و دیگری بر او مسلّط نشود )</span> قسمتی از این خطبه است در وصف شگفتی آفرینش دسته‌های از حیوانات <span class="description">(مانند مورچه و ملخ و غیر آنها)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَو فَکَّرُوا فِی عَظِیمِ اَلقُدرَةِ وَ جَسِیمِ اَلنِّعمَةِ لَرَجَعُوا إِلَی اَلطَّرِیقِ وَ خَافُوا عَذَابَ اَلحَرِیقِ وَ لَکِنَّ اَلقُلُوبَ عَلِیلَةٌ وَ اَلبَصَائِرَ مَدخُولَةٌ</span>

<span class="Translate">(10) و اگر مردم در عظمت توانائی و بزرگی نعمت و بخشش خداوند متعال فکر و اندیشه کنند <span class="description">(از گمراهی)</span> براه <span class="description">(راست)</span> باز می‌گردند، و از مشقّت و سختی آتش سوزان <span class="description">(قیامت)</span> می‌ترسند <span class="description">(بر خلاف دستور خدا و رسول رفتار نمی‌نمایند)</span> و لیکن دلها بیمار و بینائیها معیوب است! <span class="description">(به این جهت از راه حقّ پا بیرون نهاده در آثار قدرت و توانائی پروردگار اندیشه نکرده از نعمتهای او سپاسگزار نیستند)</span></span>

<span class="Revayat">أَ لاَ یَنظُرُونَ إِلَی صَغِیرِ مَا خَلَقَ کَیفَ أَحکَمَ خَلقَهُ وَ أَتقَنَ تَرکِیبَهُ وَ فَلَقَ لَهُ اَلسَّمعَ وَ اَلبَصَرَ وَ سَوَّی لَهُ اَلعَظمَ وَ اَلبَشَرَ</span>

<span class="Translate">(11) آیا نگاه نمی‌کنند حیوان کوچکی را که آفریده چگونه آفرینشش را استوار و بهم پیوند کردنش را محکم گردانیده، و <span class="description">(با همه کوچکی)</span> برای آن گوش و چشم پدید آورده و استخوان و پوست به تناسب آراسته‌؟</span>

<span class="Revayat">اُنظُرُوا إِلَی اَلنَّملَةِ فِی صِغَرِ جُثَّتِهَا وَ لَطَافَةِ هَیئَتِهَا لاَ تَکَادُ تُنَالُ بِلَحظِ اَلبَصَرِ وَ لاَ بِمُستَدرَکِ اَلفِکرِ کَیفَ دَبَّت عَلَی أَرضِهَا وَ صُبَّت عَلَی رِزقِهَا تَنقُلُ اَلحَبَّةَ إِلَی جُحرِهَا وَ تَعُدُّهَا فِی مُستَقَرِّهَا تَجمَعُ فِی حَرِّهَا لِبَردِهَا وَ فِی وِردِهَا لِصَدَرِهَا</span>

<span class="Translate">(12) نگاه کنید به مورچه با کوچکی جثّه و نازکی اندامش که بنگاه با گوشۀ چشم دیده نمی‌شود و به اندیشه درک نمی‌گردد، چگونه مسیر خود را می‌پیماید، و برای بدست آوردن روزیش می‌شتابد، دانه را به لانه‌اش انتقال می‌دهد و آنرا در انبارش <span class="description">(برای روز سختی)</span> آماده می‌گذارد در تابستان برای زمستان و هنگام آمدن <span class="description">(روزهای گرم)</span> برای وقت باز گشتن <span class="description">(روزهای سرد)</span> دانه‌ها را گرد می‌آورد</span>

<span class="Revayat">مَکفُولَةٌ بِرِزقِهَا مَرزُوقَةٌ بِوَفقِهَا لاَ یُغفِلُهَا اَلمَنَّانُ وَ لاَ یَحرِمُهَا اَلدَّیَّانُ وَ لَو فِی اَلصَّفَا اَلیَابِسِ وَ اَلحَجَرِ اَلجَامِسِ</span>

<span class="Translate">(13) خداوند ضامن روزیش بوده، مناسب حال راه روزیش را گشاده، پروردگار بسیار نعمت و بخشش دهنده از آن غافل نیست، و خداوند جزاء دهندۀ آنرا محروم و بی‌بهره نمی‌گرداند و اگر چه در سنگ خشک <span class="description">(که چیزی از آن نمی‌روید)</span> و سنگ سخت <span class="description">(که از جائی بجائی حرکت داده نمی‌شود)</span> باشد</span>

<span class="Revayat">وَ لَو فَکَّرتَ فِی مَجَارِی أَکلِهَا وَ فِی عُلوِهَا وَ سُفلِهَا وَ مَا فِی اَلجَوفِ مِن شَرَاسِیفِ بَطنِهَا وَ مَا فِی اَلرَّأسِ مِن عَینِهَا وَ أُذُنِهَا لَقَضَیتَ مِن خَلقِهَا عَجَباً وَ لَقِیتَ مِن وَصفِهَا تَعَباً</span>

<span class="Translate">(14) و اگر در مواضع خوردن و در بالا و پائین و آنچه در درون مورچه است از اطراف اضلاع شکمش و آنچه در سر آنست از چشم و گوش، اندیشه کنی از <span class="description">(تدبیر و حکمت خداوند در)</span> آفرینش آن به شگفت آمده از وصف آن برنج در آئی</span>

<span class="Revayat">فَتَعَالَی اَلَّذِی أَقَامَهَا عَلَی قَوَائِمِهَا وَ بَنَاهَا عَلَی دَعَائِمِهَا لَم یَشرَکهُ فِی فِطرَتِهَا فَاطِرٌ وَ لَم یُعِنهُ عَلَی خَلقِهَا قَادِرٌ</span>

<span class="Translate">(15) پس بلند و برتر از آن است <span class="description">(که در اندیشه در آید)</span> خدائی که مورچه را بروی دست و پایش بر قرار داشت و آنرا بر روی ستونها و اعضائش بناء کرد در حالیکه در آفرینش آن آفریننده‌ای شرکت نداشته و توانائی او را یاری نکرده است</span>

<span class="Revayat">وَ لَو ضَرَبتَ فِی مَذَاهِبِ فِکرِکَ لِتَبلُغَ غَایَاتِهِ مَا دَلَّتکَ اَلدَّلاَلَةُ إِلاَّ عَلَی أَنَّ فَاطِرَ اَلنَّملَةِ هُوَ فَاطِرُ اَلنَّخلَةِ لِدَقِیقِ تَفصِیلِ کُلِّ شَیءٍ وَ غَامِضِ اِختِلاَفِ کُلِّ حَیٍّ</span>

<span class="Translate">(16) و اگر راههای اندیشه خود را بپیمائی تا به انتهای آن برسی <span class="description">(از هر گونه فکر و اندیشه بکار بری)</span> دلیل و برهان ترا راه ننماید مگر باینکه آفرینندۀ مورچه همان آفرینندۀ درخت خرما است بجهت دقّتی که برای امتیاز هر چیز <span class="description">(از یکدیگر)</span> بکار برده شده، و اهمیت گوناگون بودن هر جانداری <span class="description">(خلاصه چون تفصیل آفرینش هر یک از موجودات دقیق است و سبب اختلاف اشکال آنها مشکل می‌باشد و در هر یک حکمتهای باریکی نهفته است، مور و پیل، کوه کاه، خرد و بزرگ، در صحراء و در دریا ناچار همه را آفرینندۀ حکیمی به مقتضای حکمت بآن تفصیل و اختلاف آفریده و تخصیص داده و در نیازمندی آنها بخالق متعال تفاوتی نیست)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَا اَلجَلِیلُ وَ اَللَّطِیفُ وَ اَلثَّقِیلُ وَ اَلخَفِیفُ وَ اَلقَوِیُّ وَ اَلضَّعِیفُ فِی خَلقِهِ إِلاَّ سَوَاءٌ وَ کَذَلِکَ اَلسَّمَاءُ وَ اَلهَوَاءُ وَ اَلرِّیَاحُ وَ اَلمَاءُ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(لذا می‌فرماید:)</span> (17) بزرگ و خرد و سنگین و سبک و توانا و ناتوان در مخلوقاتش نیست مگر آنکه <span class="description">(نسبت به قدرت کاملۀ او)</span> یکسان است <span class="description">(پس مپندار که این مشکل است چون کوچک است و آن دیگری آسان چون بزرگ می‌باشد)</span> و همچنین <span class="description">(در برابر قدرت و توانائی او ایجاد هر یک از)</span> آسمان و هواء و بادها و آب یکسان است</span>

<span class="Revayat">فَانظُر إِلَی اَلشَّمسِ وَ اَلقَمَرِ وَ اَلنَّبَاتِ وَ اَلشَّجَرِ وَ اَلمَاءِ وَ اَلحَجَرِ وَ اِختِلاَفِ هَذَا اَللَّیلِ وَ اَلنَّهَارِ وَ تَفَجُّرِ هَذِهِ اَلبِحَارِ وَ کَثرَةِ هَذِهِ اَلجِبَالِ وَ طُولِ هَذِهِ اَلقِلاَلِ وَ تَفَرُّقِ هَذِهِ اَللُّغَاتِ وَ اَلأَلسُنِ اَلمُختَلِفَاتِ فَالوَیلُ لِمَن أَنکَرَ اَلمُقَدِّرَ وَ جَحَدَ اَلمُدَبِّرَ</span>

<span class="Translate">(18) پس به خورشید و ماه و گیاه و درخت و آب و سنگ و گردش شب و روز و روان بودن این دریاها و بسیاری این کوهها و درازی قلّه‌ها و گوناگون بودن لغتها و زبانها نگاه کنید <span class="description">(در شگفتی آفرینش هر یک از این مخلوقات تأمّل و اندیشه نموده ببینید چه حکمتهای باریک در آنها نهفته است که همۀ آنها دلیل بر وجود و هستی صانع می‌باشد)</span> پس وای بر کسیکه ایجاد کننده را انکار کرده بنظم آورنده را باور ندارد</span>

<span class="Revayat">زَعَمُوا أَنَّهُم کَالنَّبَاتِ مَا لَهُم زَارِعٌ وَ لاَ لاِختِلاَفِ صُوَرِهِم صَانِعٌ وَ لَم یَلجَئُوا إِلَی حُجَّةٍ فِیمَا اِدَّعَوا وَ لاَ تَحقِیقٍ لِمَا أَوعَوا وَ هَل یَکُونُ بِنَاءٌ مِن غَیرِ بَانٍ أَو جِنَایَةٌ مِن غَیرِ جَانٍ</span>

<span class="Translate">(19) گمان دارند که ایشان مانند گیاه <span class="description">(خودرو در بیابانها و کوهها)</span> می‌باشند که برای ایشان برزگر و تخم پاشنده‌ای نیست، و صورتهای گوناگونشان را آفریننده‌ای نمی‌باشد و در آنچه ادّعاء می‌کردند به حجّت و دلیلی وابسته نبودند، و در آنچه حفظ کرده و باور نمودند تحقیق و یقینی نداشتند <span class="description">(بلکه ادّعای ایشان فقط از روی خود پسندی و گمان است)</span> و آیا ساختمانی هست که آنرا بناء کننده‌ای نبوده یا جنایت و گناهی که آنرا جنایت کننده‌ای نباشد؟ <span class="description">(نیازمندی فعل بفاعل ضروری و آشکار و انکار آن باطل و نادرست و منکرش نادان و گمراه است )</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِن شِئتَ قُلتَ فِی اَلجَرَادَةِ إِذ خَلَقَ لَهَا عَینَینِ حَمرَاوَینِ وَ أَسرَجَ لَهَا حَدَقَتَینِ قَمرَاوَینِ وَ جَعَلَ لَهَا اَلسَّمعَ اَلخَفِیَّ وَ فَتَحَ لَهَا اَلفَمَ اَلسَّوِیَّ وَ جَعَلَ لَهَا اَلحِسَّ اَلقَوِیَّ وَ نَابَینِ بِهِمَا تَقرِضُ وَ مِنجَلَینِ بِهِمَا تَقبِضُ یَرهَبُهَا اَلزُّرَّاعُ فِی زَرعِهِم وَ لاَ یَستَطِیعُونَ ذَبَّهَا وَ لَو أَجلَبُوا بِجَمعِهِم حَتَّی تَرِدَ اَلحَرثَ فِی نَزَوَاتِهَا وَ تَقضِیَ مِنهُ شَهَوَاتِهَا وَ خَلقُهَا کُلُّهُ لاَ یَکُونُ إِصبَعاً مُستَدِقَّةً</span>

<span class="Translate">(20) و اگر می‌خواهی <span class="description">(مانند مورچه)</span> در بارۀ ملخ بگو <span class="description">(و در شگفتی آفرینش آن تأمّل و اندیشه کن)</span> که خداوند سبحان برای آن دو چشم سرخ آفریده، و دو حدقه <span class="description">(مانند ماه)</span> تابان بر افروخته، و گوش پنهان <span class="description">(از نظر)</span> برایش قرار داده، و دهن مناسب برایش گشوده، و برای آن حسّ توانا <span class="description">(که راه معاش و سود و زیان خود را می‌یابد)</span> قرار داده و دو دندان که بوسیلۀ آن <span class="description">(گیاه را)</span> چیده و جدا میکند، و <span class="description">(دو پا مانند)</span> دو داس که بآن می‌درود برزگران برای زراعتشان از آن می‌ترسند و دفع آنرا نمی‌توانند اگر چه با هم اتّفاق نموده گرد آیند تا اینکه در پرواز خود بکشت زار آمده و از آن خواهشهایش را انجام دهد در حالیکه همۀ جثّه و تن آن باندازۀ یک انگشت باریک نیست</span>

<span class="Revayat">فَتَبَارَکَ اَلَّذِی یَسجُدُ لَهُ مَن فِی اَلسَّمَوَاتِ وَ اَلأَرضِ طَوعاً وَ کَرهاً وَ یُعَفِّرُ لَهُ خَدّاً وَ وَجهاً وَ یُلقِی بِالطَّاعَةِ إِلَیهِ سِلماً وَ ضَعفاً وَ یُعطِی لَهُ اَلقِیَادَ رَهبَةً وَ خَوفاً</span>

<span class="Translate">(21) پس منزّه <span class="description">(از ادراک)</span> است خداوندی که هر که در آسمانها و زمین است <span class="description">(فرشتگان و خداپرستان)</span> او را باختیار و اضطرار <span class="description">(در خوشی و سختی)</span> سجده میکنند، و رخسار و چهره بخاک می‌مالند <span class="description">(اظهار خضوع و فروتنی می‌نمایند)</span> و اطاعت کرده فرمان او می‌برند از روی بی‌اختیاری و ناتوانی، مهارشان را بدست او دهند از روی ترس و بیم</span>

<span class="Revayat">فَالطَّیرُ مُسَخَّرَةٌ لِأَمرِهِ أَحصَی عَدَدَ اَلرِّیشِ مِنهَا وَ اَلنَّفَسِ وَ أَرسَی قَوَائِمَهَا عَلَی اَلنَّدَی وَ اَلیَبَسِ وَ قَدَّرَ أَقوَاتَهَا وَ أَحصَی أَجنَاسَهَا فَهَذَا غُرَابٌ وَ هَذَا عُقَابٌ وَ هَذَا حَمَامٌ وَ هَذَا نَعَامٌ دَعَا کُلَّ طَائِرٍ بِاسمِهِ وَ کَفَلَ لَهُ بِرِزقِهِ</span>

<span class="Translate">(22) پرندگان در اختیار امر و فرمان او می‌باشند، شمارۀ پرها و نفس کشیدن آنها را میداند، و دست و پای آنها را در آب و خشکی استوار گردانیده <span class="description">(بعضی را ساکن دریا و برخی را در بیابان قرار داده)</span> است و روزیشان را تعیین فرموده، و بر اصناف آنها احاطه دارد این کلاغ است و این عقاب است و این کبوتر است و این شتر مرغ است هر مرغی را به نامش خوانده <span class="description">(بر وفق حکمت و مصلحت آفریده)</span> و روزیش را ضامن گشته</span>

<span class="Revayat">وَ أَنشَأَ اَلسَّحَابَ اَلثِّقَالَ فَأَهطَلَ دِیَمَهَا وَ عَدَّدَ قَسمَهَا فَبَلَّ اَلأَرضَ بَعدَ جُفُوفِهَا وَ أَخرَجَ نَبتَهَا بَعدَ جُدُوبِهَا</span>

<span class="Translate">(23) و ابر سنگین <span class="description">(باران دار)</span> را پدید آورد و بارانش را ریزان ساخته، و نصیب و بهرۀ هر جائی را از آن تعیین نمود زمین را بعد از خشکی آب داد و بعد از خشکسالی از آن گیاه رویانید</span>


==خطبه 228- پیرامون توحید==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام فی التوحید و تجمع هذه الخطبة من أصول العلم ما لا تجمعه خطبة غیرها</span>

<span class="Translate">228 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است در توحید ، و این خطبه از اصول و قواعد علم <span class="description">(خداشناسی)</span> چیزی را گرد آورده که خطبه‌های دیگر آنرا گرد نیاورده</span>

<span class="Revayat">مَا وَحَّدَهُ مَن کَیَّفَهُ وَ لاَ حَقِیقَتَهُ أَصَابَ مَن مَثَّلَهُ وَ لاَ إِیَّاهُ عَنَی مَن شَبَّهَهُ وَ لاَ صَمَدَهُ مَن أَشَارَ إِلَیهِ وَ تَوَهَّمَهُ</span>

<span class="Translate">(1) یکتا نمی‌داند او را کسیکه کیفیّت و چگونگی <span class="description">(صفات زائدۀ بر ذات)</span> برای او تعیین نماید، و به حقیقت او نرسیده <span class="description">(او را نشناخته)</span> کسیکه برای او مثل و مانند <span class="description">(شریک)</span> قرار دهد، و قصد او نکرده کسیکه او را <span class="description">(بچیزی)</span> تشبیه کند، و او را نطلبیده کسیکه باو اشاره کرده و او را در وهم در آورد <span class="description">(زیرا مشار الیه به اشارۀ حسّیه و یا عقلیّه محدود است و محدودیّت از لوازم جسم است، و باین موضوع در شرح خطبۀ یکم اشاره شد)</span></span>

<span class="Revayat">کُلُّ مَعرُوفٍ بِنَفسِهِ مَصنُوعٌ وَ کُلُّ قَائِمٍ فِی سِوَاهُ مَعلُولٌ</span>

<span class="Translate">(2) آنچه بذات خود شناخته گردد <span class="description">(حقیقت و کنه او را بشناسند)</span> مصنوع و آفریده شده است <span class="description">(و خداوند مصنوع نیست، زیرا مصنوع محتاج بصانع است و نیازمندی از لوازم امکان است نه واجب، پس از اینرو حقّ تعالی بذاته شناخته نمی‌شود، بلکه بآیات و آثار می‌شناسندش)</span> و هر قائم بغیر خود معلول است <span class="description">(زیرا قائم بغیر محتاج محل است و هر محتاجی ممکن است و هر ممکنی معلول، پس از این جهت شایسته نیست واجب قائم بغیر باشد، بلکه همه چیز باو قائم است)</span></span>

<span class="Revayat">فَاعِلٌ لاَ بِاضطِرَابِ آلَةٍ مُقَدِّرٌ لاَ بِجَولِ فِکرَةٍ غَنِیٌّ لاَ بِاستِفَادَةٍ لاَ تَصحَبُهُ اَلأَوقَاتُ وَ لاَ تَرفِدُهُ اَلأَدَوَاتُ سَبَقَ اَلأَوقَاتَ کَونُهُ وَ اَلعَدَمَ وُجُودُهُ وَ اَلاِبتِدَاءَ أَزَلُهُ</span>

<span class="Translate">(3) کنندۀ <span class="description">(کارها)</span> است بدون بکار بردن آلت و اسباب <span class="description">(زیرا احتیاج بأدوات و اسباب از صفات امکان است)</span> تعیین کنندۀ <span class="description">(ارزاق و آجال و مانند آنها)</span> است بدون بکار بردن فکر و اندیشه <span class="description">(زیرا خداوند منزّه است از نیازمندی به اندیشه)</span> بی‌نیاز است نه با بهره بردن از دیگری <span class="description">(بی نیازی اغنیاء بوسیلۀ بهره‌مندی از دیگران است و حقّ تعالی از آن منزّه است، زیرا آن لازمۀ نقص و نیازمندی است)</span><span class="description">( زمانها و روزگارها با او همراه نیستند زیرا او قدیم است و زمان حادث و حادث مصاحب و همراه قدیم نمی‌شود، چون لازمۀ مصاحبت با هم بودن است)</span> آلات و اسباب او را یاری نمی‌کنند <span class="description">(زیرا او آلت آفرین و بی نیاز از کمک و یاری است)</span> هستی او از زمانها و وجود او از عدم و نیستی و ازلی بودن و همیشگی او از ابتداء سبقت و پیشی گرفته <span class="description">(زیرا همه باو منتهی میشوند و او غیر متناهی است.)</span></span>

<span class="Revayat">بِتَشعِیرِهِ اَلمَشَاعِرَ عُرِفَ أَن لاَ مَشعَرَ لَهُ وَ بِمُضَادَّتِهِ بَینَ اَلأُمُورِ عُرِفَ أَن لاَ ضِدَّ لَهُ وَ بِمُقَارَنَتِهِ بَینَ اَلأَشیَاءِ عُرِفَ أَن لاَ قَرِینَ لَهُ</span>

<span class="Translate">(4) با بوجود آوردن او حواسّ و قوای درّاکه را معلوم میشود که آلت ادراکیّه برای او نیست، و بقرار دادن او ضدّیت و مخالفت را بین اشیاء دانسته میشود که ضدّ و مخالفتی ندارد، و بتعیین او قرین و همنشین را بین اشیاء شناخته میشود که قرین و همنشین برای او نیست <span class="description">(زیرا او آفرینندۀ حواسّ و اضداد و قرینها است)</span></span>

<span class="Revayat">ضَادَّ اَلنُّورَ بِالظُّلمَةِ وَ اَلوُضُوحَ بِالبُهمَةِ وَ اَلجُمُودَ بِالبَلَلِ وَ اَلحَرُورَ بِالصَّرَدِ مُؤَلِّفٌ بَینَ مُتَعَادِیَاتِهَا مُقَارِنٌ بَینَ مُتَبَایِنَاتِهَا مُقَرِّبٌ بَینَ مُتَبَاعِدَاتِهَا مُفَرِّقٌ بَینَ مُتَدَانِیَاتِهَا</span>

<span class="Translate">(5) روشنی را با تاریکی و آشکار را با پنهانی <span class="description">(سفیدی را با سیاهی)</span> و خشکی را با تری و گرمی را با سردی ضدّ یکدیگر قرار داده، ترکیب کنندۀ بین اشیاء متضادّه است که از هم جدا و بر کنارند <span class="description">(مانند ترکیب بین عناصر مختلفه)</span> و قرین و همنشین قرار دهنده است بین آنها را که از هم جدا هستند <span class="description">(مانند همبستگی روح با بدن)</span> و نزدیک کننده است آنها را که از هم دورند <span class="description">(مانند تألیف بین دلها و خواهشهای گوناگون)</span> و جدا کننده است بین آنها که بهم نزدیکند <span class="description">(مانند تفریق بین روح و بدن بوسیلۀ مرگ)</span></span>

<span class="Revayat">لاَ یُشمَلُ بِحَدٍّ وَ لاَ یُحسَبُ بِعَدٍّ وَ إِنَّمَا تَحُدُّ اَلأَدَوَاتُ أَنفُسَهَا وَ تُشِیرُ اَلآلاَتُ إِلَی نَظَائِرِهَا مَنَعَتهَا مُنذُ اَلقِدَمِیَّةَ وَ حَمَتهَا قَدُ اَلأَزَلِیَّةَ وَ جَنَّبَتهَا لَولاَ اَلتَّکمِلَةَ بِهَا تَجَلَّی صَانِعُهَا لِلعُقُولِ وَ بِهَا اِمتَنَعَ عَن نَظَرِ اَلعُیُونِ</span>

<span class="Translate">(6) بحدّی محدود نیست <span class="description">(زیرا محدودیت شایسته ممکن است نه واجب)</span> و بعدد و شماره‌ای بحساب نیاید <span class="description">(زیرا واحد حقیقی است که دوّمی برایش فرض نمی‌شود)</span> و اسباب خودشان <span class="description">(ممکنات)</span> را محدود میکنند، و آلتها بمانندهاشان اشاره می‌نمایند <span class="description">(زیرا خداوند جسم نیست تا محدود و مشار الیه گردد)</span> ادوات و آلات را کلمۀ منذ <span class="description">(که برای ابتدای زمان وضع شده است)</span> از قدیم بودن منع نموده <span class="description">(پس در بارۀ هر چیز جز خداوند متعال شایسته است گفته شود وجد هذا منذ زمان کذا یعنی این از ابتدای فلان زمان یافت شده است)</span> و کلمۀ قد <span class="description">(که چون بر ماضی داخل گردد زمان گذشته را بحال نزدیک کند و چون بر مضارع داخل شود تقلیل می‌نماید)</span> از ازلیّت و همیشه بودن جلو گرفته <span class="description">(پس در بارۀ اشیاء می‌توان گفت: قد کان کذا یعنی در این نزدیکی چنین بود، و قد یکون کذا یعنی گاهی چنین می‌باشد)</span> و کلمۀ لولا <span class="description">(که برای ربط امتناع جملۀ ثانیه به جملۀ اولی وضع شده است)</span> از کامل بودن دور گردانیده <span class="description">(چنانکه در بارۀ غیر خدا میگوئی: لو لا خالقه لما وجد یعنی اگر آفرینندۀ او نبود یافت نمی‌شد)</span> بوسیلۀ آن ادوات و آلات آفرینندۀ آنها برای خردها آشکار گردیده <span class="description">(شناخته شده)</span> و هم با آنها از دیدن چشمها امتناع کرده <span class="description">(زیرا اگر دیده شود به ادوات و آلات ماند، و مانند آنها نو پیدا شده و نیازمند بغیر است)</span></span>

<span class="Revayat">لاَ یَجرِی عَلَیهِ اَلسُّکُونُ وَ اَلحَرَکَةُ وَ کَیفَ یَجرِی عَلَیهِ مَا هُوَ أَجرَاهُ وَ یَعُودُ فِیهِ مَا هُوَ أَبدَاهُ وَ یَحدُثُ فِیهِ مَا هُوَ أَحدَثَهُ إِذاً لَتَفَاوَتَت ذَاتُهُ وَ لَتَجَزَّأَ کُنهُهُ وَ لاَمتَنَعَ مِنَ اَلأَزَلِ مَعنَاهُ</span>

<span class="Translate">(7) و آرامش و جنبش بر او جاری نمی‌شود <span class="description">(نمی‌توان گفت در جائی مانده یا بجائی رفته)</span> و چگونه آنچه را <span class="description">(در مخلوقات)</span> قرار داده بر او قرار می‌گیرد، و آنچه پدید آورده در او پدید آید و آنچه احداث کرده در او حادث شود که در این هنگام <span class="description">(بفرض اینکه سکون و حرکت بر او جاری شود)</span> ذات او <span class="description">(به زیاده و نقصان یعنی حرکت و سکون)</span> تغییر یابد، و کنه او جزء پیدا میکند <span class="description">(زیرا متّصف به حرکت و سکون جسم است و هر جسم مرکّب و مرکّب دارای اجزاء می‌باشد)</span> و حقیقت او از ازلیّ و همیشگی امتناع می‌ورزد <span class="description">(زیرا هر جسمی حادث است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَکَانَ لَهُ وَرَاءٌ إِذ وُجِدَ لَهُ أَمَامٌ وَ لاَلتَمَسَ اَلتَّمَامَ إِذ لَزِمَهُ اَلنُّقصَانُ وَ إِذاً لَقَامَت آیَةُ اَلمَصنُوعِ فِیهِ وَ لَتَحَوَّلَ دَلِیلاً بَعدَ أَن کَانَ مَدلُولاً عَلَیهِ وَ خَرَجَ بِسُلطَانِ اَلاِمتِنَاعِ مِن أَن یُؤَثِّرَ فِیهِ مَا یُؤَثِّرُ فِی غَیرِهِ</span>

<span class="Translate">(8) و چون <span class="description">(در جنبش و آرامش)</span> جلوه‌ای برای او یافت شود برای او پشت سر هم خواهد بود <span class="description">(پس مبدا نمی‌شود در صورتیکه واجب مبدا المبادئ است)</span> و چون نقصان لازمۀ آن باشد طالب تمام گردیدن میشود <span class="description">(و بر واجب درخواست تمامیّت محال است)</span> و در این هنگام <span class="description">(اگر حرکت و سکون در او یافت شود)</span> نشانۀ مخلوق در او هویدا می‌گردد، و <span class="description">(مانند سائر مصنوعات)</span> دلیل بر وجود صانعی خواهد بود پس از آنکه همۀ اشیاء دلیل بر هستی او هستند، و پس از آنکه ببرهان امتناع و محال بودن دور است از اینکه در او تأثیر کند چیزیکه در غیر او <span class="description">(ممکنات)</span> تأثیر میکند</span>

<span class="Revayat">اَلَّذِی لاَ یَحُولُ وَ لاَ یَزُولُ وَ لاَ یَجُوزُ عَلَیهِ اَلأُفُولُ لَم یَلِد فَیَکُونَ مَولُوداً وَ لَم یُولَد فَیَصِیرَ مَحدُوداً جَلَّ عَنِ اِتِّخَاذِ اَلأَبنَاءِ وَ طَهُرَ عَن مُلاَمَسَةِ اَلنِّسَاءِ</span>

<span class="Translate">(9) خداوندی که حالی به حالی نمی‌شود <span class="description">(تغییر نمی‌پذیرد)</span> و از بین نمی‌رود <span class="description">(زیرا تغییر و نیست شدن از خواصّ ممکن است نه واجب)</span> و غیبت و پنهان شدن بر او روا نیست <span class="description">(زیرا لازمۀ آن انتقال و حرکت است که دلالت بر حدوث و نو پیدا شدن دارد، و از این جهت حضرت ابراهیم علیه السّلام «چنانکه در قرآن کریم آمده» به غیبت و پنهان شدن ستاره و ماه و خورشید استدلال نمود که آنها پروردگار نیستند س 6 ی 76 «فَلَمّٰا جَنَّ عَلَیهِ اَللَّیلُ رَأیٰ کَوکَباً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی فَلَمّٰا أَفَلَ قٰالَ لاٰ أُحِبُّ اَلآفِلِینَ‌» ی 77 «فَلَمّٰا رَأَی اَلقَمَرَ بٰازِغاً قٰالَ هٰذٰا» «رَبِّی فَلَمّٰا أَفَلَ قٰالَ لَئِن لَم یَهدِنِی رَبِّی لَأَکُونَنَّ مِنَ اَلقَومِ اَلضّٰالِّینَ‌» ، ی 78 «فَلَمّٰا رَأَی اَلشَّمسَ بٰازِغَةً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی هٰذٰا أَکبَرُ فَلَمّٰا أَفَلَت قٰالَ یٰا قَومِ إِنِّی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشرِکُونَ‌» ی 79 «إِنِّی وَجَّهتُ وَجهِیَ لِلَّذِی فَطَرَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلأَرضَ حَنِیفاً وَ مٰا أَنَا مِنَ اَلمُشرِکِینَ‌» یعنی چون شب او را فرا گرفت «در آن زمان بعضی از مردم ستاره و ماه و خورشید را پرستش می‌نمودند» ستاره‌ای را دید «به رویّۀ آنان» گفت: اینست پروردگار من، پس چون غروب کرد، گفت: پنهان شوندگان را دوست نمی‌دارم «چه جای اینکه آنها را بپرستم» چون ماه را طلوع کننده و درخشنده دید، گفت: اینست پروردگار من، چون غروب کرد، گفت: اگر پروردگارم مرا به معرفت و شناسایی خود راه ننماید من از گمراهان می‌باشم، چون خورشید را درخشان دید، گفت: اینست پروردگار من، این «در جرم و روشنائی از آنها» بزرگتر است، چون غروب کرد، گفت: ای مردم من از آنچه شما شریک خداوند قرار می‌دهید بیزارم، من روی می‌آورم بکسیکه آسمانها و زمین را آفریده در حالیکه مسلمان و از بت‌پرستی و شرک دور بوده و از مشرکین نیستم)</span> و نزاده تا زائیده شده <span class="description">(معلول غیر)</span> باشد <span class="description">(زیرا هر که فرزند آورد البتّه مرکّب و معلول دیگری است)</span> و زائیده نشده است تا محدود باشد <span class="description">(زیرا هر مولودی حادث است و وجودش به پدر و مادر منتهی میشود)</span> ذات او برتر است از داشتن فرزندان، و منزّه و پاکست از همبستری با زنان <span class="description">(زیرا فرزند آوردن و لذّت بردن از زن از خواصّ مخلوق است)</span></span>

<span class="Revayat">لاَ تَنَالُهُ اَلأَوهَامُ فَتُقَدِّرَهُ وَ لاَ تَتَوَهَّمُهُ اَلفِطَنُ فَتُصَوِّرَهُ وَ لاَ تُدرِکُهُ اَلحَوَاسُّ فَتَحُسَّهُ وَ لاَ تَلمِسُهُ اَلأَیدِی فَتَمَسَّهُ وَ لاَ یَتَغَیَّرُ بِحَالٍ وَ لاَ یَتَبَدَّلُ فِی اَلأَحوَالِ وَ لاَ تُبلِیهِ اَللَّیَالِی وَ اَلأَیَّامُ وَ لاَ یُغَیِّرُهُ اَلضِّیَاءُ وَ اَلظَّلاَمُ وَ لاَ یُوصَفُ بِشَیءٍ مِنَ اَلأَجزَاءِ وَ لاَ بِالجَوَارِحِ وَ اَلأَعضَاءِ وَ لاَ بِعَرَضٍ مِنَ اَلأَعرَاضِ وَ لاَ بِالغَیرِیَّةِ وَ اَلأَبعَاضِ</span>

<span class="Translate">(10) وهمها و اندیشه‌ها باو نمی‌رسد تا <span class="description">(در وهم)</span> محدود و موجودش گرداند، و فهمها و زیرکیها او را به اندیشه در نمی‌آورد تا تصوّرش نماید <span class="description">(بصورت و مثالی درآورد)</span> و حواسّ او را درک نمی‌کند تا بوجود حسّی موجودش گرداند، و دستها او را لمس نمی‌نماید تا دسترسی باو پیدا کنند، به حالی متغیّر نمی‌شود و در احوال منتقل نمی‌گردد <span class="description">(چون تغییر و انتقال از لوازم جسم است)</span> و شبها و روزها او را کهنه و سالخورده نمی‌کند، و روشنی و تاریکی تغییرش نمی‌دهد و بچیزی از اجزاء و به اندام و اعضاء و به عرضی از عرضها و بغیر داشتن و بعضها وصف نمی‌شود <span class="description">(خلاصه او جزء و عضو و عرض و بعض ندارد و غیر او چیزی با او نیست خواه داخل باشد مانند جزء خواه خارج باشد مانند عرض، زیرا اگر باشد لازمۀ آن ترکیب است و ترکیب در واجب محال است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لاَ یُقَالُ لَهُ حَدٌّ وَ لاَ نِهَایَةٌ وَ لاَ اِنقِطَاعٌ وَ لاَ غَایَةٌ وَ لاَ أَنَّ اَلأَشیَاءَ تَحوِیهِ فَتُقِلَّهُ أَو تُهوِیهِ أَو أَنَّ شَیئاً یَحمِلُهُ فَیُمِیلَهُ أَو یَعدِلَهُ وَ لَیسَ فِی اَلأَشیَاءِ بِوَالِجٍ وَ لاَ عَنهَا بِخَارِجٍ</span>

<span class="Translate">(11) و برای او گفته نمی‌شود حدّ و پایانی، و منقطع شدن و انتهائی، و نه اینکه اشیاء باو احاطه میکنند تا او را بلند گردانند یا بیفکنند، یا اینکه چیزی او را بردارد تا از جانبی به جانبی ببرد یا راست نگهدارد، و در اشیاء داخل نبوده و از آنها بیرون نیست <span class="description">(بلکه بهر چیز محیط و دانا است)</span></span>

<span class="Revayat">یُخبِرُ لاَ بِلِسَانٍ وَ لَهَوَاتٍ وَ یَسمَعُ لاَ بِخُرُوقٍ وَ أَدَوَاتٍ یَقُولُ وَ لاَ یَلفِظُ وَ یَحفَظُ وَ لاَ یَتَحَفَّظُ وَ یُرِیدُ وَ لاَ یُضمِرُ یُحِبُّ وَ یَرضَی مِن غَیرِ رِقَّةٍ وَ یُبغِضُ وَ یَغضَبُ مِن غَیرِ مَشَقَّةٍ یَقُولُ لِمَن أَرَادَ کَونَهُ کُن فَیَکُونُ لاَ بِصَوتٍ یَقرَعُ وَ لاَ بِنِدَاءٍ یُسمَعُ وَ إِنَّمَا کَلاَمُهُ سُبحَانَهُ فِعلٌ مِنهُ أَنشَأَهُ وَ مِثلُهُ لَم یَکُن مِن قَبلِ ذَلِکَ کَائِناً وَ لَو کَانَ قَدِیماً لَکَانَ إِلَهاً ثَانِیاً</span>

<span class="Translate">(12) خبر می‌دهد نه بوسیلۀ زبان و زبانکها، و می‌شنود نه به شکافها <span class="description">(ی گوش)</span> و آلتها <span class="description">(ی شنیدن)</span> سخن می‌گوید نه بالفاظ، و <span class="description">(گفتار و کردار همه را)</span> حفظ و از بردارد نه بوسیلۀ قوّۀ حافظه <span class="description">(و یا آنکه همۀ اشیاء را نگهداری میکند و خود نیاز نگهداری دیگری ندارد)</span> و اراده میکند بدون اندیشه، دوست می‌دارد و خوشنود میشود نه از روی رقّت و مهربانی، و دشمن می‌دارد و بخشم می‌آید نه بجهت مشقّت و رنج <span class="description">(بلکه محبّت و رضایش توفیق و رحمت است و بغض و غضبش عذاب و دوری از رحمت)</span> بهر چه ارادۀ هستی او کند می‌فرماید: باش، پس موجود میشود <span class="description">(و این سخن)</span> نه بوسیلۀ آوازی است که <span class="description">(در گوشها)</span> فرو رود، و نه بسبب فریادی است که شنیده شود، و جز این نیست که کلام خداوند فعلی است از او که آنرا ایجاد کرده، و مانند آن پیش از آن موجود نبوده <span class="description">(بلکه نو پیدا)</span> است، و اگر قدیم بود هر آینه خدای دوّم <span class="description">(و واجب الوجود)</span> بود <span class="description">(و این محال است )</span></span>

<span class="Revayat">لاَ یُقَالُ کَانَ بَعدَ أَن لَم یَکُن فَتَجرِیَ عَلَیهِ اَلصِّفَاتُ اَلمُحدَثَاتُ وَ لاَ یَکُونُ بَینَهَا وَ بَینَهُ فَصلٌ وَ لاَ لَهُ عَلَیهَا فَضلٌ فَیَستَوِیَ اَلصَّانِعُ وَ اَلمَصنُوعُ وَ یَتَکَافَأَ اَلمُبتَدِعُ وَ اَلبَدِیعُ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(در بارۀ خداوند متعال)</span> (13) گفته نمی‌شود بود بعد از نبودن <span class="description">(زیرا وجود او مسبوق بعدم و نیستی نیست، بلکه قدیم و ازلیّ است، و اگر گفته شود)</span> پس صفات نو پیدا شده بر او جاری شود، و بین نو پیدا شده‌ها و او فرقی نباشد <span class="description">(که موجب امتیاز گردد)</span> و او را بر آنها مزیّت و برتری نماند، پس آفریننده و آفریده شده برابر شده و پدید آورنده و پدید آورده شده یکسان گردد</span>

<span class="Revayat">خَلَقَ اَلخَلاَئِقَ عَلَی غَیرِ مِثَالٍ خَلاَ مِن غَیرِهِ وَ لَم یَستَعِن عَلَی خَلقِهَا بِأَحَدٍ مِن خَلقِهِ وَ أَنشَأَ اَلأَرضَ فَأَمسَکَهَا مِن غَیرِ اِشتِغَالٍ وَ أَرسَاهَا عَلَی غَیرِ قَرَارٍ وَ أَقَامَهَا بِغَیرِ قَوَائِمَ وَ رَفَعَهَا بِغَیرِ دَعَائِمَ وَ حَصَّنَهَا مِنَ اَلأَوَدِ وَ اَلاِعوِجَاجِ وَ مَنَعَهَا مِنَ اَلتَّهَافُتِ وَ اَلاِنفِرَاجِ أَرسَی أَوتَادَهَا وَ ضَرَبَ أَسدَادَهَا وَ اِستَفَاضَ عُیُونَهَا وَ خَدَّ أَودِیَتَهَا فَلَم یَهِن مَا بَنَاهُ وَ لاَ ضَعُفَ مَا قَوَّاهُ</span>

<span class="Translate">(14) مخلوقات را بی‌نمونه‌ای که از غیرش صادر گشته باشد بیافرید، و برای آفریدن آنها از هیچیک از مخلوقش یاری نخواست و زمین را ایجاد فرمود، و آنرا بدون اینکه مشغول باشد <span class="description">(به قدرت کاملۀ خود)</span> نگهداشت، و آنرا بر غیر جایگاه آرامش <span class="description">(بلکه بروی آب موج زننده)</span> استوار گردانید، و آنرا بدون پایه‌ها برپا داشت، و بدون ستونها بر افراشت، و از کجی محفوظ نمود، و از افتادن و شکافته شدن باز داشت و میخهای آنرا استوار و سدّها <span class="description">(کوه‌ها)</span> یش را نصب نمود، و چشمه‌هایش را جاری کرد، و رودخانه‌هایش را شکافت، پس آنچه ساخته سست نگشته و آنچه را توانائی داده ناتوان نگردیده است</span>

<span class="Revayat">هُوَ اَلظَّاهِرُ عَلَیهَا بِسُلطَانِهِ وَ عَظَمَتِهِ وَ هُوَ اَلبَاطِنُ لَهَا بِعِلمِهِ وَ مَعرِفَتِهِ وَ اَلعَالِی عَلَی کُلِّ شَیءٍ مِنهَا بِجَلاَلِهِ وَ عِزَّتِهِ لاَ یُعجِزُهُ شَیءٌ مِنهَا طَلَبَهُ وَ لاَ یَمتَنِعُ عَلَیهِ فَیَغلِبَهُ وَ لاَ یَفُوتُهُ اَلسَّرِیعُ مِنهَا فَیَسبِقَهُ وَ لاَ یَحتَاجُ إِلَی ذِی مَالٍ فَیَرزُقَهُ</span>

<span class="Translate">(15) او است که به سلطنت و بزرگی <span class="description">(قدرت و توانائی)</span> خود بر زمین <span class="description">(و آنچه در آنست)</span> غالب و مسلّط است، و اوست که بعلم و معرفت خویش به چگونگی آن دانا است، و به بزرگواری و ارجمندیش بر هر چیز آن بلند و برتر است، و هر چه از آنها را که بخواهد او را ناتوان نمی‌سازد، و از او سرپیچی نمی‌کند تا بر او غلبه نماید، و شتابندۀ آنها از او نمی‌گریزد تا بر او سبقت و پیشی گیرد، و به دولتمند و دارا نیازمند نیست تا او را بهره دهد</span>

<span class="Revayat">خَضَعَتِ اَلأَشیَاءُ لَهُ وَ ذَلَّت مُستَکِینَةً لِعَظَمَتِهِ لاَ تَستَطِیعُ اَلهَرَبَ مِن سُلطَانِهِ إِلَی غَیرِهِ فَتَمتَنِعَ مِن نَفعِهِ وَ ضَرِّهِ وَ لاَ کُفءَ لَهُ فَیُکَافِئَهُ وَ لاَ نَظِیرَ لَهُ فَیُسَاوِیَهُ هُوَ اَلمُفنِی لَهَا بَعدَ وُجُودِهَا حَتَّی یَصِیرَ مَوجُودُهَا کَمَفقُودِهَا</span>

<span class="Translate">(16) اشیاء برای او فروتن و در برابر عظمت و بزرگی او ذلیل و خوارند، توانائی ندارند از سلطنت و پادشاهیش بجانب دیگری بگریزند تا از سود و زیان او <span class="description">(بخشش و کیفرش)</span> سرباز زنند و او را مثل و مانندی نیست تا همتا و برابر او باشد <span class="description">(زیرا اگر برای او مانندی فرض نماییم آن یا ممکن الوجود است یا واجب الوجود، اگر ممکن الوجود باشد در وجود از او متأخّر است و نمی‌شود برابر و مانند او باشد، و اگر واجب الوجود باشد منافات دارد با احدیّت و یکتا بودن او و لازمۀ آن ترکیب است، زیرا هر چه از برای آن مانند باشد مرکّب است از دو جزء یکی از جهت اتّحاد و یکی از جهت امتیاز، و واجب الوجود که مبدا جمیع ممکنات می‌باشد محالست مرکّب باشد)</span> او است نابود کنندۀ اشیاء بعد از بود آنها تا اینکه هست آنها نیست گردد <span class="description">(بطوری از بین می‌روند که گویا اصلا نبوده‌اند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَیسَ فَنَاءُ اَلدُّنیَا بَعدَ اِبتِدَاعِهَا بِأَعجَبَ مِن إِنشَائِهَا وَ اِختِرَاعِهَا وَ کَیفَ وَ لَوِ اِجتَمَعَ جَمِیعُ حَیَوَانِهَا مِن طَیرِهَا وَ بَهَائِمِهَا وَ مَا کَانَ مِن مُرَاحِهَا وَ سَائِمِهَا وَ أَصنَافِ أَسنَاخِهَا وَ أَجنَاسِهَا وَ مُتَبَلِّدَةِ أُمَمِهَا وَ أَکیَاسِهَا عَلَی إِحدَاثِ بَعُوضَةٍ مَا قَدَرَت عَلَی إِحدَاثِهَا وَ لاَ عَرَفَت کَیفَ اَلسَّبِیلُ إِلَی إِیجَادِهَا وَ لَتَحَیَّرَت عُقُولُهَا فِی عِلمِ ذَلِکَ وَ تَاهَت وَ عَجَزَت قُوَاهَا وَ تَنَاهَت وَ رَجَعَت خَاسِئَةً حَسِیرَةً عَارِفَةً بِأَنَّهَا مَقهُورَةٌ مُقِرَّةً بِالعَجزِ عَن إِنشَائِهَا مُذعِنَةً بِالضَّعفِ عَن إِفنَائِهَا</span>

<span class="Translate">(17) و نیست شدن دنیا بعد از آفریدن آن شگفت‌تر <span class="description">(و دشوارتر)</span> از ایجاد و پدیدار نمودن آن نیست و چگونه شگفت‌تر باشد در حالیکه اگر همۀ جانداران دنیا از مرغان و چهارپایان و آنچه را شبانگاه به طویلۀ‌شان باز می‌گردانند و آنچه در صحراء می‌چرند و اقسام و انواع گوناگون آنها و آنچه پست و کودنند و آنچه زیر کند از آنها گرد آیند به آفریدن پشّه‌ای توانا نیستند و نمی‌شناسند که چگونه است راه ایجاد آن، و عقلها و خردهاشان در دانستن آن حیران و سرگردان است، و قوّتهاشان عاجز و مانده می‌باشند، و باز می‌گردند زبون و خسته در حالیکه می‌دانند شکست خورده‌اند، و به ناتوانی آفرینش آن اقرار و بنتوانستن نیست کردن آن اعتراف می‌نمایند <span class="description">(زیرا اگر خدا نخواهد کسی نمی‌تواند آنرا بگیرد چه جای آنکه حقیقتا نیست گرداند. گفته‌اند: پشه در خلقت مانند پیل است ولی اعضاء آن بیشتر از پیل می‌باشد، زیرا پیل دارای چهار پا و خرطوم و دم است و پشه علاوه بر این اعضاء دارای دو پا و چهار بال است که با آن بالها پرواز میکند، و خرطوم پیل مجوّف و سوراخ نیست ولی خرطوم پشه سوراخ است و چون آنرا ببدن انسان فرو برد با آن خون می‌خورد، پس خرطوم پشه به منزلۀ حلقوم آن است )</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّ اَللَّهَ سُبحَانَهُ یَعُودُ بَعدَ فَنَاءِ اَلدُّنیَا وَحدَهُ لاَ شَیءَ مَعَهُ کَمَا کَانَ قَبلَ اِبتِدَائِهَا کَذَلِکَ یَکُونُ بَعدَ فَنَائِهَا بِلاَ وَقتٍ وَ لاَ مَکَانٍ وَ لاَ حِینٍ وَ لاَ زَمَانٍ عُدِمَت عِندَ ذَلِکَ اَلآجَالُ وَ اَلأَوقَاتُ وَ زَالَتِ اَلسِّنُونَ وَ اَلسَّاعَاتُ فَلاَ شَیءَ إِلاَّ اَللّٰهُ اَلوٰاحِدُ اَلقَهّٰارُ اَلَّذِی إِلَیهِ مَصِیرُ جَمِیعِ اَلأُمُورِ بِلاَ قُدرَةٍ مِنهَا کَانَ اِبتِدَاءُ خَلقِهَا وَ بِغَیرِ اِمتِنَاعٍ مِنهَا کَانَ فَنَاؤُهَا وَ لَو قَدَرَت عَلَی اَلاِمتِنَاعِ لَدَامَ بَقَاؤُهَا</span>

<span class="Translate">(18) و خداوند منزّه از نقائص بعد از نابود شدن دنیا <span class="description">(پیش از قیامت)</span> تنها باقی است که چیزی با او نیست، همانطور که پیش از ایجاد و آفرینش آن بود همچنین بعد از نیست شدن آن بدون وقت و مکان و هنگام و زمان می‌باشد <span class="description">(زیرا مکان در صورت نبودن افلاک دارای وجود و هستی نیست، و وقت و حین و زمان هم که معنی همۀ آنها هنگام است عبارت از مقدار حرکت فلک می‌باشد، پس در صورت نیست شدن فلک حرکتی نیست تا زمان باشد)</span> با نیست شدن دنیا مدّتها و وقتها و سالها و ساعتها نیست می‌گردند <span class="description">(زیرا همۀ اینها اجزاء و زمان است که با نیست شدن فلک معدوم شده‌اند)</span> پس چیزی نیست مگر خدای یکتای غالب <span class="description">(بر همۀ اشیاء)</span> که بازگشت جمیع کارها بسوی او است <span class="description">(خلاصه چیزی نیست مگر آنکه فانی گردد حتّی وقت و زمان که پندارند اگر همۀ کائنات معدوم شوند زمان و وقت باقی می‌باشند. فرمایش امام علیه السّلام إنّ اللّه - سبحانه - یعود بعد فناء الدّنیا تا اینجا صریح است که ذوات همۀ اشیاء پیش از قیامت نیست شوند، در قرآن کریم س 21 ی 104 می‌فرماید: «کَمٰا بَدَأنٰا أَوَّلَ خَلقٍ نُعِیدُهُ‌» یعنی چنانکه در آغاز آفریدن ایجاد کردیم آنرا باز می‌گردانیم، و چون آنرا از عدم ایجاد فرموده اعاده نیز از عدم می‌باشد، بنا بر این قول باینکه مراد از فناء و نیست شدن اشیاء تفرّق و پراکندگی اجزاء است، زیرا اعادۀ معدوم محال است، جای بسی گفتگو است، و چون این کتاب برای مطالعۀ همگان است شرح و بسط این مسئله اینجا سزاوار نیست)</span> در ابتدای آفرینش مخلوقات دارای قدرت و اختیاری نبودند و فناء و نیستیشان هم بدون امتناع و ابائی از آنها خواهد بود، و اگر می‌توانستند امتناع نمایند همیشه باقی بودند <span class="description">(خداوند همانطور که بدون رخصت اشیاء را بیافرید همچنین در فنای آنها رخصت نخواهد، و چنانکه هنگام خلقت قادر بر امتناع نبودند هنگام از بین رفتن و نیست شدن که بالطّبع هر موجودی از آن گریزان است توانا نیستند، پس اگر می‌توانستند امتناع نموده همیشه برقرار می‌ماندند)</span></span>

<span class="Revayat">لَم یَتَکَاءَدهُ صُنعُ شَیءٍ مِنهَا إِذ صَنَعَهُ وَ لَم یَؤُدهُ مِنهَا خَلقُ مَا بَرَأَهُ وَ خَلَقَهُ وَ لَم یُکَوِّنهَا لِتَشدِیدِ سُلطَانٍ وَ لاَ لِخَوفٍ مِن زَوَالٍ وَ نُقصَانٍ وَ لاَ لِلاِستِعَانَةِ بِهَا عَلَی نِدٍّ مُکَاثِرٍ وَ لاَ لِلاِحتِرَازِ بِهَا مِن ضِدٍّ مُثَاوِرٍ وَ لاَ لِلاِزدِیَادِ بِهَا فِی مُلکِهِ وَ لاَ لِمُکَاثَرَةِ شَرِیکٍ فِی شِرکِهِ وَ لاَ لِوَحشَةٍ کَانَت مِنهُ فَأَرَادَ أَن یَستَأنِسَ إِلَیهَا</span>

<span class="Translate">(19) ایجاد کردن هیچیک از مخلوقات هنگام آفرینش بر او دشوار نبود، و آفریدن آنچه پدید آورد و آفرید او را خسته و وامانده نساخت <span class="description">(زیرا دشوار بودن و واماندگی از لوازم جسم است)</span> و اشیاء را هستی نداد برای استوار کردن سلطنت، و نه برای ترس از نیست شدن و کم گشتن، و نه برای کمک خواستن از آنها بر همتائی که <span class="description">(بر او)</span> پیشی گیرد و نه برای دوری گزیدن از دشمنی که <span class="description">(بر او)</span> هجوم آورد، و نه برای زیادة کردن در پادشاهی خود، و نه برای غلبه یافتن و فخر کردن شریکی در انبازی با او، و نه برای وحشت و ترسی که داشته و خواسته با آنها انس گیرد</span>

<span class="Revayat">ثُمَّ هُوَ یُفنِیهَا بَعدَ تَکوِینِهَا لاَ لِسَأَمٍ دَخَلَ عَلَیهِ فِی تَصرِیفِهَا وَ تَدبِیرِهَا وَ لاَ لِرَاحَةٍ وَاصِلَةٍ إِلَیهِ وَ لاَ لِثِقلِ شَیءٍ مِنهَا عَلَیهِ لاَ یُمِلُّهُ طُولُ بَقَائِهَا فَیَدعُوهُ إِلَی سُرعَةِ إِفنَائِهَا وَ لَکِنَّهُ سُبحَانَهُ دَبَّرَهَا بِلُطفِهِ وَ أَمسَکَهَا بِأَمرِهِ وَ أَتقَنَهَا بِقُدرَتِهِ</span>

<span class="Translate">(20) پس اشیاء را بعد از آفریدنشان <span class="description">(پیش از قیامت)</span> فانی و نابود می‌گرداند نه از جهت دلتنگی که در تغییر آنها از حالی به حالی و تدبیر امور آنها باو عارض شده باشد، و نه بسبب اینکه آسایش و آسودگی باو رو آورد، و نه از جهت آنکه چیزی از آنها بر او گران آید، طول کشیدن هستی آنها او را ملول نکرده تا وادارش نماید که به تندی آنها را نیست سازد لیکن خداوند سبحان نظم اشیاء را از روی لطف و مهربانیش قرار داد، و بامر و فرمان خود <span class="description">(از پاشیده شدن)</span> نگاهشان داشت، و به قدرت و توانائی خود استوارشان گردانید</span>

<span class="Revayat">ثُمَّ یُعِیدُهَا بَعدَ اَلفَنَاءِ مِن غَیرِ حَاجَةٍ مِنهُ إِلَیهَا وَ لاَ اِستِعَانَةٍ بِشَیءٍ مِنهَا عَلَیهَا وَ لاَ لاِنصِرَافٍ مِن حَالِ وَحشَةٍ إِلَی حَالِ اِستِئنَاسٍ وَ لاَ مِن حَالِ جَهلٍ وَ عَمًی إِلَی حَالِ عِلمٍ وَ اِلتِمَاسٍ وَ لاَ مِن فَقرٍ وَ حَاجَةٍ إِلَی غِنًی وَ کَثرَةٍ وَ لاَ مِن ذُلٍّ وَ ضَعَةٍ إِلَی عِزٍّ وَ قُدرَةٍ</span>

<span class="Translate">(21) پس آنها را بعد از نابود شدن باز می‌گرداند بی‌آنکه نیازی بآنها داشته باشد و بی کمک گرفتن به یکی از آنها بر آنها، و نه از جهت بازگشتن از حال و حشت و ترس بحال انس، و نه از جهت رجوع از نادانی و کوری و گمراهی بدانش و طلبیدن، و نه از جهت درویشی و نیازمندی به توانگری و دارائی، و نه از جهت زبونی و پستی به ارجمندی و توانائی <span class="description">(زیرا این موضوعات همه شایستۀ ممکنات است که دارای کمال مطلق نبوده و از هر جهت ناقص و نیازمند بغیر هستند، و نباید کسی گمان برد غرض نداشتن که لازمه‌اش نقص در ذات است حاکی از آنست که افعال خداوند بی‌غرض و فائده باشد، بلکه دارای اغراض و مصالح و حکم و منافعی است که نتیجۀ آنها برای خلق است، زیرا حقّ تعالی منزّه است از آنکه کاری بیهوده انجام دهد، چنانکه در قرآن کریم س 21 ی 16 می‌فرماید: «وَ مٰا خَلَقنَا اَلسَّمٰاءَ وَ اَلأَرضَ وَ مٰا بَینَهُمٰا لاٰعِبِینَ‌» ی 17 «لَو أَرَدنٰا أَن نَتَّخِذَ لَهواً لاَتَّخَذنٰاهُ مِن لَدُنّٰا إِن کُنّٰا فٰاعِلِینَ‌» یعنی آسمان و زمین و آنچه بین آنها است را برای بازی نیافریدیم، و اگر می‌خواستیم چیزی را به بازی بگیریم اگر کننده بودیم «لایق ما بود» از پیش خود فرا می‌گرفتیم «و نیازمند به ممکنات نبودیم »)</span></span>


==خطبه 229- خبر از حوادث آینده==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام تختص بذکر الملاحم أَلاَ بِأَبِی وَ أُمِّی هُم مِن عِدَّةٍ أَسمَاؤُهُم فِی اَلسَّمَاءِ مَعرُوفَةٌ وَ فِی اَلأَرضِ مَجهُولَةٌ</span>

<span class="Translate">229 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است در <span class="description">(اشاره بقدر و منزلت ائمّۀ هدی علیهم السّلام و)</span> پیشآمدهای ناگواری که روی خواهد داد: (1) آگاه باشید پدر و مادرم فدای کسانی باد که <span class="description">(بعد از من راهنمای گمراهان و پیشوایان مردم می‌باشند، و)</span> ایشان از جماعتی هستند که نامهاشان <span class="description">(بزرگواریشان)</span> در آسمان <span class="description">(نزد ملائکه)</span> مشهور، و در زمین <span class="description">(بجهت ضلالت و گمراهی نزد بیشتر مردم)</span> نامعلوم است</span>

<span class="Revayat">أَلاَ فَتَوَقَّعُوا مَا یَکُونُ مِن إِدبَارِ أُمُورِکُم وَ اِنقِطَاعِ وُصَلِکُم وَ اِستِعمَالِ صِغَارِکُم</span>

<span class="Translate">(2) بدانید و منتظر باشید پیش‌آمدهایی را که خواهد شد از پراکنده شدن کارهای شما و گسیختگی پیوندهای <span class="description">(دینیّ و دنیویّ‌)</span> شما، و روی کار آوردن و زمامدار گردانیدن کهتران شما <span class="description">(بر مهتران و پیران، یا مقدّم گشتن او باش و پستها بر بزرگان و نیکان که پیش افتادن خردان بهر دو معنی بد عاقبت است و خطاء، چون موجب فساد و اختلال امر دین و دنیا می‌باشد، چنانکه نوشته‌اند: از حکیم دور اندیشی پرسیدند انقراض دولت ساسانیان را چه سبب شد؟ گفت: ایشان افراد کوچک را به کارهای بزرگ گماشتند که از عهدۀ آن کارها برنیامدند، و مردم بزرگ را به کارهای کوچک واداشتند که بآن کارها اعتناء ننمودند، از اینرو نظام کارشان از هم گسیخت و جمعیّتشان پراکنده گردید)</span></span>

<span class="Revayat">ذَاکَ حَیثُ تَکُونُ ضَربَةُ اَلسَّیفِ عَلَی اَلمُؤمِنِ أَهوَنَ مِنَ اَلدِّرهَمِ مِن حِلِّهِ ذَاکَ حَیثُ یَکُونُ اَلمُعطَی أَعظَمَ أَجراً مِنَ اَلمُعطِی ذَاکَ حَیثُ تَسکُرُونَ مِن غَیرِ شَرَابٍ بَل مِنَ اَلنِّعمَةِ وَ اَلنَّعِیمِ وَ تَحلِفُونَ مِن غَیرِ اِضطِرَارٍ وَ تَکذِبُونَ مِن غَیرِ إِحرَاجٍ ذَلِکَ إِذَا عَضَّکُمُ اَلبَلاَءُ کَمَا یَعَضُّ اَلقَتَبُ غَارِبَ اَلبَعِیرِ</span>

<span class="Translate">(3) این پیش آمدها وقتی خواهد شد که <span class="description">(بسبب غلبۀ حرام بر حلال)</span> زدن شمشیر بر مؤمن آسانتر <span class="description">(و سختی آن کمتر)</span> است از بدست آوردن یکدرهم از راه حلال، این وقائع وقتی روی خواهد داد که پاداش گیرنده از آنکه می‌بخشد بیشتر است <span class="description">(زیرا مالها شبهه‌ناک و نیّتها ناپاک بوده و فقراء باضطرار می‌ستانند و اغنیاء بناچار یا از روی ریا و خودنمایی اندکی می‌دهند)</span> این کارها هنگامی خواهد شد که نیاشامیده مست می‌شوید بلکه <span class="description">(مستی شما)</span> از <span class="description">(فراخی)</span> نعمت و خوش‌گذرانی است، و بدون اضطرار و ناچاری سوگند یاد نموده و بدون در تنگنا افتادن دروغ می‌گوئید، این حوادث هنگامی روی خواهد آورد که بلاء و سختی شما را <span class="description">(نیکانتان را)</span> بگزد <span class="description">(آزار رساند)</span> چنانکه پالان، کوهان شتر را می‌گزد</span>

<span class="Revayat">مَا أَطوَلَ هَذَا اَلعَنَاءَ وَ أَبعَدَ هَذَا اَلرَّجَاءَ</span>

<span class="Translate">(4) چه بسیار دراز است این رنج و چه دور است این آرزو و امیدواری <span class="description">(رهائی از آن سختیها، این جمله اشاره است به فتنه‌های پیش از ظهور قائم آل محمّد «عجّل اللّه تعالی فرجه» که بمؤمنین بسیار سخت خواهد گذشت و از آن رهائی ممکن نیست تا آن حضرت ظاهر گردد)</span></span>

<span class="Revayat">أَیُّهَا اَلنَّاسُ أَلقُوا هَذِهِ اَلأَزِمَّةَ اَلَّتِی تَحمِلُ ظُهُورُهَا اَلأَثقَالَ مِن أَیدِیکُم وَ لاَ تَصَدَّعُوا عَلَی سُلطَانِکُم فَتَذُمُّوا غِبَّ فِعَالِکُم</span>

<span class="Translate">(5) ای مردم این مهارهای شتران <span class="description">(نفس امّاره)</span> را که پشتهای آنها بارهای سنگین دستهای شما را برداشته است رها کنید <span class="description">(مرتکب گناه نشده بر خلاف دستور خدا و رسول رفتار ننمائید)</span> و از <span class="description">(اطاعت و پیروی)</span> سلطان <span class="description">(امام زمان)</span> خود دوری نجوئید، پس <span class="description">(در صورت پراکنده شدن)</span> خود را بعد از انجام کارها <span class="description">(ی زشتتان)</span> توبیخ و سرزنش می‌نمایید <span class="description">(و پشیمان می‌شوید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لاَ تَقتَحِمُوا مَا اِستَقبَلتُم مِن فَورِ نَارِ اَلفِتنَةِ وَ أَمِیطُوا عَن سَنَنِهَا وَ خَلُّوا قَصدَ اَلسَّبِیلِ لَهَا فَقَد لَعَمرِی یَهلِکُ فِی لَهَبِهَا اَلمُؤمِنُ وَ یَسلَمُ فِیهَا غَیرُ اَلمُسلِمِ</span>

<span class="Translate">(6) و در آنچه که بآن رو می‌آورید بر افروختن آتش فتنه و فساد <span class="description">(و خونریزیهای ناحقّ‌)</span> بی‌باک داخل نشوید، و از آن راه بپیچید و میان راه را برای آن خالی گذارید <span class="description">(کناره گیری کنید تا بیاید و بگذرد، چون شما را طاقت جلوگیری از آن نیست، پس بیهوده نکوشید، زیرا)</span> بجان خودم سوگند که در زبانۀ آتش آن فتنه مؤمن هلاک میشود، و غیر مسلمان سالم می‌ماند <span class="description">(زیرا رأی و اندیشۀ مؤمن بر خلاف خواهشهای نفس و فتنه جوئی است، ولی رأی و اندیشۀ غیر مسلمان و منافق موافق آنست)</span></span>

<span class="Revayat">إِنَّمَا مَثَلِی بَینَکُم مَثَلُ اَلسِّرَاجِ فِی اَلظُّلمَةِ لِیَستَضِیءَ بِهِ مَن وَلَجَهَا فَاسمَعُوا أَیُّهَا اَلنَّاسُ وَ عُوا وَ أَحضِرُوا آذَانَ قُلُوبِکُم تَفهَمُوا</span>

<span class="Translate">(7) مثل من در میان شما مثل چراغی است در تاریکی که هر که در آن داخل شود از آن روشنی می‌طلبد، پس ای مردم <span class="description">(اندرز مرا)</span> بشنوید و حفظ کنید، و گوشهای دلهاتان را مهیّا و آماده سازید تا <span class="description">(اشارات سخنانم را)</span> بفهمید</span>


==خطبه 230- تشویق به شتاب در کارهای نیک==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام أُوصِیکُم أَیُّهَا اَلنَّاسُ بِتَقوَی اَللَّهِ وَ کَثرَةِ حَمدِهِ عَلَی آلاَئِهِ إِلَیکُم وَ نَعمَائِهِ عَلَیکُم وَ بَلاَئِهِ لَدَیکُم</span>

<span class="Translate">230 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در سفارش به پرهیزکاری و یادآوری از مرگ و مرده‌ها)</span>: (1) ای مردم، شما را سفارش میکنم به پرهیزکاری و ترس از خدا، و به بسیاری ستودن او را برای نعمت‌هایش که بشما داده، و بخششهایش که بشما می‌رسد، و برای آزمایش او شما را <span class="description">(از خیر و شرّ و خوشی و سختی)</span></span>

<span class="Revayat">فَکَم خَصَّکُم بِنِعمَةٍ وَ تَدَارَکَکُم بِرَحمَةٍ أَعوَرتُم لَهُ فَسَتَرَکُم وَ تَعَرَّضتُم لِأَخذِهِ فَأَمهَلَکُم</span>

<span class="Translate">(2) پس چه بسیار به نعمتی شما را تخصیص داد و به رحمتی دریافت <span class="description">(که از جملۀ آن اینست که)</span> گناهان و کارهای زشت خود را آشکار کردید و او <span class="description">(با ستّاریّت و غفّاریّت خود)</span> شما را پوشانید <span class="description">(مفتضح و رسوا نساخت، و این از نعمتهای بزرگ او است)</span> و کاری کردید که موجب مؤاخذۀ او بود و شما را مهلت داد <span class="description">(در کیفرتان تعجیل نفرمود شاید توبه و بازگشت نمائید، زیرا عفو و بخشش و رحمتش بر عقاب و خشمش سبقت جسته، و این نیز نعمت بزرگی است که به بندگانش عطاء فرموده که اگر بر اثر گناه افراد را کیفر می‌فرمود هیچکس روی زمین باقی نمی‌ماند، چنانکه در قرآن کریم س 16 ی 61 می‌فرماید: «وَ لَو یُؤٰاخِذُ اَللّٰهُ اَلنّٰاسَ بِظُلمِهِم مٰا تَرَکَ عَلَیهٰا مِن دَابَّةٍ وَ لٰکِن یُؤَخِّرُهُم إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی فَإِذٰا جٰاءَ أَجَلُهُم لاٰ یَستَأخِرُونَ سٰاعَةً وَ لاٰ یَستَقدِمُونَ‌» یعنی اگر خداوند مردم را بر اثر ستم و گناهانشان مؤاخذه فرماید جنبنده‌ای بر روی زمین باقی نمی‌گذارد، لکن آنها را مهلت می‌دهد تا وقتی که تعیین گردیده، پس چون زمان ایشان برسد ساعتی بتأخیر نیفتاده و پیشی نگیرند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أُوصِیکُم بِذِکرِ اَلمَوتِ وَ إِقلاَلِ اَلغَفلَةِ عَنهُ وَ کَیفَ غَفلَتُکُم عَمَّا لَیسَ یُغفِلُکُم وَ طَمَعُکُم فِیمَن لَیسَ یُمهِلُکُم</span>

<span class="Translate">(3) و شما را سفارش میکنم بیاد مرگ و کم غافل شدن از آن، و چگونه غافلید شما از چیزیکه <span class="description">(مرگ)</span> از شما غافل نیست، و چگونه طمع و آز دارید از کسیکه <span class="description">(ملک الموت)</span> شما را مهلت نمی‌دهد؟!</span>

<span class="Revayat">فَکَفَی وَاعِظاً بِمَوتَی عَایَنتُمُوهُم حُمِلُوا إِلَی قُبُورِهِم غَیرَ رَاکِبینَ وَ أُنزِلُوا فِیهَا غَیرَ نَازِلِینَ فَکَأَنَّهُم لَم یَکُونُوا لِلدُّنیَا عُمَّاراً وَ کَأَنَّ اَلآخِرَةَ لَم تَزَل لَهُم دَاراً</span>

<span class="Translate">(4) پس <span class="description">(برای شما)</span> کافی است پند دهنده مردگانی که دیدید آنها را بر دوشها بسوی قبرهاشان بردند در حالیکه سوار نبودند، و در قبرها نهادندشان در حالیکه فرود نیامده بودند <span class="description">(زیرا سواری و ورود در جائی بایستی از روی قصد و اختیار باشد، پس چون حمل مردگان بر دوشها و نهادنشان در قبرها به ادراک و شعور خودشان نیست از اینرو نمی‌توان گفت که آنها سوار بوده یا در قبرها وارد شده‌اند)</span> پس <span class="description">(طوری دست از این جهان کشیده و رفتند و اثری بجا نگذاشتند که)</span> گویا ایشان بناء کنندگان دنیا نبودند و همیشه آخرت جایگاه آنان بوده، (5) بیرون رفتند از دنیایی که در آن سکونت داشتند</span>

<span class="Revayat">أَوحَشُوا مَا کَانُوا یُوطِنُونَ وَ أَوطَنُوا مَا کَانُوا یُوحِشُونَ وَ اِشتَغَلُوا بِمَا فَارَقُوا وَ أَضَاعُوا مَا إِلَیهِ اِنتَقَلُوا لاَ عَن قَبِیحٍ یَستَطِیعُونَ اِنتِقَالاً وَ لاَ فِی حَسَنٍ یَستَطِیعُونَ اِزدِیَاداً أَنِسُوا بِالدُّنیَا فَغَرَّتهُم وَ وَثِقُوا بِهَا فَصَرَعَتهُم فَسَابِقُوا رَحِمَکُمُ اَللَّهُ إِلَی مَنَازِلِکُمُ اَلَّتِی أُمِرتُم أَن تَعمُرُوهَا وَ اَلَّتِی رُغِّبتُم فِیهَا وَ دُعِیتُم إِلَیهَا وَ اِستَتِمُّوا نِعَمَ اَللَّهِ عَلَیکُم بِالصَّبرِ عَلَی طَاعَتِهِ وَ اَلمُجَانَبَةِ لِمَعصِیَتِهِ فَإِنَّ غَداً مِنَ اَلیَومِ قَرِیبٌ</span>

<span class="Translate">و جا گرفتند در گوری که از آن می‌رمیدند، آلوده بودند به دنیائی که از آن دست کشیدند، و تباه ساختند آخرتی را که بسوی آن منتقل گشتند <span class="description">(و اکنون پشیمانند و بیچاره)</span> نه از کار زشت می‌توانند برگردند <span class="description">(توبه و بازگشت نمایند)</span> و نه کار نیک را می‌توانند زیادة نمایند <span class="description">(زیرا آخرت دار تکلیف نیست، و این بد بختی برای آنست که)</span> بدنیا انس گرفتند دنیا ایشان را فریب داد، و بآن اعتماد نمودند آنها را بخاک انداخت <span class="description">(تباهشان ساخت )</span> (6) پس خدا شما را بیامرزد، سبقت گرفته و پیش دستی کنید بسوی منازل <span class="description">(آخرت)</span> خود که به آبادی آن مأمور بوده بآن ترغیب گردیده بسوی آن خوانده شده‌اید، و بوسیلۀ شکیبائی بر طاعت خدا و دوری از معصیت و نافرمانیش نعمتهای او را بر خودتان تمام گردانید <span class="description">(با شکیبائی بر سختی عبادت و دوری از معصیت خود را شایستۀ نعمتهای آخرت و لذّتها و خوشیها بهشت جاوید گردانید تا با همراه بودن آن نعمتها با نعمتهای دنیا از نعمتهای خدا کاملا بهره‌مند شده باشید)</span> زیرا فردا <span class="description">(هنگام رسیدن مرگ)</span> به امروز نزدیک است</span>

<span class="Revayat">مَا أَسرَعَ اَلسَّاعَاتِ فِی اَلیَومِ وَ أَسرَعَ اَلأَیَّامَ فِی اَلشَّهرِ وَ أَسرَعَ اَلشُّهُورَ فِی اَلسَّنَةِ وَ أَسرَعَ اَلسِّنِینَ فِی اَلعُمُرِ</span>

<span class="Translate">(7) چه بسیار بشتاب می‌گذرد ساعتها در روز، و چه زود سپری میشود روزها در ماه، و چه شتابنده است ماهها در گذراندن سال، و چه با تندی می‌گذرد سالها در عمر <span class="description">(که تند گذشتن آنها مستلزم بسر رسیدن زندگی و نزدیک شدن مرگ است )</span></span>


==خطبه 231- ایمان و وجوب مهاجرت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام فَمِنَ اَلإِیمَانِ مَا یَکُونُ ثَابِتاً مُستَقِرّاً فِی اَلقُلُوبِ وَ مِنهُ مَا یَکُونُ عَوَارِیَّ بَینَ اَلقُلُوبِ وَ اَلصُّدُورِ إِلَی أَجَلٍ مَعلُومٍ فَإِذَا کَانَت لَکُم بَرَاءَةٌ مِن أَحَدٍ فَقِفُوهُ حَتَّی یَحضُرَهُ اَلمَوتُ فَعِندَ ذَلِکَ یَقَعُ حَدُّ اَلبَرَاءَةِ</span>

<span class="Translate">231 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در وصف ایمان)</span>: (1) یک قسم از ایمان <span class="description">(که آن عبارت از تصدیق بوجود صانع و یقین به رسالت حضرت رسول و اعتقاد به ولایت ائمۀ معصومین «علیهم السّلام» است)</span> در دلها ثابت و برقرار است <span class="description">(و آن ایمان حقیقی است که از راه حجّت و برهان بدست آمده، و شبهات و اضلال گمراه کنندگان آنرا زائل نمی‌گرداند)</span> و قسمی از آن <span class="description">(که از روی حجّت و برهان بدست نیامده)</span> بین دلها و سینه‌ها عاریه و چیزی است که احتمال رجوع و زوال در آن می‌رود <span class="description">(خواه یقینی باشد مانند اعتقادات شخص مقلّد و خواه از روی ظنّ و گمان، زیرا چنین ایمانی در دل ثابت و جاگیر نشده است)</span> تا وقت تعیین شده <span class="description">(هنگام رفتن از دنیا)</span> پس <span class="description">(چون ایمان ثابت یا عاریه امری است قلبی و آگاه شدن بر آن ممکن نیست، بنا بر این)</span> هر گاه شما را از کسی <span class="description">(بسبب سوء ظنّ یا کار زشت)</span> بیزاری پدید آید در بارۀ <span class="description">(حکم به ایمان و کفر)</span> او تأمّل نمائید تا زمانیکه مرگ او برسد <span class="description">(زیرا ممکن است پیش از رفتن از دنیا ایمان او ثابت و برقرار گشته از عمل زشت خود توبه و بازگشت نماید، پس بیزاری از شخص او سزاوار نیست، بلکه باید از عمل او بیزاری جست، ولی اگر بر عمل زشت خود باقی ماند تا از دنیا رفت)</span> پس <span class="description">(در این صورت باید از شخص او بیزاری جست، چون)</span> در آن وقت سزاوار بیزاری می‌گردد <span class="description">(زیرا بعد از مرگ تکلیفی نیست تا ایمانی تحصیل شود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلهِجرَةُ قَائِمَةٌ عَلَی حَدِّهَا اَلأَوَّلِ مَا کَانَ لِلَّهِ فِی أَهلِ اَلأَرضِ حَاجَةٌ مِن مُستَسِرِّ اَلأُمَّةِ وَ مُعلِنِهَا لاَ یَقَعُ اِسمُ اَلهِجرَةِ عَلَی أَحَدٍ إِلاَّ بِمَعرِفَةِ اَلحُجَّةِ فِی اَلأَرضِ فَمَن عَرَفَهَا وَ أَقَرَّ بِهَا فَهُوَ مُهَاجِرٌ وَ لاَ یَقَعُ اِسمُ اَلاِستِضعَافِ عَلَی مَن بَلَغَتهُ اَلحُجَّةُ فَسَمِعَتهَا أُذُنُهُ وَ وَعَاهَا قَلبُهُ</span>

<span class="Translate">(2) و هجرت <span class="description">(انتقال از ضلالت و گمراهی به هدایت و رستگاری و از کفر بسوی ایمان)</span> واجب است چنانکه در اوّل بعثت پیغمبر اکرم واجب بود <span class="description">(پس وجوب هجرت مختصّ بزمان حضرت رسول «صلّی اللّٰه علیه و آله» و معنی آن تنها حرکت از مکّه به مدینه نیست، بلکه هجرت بسوی خلفاء و نوّاب آن بزرگوار نیز واجب است، زیرا غرض از هجرت ترک ضلالت و گمراهی است و این ممکن نیست مگر به ارشاد و هدایت أئمۀ دین «صلوات اللّٰه علیهم اجمعین» که خلفاء و نوّاب رسول خدا هستند، پس هجرت بسوی آنها هجرت بسوی آن حضرت است، خلاصه هجرت در جمیع ازمنه و اوقات در مرتبۀ وجوب و لزوم اوّل خود باقی است)</span> خداوند را باهل زمین از گروهی که هجرت بسوی ایمان را <span class="description">(در بلاد کفر از روی تقیّه)</span> پنهان دارند و از آنانکه <span class="description">(در بلاد اسلام)</span> آشکار سازند حاجت و نیازی نیست <span class="description">(و مقصود از امر به هجرت و سائر تکالیف شرعیّه بهره‌مند شدن بندگان و رهائی آنها از عذاب روز رستخیز است، نه آنکه خواسته منفعت و سودی را جلب کرده یا مضرّت و زیانی را از خود دفع نماید، زیرا او غنیّ و مطلق و بی نیاز حقیقی است)</span> نام هجرت بر کسی نهاده نمی‌شود و ثابت نمی‌گردد مگر به شناختن حجّت <span class="description">(خلیفة اللّٰه)</span> در روی زمین <span class="description">(نمی‌توان گفت کسی هجرت کرده و از ضلالت و گمراهی پا بیرون گذارده مگر آنکه امام زمان خود را بشناسد، زیرا هجرت از ضلالت به هدایت ممکن نیست مگر به ارشاد امام علیه السّلام)</span> پس <span class="description">(از این جهت)</span> کسیکه حجّت خدا را شناخت و باو اقرار و اعتراف نمود مهاجر است <span class="description">(از ضلالت به هدایت هجرت کرده اگر چه از وطن خود بیرون نرفته باشد، این جملۀ صریح در آن است که گفتیم: وجوب هجرت مختصّ بزمان پیغمبر اکرم و معنی آن بس حرکت از مکّه به مدینه نیست)</span> و نام ضعیف و ناتوان بر کسی نهاده نمی‌شود که خبر حجّت باو برسد و گوش او آنرا بشنود و در دلش جا گیرد <span class="description">(اگر خبر حجیت حجّت خدا بکسی برسد و راه باو نبرد و از آن کار غافل ماند نپندارد که از جملۀ مستضعفین و ناتوانانی است که بر آنها حرجی نیست، زیرا خبر ثبوت حجّت باو رسیده و به گوش شنیده و بدل فهمیده، پس چنین شخصی معذور نیست، و اگر چه در وطن خود باشد، و چون هر کسی را لیاقت معرفت و شناسایی حجّت نمی‌باشد، بلکه حقیقت معرفت حجّت مخصوص مؤمنین با اخلاص است)</span></span>

<span class="Revayat">إِنَّ أَمرَنَا صَعبٌ مُستَصعَبٌ لاَ یَحمِلُهُ إِلاَّ عَبدٌ مُؤمِنٌ اِمتَحَنَ اَللَّهُ قَلبَهُ لِلإِیمَانِ وَ لاَ یَعِی حَدِیثَنَا إِلاَّ صُدُورٌ أَمِینَةٌ وَ أَحلاَمٌ رَزِینَةٌ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(می‌فرماید:)</span> (3) معرفت و شناسایی ما کار بسیار دشواری است که بر نمی‌دارد و زیر بار آن نمی‌رود مگر بندۀ مؤمنی که خداوند دل او را برای ایمان آزمایش نموده <span class="description">(آنرا شایستۀ قبول ایمان دانسته)</span> باشد، و حدیث و گفتار ما را نگاه نمی‌دارد مگر سینه‌های امانت پذیر و خردهای پا برجا</span>

<span class="Revayat">أَیُّهَا اَلنَّاسُ سَلُونِی قَبلَ أَن تَفقِدُونِی فَلَأَنَا بِطُرُقِ اَلسَّمَاءِ أَعلَمُ مِنِّی بِطُرُقِ اَلأَرضِ قَبلَ أَن تَشغَرَ بِرِجلِهَا فِتنَةٌ تَطَأُ فِی خِطَامِهَا وَ تَذهَبُ بِأَحلاَمِ قَومِهَا</span>

<span class="Translate"><span class="description">(و چون منظور امام علیه السّلام ترغیب شنوندگان است به هجرت بسوی خود و پیروی از احادیث آن بزرگوار از اینرو آنان را امر بسؤال و پرسش می‌فرماید:)</span> (4) ای مردم <span class="description">(معارف الهیّه و احکام شرعیّه و آنچه را که تا قیامت واقع میشود)</span> از من بپرسید پیش از آنکه مرا نیابید که من به راههای آسمان داناترم از راههای زمین <span class="description">(توجّه من بعلوم و معارف دینیّه از امور دنیویّه بیشتر است)</span> پیش از آنکه فتنه و فساد <span class="description">(بنی امیّه)</span> پا بر دارد و <span class="description">(مانند شتر سرکش از دست مالک رمیده)</span> بر مهار خود گام نهد، و خردهای اهلش را از بین ببرد <span class="description">(پیش از آنکه تباهکاری ایشان همه جا را فرا گرفته مردم را از راه حقّ و شناختن امام زمانشان باز دارد. ناگفته نماند که بحکم عقل و نقل هیچکس را جز علیّ ابن ابی طالب و أئمۀ معصومین بعد از پیغمبر اکرم «علیهم السّلام» جرأت نیست که بگوید: سلونی قبل أن تفقدونی یعنی از من بپرسید پیش از آنکه مرا نیابید، و باین موضوع در شرح خطبۀ نود و دوّم اشاره و دلیل آن بیان شد )</span></span>


==خطبه 232- سفارش به پرهیزکاری و یاد مرگ==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام أَحمَدُهُ شُکراً لِإِنعَامِهِ وَ أَستَعِینُهُ عَلَی وَظَائِفِ حُقُوقِهِ عَزِیزُ اَلجُندِ عَظِیمُ اَلمَجدِ</span>

<span class="Translate">232 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در تقوی و دل نبستن بدنیا و سختیهای بعد از مرگ و سفارش به شکیبایی بر بلاء)</span>: (1) خدا را برای نعمت بخشیدن او سپاس می‌گزاریم <span class="description">(زیرا شکر نعمت موجب فراوانی و کفران آن باعث عذاب سخت می‌باشد)</span> و از او برای ادای حقوقش <span class="description">(تحصیل علوم و معارف و انجام واجبات و مستحبّات)</span> یاری می‌طلبم که لشگرش <span class="description">(فرشتگان و انبیاء و اوصیاء و پیروان ایشان بر گمراه شدگان و گمراه کنندگان)</span> غالب، و توانائی او بزرگ است</span>

<span class="Revayat">وَ أَشهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبدُهُ وَ رَسُولُهُ دَعَا إِلَی طَاعَتِهِ وَ قَاهَرَ أَعدَاءَهُ جِهَاداً عَن دِینِهِ لاَ یَثنِیهِ عَن ذَلِکَ اِجتِمَاعٌ عَلَی تَکذِیبِهِ وَ اِلتِمَاسٌ لِإِطفَاءِ نُورِهِ</span>

<span class="Translate">(2) و گواهی می‌دهم که محمد <span class="description">(صلّی اللّٰه علیه و آله)</span> بنده و فرستادۀ او است که <span class="description">(مردم را)</span> بطاعت و فرمانبرداری خداوند دعوت فرمود، و با جهاد و جنگیدن در راه دین او بر دشمنانش غالب و فیروز گردید، اتّفاق و پیوستگی دشمنان بر تکذیب آن حضرت و کوشش و تلاش آنها برای خاموش کردن نور او <span class="description">(از بین بردن دینش)</span> از جهاد بازش نمی‌داشت</span>

<span class="Revayat">فَاعتَصِمُوا بِتَقوَی اَللَّهِ فَإِنَّ لَهَا حَبلاً وَثِیقاً عُروَتُهُ وَ مَعقِلاً مَنِیعاً ذِروَتُهُ وَ بَادِرُوا اَلمَوتَ وَ غَمَرَاتِهِ وَ اِمهَدُوا لَهُ قَبلَ حُلُولِهِ وَ أَعِدُّوا لَهُ قَبلَ نُزُولِهِ فَإِنَّ اَلغَایَةَ اَلقِیَامَةُ وَ کَفَی بِذَلِکَ وَاعِظاً لِمَن عَقَلَ وَ مُعتَبَراً لِمَن جَهِلَ</span>

<span class="Translate">(3) پس <span class="description">(چون بعثت حضرت رسول برای دعوت بسوی دین و طاعت خداوند است اجابت دعوت آن بزرگوار به آنست که مواظبت داشته)</span> بتقوی و ترس از خدا دست اندازید <span class="description">(واجبات را انجام داده گرد محرّمات نگردید)</span> زیرا پرهیزکاری را ریسمانی است دارای دستگیرۀ محکم و پناهگاهی که استوار است بلندی آن <span class="description">(سبب نجات و رهائی از سیه روزی دنیا و آخرتست)</span> و به <span class="description">(طاعت و بندگی و اسباب مغفرت و آمرزش پیش از رسیدن)</span> مرگ و سختیهای آن بشتابید، و برای آن پیش از آمدنش <span class="description">(خود را)</span> آراسته کنید، و پیش از آنکه وارد شود آماده باشید <span class="description">(تا مرگ نرسیده بدستور خدا و رسول رفتار کرده از شیطان و نفس امّاره دوری گزینید که پس از آمدن آن راه بسته میشود)</span> زیرا قیامت <span class="description">(هنگام پاداش و کیفر)</span> پایان کار است <span class="description">(و مرگ اوّل منزل آن می‌باشد)</span> و بس است مرگ پند دهنده برای خردمند، و عبرت برای نادان و غافل</span>

<span class="Revayat">وَ قَبلَ بُلُوغِ اَلغَایَةِ مَا تَعلَمُونَ مِن ضِیقِ اَلأَرمَاسِ وَ شِدَّةِ اَلإِبلاَسِ وَ هَولِ اَلمُطَّلَعِ وَ رَوعَاتِ اَلفَزَعِ وَ اِختِلاَفِ اَلأَضلاَعِ وَ اِستِکَاکِ اَلأَسمَاعِ وَ ظُلمَةِ اَللَّحدِ وَ خِیفَةِ اَلوَعدِ وَ غَمِّ اَلضَّرِیحِ وَ رَدمِ اَلصَّفِیحِ</span>

<span class="Translate">(4) و پیش از رسیدن بپایان <span class="description">(قیامت)</span> چیزهائی را می‌دانید از تنگی قبرها، و فراوانی غمّ و اندوه <span class="description">(به مفارقت و جدائی مال و فرزند و دوستان)</span> و از ترس محلّی که <span class="description">(اوضاع قیامت را)</span> آگاه می‌شوید <span class="description">(و آن برزخ است)</span> و پیاپی رسیدن خوف و بیم، و جابجا شدن دهنده‌ها <span class="description">(بر اثر فشار قبر)</span> و کر شدن گوشها <span class="description">(از صداهای وحشت انگیز)</span> و تاریکی لحد، و ترس عذابی که خداوند <span class="description">(به زبان پیغمبرانش)</span> خبر داده است، و پوشاندن قبر، و استوار کردن سنگ پهن <span class="description">(که قبر را بآن مسدود می‌نمایند)</span></span>

<span class="Revayat">فَاللَّهَ اَللَّهَ عِبَادَ اَللَّهِ فَإِنَّ اَلدُّنیَا مَاضِیَةٌ بِکُم عَلَی سَنَنٍ وَ أَنتُم وَ اَلسَّاعَةُ فِی قَرَنٍ وَ کَأَنَّهَا قَد جَاءَت بِأَشرَاطِهَا وَ أَزِفَت بِأَفرَاطِهَا وَ وَقَفَت بِکُم عَلَی صِرَاطِهَا وَ کَأَنَّهَا قَد أَشرَفَت بِزَلاَزِلِهَا وَ أَنَاخَت بِکَلاَکِلِهَا</span>

<span class="Translate">(5) پس ای بندگان خدا، از خدا بترسید، از خدا بترسید <span class="description">(پیش از رسیدن مرگ کاری کنید که به سختیهای بعد از آن مبتلی نگردید، و به دنیائی که بزودی دست از آن خواهید کشید دل نبندید)</span> زیرا دنیا بشما بیک راه <span class="description">(که راه آخرت است و پیشینیانتان از آن گذشتند)</span> می‌گذرد <span class="description">(همه را از آن راه می‌برد و کسیرا جا نمی‌گذارد)</span> و شما با قیامت بیک ریسمان بسته شده‌اید <span class="description">(بین شما و آن فاصله و مدّت درازی نیست)</span> و مانند آنست که قیامت علامات و نشانه‌های خود را آشکار ساخته و پرچمهایش <span class="description">(مقدّمات پیوستن به پیشینیان)</span> را نزدیک گردانیده، و شما را سر راه خود <span class="description">(برای حساب و باز پرسی)</span> نگاه‌داشته است، و مانند آنست که سختیهایش را جلو آورده و <span class="description">(مانند شتر که برای برداشتن بار از پشتش سینه بزمین می‌نهد)</span> سینه‌هایش را پهن کرده <span class="description">(عذابهای دردناکش را آشکار ساخته)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِنصَرَمَتِ اَلدُّنیَا بِأَهلِهَا وَ أَخرَجَتهُم مِن حِضنِهَا فَکَانَت کَیَومٍ مَضَی أَو شَهرٍ اِنقَضَی وَ صَارَ جَدِیدُهَا رَثّاً وَ سَمِینُهَا غَثّاً فِی مَوقِفٍ ضَنکِ اَلمَقَامِ وَ أُمُورٍ مُشتَبِهَةٍ عِظَامٍ وَ نَارٍ شَدِیدٍ کَلبُهَا عَالٍ لَجَبُهَا سَاطِعٍ لَهَبُهَا مُتَغَیِّظٍ زَفِیرُهَا مُتَأَجِّجٍ سَعِیرُهَا بَعِیدٍ خُمُودُهَا ذَاکٍ وَقُودُهَا مَخُوفٍ وَعِیدُهَا غَمٍّ قَرَارُهَا مُظلِمَةٍ أَقطَارُهَا حَامِیَةٍ قُدُورُهَا فَظِیعَةٍ أُمُورُهَا</span>

<span class="Translate">(6) و دنیا از اهل خود دست کشیده و آنان را از پرستاری خویش بیرون نموده پس همچون روزی بود که گذشت، یا ماهی که بسر رسید، و تازۀ آن کهنه و فربه آن لاغر گردید <span class="description">(بدنها ضعیف و ناتوان شده، و آنها را وا داشته‌اند)</span> در جای تنگ <span class="description">(قیامت که گرفتاری آن دشوار و رهائی از آن غیر ممکن)</span> و کارهای درهم و بزرگ، و آتش داغ پر آزار، با صدای بلند، زبانه افروخته فریاد خشمناک، و سوزندگی زبانه دار که فرو نشستن ندارد، و هیزم آن پر شعله، تهدید آن ترسناک، ته آن ناپیدا، اطراف آن تاریک، دیگهای آن بسیار گرم، کیفرهای آن رسوا کننده است</span>

<span class="Revayat">وَ سِیقَ اَلَّذِینَ اِتَّقَوا رَبَّهُم إِلَی اَلجَنَّةِ زُمَراً قَد أُمِنَ اَلعَذَابُ وَ اِنقَطَعَ اَلعِتَابُ وَ زُحزِحُوا عَنِ اَلنَّارِ وَ اِطمَأَنَّت بِهِمُ اَلدَّارُ وَ رَضُوا اَلمَثوَی وَ اَلقَرَارَ اَلَّذِینَ کَانَت أَعمَالُهُم فِی اَلدُّنیَا زَاکِیَةً وَ أَعیُنُهُم بَاکِیَةً وَ کَانَ لَیلُهُم فِی دُنیَاهُم نَهَاراً تَخَشُّعاً وَ اِستِغفَارًا وَ کَانَ نَهَارُهُم لَیلاً تَوَحُّشاً وَ اِنقِطَاعاً فَجَعَلَ اَللَّهُ لَهُمُ اَلجَنَّةَ مَآباً وَ اَلجَزَاءَ ثَوَاباً وَ کٰانُوا أَحَقَّ بِهٰا وَ أَهلَهٰا فِی مُلکٍ دَائِمٍ وَ نَعِیمٍ قَائِمٍ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(امّا برای پرهیزکاران خداوند در قرآن کریم س 39 ی 73 می‌فرماید: «وَ سِیقَ اَلَّذِینَ اِتَّقَوا رَبَّهُم‌» «إِلَی اَلجَنَّةِ زُمَراً حَتّٰی إِذٰا جٰاؤُهٰا وَ فُتِحَت أَبوٰابُهٰا وَ قٰالَ لَهُم خَزَنَتُهٰا سَلاٰمٌ عَلَیکُم طِبتُم فَادخُلُوهٰا خٰالِدِینَ‌» یعنی)</span> (7) و آنانکه از پروردگارشان می‌ترسیدند <span class="description">(در دنیا پرهیزکار بودند)</span> دسته دسته بسوی بهشت رانده میشوند <span class="description">(فرشتگان آنان را می‌برند تا ببهشت وارد شوند، و درهای آن گشوده است، و دربانان آن بآنها گویند: درود بر شما پاک و پاکیزه هستید «در دنیا خود را به معاصی نیالودید» پس ببهشت در آئید و همیشه در آن باشید)</span> در حالیکه از عذاب آسوده و از سرزنش رها و از آتش دور گشته‌اند، و بهشت بسبب ایشان آرامش یافته <span class="description">(از حال انتظار بیرون آمده)</span> و آنان هم از منزل و قرارگاه خود شاد می‌باشند <span class="description">(و اینان)</span> کسانی هستند که در دنیا کردارشان پاکیزه و نیکو و چشمهایشان <span class="description">(از خوف خدا و ترس عذاب)</span> گریان بوده و شب آنها در دنیاشان از جهت افتادگی و طلب آمرزش <span class="description">(بیداری برای عبادت و بندگی به منزلۀ)</span> روز و روزشان از جهت ترس <span class="description">(از عذاب)</span> و دوری نمودن <span class="description">(از دنیا و مشغول بودن براز و نیاز به منزلۀ)</span> شب بوده پس خداوند بهشت را جای بازگشت و خوشی را پاداش ایشان قرار داد، و آنها ببهشت و اهل آن سزاوارتر و شایسته هستند، با پادشاهی همیشگی و نعمت و خوشی ثابت و برقرار</span>

<span class="Revayat">فَارعَوا عِبَادَ اَللَّهِ مَا بِرِعَایَتِهِ یَفُوزُ فَائِزُکُم وَ بِإِضَاعَتِهِ یَخسَرُ مُبطِلُکُم وَ بَادِرُوا آجَالَکُم بِأَعمَالِکُم فَإِنَّکُم مُرتَهَنُونَ بِمَا أَسلَفتُم وَ مَدِینُونَ بِمَا قَدَّمتُم</span>

<span class="Translate">(8) پس بندگان خدا <span class="description">(اکنون که حال اهل دوزخ و بهشت را شنیدید)</span> مواظبت نمائید آنچه را که به مواظبت آن رستگار شما سود می‌برد، و به تباه ساختن آن تبه کار شما زیان می‌برد <span class="description">(از دستور خدا و رسول پیروی کنید تا سعادت و نیکبختی همیشگی بدست آرید و از آن غافل نباشید که بدبخت می‌گردید)</span> و با کردارتان بر مرگهای خود پیشی گیرید <span class="description">(طوری باشید که در موقع آمدن مرگ اضطراب و نگرانی نداشته باشید)</span> زیرا شما گروگان چیزی هستید که پیش فرستاده‌اید، و جزاء داده می‌شوید بآنچه که بجا آورده‌اید</span>

<span class="Revayat">وَ کَأَن قَد نَزَلَ بِکُمُ اَلمَخُوفُ فَلاَ رَجعَةً تَنَالُونَ وَ لاَ عَثرَةً تُقَالُونَ اِستَعمَلَنَا اَللَّهُ وَ إِیَّاکُم بِطَاعَتِهِ وَ طَاعَةِ رَسُولِهِ وَ عَفَا عَنَّا وَ عَنکُم بِفَضلِ رَحمَتِهِ</span>

<span class="Translate">(9) و مانند آنست که مرگ شما را دریافته، پس باز گشتی نیست تا <span class="description">(بتدارک کردارهای زشت خود)</span> نائل شده، و نه از لغزش و گناهی <span class="description">(که کرده‌اید)</span> وارهیده شوید <span class="description">(زیرا وا رهیدن از لغزشها بر اثر توبه و بازگشت است و آن در دنیا ممکن است که دار تکلیف و عمل است نه در آخرت که دار جزاء است)</span> خدا ما و شما را بطاعت و پیروی از خود و رسولش وادار نماید، و به افزونی رحمتش از <span class="description">(گناهان)</span> ما و شما بگذرد</span>

<span class="Revayat">اِلزَمُوا اَلأَرضَ وَ اِصبِرُوا عَلَی اَلبَلاَءِ وَ لاَ تُحَرِّکُوا بِأَیدِیکُم وَ سُیُوفِکُم فِی هَوَی أَلسِنَتِکُم وَ لاَ تَستَعجِلُوا بِمَا لَم یُعَجِّلهُ اَللَّهُ لَکُم فَإِنَّهُ مَن مَاتَ مِنکُم عَلَی فِرَاشِهِ وَ هُوَ عَلَی مَعرِفَةِ حَقِّ رَبِّهِ وَ حَقِّ رَسُولِهِ وَ أَهلِ بَیتِهِ مَاتَ شَهِیداً وَ وَقَعَ أَجرُهُ عَلَی اَللّٰهِ وَ اِستَوجَبَ ثَوَابَ مَا نَوَی مِن صَالِحِ عَمَلِهِ وَ قَامَتِ اَلنِّیَّةُ مَقَامَ إِصلاَتِهِ لِسَیفِهِ فَإِنَّ لِکُلِّ شَیءٍ مُدَّةً وَ أَجَلاً</span>

<span class="Translate"><span class="description">(با تأمّل و اندیشه در مطالب بالا، پس)</span> (10) در جای خود بنشینید <span class="description">(بیهوده افزون طلب نباشید)</span> و بر بلاء و سختی <span class="description">(کفر و ضلالت)</span> شکیبا باشید، و دستها و شمشیرهاتان را در خواهشهای زبانهاتان بکار نیندازید <span class="description">(جنگجو نبوده و دشنام نداده سخنان بی مغز نگویید)</span> و نشتابید بآنچه را که خدا تکلیف نکرده <span class="description">(بر خلاف دستور خدا رفتار ننموده بدون فکر و اندیشه و مطالعۀ سود و زیان هر کاری بیجا خود را گرفتار نسازید)</span> زیرا از شما هر که بر خوابگاه خود بمیرد در حالیکه بحقّ پروردگارش و حقّ پیغمبر و فرستادۀ او و حقّ اهل بیت آن حضرت شناسا باشد شهید مرده است، و مزد او با خدا است، و سزاوار پاداش کردار نیکوئی است که در اندیشه داشته، و این اندیشه جای شمشیر کشیدن او را می‌گیرد، و هر چیز را مدّت و بسر رسیدنی است <span class="description">(که تا آن مدّت بسر نرسد کوشش سود ندهد، خلاصه در صورت توانائی نداشتن و یا برای کشته شدن سود معنویّ‌ در نظر نگرفتن بزد و خورد با دشمنان نپردازید، برای آنکه قصد جنگیدن و بیزاری از آنها هم در حکم جهاد و کشته شدن در راه خدا است )</span></span>


==خطبه 233- سفارش به زهد و پرهیزکاری==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام اَلحَمدُ لِلَّهِ اَلفَاشِی فِی اَلخَلقِ حَمدُهُ وَ اَلغَالِبِ جُندُهُ وَ اَلمُتَعَالِی جَدُّهُ</span>

<span class="Translate">233 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در پرهیزکاری و دل نبستن بدنیا)</span>: (1) سپاس خداوند را سزا است که <span class="description">(موجب)</span> سپاسگزاری او <span class="description">(نعمتهای بیشمارش)</span> در بین آفریدگان منتشر، و لشگر او <span class="description">(فرشتگان و انبیاء و اوصیاء و مؤمنین که جهاد کننده در راه دین او هستند بر دشمنانش)</span> غالب، و بزرگی او <span class="description">(از هر چیز)</span> بر تر است</span>

<span class="Revayat">أَحمَدُهُ عَلَی نِعَمِهِ اَلتُّؤَامِ وَ آلاَئِهِ اَلعِظَامِ اَلَّذِی عَظُمَ حِلمُهُ فَعَفَا وَ عَدَلَ فِی کُلِّ مَا قَضَی وَ عَلِمَ بِمَا یَمضِی وَ مَا مَضَی مُبتَدِعِ اَلخَلاَئِقِ بِعِلمِهِ وَ مُنشِئِهِم بِحُکمِهِ بِلاَ اِقتِدَاءٍ وَ لاَ تَعلِیمٍ وَ لاَ اِحتِذَاءٍ لِمِثَالِ صَانِعٍ حَکِیمٍ وَ لاَ إِصَابَةِ خَطَإٍ وَ لاَ حَضرَةِ مَلَإٍ</span>

<span class="Translate">(2) او را بر نعمتهای پی در پی و بر بخششهای بزرگش <span class="description">(که خردها در برابر آن ناتوان و زبان از شمارش وا مانده است)</span> سپاس می‌گزارم، خداوندی که بسیار بردبار است <span class="description">(گناهکاران را زود کیفر نمی‌دهد)</span> و <span class="description">(تقصیر ایشان را که قابل عفو و گذشت است)</span> می‌بخشد، و در آنچه حکم کرده <span class="description">(مقدّر و امر فرموده بر وفق حکمت و مصلحت)</span> بعدل و انصاف رفتار نموده، و بآنچه می‌گذرد و آنچه گذشته دانا است <span class="description">(دانائی او در برابر آینده و گذشته یکسان است)</span> به دانائی خود <span class="description">(که عین ذات او است)</span> ایجاد کنندۀ آفریدگان، و بامر و فرمان خویش <span class="description">(که چیزی از آن جلوگیری نمی‌تواند کرد)</span> خلق کنندۀ آنان است بدون پیروی کردن و آموختن <span class="description">(از دیگری)</span> و بدون بهره‌مند شدن از نمونۀ صنعت کار و دور اندیشی <span class="description">(زیرا او مبدا المبادی و اوّلی است که اوّلی برای او فرض نمی‌شود)</span> و بدون برخوردن بخطاء و اشتباهی و بدون گرد آوردن جماعتی <span class="description">(از خردمندان و دانایان تا با ایشان مشورت نماید، زیرا او عین علم است، پس خطاء و اشتباه در او راه ندارد تا نیاز به مشورت داشته باشد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَشهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبدُهُ وَ رَسُولُهُ اِبتَعَثَهُ وَ اَلنَّاسُ یَضرِبُونَ فِی غَمرَةٍ وَ یَمُوجُونَ فِی حَیرَةٍ قَد قَادَتهُم أَزِمَّةُ اَلحَینِ وَ اِستَغلَقَت عَلَی أَفئِدَتِهِم أَقفَالُ اَلرَّینِ</span>

<span class="Translate">(3) و گواهی می‌دهم که محمّد <span class="description">(صلّی اللّٰه علیه و آله)</span> بنده و فرستادۀ او است بر انگیخت او را هنگامی که مردم در ضلالت و گمراهی بسیار سیر می‌کردند، و در حیرت و نگرانی غوطه‌ور بودند، و مهارهای تباهی و بد بختی آنها را می‌کشانید <span class="description">(و بسوی گرفتاریهای دنیا و آخرت می‌راندشان)</span> و قفلهای گمراهی بر دلهاشان نهاده شده بود <span class="description">(بطوریکه نور حقّ و حقیقت در آنها نمی‌تابید)</span></span>

<span class="Revayat">أُوصِیکُم عِبَادَ اَللَّهِ بِتَقوَی اَللَّهِ فَإِنَّهَا حَقُّ اَللَّهِ عَلَیکُم وَ اَلمُوجِبَةُ عَلَی اَللَّهِ حَقَّکُم وَ أَن تَستَعِینُوا عَلَیهَا بِاللَّهِ وَ تَستَعِینُوا بِهَا عَلَی اَللَّهِ فَإِنَّ اَلتَّقوَی فِی اَلیَومِ اَلحِرزُ وَ اَلجُنَّةُ وَ فِی غَدٍ اَلطَّرِیقُ إِلَی اَلجَنَّةِ مَسلَکُهَا وَاضِحٌ وَ سَالِکُهَا رَابِحٌ وَ مُستَودَعُهَا حَافِظٌ</span>

<span class="Translate">(4) بندگان خدا شما را بتقوی و ترس از خدا سفارش می‌نمایم، زیرا تقوی حق خدا است بر شما <span class="description">(تقوی را که عبارت است از عمل بواجبات و ترک منهیّات خداوند حقّ خود و اداء شکر و سپاسگزاری از نعمت‌هایش قرار داده)</span> و حقّ شما <span class="description">(پاداش کردارتان)</span> را بر خدا لازم و برقرار می‌نماید، و شما را سفارش میکنم باینکه از خدا برای تقوی کمک بطلبید <span class="description">(بخواهید تا شما را بتقوی و پرهیزکاری موفّق بدارد)</span> و از تقوی برای <span class="description">(قرب به)</span> خدا همراهی درخواست نمائید <span class="description">(پرهیزکار شوید تا بخدا نزدیک گردید)</span> زیرا تقوی در امروز <span class="description">(دنیا)</span> پناه و <span class="description">(در برابر سختیها و گرفتاریها)</span> سپر است، و در فردا <span class="description">(قیامت)</span> راه بهشت است، راه آن آشکار و رونده در آن سود برنده، و امانت دار آن <span class="description">(خداوند)</span> حافظ و نگهدار است <span class="description">(امانت در نزد او تباه نمی‌شود، بلکه روز رستخیز با سود بسیار آنرا پس می‌دهد)</span></span>

<span class="Revayat">لَم تَبرَح عَارِضَةً نَفسَهَا عَلَی اَلأُمَمِ اَلمَاضِینَ وَ اَلغَابِرِینَ لِحَاجَتِهِم إِلَیهَا غَداً إِذَا أَعَادَ اَللَّهُ مَا أَبدَی وَ أَخَذَ مَا أَعطَی وَ سَأَلَ عَمَّا أَسدَی فَمَا أَقَلَّ مَن قَبِلَهَا وَ حَمَلَهَا حَقَّ حَملِهَا أُولَئِکَ اَلأَقَلُّونَ عَدَداً وَ هُم أَهلُ صِفَةِ اَللَّهِ سُبحَانَهُ إِذ یَقُولُ وَ قَلِیلٌ مِن عِبٰادِیَ اَلشَّکُورُ</span>

<span class="Translate">(5) همیشه تقوی خود را بر مردمان گذشته و باقی مانده‌شان داده و جلوه‌گری می‌نماید <span class="description">(تا از آن بهره ببرند)</span> چون ایشان در فردا <span class="description">(ی قیامت)</span> بآن نیازمندند، فردایی که خداوند باز گرداند آنچه پدید آورده <span class="description">(مردگان را زنده فرماید)</span> و گرفته آنچه بخشیده <span class="description">(از دنیا و کالای آن)</span> و پرسش نماید از آنچه عطاء فرموده <span class="description">(از نعمتهای بیشمار که در چه راه صرف نمودید)</span> پس چه بسیار اندکند کسانیکه تقوی را پذیرفته و از روی راستی و درستی آنرا شعار خویش قرار داده‌اند، آنان از جهت عدد و شماره کم‌اند و شایستۀ وصف و مدح خداوند سبحان هستند که <span class="description">(در قرآن کریم س 34 ی 13)</span> می‌فرماید: «وَ قَلِیلٌ مِن عِبٰادِیَ اَلشَّکُورُ» یعنی بندگان بسیار سپاسگزار من اندکند</span>

<span class="Revayat">فَأَهطِعُوا بِأَسمَاعِکُم إِلَیهَا وَ وَاکِظُوا بِجِدِّکُم عَلَیهَا وَ اِعتَاضُوهَا مِن کُلِّ سَلَفٍ خَلَفاً وَ مِن کُلِّ مُخَالِفٍ مُوَافِقاً أَیقِظُوا بِهَا نَومَکُم وَ اِقطَعُوا بِهَا یَومَکُم وَ أَشعِرُوهَا قُلُوبَکُم وَ اِرحَضُوا بِهَا ذُنُوبَکُم وَ دَاوُوا بِهَا اَلأَسقَامَ وَ بَادِرُوا بِهَا اَلحِمَامَ وَ اِعتَبِرُوا بِمَن أَضَاعَهَا وَ لاَ یَعتَبِرَنَّ بِکُم مَن أَطَاعَهَا</span>

<span class="Translate">(6) پس با گوشهاتان بسوی <span class="description">(شنیدن وصف)</span> تقوی بشتابید <span class="description">(تا بفهمید)</span> و با سعی و کوششتان بر آن مواظبت نمائید <span class="description">(تا رستگار شوید)</span> و آنرا در برابر هر چه گذشته <span class="description">(از دست رفته)</span> عوض و جانشین و در برابر هر مخالف <span class="description">(طریق حقّ‌)</span> موافق قرار دهید بسبب تقوی خوابتان را بیدار سازید <span class="description">(از خواب غفلت بیدار شوید)</span> و روز خود را جدا نمائید <span class="description">(بدنیا دل نبندید)</span> و آنرا ملازم دلهاتان قرار دهید <span class="description">(هیچ گاه از آن دور نشوید)</span> و گناهانتان را بآن بشوئید، و بیماری‌هاتان را بآن مداواة کنید، و بآن بر مرگ پیشی گیرید <span class="description">(کاری کنید که از مرگ نگرانی نداشته باشید)</span> و عبرت گیرید از کسیکه تقوی را تباه ساخته و از دست داده <span class="description">(از شیطان و نفس امّاره پیروی کرده در دنیا بدبخت مانده یا بهره‌ای که خواسته بدست نیاورده و در آخرت بعذاب جاوید مبتلی است)</span> و نشود که از شما عبرت گیرید کسیکه از آن پیروی نموده</span>

<span class="Revayat">أَلاَ فَصُونُوهَا وَ تَصَوَّنُوا بِهَا وَ کُونُوا عَنِ اَلدُّنیَا نُزَّاهاً وَ إِلَی اَلآخِرَةِ وُلاَّهاً وَ لاَ تَضَعُوا مَن رَفَعَتهُ اَلتَّقوَی وَ لاَ تَرفَعُوا مَن رَفَعَتهُ اَلدُّنیَا وَ لاَ تَشِیمُوا بَارِقَهَا وَ لاَ تَسمَعُوا نَاطِقَهَا وَ لاَ تُجِیبُوا نَاعِقَهَا وَ لاَ تَستَضِیئُوا بِإِشرَاقِهَا وَ لاَ تُفتَنُوا بِأَعلاَقِهَا فَإِنَّ بَرقَهَا خَالِبٌ وَ نُطقَهَا کَاذِبٌ وَ أَموَالَهَا مَحرُوبَةٌ وَ أَعلاَقَهَا مَسلُوبَةٌ</span>

<span class="Translate">(7) آگاه باشید تقوی را <span class="description">(از کبر و خودخواهی و رئاء و خود نمائی)</span> محافظت کنید، و خود را بسبب آن نگاه دارید <span class="description">(زیرا تقوی پناهگاه و سپر از عذاب است)</span> و از دنیا دوری نمائید و بآخرت مشتاق و شیفته باشید، و پست مدارید کسیرا که تقوی بلند کرده <span class="description">(پرهیزکاران را خوار مشمارید که خلاف تقوی و پرهیزکاری است)</span> و بلند مرتبه ندانید کسیرا که دنیا بلند کرده <span class="description">(توانگران را از جهت دارائیشان بزرگ نپندارید، زیرا تعظیم از جهت دارائی با تقوی و پرهیزکاری منافات دارد)</span> و چشم ندوزید به ابر برق دار <span class="description">(کالای جلوه گر)</span> دنیا، و به گویندۀ آن گوش ندهید، و خوانندۀ آن را نپذیرید <span class="description">(با دنیا پرستان گرم نگرفته رفت و آمد ننمائید)</span> و به درخشندگی آن روشنائی مجویید، و به کالاهای نفیس آن فریفته نشوید، زیرا برق آن بی باران و گفتار آن دروغ و دارائیهای آن غارت گشته و کالاهای نفیس آن ربوده شده است</span>

<span class="Revayat">أَلاَ وَ هِیَ اَلمُتَصَدِّیَةُ اَلعَنُونُ وَ اَلجَامِحَةُ اَلحَرُونُ وَ اَلمَائِنَةُ اَلخَئُونُ وَ اَلجَحُودُ اَلکَنُودُ وَ اَلعَنُودُ اَلصَّدُودُ وَ اَلحَیُودُ اَلمَیُودُ حَالُهَا اِنتِقَالٌ وَ وَطأَتُهَا زِلزَالٌ وَ عِزُّهَا ذُلٌّ وَ جِدُّهَا هَزلٌ وَ عُلوُهَا سُفلٌ دَارُ حَرَبٍ وَ سَلبٍ وَ نَهبٍ وَ عَطَبٍ</span>

<span class="Translate">(8) آگاه باشید دنیا بزن فاجره‌ای ماند که خود را <span class="description">(به مردان)</span> نشان داده روی بگرداند، و به اسب سرکشی ماند که هنگام حرکت توقّف نموده فرمان نبرد، و دروغگوی بسیار خیانتکار و ستیزه‌گر ناسپاسگزار، و بسیار جفا کار منحرف شوندۀ <span class="description">(از راه حقّ‌)</span>، و بسیار دوری کنندۀ <span class="description">(از راه راست)</span> و نگران و درهم است روش آن منتقل شدن <span class="description">(از حالی به حالی و از شخصی به شخصی)</span> و جای پای آن متحرک و غیر ثابت و ارجمندی آن زبونی، و سعی و کوشش آن بازی و شوخی، و بلندی آن پستی است، سرای گرفتن مال و برهنه کردن و تاراج نمودن و تباه ساختن است</span>

<span class="Revayat">أَهلُهَا عَلَی سَاقٍ وَ سِیَاقٍ وَ لِحَاقٍ وَ فِرَاقٍ قَد تَحَیَّرَت مَذَاهِبُهَا وَ أَعجَزَت مَهَارِبُهَا وَ خَابَت مَطَالِبُهَا فَأَسلَمَتهُمُ اَلمَعَاقِلُ وَ لَفَظَتهُمُ اَلمَنَازِلُ وَ أَعیَتهُمُ اَلمَحَاوِلُ فَمِن نَاجٍ مَعقُورٍ وَ لَحمٍ مَجزُورٍ وَ شِلوٍ مَذبُوحٍ وَ دَمٍ مَسفُوحٍ وَ عَاضٍّ عَلَی یَدَیهِ وَ صَافِقٍ بِکَفَّیهِ وَ مُرتَفِقٍ بِخَدَّیهِ وَ زَارٍ عَلَی رَأیِهِ وَ رَاجِعٍ عَن عَزمِهِ وَ قَد أَدبَرَتِ اَلحِیلَةُ وَ أَقبَلَتِ اَلغِیلَةُ وَ لاَتَ حِینَ مَنَاصٍ</span>

<span class="Translate">(9) اهل آن بر پا بوده <span class="description">(از سختی و گرفتاری بسیار آنی آسودگی ندارند)</span> و رانده میشوند، و <span class="description">(به پیشینیان)</span> ملحق می‌گردند، و <span class="description">(از مال و زن و فرزند و خویشان و دوستان)</span> جدا خواهند ماند، راههای آن سرگردان کننده <span class="description">(روندگان در آن نمی‌دانند کجا می‌روند و به کجا می‌رسند)</span> و گریزگاههای آن ناتوان کننده است <span class="description">(مردم در آن گریزگاهی نیافته دستشان بجائی بند نمی‌شود)</span> و مقاصد آن نومید کننده است <span class="description">(هیچکس در آن بمراد نمی‌رسد)</span> پس پناهگاهها دنیا پرستان را <span class="description">(به چنگ بلاء و سختی)</span> تسلیم نموده و آنها را نگاه نداشته، و منزلها آنان را دور انداخته، و زرنگی‌ها ایشان را وا مانده و خسته گردانیده است <span class="description">(خلاصه در دنیا گریزگاهی نیست که کسی بآن پناه برد، و منزلی نیست که کسی را نگاه‌داشته از خود دور نیفکند، و زرنگی و پشت هم اندازی سودی ندارد)</span> پس بعضی <span class="description">(از اهل دنیا)</span> رهائی یافته <span class="description">(لکن)</span> پی کرده شده و بپای آنها زخم رسیده، و بعضی چون گوشت جدا شده، و بعضی مانند بدن سر بریده، و بعضی همچون خون ریخته شده، و بعضی <span class="description">(بر اثر غمّ و اندوه)</span> دستهای خود را گزان، و بعضی <span class="description">(دریغ خورده بر اثر آن)</span> کفهای خود را بر هم زنان، و بعضی <span class="description">(بر اثر بیچارگی)</span> دو گونه بر مرفق و آرنج نهاده، و بعضی اندیشۀ خود را سرزنش نموده نادرست دانند، و بعضی از قصد خویش رو گردانند در حالیکه تدبیر و چاره از دست رفته <span class="description">(سود ندارد)</span> و بلای ناگهانی رو آورده <span class="description">(مرگ رسیده و کار از کار گذشته)</span> و آن هنگام موقع گریختن نیست <span class="description">(خداوند در قرآن کریم س 38 ی 3 می‌فرماید: «کَم أَهلَکنٰا مِن قَبلِهِم مِن قَرنٍ فَنٰادَوا وَ لاٰتَ حِینَ مَنٰاصٍ‌» یعنی چه بسیار پیش از ایشان از مردم روزگار را تباه ساختیم، پس کمک خواستند «تا بگریزند» و هنگام گریختن و فرار کردن نبود)</span></span>

<span class="Revayat">هَیهَاتَ هَیهَاتَ قَد فَاتَ مَا فَاتَ وَ ذَهَبَ مَا ذَهَبَ وَ مَضَتِ اَلدُّنیَا لِحَالِ بَالِهَا فَمٰا بَکَت عَلَیهِمُ اَلسَّمٰاءُ وَ اَلأَرضُ وَ مٰا کٰانُوا مُنظَرِینَ</span>

<span class="Translate">(10) چه بسیار دور است <span class="description">(گریختن و تدارک کار بعد از رسیدن مرگ)</span>!! بتحقیق از دست رفت آنچه از دست رفت، و گذشت آنچه گذشت <span class="description">(زمان تدارک گناهان و جبران خطاها و کارهای زشت سپری شد)</span> و دنیا به دلخواه خود <span class="description">(نه بر وفق آرزوی اهلش)</span> گذشت <span class="description">(در قرآن کریم س 44 ی 29 می‌فرماید: «فَمٰا بَکَت عَلَیهِمُ اَلسَّمٰاءُ وَ اَلأَرضُ وَ مٰا کٰانُوا مُنظَرِینَ‌» یعنی)</span> پس اهل آسمان و زمین بر هلاک دنیا پرستان گریه نکردند <span class="description">(افسردگی به خودشان راه ندادند)</span> و آنها از مهلت داده شدگان نبودند <span class="description">(تا راه رهائی از عذاب بیابند )</span></span>


==خطبه 234- خطبه «قاصعه»==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام و من الناس من یسمی هذه الخطبة بالقاصعة و هی تتضمن ذم إبلیس لعنه الله علی استکباره و ترکه السجود لآدم علیه‌السلام و إنه أول من أظهر العصبیة و تبع الحمیة و تحذیر الناس من سلوک طریقته</span>

<span class="Translate">234 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السّلام است که بعضی آنرا خطبۀ قاصعه می‌نامند ، و <span class="description">(قصع در لغت بمعنی نشخوار کردن آمده، گفته‌اند: وجه تسمیۀ این خطبه به قاصعه آنست که چون حضرت آنرا برای اهل کوفه بیان می‌فرمود بر شتر ماده‌ای سوار بود که نشخوار میکرد، و گفته‌اند: قصع در لغت بمعنی تحقیر و خوار نمودن نیز آمده، پس وجه تسمیۀ آن آنست که امام علیه السّلام در آن شیطان را تحقیر و خوار و پست نموده، و وجوه دیگری هم برای تسمیۀ آن گفته‌اند، ولی اقرب وجوه وجه اوّل و نیکوتر آنها وجه دوّم است، و)</span> آن متضمّن مذمّت و سرزنش شیطان است - لعنت خدا بر او باد - بجهت تکبّر و سرکشی او، و سجده نکردنش بر آدم - علیه السّلام - و اینکه او نخستین کسی بود که پا فشاری کرده نپذیرفتن حقّ را آشکار ساخت، و نخوت و خود خواهی را پیروی نمود، و <span class="description">(نیز)</span> متضمّن ترساندن مردم است از متابعت طریقه و روش او <span class="description">(و این خطبه درازترین خطبه‌های نهج البلاغه است)</span></span>

<span class="Revayat">اَلحَمدُ لِلَّهِ اَلَّذِی لَبِسَ اَلعِزَّ وَ اَلکِبرِیَاءَ وَ اِختَارَهُمَا لِنَفسِهِ دُونَ خَلقِهِ وَ جَعَلَهُمَا حِمًی وَ حَرَماً عَلَی غَیرِهِ وَ اِصطَفَاهُمَا لِجَلاَلِهِ وَ جَعَلَ اَللَّعنَةَ عَلَی مَن نَازَعَهُ فِیهِمَا مِن عِبَادِهِ</span>

<span class="Translate">(1) سپاس سزاوار خداوندی است که پوشید <span class="description">(جامۀ)</span> توانگری و بزرگواری را <span class="description">(توانگری و بزرگواری مخصوص او است که هیچ چیز او را ناتوان نمی‌گرداند و به حقیقت او نمی‌رسد)</span> و این دو صفت را بخود اختصاص داده نه برای آفریدگانش <span class="description">(باین دو صفت منفرد و یگانه است، زیرا غیر او ذاتا زبون و زیر دست و در همه چیز نیاز بغیر دارند)</span> و آنها را بر غیر خود ممنوع و حرام گردانید <span class="description">(پس کسیرا نمی‌رسد که آنها را ادّعاء نماید و اگر ادّعاء نمود مسئول و معاقب است)</span> و آنها را برای جلال خویش برگزید، و لعنت <span class="description">(دوری از رحمتش)</span> را قرار داد برای هر که از بندگانش در این دو صفت با او منازعه نماید <span class="description">(به توانگری و بزرگواری کردن بر افرازد، چنانکه در قرآن کریم س 39 ی 60 می‌فرماید: «وَ یَومَ اَلقِیٰامَةِ تَرَی اَلَّذِینَ کَذَبُوا عَلَی اَللّٰهِ وُجُوهُهُم مُسوَدَّةٌ أَ لَیسَ فِی جَهَنَّمَ مَثویً لِلمُتَکَبِّرِینَ‌» یعنی آنان را که بر خدا دروغ بستند و زیر بار فرمان او نرفتند روز رستخیز روهایشان را سیاه می‌بینی، آیا در دوزخ جائی برای تکبّر کنندگان و گردنکشان نیست‌؟ و در س 16 ی 29 می‌فرماید: «فَادخُلُوا أَبوٰابَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا فَلَبِئسَ مَثوَی اَلمُتَکَبِّرِینَ‌» یعنی داخل درها «درکات و گودیها» ی دوزخ شوید در حالیکه در آن جاوید می‌مانید، و بد است جای گردنکشان)</span></span>

<span class="Revayat">ثُمَّ اِختَبَرَ بِذَلِکَ مَلاَئِکَتَهُ اَلمُقَرَّبِینَ لِیُمَیِّزَ اَلمُتَوَاضِعِینَ مِنهُم مِنَ اَلمُستَکبِرِینَ</span>

<span class="Translate">(2) پس بسبب اختصاص این دو صفت بخود فرشتگان را که مقرّب درگاه او بودند آزمایش نمود تا فروتنان ایشان را از گردنکشان <span class="description">(شیطان که از جنّ بود و در بین آنها به سجدۀ بآدم مأمور شد)</span> ممتاز و جدا سازد <span class="description">(با آنان معاملۀ آزمایش کنندگان نمود تا بدانند که هر که از فرمان الهی پیروی کند رستگار و هر که مخالفت ورزد بعذاب گرفتار شود، نه آنکه خواسته امتحان نماید تا دانا گردد که امتحان به این معنی در بارۀ او محال است، چنانکه در شرح خطبۀ شصت و دوّم اشاره شد)</span></span>

<span class="Revayat">فَقَالَ سُبحَانَهُ وَ هُوَ اَلعَالِمُ بِمُضمَرَاتِ اَلقُلُوبِ وَ مَحجُوبَاتِ اَلغُیُوبِ إِنِّی خٰالِقٌ بَشَراً مِن طِینٍ فَإِذٰا سَوَّیتُهُ وَ نَفَختُ فِیهِ مِن رُوحِی فَقَعُوا لَهُ سٰاجِدِینَ فَسَجَدَ اَلمَلاٰئِکَةُ کُلُّهُم أَجمَعُونَ إِلاّٰ إِبلِیسَ</span>

<span class="Translate">پس <span class="description">(از این جهت امام علیه السّلام می‌فرماید:)</span> با اینکه به نهانیهای دلها و پنهانیهای پوشیدۀ از نظرها دانا بود <span class="description">(در قرآن کریم س 38 ی 71)</span> فرمود: «إِنِّی خٰالِقٌ بَشَراً مِن طِینٍ‌» <span class="description">(ی (72))</span> «فَإِذٰا سَوَّیتُهُ وَ نَفَختُ فِیهِ مِن رُوحِی فَقَعُوا لَهُ سٰاجِدِینَ‌» <span class="description">(ی 73)</span> «فَسَجَدَ اَلمَلاٰئِکَةُ کُلُّهُم أَجمَعُونَ‌» <span class="description">(ی (74))</span> «إِلاّٰ إِبلِیسَ‌» یعنی من آدم را از گل خلق خواهم نمود، پس وقتی که او را بیافریدم و جان دادمش برو در افتاده او را سجده کنید <span class="description">(تعظیم و فروتنی نمائید، و یا او را قبلۀ خویش قرار دهید، زیرا سجدۀ عبادت و بندگی برای غیر خدا جائز نیست)</span> پس همۀ فرشتگان سجده کردند مگر ابلیس <span class="description">(حضرت رضا علیه السّلام فرموده: نام شیطان حارث بوده سمّی إبلیس لأنّه أبلس من رحمة اللّٰه یعنی ابلیس نامیده شده بجهت آنکه از رحمت خدا دور گشت. ناگفته نماند که بین علماء و بزرگان اختلاف است که آیا شیطان از جنّ بوده یا از فرشتگان، و حقّ آنست که از جنّ بوده، و اجماع علماء امامیّه بر آنست، چنانکه از شیخ مفید - علیه الرحمة - نقل شده، و روایات متواتره از ائمۀ هدی - علیهم السّلام - در این باب وارد گشته، و قرآن کریم بآن تصریح می‌فرماید س 18 ی 50 «وَ إِذ قُلنٰا لِلمَلاٰئِکَةِ اُسجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبلِیسَ کٰانَ مِنَ اَلجِنِّ‌» یعنی یاد آور هنگامی را که به فرشتگان فرمودیم بآدم سجده کنید، پس همه سجده کردند مگر ابلیس که از جنّ بود، و استثناء دلیل بر آن نیست که شیطان از فرشتگان بوده چون جملۀ «کٰانَ مِنَ اَلجِنِّ‌» صریح است که استثناء در اینجا و سائر مواضع قرآن کریم در این باب استثناء منقطع است یعنی ربط به مستثنی منه ندارد)</span></span>

<span class="Revayat">اِعتَرَضَتهُ اَلحَمِیَّةُ فَافتَخَرَ عَلَی آدَمَ بِخَلقِهِ وَ تَعَصَّبَ عَلَیهِ لِأَصلِهِ فَعَدُوُّ اَللَّهِ إِمَامُ اَلمُتَعَصِّبِینَ وَ سَلَفُ اَلمُستَکبِرِینَ اَلَّذِی وَضَعَ أَسَاسَ اَلعَصَبِیَّةِ وَ نَازَعَ اَللَّهَ رِدَاءَ اَلجَبَرِیَّةِ وَ اِدَّرَعَ لِبَاسَ اَلتَّعَزُّزِ وَ خَلَعَ قِنَاعَ اَلتَّذَلُّلِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(خلاصه آدم را سجده نکرد برای آنکه)</span> (3) کبر و خود خواهی باو روی می‌آورد، پس به آفرینش خود بر آدم فخر و نازش نمود، و برای اصل خویش <span class="description">(که از آتش آفریده شده بود)</span> عصبیّت نموده آشکارا زیر بار فرمان حقّ نرفت <span class="description">(و گفت: او را از گل و مرا از آتش آفریدی من که از او بهترم چرا او را سجده کنم‌؟)</span> پس دشمن خدا <span class="description">(شیطان)</span> پیشوای متعصبین و پیشرو گردنکشان است که بنیان عصبیّت را بجا گذارد، و با خدا در جامۀ عظمت و بزرگی <span class="description">(که اختصاص باو داشت)</span> نزاع نمود، و لباس عزّت و سربلندی <span class="description">(که سزاوار او نبود)</span> پوشید، و پوشش ذلّت و خواری <span class="description">(که شایسته‌اش بود)</span> دور افکند</span>

<span class="Revayat">أَ لاَ تَرَونَ کَیفَ صَغَّرَهُ اَللَّهُ بِتَکَبُّرِهِ وَ وَضَعَهُ اَللَّهُ بِتَرَفُّعِهِ فَجَعَلَهُ فِی اَلدُّنیَا مَدحُوراً وَ أَعَدَّ لَهُ فِی اَلآخِرَةِ سَعِیراً</span>

<span class="Translate">(4) نمی‌بینید چگونه خداوند او را برای تکبّر و سرکشی خرد و کوچک و سبب بلند پروازی پست نمود؟ پس او را در دنیا <span class="description">(از رحمت خود)</span> رانده شده قرار داد <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 15 ی 34 می‌فرماید: «قٰالَ فَاخرُج مِنهٰا فَإِنَّکَ رَجِیمٌ‌» ی 35 «وَ إِنَّ عَلَیکَ اَللَّعنَةَ إِلیٰ یَومِ اَلدِّینِ‌» یعنی خداوند فرمود از بهشت بیرون رو که تو رانده شدی، و تا روز رستخیز بر تو لعنت است)</span> و در آخرت برای او آتش بر افروخته آماده فرمود <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 38 ی 85 می‌فرماید: «لَأَملَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنکَ وَ مِمَّن تَبِعَکَ مِنهُم أَجمَعِینَ‌» یعنی دوزخ را از تو و از همۀ آنان که پیرو تو هستند از آدمیان و جنّیان پر خواهم نمود )</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَو أَرَادَ اَللَّهُ أَن یَخلُقَ آدَمَ مِن نُورٍ یَخطَفُ اَلأَبصَارَ ضِیَاؤُهُ وَ یَبهَرُ اَلعُقُولَ رُوَاؤُهُ وَ طِیبٍ یَأخُذُ اَلأَنفَاسَ عَرفُهُ لَفَعَلَ وَ لَو فَعَلَ لَظَلَّت لَهُ اَلأَعنَاقُ خَاضِعَةً وَ لَخَفَّتِ اَلبَلوَی فِیهِ عَلَی اَلمَلاَئِکَةِ وَ لَکِنَّ اَللَّهَ سُبحَانَهُ اِبتَلَی خَلقَهُ بِبَعضِ مَا یَجهَلُونَ أَصلَهُ تَمیِیزاً بِالاِختِبَارِ لَهُم وَ نَفیاً لِلاِستِکبَارِ عَنهُم وَ إِبعَاداً لِلخُیَلاَءِ مِنهُم</span>

<span class="Translate">(5) و اگر خدا می‌خواست آدم را بیافریند از نوری که روشنی آن دیده‌ها را تیره سازد، و زیبایی آن بر خردها غالب گردد <span class="description">(عقلها در برابر آن حیران و سرگردان شوند)</span> و از چیز خوشبوئی که بوی خوش آن اشخاص را فرا گیرد، هر آینه می‌آفرید و اگر <span class="description">(چنین)</span> می‌آفرید گردنها در برابر آدم فروتن، و آزمایش در بارۀ او بر فرشتگان آسان می‌شد <span class="description">(بی‌درنگ شیطان به سجدۀ او می‌شتافت و او را مادون خود تصوّر نمی‌کرد)</span> و لیکن خداوند سبحان آفریدگانش را می‌آزماید به بعضی از آنچه اصل و سببش را نمی‌دانند برای امتیاز دادن و جدا ساختن آنها <span class="description">(از غیر - شان)</span> و برای برطرف کردن تکبّر و گردنکشی و دور نمودن خودپسندی از آنان <span class="description">(چنانکه بیشتر احکام شرعیّه که عقل به حکمت آن پی نبرده از این قبیل است.)</span></span>

<span class="Revayat">فَاعتَبِرُوا بِمَا کَانَ مِن فِعلِ اَللَّهِ بِإِبلِیسَ إِذ أَحبَطَ عَمَلَهُ اَلطَّوِیلَ وَ جَهدَهُ اَلجَهِیدَ وَ کَانَ قَد عَبَدَ اَللَّهَ سِتَّةَ آلاَفِ سَنَةٍ لاَ یُدرَی أَ مِن سِنِی اَلدُّنیَا أَم مِن سِنِی اَلآخِرَةِ عَن کِبرِ سَاعَةٍ وَاحِدَةٍ فَمَن ذَا بَعدَ إِبلِیسَ یَسلَمُ عَلَی اَللَّهِ بِمِثلِ مَعصِیَتِهِ کَلاَّ مَا کَانَ اَللَّهُ سُبحَانَهُ لِیُدخِلَ اَلجَنَّةَ بَشَراً بِأَمرٍ أَخرَجَ بِهِ مِنهَا مَلَکاً</span>

<span class="Translate">(6) پس از کار خدا در بارۀ شیطان عبرت گیرید که عبادت و بندگی بسیار و منتهی سعی و کوشش او را <span class="description">(بر اثر تکبّر و سرکشیش)</span> باطل و تباه ساخت در حالیکه خدا را شش هزار سال عبادت کرده بود که معلوم نیست <span class="description">(شما نمی‌دانید و فهمتان قاصر است که)</span> آیا از سالهای دنیا است یا از سالهای <span class="description">(آخرت)</span><span class="description">( که هر روز آن معادل پنجاه هزار سال دنیا است، و این)</span> بجهت کبر و سرکشی یک ساعت <span class="description">(بود که خود را بر تر از آدم دانسته باو سجده نکرد)</span> پس چه کس بعد از شیطان با بجا آوردن مانند معصیت او <span class="description">(کبر و سرکشی)</span> از عذاب خدا سالم ماند؟ حاشا! نخواهد شد که خداوند سبحان انسانی را ببهشت داخل نماید با کاری که بسبب آن فرشته‌ای <span class="description">(شیطان)</span> را از آن بیرون نمود <span class="description">(تعبیر امام علیه السّلام از شیطان در اینجا به فرشته‌ای برای آنست که در آسمان بوده و با فرشتگان آمیزش داشته)</span></span>

<span class="Revayat">إِنَّ حُکمَهُ فِی أَهلِ اَلسَّمَاءِ وَ أَهلِ اَلأَرضِ لَوَاحِدٌ وَ مَا بَینَ اَللَّهِ وَ بَینَ أَحَدٍ مِن خَلقِهِ هَوَادَةٌ فِی إِبَاحَةِ حِمًی حَرَّمَهُ عَلَی اَلعَالَمِینَ</span>

<span class="Translate">(7) حکم و فرمان خدا در اهل آسمان <span class="description">(فرشتگان)</span> و اهل زمین <span class="description">(آدمیان)</span> یکی است، و بین او و هیچیک از آفریدگانش در روا داشتن آنچه مختصّ بخود او است <span class="description">(عظمت و بزرگواری)</span> که آنرا بر عالمیان حرام کرده و ناروا دانسته رخصتی نیست <span class="description">(احکام خداوند نسبت بهمه یکسان است، پس نمی‌توان گفت که بس شیطان بر اثر یک نافرمانی راندۀ درگاه شده، بلکه باید دانست هر که و هر جا باشد چون گردن از زیر بار تکلیف بیرون آرد از رحمت خدا دور گشته بعذاب گرفتار شود )</span></span>

<span class="Revayat">فَاحذَرُوا عِبَادَ اَللَّهِ عَدُوَّ اَللَّهِ أَن یُعدِیَکُم بِدَائِهِ وَ أَن یَستَفِزَّکُم بِنِدَائِهِ وَ أَن یُجلِبَ عَلَیکُم بِخَیلِهِ وَ رَجلِهِ فَلَعَمرِی لَقَد فَوَّقَ لَکُم سَهمَ اَلوَعِیدِ وَ أَغرَقَ لَکُم بِالنَّزعِ اَلشَّدِیدِ وَ رَمَاکُم مِن مَکَانٍ قَرِیبٍ وَ قَالَ رَبِّ بِمٰا أَغوَیتَنِی لَأُزَیِّنَنَّ لَهُم فِی اَلأَرضِ وَ لَأُغوِیَنَّهُم أَجمَعِینَ قَذفاً بِغَیبٍ بَعِیدٍ وَ رَجماً بِظَنٍّ غَیرِ مُصِیبٍ</span>

<span class="Translate">(8) پس بندگان خدا، از دشمن خدا <span class="description">(شیطان)</span> بترسید از اینکه شما را بدرد خود <span class="description">(کبر و سرکشی)</span> گرفتار کند <span class="description">(مانند خود متکبّر و گردن کش نموده از رحمت خدا دور سازد)</span> و از اینکه به گفتۀ خویش شما را <span class="description">(از راه راست)</span> باز داشته نگران نماید، و سواران و پیادگان لشگرش <span class="description">(پیروانش)</span> را دور شما گرد آورد پس بجان خودم سوگند که تیر شرّ <span class="description">(گمراه ساختن)</span> را برای شما بزه کمان نهاده و آنرا بطرف شما سخت کشیده، و از نزدیک بشما تیر انداخته <span class="description">(تا تیرش بخطاء نرود)</span> و <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 15 ی 39 خداوند از او حکایت می‌فرماید)</span> گفت: «رَبِّ بِمٰا أَغوَیتَنِی لَأُزَیِّنَنَّ لَهُم فِی اَلأَرضِ وَ لَأُغوِیَنَّهُم أَجمَعِینَ‌» یعنی پروردگار من برای اینکه مرا گمراه کردی <span class="description">(بر اثر ترک سجدۀ آدم)</span> هر آینه گناهان را برابر بنی آدم در زمین می‌آرایم <span class="description">(تا از اطاعت باز مانند)</span> و همۀ آنان را گمراه خواهم نمود <span class="description">(و این سخن را گفت)</span> در حالیکه <span class="description">(ندانسته)</span> اظهار غیب گوئی کرده از روی گمان نادرست آنرا بیان نمود</span>

<span class="Revayat">صَدَّقَهُ بِهِ أَبنَاءُ اَلحَمِیَّةِ وَ إِخوَانُ اَلعَصَبِیَّةِ وَ فُرسَانُ اَلکِبرِ وَ اَلجَاهِلِیَّةِ حَتَّی إِذَا اِنقَادَت لَهُ اَلجَامِحَةُ مِنکُم وَ اِستَحکَمَتِ اَلطَّمَاعِیَةُ مِنهُ فِیکُم فَنَجَمَتِ اَلحَالُ مِنَ اَلسِّرِّ اَلخَفِیِّ إِلَی اَلأَمرِ اَلجَلِیِّ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(ولی)</span> (9) فرزندان نخوت و برادران عصبیّت و سواران گردن کش و جاهلیّت و نادانی دعوی او را تصدیق کرده راست آوردند <span class="description">(چون اهل دنیا معصیت و نافرمانی نموده بدرد کبر و خود پسندی که شیطان داشت گرفتار شدند، پس ادّعای او را که از روی نادانی و گمان نادرست بود درست جلوه دادند)</span> تا اینکه سرکش از شما <span class="description">(که از راه راست پا بیرون نهاد)</span> پیرو او گردید، و <span class="description">(از اینرو)</span> طمع و آز او در <span class="description">(گمراه کردن)</span> شما پا بر جا شد، پس چگونگی پنهان آشکار گشت <span class="description">(آثار وسوسۀ او در دلهای شما نمایان شد که بی پروا بر خلاف دستور خدا رفتار می‌نمایید)</span></span>

<span class="Revayat">اِستَفحَلَ سُلطَانُهُ عَلَیکُم وَ دَلَفَ بِجُنُودِهِ نَحوَکُم فَاقحَمُوکُم وَلَجَاتِ اَلذُّلِّ وَ أَحَلُّوکُم وَرَطَاتِ اَلقَتلِ وَ أَوطَئُوکُم إِثخَانَ اَلجِرَاحَةِ طَعناً فِی عُیُونِکُم وَ حَزّاً فِی حُلُوقِکُم وَ دَقّاً لِمَنَاخِرِکُم وَ قَصداً لِمَقَاتِلِکُم وَ سَوقاً بِخَزَائِمِ اَلقَهرِ إِلَی اَلنَّارِ اَلمُعَدَّةِ لَکُم</span>

<span class="Translate">(10) استیلاء او بر شما قوّت یافت، و سپاه خود را بسوی شما نزدیک آورد، پس شما را در غارهای ذلّت و خواری افکندند، و در گودالهای کشتن <span class="description">(تباه ساختن)</span> انداختند و شما را پایمال کردند با زخم سخت: نیزه زدن در چشمها و بریدن گلوها و کوبیدن سوراخ بینی‌ها و ارادۀ انداختن در قتلگاهاتان و راندنتان با حلقه‌های مهار قهر و خشم که در بینی می‌نهند بسوی آتشی که برایتان آماده شده <span class="description">(خلاصه شیطان و سپاهش خواهشهای نفس امّاره و گناهان را در نظر شما جلوه داده به دام بد بختی در آورده بعذاب سوق می‌دهند)</span></span>

<span class="Revayat">فَأَصبَحَ أَعظَمَ فِی دِینِکُم حَرجاً وَ أَورَی فِی دُنیَاکُم قَدحاً مِنَ اَلَّذِینَ أَصبَحتُم لَهُم مُنَاصِبِینَ وَ عَلَیهِم مُتَأَلِّبِینَ فَاجعَلُوا عَلَیهِ حَدَّکُم وَ لَهُ جِدَّکُم فَلَعَمرُ اَللَّهِ لَقَد فَخَرَ عَلَی أَصلِکُم وَ وَقَعَ فِی حَسَبِکُم وَ دَفَعَ فِی نَسَبِکُم وَ أَجلَبَ بِخَیلِهِ عَلَیکُم وَ قَصَدَ بِرَجلِهِ سَبِیلَکُم یَقتَنِصُونَکُم بِکُلِّ مَکَانٍ وَ یَضرِبُونَ مِنکُم کُلَّ بَنَانٍ لاَ تَمتَنِعُونَ بِحِیلَةٍ وَ لاَ تَدفَعُونَ بِعَزِیمَةٍ فِی حَومَةِ ذُلٍّ وَ حَلقَةِ ضِیقٍ وَ عَرصَةِ مَوتٍ وَ جَولَةِ بَلاَءٍ</span>

<span class="Translate">(11) پس شیطان برای زخم زدن <span class="description">(زیان رساندن)</span> در دین شما بزرگتر و برای آتش افروختن <span class="description">(فتنه و فساد بر پا نمودن)</span> در دنیای شما افروزنده‌تر گردید از دشمنانی که با ایشان آشکارا دشمنی کرده برای <span class="description">(زد و خورد با)</span> آنها گرد می‌آیید <span class="description">(و از یکدیگر کمک می‌طلبید)</span> پس زور و کوشش خود را بر دفع او بگمارید که بخدا سوگند بر ریشۀ شما <span class="description">(پدرتان آدم)</span> فخر و نازش کرد، و در حسب <span class="description">(قدرت و منزلت)</span> شما نکوهش نمود، و نسب <span class="description">(قرابت و خویشی)</span> شما را کوچک و پست دانست، و سواران خود را برای <span class="description">(گمراه کردن)</span> شما گرد آورده، و با پیادگانش راه شما را اراده نمود <span class="description">(تا در گمراهی مانده براه هدایت و رستگاری پا نهید)</span> در هر جا شما را شکار کرده به دام می‌آرند، و سر انگشتانتان را می‌زنند و به حیله و دسیسه نمی‌توانید <span class="description">(از ایشان)</span> سرباز زنید، و بتصمیم و اراده نمی‌توانید <span class="description">(آنها را)</span> دفع نموده از خود دور نمائید، در حالیکه شما در انبوه ذلّت و خواری و دائرۀ تنگ و عرصۀ مرگ و جولانگاه بلاء و سختی <span class="description">(دنیا گرفتار)</span> هستید <span class="description">(و از شرّ شیطان نرهید مگر با کشتن نفس امّاره و پیروی نکردن از او)</span></span>

<span class="Revayat">فَأَطفِئُوا مَا کَمَنَ فِی قُلُوبِکُم مِن نِیرَانِ اَلعَصَبِیَّةِ وَ أَحقَادِ اَلجَاهِلِیَّةِ فَإِنَّمَا تِلکَ اَلحَمِیَّةُ تَکُونُ فِی اَلمُسلِمِ مِن خَطَرَاتِ اَلشَّیطَانِ وَ نَخَوَاتِهِ وَ نَزَغَاتِهِ وَ نَفَثَاتِهِ</span>

<span class="Translate">(12) پس خاموش کنید آتش عصبیّت و کینه‌های زمان جاهلیّت را که در دلهای شما پنهان است که این تکبّر و گردنکشی و خود پسندی در مسلمان از افکنده‌های شیطان و خود خواهی‌ها و تباه کردنها و وسوسه‌های او است</span>

<span class="Revayat">وَ اِعتَمِدُوا وَضعَ اَلتَّذَلُّلِ عَلَی رُءُوسِکُم وَ إِلقَاءَ اَلتَّعَزُّزِ تَحتَ أَقدَامِکُم وَ خَلعَ اَلتَّکَبُّرِ مِن أَعنَاقِکُم وَ اِتَّخِذُوا اَلتَّوَاضُعَ مَسلَحَةً بَینَکُم وَ بَینَ عَدُوِّکُم إِبلِیسَ وَ جُنُودِهِ فَإِنَّ لَهُ مِن کُلِّ أُمَّةٍ جُنُوداً وَ أَعوَاناً وَ رَجلاً وَ فُرسَاناً</span>

<span class="Translate">(13) و تصمیم گیرید که فروتنی را از روی سرهاتان نهاده بزرگی و خود پسندی را زیر پاهاتان بیفکنید، و تکبّر و گردنکشی را از گردنهاتان دور سازید، و فروتنی را بین خود و دشمنانتان شیطان و لشگرش بجای لشگر تمام سلاح بکار برید، زیرا او را در هر امّتی لشگرها و یاران و پیادگان و سواران است <span class="description">(که همه با او کمک کرده کبر و نخوت را در نظرتان می‌آرایند تا شما را در بلاء و هلاکت اندازند، پس شما تواضع و فروتنی را لشگر خود قرار داده با ایشان کارزار کنید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لاَ تَکُونُوا کَالمُتَکَبِّرِ عَلَی اِبنِ أُمِّهِ مِن غَیرِ مَا فَضلٍ جَعَلَهُ اَللَّهُ فِیهِ سِوَی مَا أَلحَقَتِ اَلعَظَمَةُ بِنَفسِهِ مِن عَدَاوَةِ اَلحَسَدِ وَ قَدَحَتِ اَلحَمِیَّةُ فِی قَلبِهِ مِن نَارِ اَلغَضَبِ وَ نَفَخَ اَلشَّیطَانُ فِی أَنفِهِ مِن رِیحِ اَلکِبرِ اَلَّذِی أَعقَبَهُ اَللَّهُ بِهِ اَلنَّدَامَةَ وَ أَلزَمَهُ آثَامَ اَلقَاتِلِینَ إِلَی یَومِ اَلقِیَامَةِ</span>

<span class="Translate">(14) و مانند متکبّر گردن کش <span class="description">(قابیل فرزند آدم علیه السّلام)</span> بر فرزند مادرش <span class="description">(هابیل)</span> نباشید <span class="description">(تعبیر از هابیل به فرزند مادر قابیل با اینکه هر دو از یک پدر و یک مادر بودند برای آنست که مهربانی دو برادر از یک مادر بیشتر است از مهربانی دو برادر که از دو مادر باشند)</span> که بر او تکبّر نمود بدون اینکه خداوند در او فزونی قرار داده باشد جز آنکه کبر و بزرگی ناشی از رشک باو روی آورد، و از آتش خشم در دل او تعصّب افروخته شد و شیطان باد کبر و سر بلندی در بینی او دمید، چنان خود خواهی و گردنکشی که خداوند پس از کبر و سربلندی او را پشیمانی داد <span class="description">(بر اثر مردن برادر حیران و سرگردانش نمود، نه بر کشتن او که اگر بر اثر کشتن او پشیمان می‌شد توبه و بازگشت از گناهی بود که مرتکب شده و معذّب نمی‌ماند)</span> و گناه کشندگان را تا روز رستخیز همراه او گردانید <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 5 ی 31 می‌فرماید: «فَأَصبَحَ مِنَ اَلنّٰادِمِینَ‌» ی 32 «مِن أَجلِ ذٰلِکَ کَتَبنٰا عَلیٰ بَنِی إِسرٰائِیلَ أَنَّهُ مَن قَتَلَ نَفساً بِغَیرِ نَفسٍ أَو فَسٰادٍ فِی اَلأَرضِ فَکَأَنَّمٰا قَتَلَ اَلنّٰاسَ جَمِیعاً» یعنی چون قابیل هابیل را کشت از جملۀ پشیمانان گردید، از اینرو به بنی اسرائیل دستور دادیم که هر که بکشد کسی را بی آنکه او دیگری را کشته یا فسادی در زمین کرده باشد که موجب کشته شدن گردد، پس چنان است که همۀ مردم را کشته باشد )</span></span>

<span class="Revayat">أَلاَ وَ قَد أَمعَنتُم فِی اَلبَغیِ وَ أَفسَدتُم فِی اَلأَرضِ مُصَارَحَةً لِلَّهِ بِالمُنَاصَبَةِ وَ مُبَارَزَةً لِلمُؤمِنِینَ بِالمُحَارَبَةِ</span>

<span class="Translate">(15) آگاه باشید که شما در ستمگری بسیار جهد و کوشش نمودید، و در زمین فساد و تباهکاری کردید، از روی آشکار کردن دشمنی با خدا، و بیرون آمدن برای جنگ با مؤمنین! <span class="description">(شاید مقصود امام علیه السّلام در اینجا اشاره به مخالفت امّت با آن حضرت بوده بعد از رحلت رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله، یا رفتار اهل شام و پیروان معاویه با آن بزرگوار)</span></span>

<span class="Revayat">فَاللَّهَ اَللَّهَ فِی کِبرِ اَلحَمِیَّةِ وَ فَخرِ اَلجَاهِلِیَّةِ فَإِنَّهُ مَلاَقِحُ اَلشَّنَئَانِ وَ مَنَافِخُ اَلشَّیطَانِ اَلَّتِی خَدَعَ بِهَا اَلأُمَمَ اَلمَاضِیَةَ وَ اَلقُرُونَ اَلخَالِیَةَ حَتَّی أَعنَقُوا فِی حَنَادِسِ جَهَالَتِهِ وَ مَهَاوِی ضَلاَلَتِهِ ذُلُلاً عَن سِیَاقِهِ سُلُساً فِی قِیَادِهِ أَمراً تَشَابَهَتِ اَلقُلُوبُ فِیهِ وَ تَتَابَعَتِ اَلقُرُونُ عَلَیهِ وَ کِبراً تَضَایَقَتِ اَلصُّدُورُ بِهِ</span>

<span class="Translate">(16) پس از خدا بترسید، از خدا بترسید در گردنکشی ناشی از تعصّب، و خود پسندی جاهلیّت، زیرا کبر ایجاد کننده‌های دشمنی و دمیدنگاههای شیطان است که بآن دمیدنها امّتهای گذشته و پیشینیان <span class="description">(مانند قوم نوح و عادت و ثمود و فرعون و نمرود)</span> را فریب داده است <span class="description">(خود خواهی و نخوت را در برابر ایشان جلوه داده پس از روی خودپسندی پیغمبران را تکذیب کرده قدم در راه راست ننهادند)</span> تا اینکه در تاریکی‌های نادانی و دامهای گمراهی او شتافتند در حالیکه در برابر راندن او رام و به کشیدنش آرام <span class="description">(در پیروی از او تسلیم)</span> بودند، و شتافتند بسوی کاری که دلها در آن یکسانند، و پیشینیان بر آن کار از پی یکدیگر رفتند، و بطرف خود پسندی و سربلندی که سینه‌ها بسبب آن <span class="description">(از کینه و رشک)</span> تنگ گشت</span>

<span class="Revayat">أَلاَ فَالحَذَرَ اَلحَذَرَ مِن طَاعَةِ سَادَاتِکُم وَ کُبَرَائِکُم اَلَّذِینَ تَکَبَّرُوا عَن حَسَبِهِم وَ تَرَفَّعُوا فَوقَ نَسَبِهِم وَ أَلقَوُا اَلهَجِینَةَ عَلَی رَبِّهِم وَ جَاحَدُوا اَللَّهَ عَلَی مَا صَنَعَ بِهِم مُکَابَرَةً لِقَضَائِهِ وَ مُغَالَبَةً لِآلاَئِهِ فَإِنَّهُم قَوَاعِدُ أَسَاسِ اَلعَصَبِیَّةِ وَ دَعَائِمُ أَرکَانِ اَلفِتنَةِ وَ سُیُوفُ اِعتِزَاءِ اَلجَاهِلِیَّةِ</span>

<span class="Translate">(17) آگاه باشید و بترسید، بترسید از فرمانبری مهتران و بزرگانتان که از شرف و جاه خود <span class="description">(که در بین مردم یافته بودند)</span> گردنکشی کردند، و بالاتر از نسب خویش <span class="description">(خانواده‌ای که در آن بوجود آمده‌اند)</span> سرفرازی نمودند، و چیزیکه <span class="description">(به گمان خودشان)</span> ناپسند و زشت آمد به پروردگارشان نسبت دادند <span class="description">(مثل اینکه به مردی گویند تو عجم هستی یا عرب یا خراسانیّ می‌باشی یا طهرانیّ که این نوع نسبتها بخدا است نه به انسان، زیرا گناهی نیست او را در اینکه عجم یا خراسانیّ گردیده)</span> و آنچه خداوند بایشان احسان کرده بود انکار کردند برای نبرد کردن با قضاء و قدر او و زد و خورد نمودن با نعمت‌هایش <span class="description">(آنان را که مقدّر بود در دنیا کمتر از آنها بهره‌مند گردند زبون و خوار دانستند و به مستمندان و ناتوانان بر اثر نعمت‌هایی که خدا بایشان عطاء فرموده تکبّر نمودند با اینکه منتهی درجۀ بی انصافی و ناسپاسی است که هر یک از ایشان نصیب کسانی را تنها برده و مردم تعظیمش نموده بزرگ و مهتر و پیشوایش نام نهند و او بخود نیامده که برای آزمایش این نعمتها را خداوند باو اختصاص داده)</span>!! پس اینان پایه‌های بنای عصبیت و ستونهای ارکان فتنه و آشوب و شمشیرهای افتخار و سرفرازی جاهلیّت می‌باشند <span class="description">(همچنانکه عربهای جاهلیّت بر اثر تکبّر و عصبیّت به قبیله و پدران و رؤسای خود افتخار و سرفرازی می‌نمودند، و هنگام جنگ آنها را بنام می‌خواندند، پس آنان بمنزله شمشیرهای جنگ بودند ایشان هم بر اثر تکبّر و گردنکشی بمنزله شمشیرهای فتنه و آشوب می‌باشند)</span></span>

<span class="Revayat">فَاتَّقُوا اَللَّهَ وَ لاَ تَکُونُوا لِنِعَمِهِ عَلَیکُم أَضدَاداً وَ لاَ لِفَضلِهِ عِندَکُم حُسَّاداً وَ لاَ تُطِیعُوا اَلأَدعِیَاءَ اَلَّذِینَ شَرِبتُم بِصَفوِکُم کَدَرَهُم وَ خَلَطتُم بِصِحَّتِکُم مَرَضَهُم وَ أَدخَلتُم فِی حَقِّکُم بَاطِلَهُم</span>

<span class="Translate">(18) پس از خدا بترسید، و <span class="description">(با کبر و خود پسندی)</span> برای نعمتهای او بر شما ناسپاسگزار و از جهت احسان او بشما رشکبر نباشید <span class="description">(زیرا کفران و ناسپاسی و رشک موجب زوال نعمت است، و وجه تشبیه ایشان به رشکبر آنست که چون رشکبر طالب زوال نعمت از دیگری است ایشان هم بر اثر خود پسندی و گردنکشی که در برابر نعمت خداوند کفران و ناسپاسی است مانند آنست که بر خودشان رشک می‌برند و زوال فضل و احسان خداوند را می‌طلبند)</span> و از بدان و ناکسان که آنها را نیکان و مهتران می‌پندارید پیروی نکنید که آنان کسانی هستند که شما آب تیرۀ گل آلود ایشان را با آب صاف و پاکیزۀ خود آشامیده و بیماری آنان را با تندرستی خویش مخلوط نموده و باطل و نادرستیشان را در راستی و درستیشان داخل ساختید <span class="description">(سعادت و نیکبختی و آسایش خود را که در زیر سایۀ لواء دین و ایمان حقیقی بدست آورده بودید از دست داده بر اثر پیروی از متظاهرین به اسلام بفتنه و آشوب و خونریزی و بد بختی گرفتار و همیشه مضطرب و نگران می‌باشید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ هُم أَسَاسُ اَلفُسُوقِ وَ أَحلاَسُ اَلعُقُوقِ اِتَّخَذَهُم إِبلِیسُ مَطَایَا ضَلاَلٍ وَ جُنداً بِهِم یَصُولُ عَلَی اَلنَّاسِ وَ تَرَاجِمَةً یَنطِقُ عَلَی أَلسِنَتِهِم اِستِرَاقاً لِعُقُولِکُم وَ دُخُولاً فِی عُیُونِکُم وَ نَفثاً فِی أَسمَاعِکُم فَجَعَلَکُم مَرمَی نَبلِهِ وَ مَوطِئَ قَدَمِهِ وَ مَأخَذَ یَدِهِ</span>

<span class="Translate">(19) در حالیکه آنها پایۀ فسق <span class="description">(خروج از طاعت خدا)</span> و ملازم و همراه معصیت و مخالفت <span class="description">(خدا و رسول و امام)</span> هستند که شیطان آنها را <span class="description">(بجای)</span> شتران بار کش گمراهی گرفته، و سپاهی که بوسیلۀ ایشان بر مردم مسلّط شود، و ترجمه کننده‌هایی که به زبان آنها سخن می‌گوید برای اینکه عقلهای شما را بدوزد <span class="description">(با گفتار دروغ شما را از ذکر حقّ و آخرت اغفال نموده باز دارد)</span> و در چشمهاتان داخل گردد <span class="description">(زندگانی دنیا و گناهان را در نظر شما بیاراید تا از نظر در آیات خدا باز مانید)</span> و در گوشهاتان بدمد <span class="description">(آنقدر سخنان بیهوده و زشت بشما بیاموزد که به سخن خدا و رسول گوش فرا ندهید)</span> و <span class="description">(نتیجه‌ای که از دزدیدن عقل و داخل شدن در چشم و دمیدن در گوشهاتان می‌برد این است که)</span> شما را هدف تیر <span class="description">(هلاک و تباهی)</span> و جای پای <span class="description">(ذلّت و خواری)</span> و دستگیرۀ <span class="description">(اسیر و گرفتار)</span> خود قرار می‌دهد</span>

<span class="Revayat">فَاعتَبِرُوا بِمَا أَصَابَ اَلأُمَمَ اَلمُستَکبِرِینَ مِن قَبلِکُم مِن بَأسِ اَللَّهِ وَ صَولاَتِهِ وَ وَقَائِعِهِ وَ مَثُلاَتِهِ وَ اِتَّعِظُوا بِمَثَاوِی خُدُودِهِم وَ مَصَارِعِ جُنُوبِهِم وَ اِستَعِیذُوا بِاللَّهِ مِن لَوَاقِحِ اَلکِبرِ کَمَا تَستَعِیذُونَهُ مِن طَوَارِقِ اَلدَّهرِ</span>

<span class="Translate">(20) پس <span class="description">(اکنون که فهمیدید شیطان بوسیلۀ گردنکشان شما را گمراه می‌سازد، از آنان پیروی نکرده کبر و خودپسندی را شعار خویش قرار ندهید، و)</span> از کیفر خدا و حمله و سختیها و عذابهای او که به گردنکشان پیش از شما <span class="description">(نمرودیان و فرعونیان و دیگران)</span> رسیده عبرت گیرید، و به جاهائی که چهره‌شان بخاک افکنده شده و پهلوهاشان افتاده <span class="description">(قبرها)</span> پند پذیرید <span class="description">(ببینید چهره‌هائی که پرده‌ها جلو آنها می‌آویختند روی خاک نهاده و پهلوها که بر بستر سنجاب می‌نهادند بر زمین گسترده‌اند)</span> و از آنچه تولید کبر و سربلندی می‌نماید بخدا پناه ببرید چنانکه از حوادث و پیش آمدهای سخت روزگار باو پناه می‌برید <span class="description">(بلکه پناه بردن بخدا از اسباب تولید کبر سزاوارتر است از پناه بردن باو از حوادث روزگار، زیرا کبر باعث الم و درد اخرویّ است و حوادث روزگار الم دنیویّ است، و الم اخرویّ اهمیّت دارد که رهائی از آن ممکن نیست )</span></span>

<span class="Revayat">فَلَو رَخَّصَ اَللَّهُ فِی اَلکِبرِ لِأَحَدٍ مِن عِبَادِهِ لَرَخَّصَ فِیهِ لِخَاصَّةِ أَنبِیَائِهِ وَ أَولِیَائِهِ وَ لَکِنَّهُ سُبحَانَهُ کَرَّهَ إِلَیهِمُ اَلتَّکَابُرَ وَ رَضِیَ لَهُمُ اَلتَّوَاضُعَ فَأَلصَقُوا بِالأَرضِ خُدُودَهُم وَ عَفَّرُوا فِی اَلتُّرَابِ وُجُوهَهُم وَ خَفَضُوا أَجنِحَتَهُم لِلمُؤمِنِینَ وَ کَانُوا أَقوَاماً مُستَضعَفِینَ قَدِ اِختَبَرَهُمُ اَللَّهُ بِالمَخمَصَةِ وَ اِبتَلاَهُم بِالمَجهَدَةِ وَ اِمتَحَنَهُم بِالمَخَاوِفِ وَ مَخَضَهُم بِالمَکَارِهِ</span>

<span class="Translate">(21) و اگر خداوند بکسی از بندگانش خودپسندی و سربلندی را رخصت و اذن می‌داد <span class="description">(برای او جائز می‌دانست)</span> به پیغمبران و دوستان خود اجازه می‌داد، و لیکن آنها را از خود خواهی و سربلندی منع کرده تواضع و فروتنیشان را پسندیده داشت <span class="description">(بی آنکه کسی را استثناء فرماید)</span> پس <span class="description">(ایشان هم امتثال امر و فرمان او را بتواضع و فروتنی نموده از بسیاری خضوع و افتادگی)</span> رخسارهای خود بزمین نهاده چهره‌هاشان را بخاک مالیدند، و بالهای <span class="description">(خدمتگزاری و خوشرویی)</span> خویش را برای مؤمنین و خدا پرستان به زیر افکندند <span class="description">(بلند پروازی و سرفرازی نشان ندادند)</span> و انبیاء و دوستان خدا گروهی بودند ضعیف شمرده شده که <span class="description">(مردم و دنیا دوستان آنان را در نظر خود ضعیف و ناتوان می‌پنداشتند)</span> خداوند آنها را به گرسنگی آزموده بسختی گرفتار و بمواضع خوف و ترس امتحان فرمود، و از ناشایسته‌ها خالص و پاک گردانید</span>

<span class="Revayat">فَلاَ تَعتَبِرُوا اَلرِّضَی وَ اَلسَّخَطَ بِالمَالِ وَ اَلوَلَدِ جَهلاً بِمَوَاقِعِ اَلفِتنَةِ وَ اَلاِختِبَارِ فِی مَوَاضِعِ اَلغِنَی وَ اَلإِقتَارِ فَقَد قَالَ سُبحَانَهُ وَ تَعَالَی أَ یَحسَبُونَ أَنَّمٰا نُمِدُّهُم بِهِ مِن مٰالٍ وَ بَنِینَ نُسٰارِعُ لَهُم فِی اَلخَیرٰاتِ بَل لاٰ یَشعُرُونَ</span>

<span class="Translate">(22) پس <span class="description">(چون پیغمبران و دوستان خدا در دنیا باین منوال گذراندند بنا بر این)</span> خوشنودی و خشم خدا را به دارائی و فرزند داشتن نپندارید <span class="description">(که دارائی و فرزندان علامت خوشنودی و نداشتن آنها دلیل خشم او نیست)</span> از روی نادانی به جاهای امتحان و آزمایش در توانگری و تنگدستی که خداوند سبحان <span class="description">(در قرآن کریم س 23 ی 55)</span> فرموده: «أَ یَحسَبُونَ أَنَّمٰا نُمِدُّهُم بِهِ مِن مٰالٍ وَ بَنِینَ‌» <span class="description">(ی 56)</span> «نُسٰارِعُ لَهُم فِی اَلخَیرٰاتِ بَل لاٰ یَشعُرُونَ‌» یعنی آیا گمان میکنند آنچه ما از دارائی و فرزندان بایشان عطاء می‌کنیم در نیکوئیهای ایشان می‌شتابیم <span class="description">(چنین نیست)</span> بلکه شعور ندارند و نمی‌فهمند <span class="description">(که آنها را بمال و فرزند می‌آزماییم و مهلت می‌دهیم که تا چه اندازه در معصیت و نافرمانی افزوده بر اثر آن بعذاب گرفتار شوند)</span></span>

<span class="Revayat">فَإِنَّ اَللَّهَ سُبحَانَهُ یَختَبِرُ عِبَادَهُ اَلمُستَکبِرِینَ فِی أَنفُسِهِم بِأَولِیَائِهِ اَلمُستَضعَفِینَ فِی أَعیُنِهِم وَ لَقَد دَخَلَ مُوسَی بنُ عِمرَانَ وَ مَعَهُ أَخُوهُ هَارُونُ صلی‌الله‌علیهما عَلَی فِرعَونَ وَ عَلَیهِمَا مَدَارِعُ اَلصُّوفِ وَ بِأَیدِیهِمَا اَلعِصِیُّ فَشَرَطَا لَهُ إِن أَسلَمَ بَقَاءَ مُلکِهِ وَ دَوَامَ عِزِّهِ</span>

<span class="Translate">(23) و خداوند سبحان بندگان خود را که دارای خودپسندی و سربلندی هستند به دوستانش که در نظر آنها ضعیف و زبون می‌آیند می‌آزماید و <span class="description">(شاهد بر آن داستان موسی و فرعون است که)</span> موسی ابن عمران با برادرش هارون صلی اللّٰه علیهما که همراه او بود بر فرعون وارد شد و در بر آنها جامه‌های پشمی و در دستشان عصای چوبی بود، پس با او قرار گذاشتند که اگر اسلام آورد <span class="description">(به یگانگی خدا و رسالت موسی اقرار نماید)</span> پادشاهیش باقی و عزّت و سر و ریش بر جا باشد</span>

<span class="Revayat">فَقَالَ أَ لاَ تَعجَبُونَ مِن هَذَینِ یَشرُطَانِ لِی دَوَامَ اَلعِزِّ وَ بَقَاءَ اَلمُلکِ وَ هُمَا بِمَا تَرَونَ مِن حَالِ اَلفَقرِ وَ اَلذُّلِّ فَهَلاَّ أُلقِیَ عَلَیهِمَا أَسَاوِرُ مِن ذَهَبٍ إِعظَاماً لِلذَّهَبِ وَ جَمعِهِ وَ اِحتِقَاراً لِلصُّوفِ وَ لُبسِهِ وَ لَو أَرَادَ اَللَّهُ سُبحَانَهُ لِأَنبِیَائِهِ حَیثُ بَعَثَهُم أَن یَفتَحَ لَهُم کُنُوزَ اَلذُّهبَانِ وَ مَعَادِنَ اَلعِقیَانِ وَ مَغَارِسَ اَلجِنَانِ وَ أَن یَحشُرَ مَعَهُم طُیُورَ اَلسَّمَاءِ وَ وُحُوشَ اَلأَرضِ لَفَعَلَ وَ لَو فَعَلَ لَسَقَطَ اَلبَلاَءُ وَ بَطَلَ اَلجَزَاءُ وَ اِضمَحَلَّتِ اَلأَنبَاءُ وَ لَمَا وَجَبَ لِلقَابِلِینَ أَجُورُ اَلمُبتَلِینَ وَ لاَ اِستَحَقَّ اَلمُؤمِنُونَ ثَوَابَ اَلمُحسِنِینَ وَ لاَ لَزِمَتِ اَلأَسمَاءُ مَعَانِیَهَا</span>

<span class="Translate">فرعون <span class="description">(به پیروان خود)</span> گفت از این دو نفر به شگفت نمی‌آیید که بر جا ماندن سروری و بقاء و پادشاهی را با من شرط می‌نمایند در حالیکه باین پریشانی و زبونی هستند که می‌بینید، پس <span class="description">(آنان را توبیخ و سرزنش نموده بمردم گفت اگر این دو نفر از جانب خدا آمده‌اند)</span> چرا دست بندهای طلا بدستشان آویخته نشده <span class="description">(چون در آن زمان هرگاه مردی را سیّد و مهتر قرار می‌دادند او را بدست بند و طوق طلا می‌آراستند، چنانکه شیخ طبرسی رحمه اللّٰه در مجمع البیان فرموده است، خلاصه فرعون این سخن را گفت)</span> بجهت آنکه طلا و گرد آوردن آنرا بزرگ دانسته پشم و پوشیدن آنرا <span class="description">(که در بر موسی و هارون دید)</span> پست انگاشت. (24) و اگر خداوند سبحان می‌خواست برای پیغمبرانش آنگاه که آنان را بر انگیخت، گنجهای زر و کانهای طلای ناب و باغهائی که همه گونه درخت در آن می‌کارند قرار دهد، و مرغهای آسمان و جانوران زمین را با ایشان همراه سازد بجا می‌آورد و اگر چنین میکرد آزمایش ساقط می‌شد، و پاداش نادرست می‌گردید، و خبرها <span class="description">(ی آسمانی و پیغامهای الهی)</span> موردی نداشت <span class="description">(زیرا اگر کسی با چنین نعمت و شوکت و توانائی از جانب خداوند به بندگان بر انگیخته می‌شد از حکم او سر نمی‌پیچیدند و با کمال فروتنی فرمانش را انجام می‌دادند، و در این صورت فرمانبر و پیرو واقعی و گناهکار حقیقی شناخته نمی‌شد، و پاداش و کیفر بکار نمی‌آمد)</span> و برای قبول کنندگان <span class="description">(دعوت و فرمان چنین پیغمبری)</span> مزدهای آزمایش شدگان لازم نبود <span class="description">(زیرا پیروی از چنین پیغمبری از راه طمع و آز یا خوف و ترس می‌باشد، نه از راه امتحان تا ثواب و پاداش آزمایش شدگان نصیب گردد)</span> و گرویدگان <span class="description">(بآن پیغمبر)</span> شایستۀ ثواب نیکوکاران نبودند <span class="description">(زیرا ایمانشان از راه نا علاجی بود)</span> و نامها با معانی مطابقت نمی‌کرد <span class="description">(زیرا اسلام و ایمان و فروتنی از راه آز و ترس اگر چه باین نامها نامیده میشود و لیکن چون حقیقی نیست اسم با معنی مطابقت ندارد، پس از اینرو ایشان را با عظمت و شوکت و توانائی بر نیانگیخت)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَکِنَّ اَللَّهَ سُبحَانَهُ جَعَلَ رُسُلَهُ أُولِی قُوَّةٍ فِی عَزَائِمِهِم وَ ضَعَفَةً فِیمَا تَرَی اَلأَعیُنُ مِن حَالاَتِهِم مَعَ قَنَاعَةٍ تَملَأُ اَلقُلُوبَ وَ اَلعُیُونَ غِنًی وَ خَصَاصَةٍ تَملَأُ اَلأَبصَارَ وَ اَلأَسمَاعَ أَذًی</span>

<span class="Translate">(25) ولی خداوند سبحان پیغمبرانش را در اراده و تصمیمهاشان قویّ و توانا گردانید، و در آنچه دیده‌ها به حالاتشان می‌نگرند ناتوانشان قرار داد، با قناعتی <span class="description">(به اندک راضی شدنی)</span> که دلها و چشمها را از بی‌نیازی پر میکرد <span class="description">(هر صاحب دلی که در ایشان اندیشه کند می‌بیند و می‌فهمد که آنها مانند سائر درویشان و نیازمندان از ناکامی جهان در غمّ و اندوه نیستند، بلکه شهان و بی‌نیازان حقیقی هستند که دلهاشان به قناعت و رضاء توانگر است)</span> و با فقر و تنگدستی که چشمها و گوشها را از رنج و آزار پر می‌نمود <span class="description">(هر که احوال پریشان آنها را دیده و می‌شنید افسرده می‌شد چون در ظاهر پریشان و بی‌سامان و نیازمند بودند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَو کَانَتِ اَلأَنبِیَاءُ أَهلَ قُوَّةٍ لاَ تُرَامُ وَ عِزَّةٍ لاَ تُضَامُ وَ مُلکٍ تَمتَدُّ نَحوَهُ أَعنَاقُ اَلرِّجَالِ وَ تُشَدُّ إِلَیهِ عُقَدُ اَلرِّحَالِ لَکَانَ ذَلِکَ أَهوَنَ عَلَی اَلخَلقِ فِی اَلاِعتِبَارِ وَ أَبعَدَ لَهُم مِنَ اَلاِستِکبَارِ وَ لَآمَنُوا عَن رَهبَةٍ قَاهِرَةٍ لَهُم أَو رَغبَةٍ مَائِلَةٍ بِهِم فَکَانَتِ اَلنِّیَّاتُ مُشتَرَکَةً وَ اَلحَسَنَاتُ مُقتَسَمَةً</span>

<span class="Translate">(26) و اگر پیغمبران دارای توانائی بودند که کسی قصد تسلّط بر ایشان نمی‌کرد، و دارای تسلّطی بودند که ستم نمی‌کشیدند، و دارای سلطنت و پادشاهی بودند که گردنهای مردان بسوی آن کشیده می‌شد، و <span class="description">(بقصد دیدن شوکتشان)</span> گره‌های پالان شتران بسته می‌گردید <span class="description">(مردم از اطراف جهان سفر کرده بجانب آنان کوچ می‌کردند)</span> این حال برای مردم در پند پذیرفتن <span class="description">(و پیروی کردن)</span> آسانتر، و از خودپسندی و گردنکشی دورتر بود <span class="description">(هرگز کسی مخالفتشان نمی‌کرد)</span> و از راه ترس که بر ایشان غالب می‌شد، یا از راه رغبت و خواهشی که آنها را مائل و متوجّه می‌گردانید ایمان می‌آوردند، پس <span class="description">(در این صورت)</span> قصدها خالص نبود، و نیکوئیها <span class="description">(عبادات)</span> قسمت شده بود <span class="description">(قسمتی برای دنیا و قسمتی برای آخرت)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَکِنَّ اَللَّهَ سُبحَانَهُ أَرَادَ أَن یَکُونَ اَلاِتِّبَاعُ لِرُسُلِهِ وَ اَلتَّصدِیقُ بِکُتُبِهِ وَ اَلخُشُوعُ لِوَجهِهِ وَ اَلاِستِکَانَةُ لِأَمرِهِ وَ اَلاِستِسلاَمُ لِطَاعَتِهِ أُمُوراً لَهُ خَاصَّةً لاَ تَشُوبُهَا مِن غَیرِهَا شَائِبَةٌ وَ کُلَّمَا کَانَتِ اَلبَلوَی وَ اَلاِختِبَارُ أَعظَمَ کَانَتِ اَلمَثُوبَةُ وَ اَلجَزَاءُ أَجزَلَ</span>

<span class="Translate">(27) ولی خداوند سبحان خواسته که پیروی از پیغمبران و تصدیق بکتابها و فروتنی برای ذات و تسلیم در مقابل فرمان و گردن نهادن بطاعت و بندگیش چیزهائی در برداشته باشد مخصوص او که بآن چیزها از غیر آنها عیبی <span class="description">(رغبت و ترس و رئاء و خودنمایی و مانند آنها)</span> آمیخته نشود و <span class="description">(این برای بزرگی امتحان و آزمایش است، پس)</span> هر چند امتحان و آزمایش بزرگتر باشد، ثواب و پاداش بیشتر است</span>

<span class="Revayat">أَ لاَ تَرَونَ أَنَّ اَللَّهَ سُبحَانَهُ اِختَبَرَ اَلأَوَّلِینَ مِن لَدُن آدَمَ صلوات‌الله‌علیه إِلَی اَلآخِرِینَ مِن هَذَا اَلعَالَمِ بِأَحجَارٍ لاَ تَضُرُّ وَ لاَ تَنفَعُ وَ لاَ تُبصِرُ وَ لاَ تَسمَعُ فَجَعَلَهَا بَیتَهُ اَلحَرَامَ اَلَّذِی جَعَلَهُ لِلنَّاسِ قِیَاماً ثُمَّ وَضَعَهُ بِأَوعَرِ بِقَاعِ اَلأَرضِ حَجَراً وَ أَقَلِّ نَتَائِقِ اَلدُّنیَا مَدَراً وَ أَضیَقِ بُطُونِ اَلأَودِیَةِ قُطراً بَینَ جِبَالٍ خَشِنَةٍ وَ رِمَالٍ دَمِثَةٍ وَ عُیُونٍ وَشِلَةٍ وَ قُرًی مُنقَطِعَةٍ لاَ یَزکُو بِهَا خُفٌّ وَ لاَ حَافِرٌ وَ لاَ ظِلفٌ</span>

<span class="Translate">(28) آیا نمی‌بینید که خداوند سبحان پیشینیان را از زمان آدم - صلوات اللّه علیه - تا آخرین نفر از این جهان آزمایش فرموده به سنگهایی که <span class="description">(کعبۀ مقدّسه از آنها بنا شده، و)</span> نه زیان دارد و نه سود بخشد و نه می‌بیند و نه می‌شنود، پس آن سنگها را بیت الحرام خود قرار داد <span class="description">(خانۀ محترمی که دخول مشرکین را در آن و بیرون نمودن کسی را که بآن پناه برده حرام کرده)</span> خانه‌ای که آنرا برای مردم برپا <span class="description">(محلّ اجتماع و صلاح دنیا و آخرت ایشان)</span> گردانید پس آنرا قرار داد در دشوارترین جاهای زمین از جهت سنگستان بودن، و کمترین جاهای بلند دنیا از جهت کلوخ و خاک داشتن، و تنگ‌ترین دره‌ها که در جانبی از زمین واقع گشته است <span class="description">(خانه را قرار داد)</span> بین کوههای ناهموار، و ریگهای نرم، و چشمه‌های کم آب، و دههای از هم دور که نه شتر آنجا فربه میشود، و نه اسب، و نه گاو و گوسفند <span class="description">(چون آب و گیاه و هوای مناسب ندارد)</span></span>

<span class="Revayat">ثُمَّ أَمَرَ آدَمَ علیه‌السلام وَ وَلَدَهُ أَن یَثنُوا أَعطَافَهُم نَحوَهُ فَصَارَ مَثَابَةً لِمُنتَجَعِ أَسفَارِهِم وَ غَایَةً لِمُلقَی رِحَالِهِم تَهوِی إِلَیهِ ثِمَارُ اَلأَفئِدَةِ مِن مَفَاوِزِ قِفَارٍ سَحِیقَةٍ وَ مَهَاوِی فِجَاجٍ عَمِیقَةٍ وَ جَزَائِرِ بِحَارٍ مُنقَطِعَةٍ حَتَّی یَهُزُّوا مَنَاکِبَهُم ذُلُلاً یُهَلِّلُونَ لِلَّهِ حَولَهُ وَ یَرمُلُونَ عَلَی أَقدَامِهِم شُعثاً غُبراً لَهُ قَد نَبَذُوا اَلسَّرَابِیلَ وَرَاءَ ظُهُورِهِم وَ شَوَّهُوا بِإِعفَاءِ اَلشُّعُورِ مَحَاسِنَ خَلقِهِمُ اِبتِلاَءً عَظِیماً وَ اِمتِحَاناً شَدِیداً وَ اِختِبَاراً مُبِیناً وَ تَمحِیصاً بَلِیغاً جَعَلَهُ اَللَّهُ سَبَباً لِرَحمَتِهِ وَ وُصلَةً إِلَی جَنَّتِهِ</span>

<span class="Translate">(29) پس آدم علیه السّلام و فرزندانش را امر فرمود که بجانب آن متوجّه گردند، و بیت الحرام محلّی برای سود دادن سفرها و مقصد انداختن بارهاشان گردید <span class="description">(به علاوه سود اخرویّ‌ که بر اثر بجا آوردن فریضۀ حجّ می‌برند سود دنیویّ هم دارد)</span> میوه‌های دلها بآن خانه فرود می‌آید <span class="description">(اصحاب دل آنجا گرد آمده از یکدیگر سود معنویّ بدست آرند)</span> از بیابانهای بی آب و گیاه دور از آبادی، و از بلندیهای درّه‌های سراشیب، و از جزیره‌های دریاها که <span class="description">(بر اثر احاطۀ دریا بآنها از قطعات زمین)</span> جدا شده است <span class="description">(از راههای دور و دراز از کوچ کرده با سختی بسیار به آنجا می‌رسند)</span> تا اینکه دوشهای خود را با خضوع و فروتنی <span class="description">(در سعی و طواف)</span> می‌جنبانند، در اطراف خانه تهلیل لاَ إِلٰهَ إِلاَّ اَللَّهُ می‌گویند، و بر پاهاشان هروله میکنند <span class="description">(با شتاب می‌روند)</span> در حالیکه برای رضای خدا ژولیده مو و غبار آلوده رو هستند جامه‌هاشان را پشت سر انداخته‌اند <span class="description">(لباس همیشگی را از تن بیرون کرده جامه‌های احرام پوشیده‌اند)</span> و بر اثر نتراشیدن موها و زیادة شدن آنها نیکوئیهای خلقت خود را <span class="description">(مانند روی زندانیان)</span> زشت کرده‌اند، خداوند ایشان را <span class="description">(در زیارت بیت الحرام باین امور)</span> امتحان و آزمایش نمود امتحانی بزرگ و سخت و آشکار و کامل که آنرا سبب دریافت رحمت و رسیدن ببهشت خود گردانید</span>

<span class="Revayat">وَ لَو أَرَادَ سُبحَانَهُ أَن یَضَعَ بَیتَهُ اَلحَرَامَ وَ مَشَاعِرَهُ اَلعِظَامَ بَینَ جَنَّاتٍ وَ أَنهَارٍ وَ سَهلٍ وَ قَرَارٍ جَمِّ اَلأَشجَارِ دَانِی اَلثِّمَارِ مُلتَفِّ اَلبُنَی مُتَّصِلِ اَلقُرَی بَینَ بُرَّةٍ سَمرَاءَ وَ رَوضَةٍ خَضرَاءَ وَ أَریَافٍ مُحدِقَةٍ وَ عِرَاصٍ مُغدِقَةٍ وَ زُرُوعٍ نَاضِرَةٍ وَ طُرُقٍ عَامِرَةٍ لَکَانَ قَد صَغَّرَ قَدرَ اَلجَزَاءِ عَلَی حَسَبِ ضَعفِ اَلبَلاَءِ</span>

<span class="Translate">(30) و اگر خداوند سبحان می‌خواست خانۀ محترم و عبادتگاههای بزرگ خویش را قرار دهد بین باغها و جویها و زمین نرم و هموار با درختهای بسیار و با میوه‌های در دسترس و ساختمانهای بهم پیوسته، و دههای نزدیک بهم و بین گندم سرخ گونه، و مرغزار سبز، و زمینهای پر گیاه بستان دارد، و کشت‌زارهای تازه و شاداب، و راههای آباد، مقدار پاداش را به تناسب کمی آزمایش اندک می‌گردانید</span>

<span class="Revayat">وَ لَو کَانَ اَلإِسَاسُ اَلمَحمُولُ عَلَیهَا وَ اَلأَحجَارُ اَلمَرفُوعُ بِهَا بَینَ زُمُرُّدَةٍ خَضرَاءَ وَ یَاقُوتَةٍ حَمرَاءَ وَ نُورٍ وَ ضِیَاءٍ لَخَفَّفَ ذَلِکَ مُصَارَعَةَ اَلشَّکِّ فِی اَلصُّدُورِ وَ لَوَضَعَ مُجَاهَدَةَ إِبلِیسَ عَنِ اَلقُلُوبِ وَ لَنَفَی مُعتَلِجَ اَلرَّیبِ مِنَ اَلنَّاسِ</span>

<span class="Translate">(31) و اگر پایه‌هایی که خانه بر آنها نهاده شده و سنگهائی که بآنها بناء گردیده از زمرّد سبز و یاقوت سرخ و نور و روشنائی بود چنین ساختمانی در سینه‌ها زد و خورد شکّ را کم میکرد، و کوشش و تلاش شیطان را از دلها برطرف می‌ساخت، و اضطراب و نگرانی تردید را از مردم دور می‌نمود</span>

<span class="Revayat">وَ لَکِنَّ اَللَّهَ یَختَبِرُ عِبَادَهُ بِأَنوَاعِ اَلشَّدَائِدِ وَ یَتَعَبَّدُهُم بِأَنوَاعِ اَلمَجَاهِدِ وَ یَبتَلِیهِم بِضُرُوبِ اَلمَکَارِهِ إِخرَاجاً لِلتَّکَبُّرِ مِن قُلُوبِهِم وَ إِسکَاناً لِلتَّذَلُّلِ فِی نُفُوسِهِم وَ لِیَجعَلَ ذَلِکَ أَبوَاباً فُتُحاً إِلَی فَضلِهِ وَ أَسبَاباً ذُلُلاً لِعَفوِهِ</span>

<span class="Translate">(32) و لیکن خداوند بندگانش را به سختیهای گوناگون می‌آزماید، و با کوششهای رنگارنگ از آنان بندگی می‌خواهد، و ایشان را به اقسام آنچه پسندیده طباع نیست امتحان می‌فرماید برای بیرون کردن کبر و خودپسندی از دلها و جا دادن فروتنی در جانهایشان، و برای اینکه آن آزمایش را درهای گشاده بسوی فضل و احسان خود و وسائل آسان برای عفو و بخشش خویش قرار دهد</span>

<span class="Revayat">فَاللَّهَ اَللَّهَ فِی عَاجِلِ اَلبَغیِ وَ آجِلِ وَخَامَةِ اَلظُّلمِ وَ سُوءِ عَاقِبَةِ اَلکِبرِ فَإِنَّهَا مَصِیدَةُ إِبلِیسَ اَلعُظمَی وَ مَکِیدَتُهُ اَلکُبرَی اَلَّتِی تُسَاوِرُ قُلُوبَ اَلرِّجَالِ مُسَاوَرَةَ اَلسُّمُومِ اَلقَاتِلَةِ فَمَا تُکدِی أَبَداً وَ لاَ تُشوِی أَحَداً لاَ عَالِماً لِعِلمِهِ وَ لاَ مُقِلاًّ فِی طِمرِهِ</span>

<span class="Translate">(33) پس از خدا بترسید، از خدا بترسید از <span class="description">(کیفر)</span> تباهکاری در دنیا و از زیان ستمگری در آخرت، و از بدی پایان خود خواهی و گردنکشی، زیرا تباهکاری و ستمگری و گردنکشی بزرگترین دام و فریب شیطان است، چنان فریبی که مانند زهرهای کشنده در دلهای مردان داخل میشود <span class="description">(و آنها را از بین می‌برد)</span> پس شیطان هرگز ناتوان نمی‌شود، و کشتنگاه هیچیک را اشتباه نمی‌کند، نه دانشمند را برای دانائی او، و نه درویش و بی‌چیز را در جامۀ کهنه‌اش <span class="description">(عالم با علمش و درویش با بیچاره بودنش از این زشتکاریها که از فریبهای شیطان است رهائی نمی‌یابند چه جای آنکه نادان و توانگر آسوده خاطر باشد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ عَن ذَلِکَ مَا حَرَسَ اَللَّهُ عِبَادَهُ اَلمُؤمِنِینَ بِالصَّلَوَاتِ وَ اَلزَّکَوَاتِ وَ مُجَاهَدَةِ اَلصِّیَامِ فِی اَلأَیَّامِ اَلمَفرُوضَاتِ تَسکِیناً لِأَطرَافِهِم وَ تَخشِیعاً لِأَبصَارِهِم وَ تَذلِیلاً لِنُفُوسِهِم وَ تَخفِیضاً لِقُلُوبِهِم وَ إِذهَاباً لِلخُیَلاَءِ عَنهُم لِمَا فِی ذَلِکَ مِن تَعفِیرِ عِتَاقِ اَلوُجُوهِ بِالتُّرَابِ تَوَاضُعاً وَ اِلتِصَاقِ کَرَائِمِ اَلجَوَارِحِ بِالأَرضِ تَصَاغُراً وَ لُحُوقِ اَلبُطُونِ بِالمُتُونِ مِنَ اَلصِّیَامِ تَذَلُّلاً مَعَ مَا فِی اَلزَّکَاةِ مِن صَرفِ ثَمَرَاتِ اَلأَرضِ وَ غَیرِ ذَلِکَ إِلَی أَهلِ اَلمَسکَنَةِ وَ اَلفَقرِ</span>

<span class="Translate">(34) و از تباهکاری و ستمگری و گردنکشی خداوند بندگان مؤمنینش را حفظ می‌فرماید بوسیلۀ نمازها و زکوة‌ها و کوشش در گرفتن روزه در روزهای واجب، برای آرام ماندن دست و پا و اندام دیگر ایشان <span class="description">(از معصیت و نافرمانی)</span> و چشم به زیر انداختنشان، و فروتنی جانهاشان، و زبونی دلهاشان، و بیرون نمودن کبر و خودپسندی از آنان چون در نماز است مالیدن رخسارهای نیکو بخاک برای فروتنی، و <span class="description">(هنگام سجده نمودن)</span> چسبانیدن اعضاء شریفه <span class="description">(هفت موضع)</span> را بزمین برای اظهار کوچکی، و در روزه است رسیدن شکمها به پشتها برای خضوع و ناچیز دانستن، و در زکوة است دادن میوه‌های زمین <span class="description">(گندم و جو و خرما و مویز)</span> و غیر از آن <span class="description">(شتر و گاو و گوسفند و طلا و نقره)</span> به زیر دستان و درویشان</span>

<span class="Revayat">اُنظُرُوا إِلَی مَا فِی هَذِهِ اَلأَفعَالِ مِن قَمعِ نَوَاجِمِ اَلفَخرِ وَ قَدعِ طَوَالِعِ اَلکِبرِ</span>

<span class="Translate">(35) نگاه کنید بمنافع این عبادات از پست شمردن بزرگیها و سر فرازیهای آشکار، و برطرف نمودن خود پسندی و گردن کشیهای هویدا <span class="description">(که موجب بدبختی دنیا و عذاب آخرت می‌گردد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَقَد نَظَرتُ فَمَا وَجَدتُ أَحَداً مِنَ اَلعَالَمِینَ یَتَعَصَّبُ لِشَیءٍ مِنَ اَلأَشیَاءِ إِلاَّ عَن عِلَّةٍ تَحتَمِلُ تَموِیهَ اَلجُهَلاَءِ أَو حُجَّةٍ تَلِیطُ بِعُقُولِ اَلسُّفَهَاءِ غَیرَکُم فَإِنَّکُم تَتَعَصَّبُونَ لِأَمرٍ لاَ یُعرَفُ لَهُ سَبَبٌ وَ لاَ عِلَّةٌ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(در اینجا امام علیه السّلام اهل کوفه را بر عصبیّت و گردنکشی بدون علّت که موجب تباهکاری و ستمگری است توبیخ و سرزنش نموده می‌فرماید:)</span> (36) من <span class="description">(در احوال مردم)</span> نظر کردم هیچیک از جهانیان را نیافتم که بر سر چیزی از چیزها تعصّب و گردنکشی نماید مگر از روی علّت و سببی که اشتباه کاری نادانان را در بر دارد، یا از روی دلیلی که به خردها و اندیشه‌های نفهمها می‌چسبد <span class="description">(خلاصه تعصّب آنها از روی سبب و دلیلی بود که در واقع باطل و نادرست بود و ایشان از روی نادانی و نفهمی در ظاهر گمان می‌کردند صحیح و درست است)</span> جز شما را که تعصّب و گردنکشی می‌کنید برای امری <span class="description">(افتخار و سرفرازی بر یکدیگر)</span> که <span class="description">(در ظاهر و نزد نادانان و نفهمها نیز)</span> برای آن سبب و علّتی معلوم نمی‌شود</span>

<span class="Revayat">أَمَّا إِبلِیسُ فَتَعَصَّبَ عَلَی آدَمَ لِأَصلِهِ وَ طَعَنَ عَلَیهِ فِی خِلقَتِهِ فَقَالَ أَنَا نَارِیٌّ وَ أَنتَ طِینِیٌّ وَ أَمَّا اَلأَغنِیَاءُ مِن مُترَفَةِ اَلأُمَمِ فَتَعَصَّبُوا لِآثَارِ مَوَاقِعِ اَلنِّعَمِ فَ قٰالُوا نَحنُ أَکثَرُ أَموٰالاً وَ أَولاٰداً وَ مٰا نَحنُ بِمُعَذَّبِینَ</span>

<span class="Translate">(37) امّا شیطان بر آدم تعصّب و گردنکشی کرد برای اصل خود <span class="description">(که از آتش بود)</span> و او را در خلقت و آفرینشش سرزنش نموده گفت: من از آتشم و تو از گلی <span class="description">(پس باین علّت تعصّب و گردنکشی کرد، که در نظر نادان برای تعصّب حجّت و دلیل می‌نماید)</span> و امّا توانگران امّتها که نعمت برای آنها فراوان بوده و از هر لذّت و خوشی که می‌خواستند بهره‌مند می‌شدند از جهت نعمتها <span class="description">(دارائی و فرزندان و بزرگ شمردن زیر دستان آنها را)</span> تعصّب و گردنکشی کردند، پس <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 34 ی 34 می‌فرماید: «وَ مٰا أَرسَلنٰا فِی قَریَةٍ مِن نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُترَفُوهٰا إِنّٰا بِمٰا أُرسِلتُم بِهِ کٰافِرُونَ‌» ی 35 «وَ قٰالُوا نَحنُ أَکثَرُ أَموٰالاً وَ أَولاٰداً» «وَ مٰا نَحنُ بِمُعَذَّبِینَ‌» یعنی ما در هیچ شهر و دهی بیم کننده و پیغمبری نفرستادیم مگر آنکه خوشگذرانان و ناز پروران آنجا گفتند: ما بآنچه شما پیغام آورده‌اید نمی‌گرویم، و)</span> گفتند: ما را دارائیها و فرزندان بیشتر <span class="description">(از شما)</span> است، و معذّب نخواهیم بود <span class="description">(در آخرت خداوند ما را عذاب نخواهد نمود چنانکه ما را در دنیا به نعمتهای بیشمار متنعّم فرموده است، خلاصه شما اهل کوفه بچه حجّت و دلیل تعصّب و گردنکشی پیش گرفته‌اید، آیا مانند شیطان آفرینش خود را بهتر می‌دانید؟ یا مانند توانگران خوشگذران به دارائی و فرزندان بسیار می‌بالید؟)</span></span>

<span class="Revayat">فَإِن کَانَ لاَ بُدَّ مِنَ اَلعَصَبِیَّةِ فَلیَکُن تَعَصُّبُکُم لِمَکَارِمِ اَلخِصَالِ وَ مَحَامِدِ اَلأَفعَالِ وَ مَحَاسِنِ اَلأُمُورِ اَلَّتِی تَفَاضَلَت فِیهَا اَلمُجَدَاءُ وَ اَلنُّجَدَاءُ مِن بُیُوتَاتِ اَلعَرَبِ وَ یَعَاسِیبِ اَلقَبَائِلِ بِالأَخلاَقِ اَلرَّغِیبَةِ وَ اَلأَحلاَمِ اَلعَظِیمَةِ وَ اَلأَخطَارِ اَلجَلِیلَةِ وَ اَلآثَارِ اَلمَحمُودَةِ</span>

<span class="Translate">(38) پس اگر از تعصّب و گردنکشی چاره و گریزی ندارید باید تعصّب شما برای صفات شایسته و کارهای پسندیده و چیزهای نیکو باشد، از آن صفات و کارها و چیزهائی که بزرگان و دلیران از خاندانهای عرب و رؤسای قبیله‌ها با آنها بر دیگران برتری می‌جویند بسبب خوهای مرغوب و عقلهای بزرگ و مراتب بلند و صفات پسندیده</span>

<span class="Revayat">فَتَعَصَّبُوا لِخِلاَلِ اَلحَمدِ مِنَ اَلحِفظِ لِلجِوَارِ وَ اَلوَفَاءِ بِالذِّمَامِ وَ اَلطَّاعَةِ لِلبِرِّ وَ اَلمَعصِیَةِ لِلکِبرِ وَ اَلأَخذِ بِالفَضلِ وَ اَلکَفِّ عَنِ اَلبَغیِ وَ اَلإِعظَامِ لِلقَتلِ وَ اَلإِنصَافِ لِلخَلقِ وَ اَلکَظمِ لِلغَیظِ وَ اِجتِنَابِ اَلفَسَادِ فِی اَلأَرضِ</span>

<span class="Translate">(39) پس برای خصلتهای ستوده تعصّب نمائید: از نگاه‌داشتن حقّ همسایه، و وفاء بعهد و پیمان، و فرمانبری نیکوکاران، و نافرمانی گردنکشان، و فرا گرفتن احسان <span class="description">(کار نیکو)</span> و دست کشیدن از ستم، و اهمیت دادن به خونریزی، و انصاف و دادگری برای مردم، و فرو نشاندن خشم، و دوری جستن از تباهکاری در زمین</span>

<span class="Revayat">وَ اِحذَرُوا مَا نَزَلَ بِالأُمَمِ قَبلَکُم مِنَ اَلمَثُلاَتِ بِسُوءِ اَلأَفعَالِ وَ ذَمِیمِ اَلأَعمَالِ فَتَذَکَّرُوا فِی اَلخَیرِ وَ اَلشَّرِّ أَحوَالَهُم وَ اِحذَرُوا أَن تَکُونُوا أَمثَالَهُم فَإِذَا تَفَکَّرتُم فِی تَفَاوُتِ حَالَیهِم فَالزَمُوا کُلَّ أَمرٍ لَزِمَتِ اَلعِزَّةُ بِهِ شَأنَهُم وَ زَاحَتِ اَلأَعدَاءُ لَهُ عَنهُم وَ مُدَّتِ اَلعَافِیَةُ فِیهِ عَلَیهِم وَ اِنقَادَتِ اَلنِّعمَةُ لَهُ مَعَهُم وَ وَصَلَتِ اَلکَرَامَةُ عَلَیهِ حَبلَهُم مِنَ اَلاِجتِنَابِ لِلفُرقَةِ وَ اَللُّزُومِ لِلأُلفَةِ وَ اَلتَّحَاضِّ عَلَیهَا وَ اَلتَّوَاصِی بِهَا</span>

<span class="Translate">(40) و بترسید از عذابها و سختیها که بر اثر زشتکاریها و بد کرداریها بامتهای پیش از شما رسید، و پیش آمدهای آنان را در نیکی و بدی <span class="description">(خودتان)</span> یاد آورید <span class="description">(ببینید بر هر کاری چه اثری مترتّب می‌گردد)</span> و بر حذر باشید از مانند آنان شدن <span class="description">(که بر اثر کردار بد و گفتار زشت بشما نیز عذاب و سختی برسد)</span> و هرگاه در تفاوت دو حالت <span class="description">(نیک و بد)</span> ایشان اندیشه نمودید، پس <span class="description">(در راه خیر و نیکی قدم نهید، و)</span> اختیار کنید هر کاری را که بسبب آن ارجمند گشتند و دشمنان را از آنان برطرف ساخت، و تندرست ماندند، و نعمت و خوشی برای آنها فراوان شد، و نیکوکاری و بزرگواری پیوست ریسمان <span class="description">(اجتماع)</span> آنان را <span class="description">(و کاری که موجب ارجمندی و بر طرف شدن دشمنان و تندرستی و آسودگی و ارزانی نعمت و خوشی و پیوند ریسمان اجتماع است عبارت است)</span> از پرهیز نمودن از جدائی <span class="description">(نفاق و دو روئی)</span> و مهربانی کردن <span class="description">(اتّفاق و یگانگی)</span> و ترغیب و سفارش یکدیگر به مهربانی <span class="description">(اتّحاد و همبستگی)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِجتَنِبُوا کُلَّ أَمرٍ کَسَرَ فِقرَتَهُم وَ أَوهَنَ مُنَّتَهُم مِن تَضَاغُنِ اَلقُلُوبِ وَ تَشَاحُنِ اَلصُّدُورِ وَ تَدَابُرِ اَلنُّفُوسِ وَ تَخَاذُلِ اَلأَیدِی وَ تَدَبَّرُوا أَحوَالَ اَلمَاضِینَ مِنَ اَلمُؤمِنِینَ قَبلَکُم کَیفَ کَانُوا فِی حَالِ اَلتَّمحِیصِ وَ اَلبَلاَءِ أَ لَم یَکُونُوا أَثقَلَ اَلخَلاَئِقِ أَعبَاءً وَ أَجهَدَ اَلعِبَادِ بَلاَءً وَ أَضیَقَ أَهلِ اَلدُّنیَا حَالاً اِتَّخَذَتهُمُ اَلفَرَاعِنَةُ عَبِیداً فَسَامُوهُم سُوءَ اَلعَذَابِ وَ جَرَّعُوهُمُ اَلمُرَارَ فَلَم تَبرَحِ اَلحَالُ بِهِم فِی ذُلِّ اَلهَلَکَةِ وَ قَهرِ اَلغَلَبَةِ لاَ یَجِدُونَ حِیلَةً فِی اِمتِنَاعٍ وَ لاَ سَبِیلاً إِلَی دِفَاعٍ</span>

<span class="Translate">(41) و <span class="description">(در راه شرّ و بدی پا نگذارید، و)</span> دوری کنید از هر کاری که مهرۀ پشت پیشینیان را شکست، و توانائی ایشان را سست نمود، از جهت کینه ورزی در دلها و دشمنی داشتن در سینه‌ها و پشت کردن اشخاص بهم و یاری نکردن دستها یکدیگر را ، (42) و در حالات گذشتگان از مؤمنین پیش از خودتان <span class="description">(از بنی اسرائیل و غیر ایشان)</span> اندیشه کنید که در موقع آزمایش و رنج کشیدن چگونه بودند؟ آیا از مردم دیگر گرانبارتر <span class="description">(جفا - کشتر)</span> و از سائرین رنجبرتر و از اهل دنیا زندگانیشان سختتر نبود؟ که فرعونها آنان را به بندگی و خدمتگزاری گماشتند، و سختی عذاب را بایشان چسبانیدند <span class="description">(پسرهاشان را سر بریده و دخترهاشان را بجا می‌گذاشتند)</span> و تلخی را بآنها جرعه جرعه می‌نوشانیدند <span class="description">(بمنتهی درجۀ سختی گرفتارشان کردند، گروهی خدمتگزار و برخی برزگر ایشان بودند، و از آنکه کاری ساخته نبود باج می‌گرفتند)</span> پس همیشه حال آنها در خواری هلاکت و زیر تسلّط و استیلاء <span class="description">(فرعونها)</span> بود، چاره‌ای برای سرباز زدن <span class="description">(از فرمان آنها)</span> و راهی برای دفاع <span class="description">(از ستمگریهاشان)</span> نمی‌یافتند</span>

<span class="Revayat">حَتَّی إِذَا رَأَی اَللَّهُ سُبحَانَهُ جِدَّ اَلصَّبرِ مِنهُم عَلَی اَلأَذَی فِی مَحَبَّتِهِ وَ اَلاِحتِمَالِ لِلمَکرُوهِ مِن خَوفِهِ جَعَلَ لَهُم مِن مَضَایِقِ اَلبَلاَءِ فَرَجاً فَأَبدَلَهُمُ اَلعِزَّ مَکَانَ اَلذُّلِّ وَ اَلأَمنَ مَکَانَ اَلخَوفِ فَصَارُوا مُلُوکاً حُکَّاماً وَ أَئِمَّةً أَعلاَماً وَ قَد بَلَغَتِ اَلکَرَامَةُ مِنَ اَللَّهِ لَهُم مَا لَم تَذهَبِ اَلآمَالُ إِلَیهِ بِهِم</span>

<span class="Translate">(43) تا آنگاه که خداوند کوشش ایشان را در شکیبائی بر رنج بردن در راه محبّت خود و تحمل بر ناشایسته‌ها را از جهت ترس از خود مورد نظر قرار داد، آنان را از گرفتاریهای سخت گشایش و رهائی داد، و بآنها عوض ذلّت و خواری ارجمندی و عوض ترس آسودگی عطاء فرمود پس پادشاهان فرمانده و پیشوایان راهنما شدند، و از جانب خدا بایشان عزّت و بزرگواری رسید بیش از آنچه آرزو داشتند <span class="description">(بمقام و مرتبه‌ای رسیدند که هرگز رسیدن به آن را در اندیشه نگذرانیده بودند، چنانکه در قرآن کریم س 2 ی 47 می‌فرماید: «یٰا بَنِی إِسرٰائِیلَ اُذکُرُوا نِعمَتِیَ اَلَّتِی أَنعَمتُ عَلَیکُم وَ أَنِّی فَضَّلتُکُم عَلَی اَلعٰالَمِینَ‌» یعنی ای بنی اسرائیل نعمت‌هایی را که بشما بخشیدم و شما را بر جهانیان «مردم زمانتان» برتری دادم یاد کنید. و برتری آنان این بود که دریا را برای آنها شکافت و از فرعونیان رهائیشان داد، و دشمنانشان را تباه ساخت، و شهرها و داراییشان را به خودشان باز گردانید، و توریة بر آنها نازل فرموده و دیگر نعمتها)</span></span>

<span class="Revayat">فَانظُرُوا کَیفَ کَانُوا حَیثُ کَانَتِ اَلأَملاَءُ مُجتَمِعَةً وَ اَلأَهوَاءُ مُؤتَلِفَةً وَ اَلقُلُوبُ مُعتَدِلَةً وَ اَلأَیدِی مُتَرَادِفَةً وَ اَلسُّیُوفُ مُتَنَاصِرَةً وَ اَلبَصَائِرُ نَافِذَةً وَ اَلعَزَائِمُ وَاحِدَةً أَ لَم یَکُونُوا أَربَاباً فِی أَقطَارِ اَلأَرَضِینَ وَ مُلُوکاً عَلَی رِقَابِ اَلعَالَمِینَ</span>

<span class="Translate">(44) پس نگاه کنید چگونه بودند زمانیکه جمعیّتها گرد آمده و اندیشه‌ها با هم و دلها یکسان و دستها یار هم و شمشیرها کمک یکدیگر و بینائیها ژرف و تصمیمها یگانه بود؟! آیا در اطراف زمینها <span class="description">(شهرها)</span> بزرگ و بر همه چیز جهانیان پادشاه نبودند؟؟</span>

<span class="Revayat">فَانظُرُوا إِلَی مَا صَارُوا إِلَیهِ فِی آخِرِ أُمُورِهِم حِینَ وَقَعَتِ اَلفُرقَةُ وَ تَشَتَّتَتِ اَلأُلفَةُ وَ اِختَلَفَتِ اَلکَلِمَةُ وَ اَلأَفئِدَةُ وَ تَشَعَّبُوا مُختَلِفِینَ وَ تَفَرَّقُوا مُتَحَارِبِینَ قَد خَلَعَ اَللَّهُ عَنهُم لِبَاسَ کَرَامَتِهِ وَ سَلَبَهُم غَضَارَةَ نِعمَتِهِ وَ بَقِیَ قَصَصُ أَخبَارِهِم فِیکُم عِبرَةً لِلمُعتَبِرِینَ</span>

<span class="Translate">(45) پس نگاه کنید بآنچه <span class="description">(به سختیهائی که)</span> در آخر کارها <span class="description">(خوشگذرانیها)</span> شان گرفتار شدند، آنگاه که <span class="description">(بین آنها)</span> جدائی افتاد، و مهربانی و پیوستگی بهم خورد، و سخن و دلهاشان مختلف گردید، و دسته دسته شده بجان هم افتادند، و پراکنده گشته با یکدیگر جنگیدند خداوند <span class="description">(بر اثر این زشتکاریها بوسیلۀ ستمگران مانند بخت نصر و غیر او)</span> لباس عزّت و بزرگواری را از بر ایشان بیرون آورد، و فراوانی نعمتش را از آنها گرفت، و برای عبرت گرفتن پند گیرندگان شما داستان سرگذشتهای آنان در بینتان باقی ماند</span>

<span class="Revayat">فَاعتَبِرُوا بِحَالِ وَلَدِ إِسمَاعِیلَ وَ بَنِی إِسحَاقَ وَ بَنِی إِسرَائِیلَ علیهم‌السلام فَمَا أَشَدَّ اِعتِدَالَ اَلأَحوَالِ وَ أَقرَبَ اِشتِبَاهَ اَلأَمثَالِ تَأَمَّلُوا أَمرَهُم فِی حَالِ تَشَتُّتِهِم وَ تَفَرُّقِهِم لَیَالِیَ کَانَتِ اَلأَکَاسِرَةُ وَ اَلقَیَاصِرَةُ أَربَاباً لَهُم</span>

<span class="Translate">(46) پس از پیشآمدهای فرزندان اسماعیل <span class="description">(ذبیح)</span> و پسران اسحاق <span class="description">(ابن ابراهیم خلیل)</span> و اولاد اسرائیل <span class="description">(یعقوب ابن اسحاق)</span> - علیهم السّلام - عبرت گیرید که چه بسیار متناسب است سر گذشتها <span class="description">(ی مردم هر عصری با هم)</span> و چه مانند و نزدیک است داستانها <span class="description">(با یکدیگر، یعنی اوضاع و احوال شما و گذشتگان بهم شباهت دارد شایسته است از سرگذشت آنان پند گیرید، و)</span> در سرگذشت ایشان و چگونگی پراکندگی و جدائیشان از یکدیگر تأمّل و اندیشه نمائید در شبهایی که <span class="description">(روزگاری که)</span> کسری‌ها <span class="description">(پادشاهان عجم)</span> و قیصرها <span class="description">(پادشاهان روم)</span> سرور و مسلّط بر آنان بودند</span>

<span class="Revayat">یَحتَازُونَهُم عَن رِیفِ اَلآفَاقِ وَ بَحرِ اَلعِرَاقِ وَ خُضرَةِ اَلدُّنیَا إِلَی مَنَابِتِ اَلشِّیحِ وَ مَهَافِی اَلرِّیحِ وَ نَکَدِ اَلمَعَاشِ فَتَرَکُوهُم عَالَةً مَسَاکِینَ إِخوَانَ دَبَرٍ وَ وَبَرٍ أَذَلَّ اَلأُمَمِ دَاراً وَ أَجدَبَهُم قَرَاراً</span>

<span class="Translate">(47) آنها را از کشتزارها <span class="description">(آبادیها)</span> و دریای عراق <span class="description">(دجله و فرات)</span> و سبزه زار جهان راندند به جاهائی که درمنه <span class="description">(گیاهی است در بیابان)</span> روید، و بادهای تند وزد، و زندگانی سخت باشد <span class="description">(آنها را به بیابانهای بی آب و گیاه و دور از آبادی روانه ساختند)</span> پس آنان را درویش و مستمند و یار و همراه زخم و موی شتر <span class="description">(شتر چران)</span> رها کردند، زبون‌ترین امتها بودند از جهت خانه و جایگاه، و بد بختترین آنها از جهت آسایشگاه <span class="description">(جائی داشتند که آب و گیاه نبود)</span></span>

<span class="Revayat">لاَ یَأوُونَ إِلَی جَنَاحِ دَعوَةٍ یَعتَصِمُونَ بِهَا وَ لاَ إِلَی ظِلِّ أُلفَةٍ یَعتَمِدُونَ عَلَی عِزِّهَا فَالأَحوَالُ مُضطَرِبَةٌ وَ اَلأَیدِی مُختَلِفَةٌ وَ اَلکَثرَةُ مُتَفَرِّقَةٌ فِی بَلاَءِ أَزلٍ وَ أَطبَاقِ جَهلٍ مِن بَنَاتٍ مَوءُودَةٍ وَ أَصنَامٍ مَعبُودَةٍ وَ أَرحَامٍ مَقطُوعَةٍ وَ غَارَاتٍ مَشنُونَةٍ</span>

<span class="Translate">(48) به زیر بار مهتری گرد نمی‌آمدند که بآن پناه برند <span class="description">(کسی نبود که آنها را بدین و آئینی دعوت نموده بر امری گرد آورد تا از این بدبختی و سختی برهند)</span> و نه به زیر سایۀ الفت و مهربانی که بر عزّت و بزرگواری آن تکیه کنند <span class="description">(پیشوایی نداشتند تا در سایۀ اعتماد باو بیاسایند)</span> پس با حالات نگران و دستهای مختلف <span class="description">(با هم همراه نبودن)</span> و بسیاری پراکنده، در رنج سخت و جهل و نادانی از قبیل زنده به گور کردن دختران، و پرستیدن بتها، و دوری جستن از خویشان، و غارتگری از هر راهی بودند</span>

<span class="Revayat">فَانظُرُوا إِلَی مَوَاقِعِ نِعَمِ اَللَّهِ عَلَیهِم حِینَ بَعَثَ إِلَیهِم رَسُولاً فَعَقَدَ بِمِلَّتِهِ طَاعَتَهُم وَ جَمَعَ عَلَی دَعوَتِهِ أُلفَتَهُم کَیفَ نَشَرَتِ اَلنِّعمَةُ عَلَیهِم جَنَاحَ کَرَامَتِهَا وَ أَسَالَت لَهُم جَدَاوِلَ نَعِیمِهَا وَ اِلتَفَّتِ اَلمِلَّةُ بِهِم فِی عَوَائِدِ بَرَکَتِهَا فَأَصبَحُوا فِی نِعمَتِهَا غَرِقِینَ وَ فِی خُضرَةِ عَیشِهَا فَکِهِینَ</span>

<span class="Translate">(49) پس بنگرید به نعمتهای خداوند بر ایشان زمانیکه بسوی آنان پیغمبری <span class="description">(حضرت خاتم الأنبیاء صلی اللّٰه علیه و آله)</span> را فرستاد و آنها را فرمانبر شریعت او گردانید، و بر دعوت او ایشان را گرد آورده با هم مهربانشان ساخت چگونه نعمت و آسایش بال بزرگواری خود را بروی آنها گسترد، و نهرهای خوشگذرانی را برای آنان روان کرد، و شریعت <span class="description">(آن حضرت)</span> آنها را در سودهای پر برکت خود گرد آورد، پس غرقۀ نعمت آن شدند <span class="description">(چون منتهی درجۀ نیکبختی و بزرگواری و آسایش را برای ایشان فراهم آورده بود)</span> و از خرّمی زندگانی آن خوشنود گردیدند</span>

<span class="Revayat">قَد تَرَبَّعَتِ اَلأُمُورُ بِهِم فِی ظِلِّ سُلطَانٍ قَاهِرٍ وَ آوَتهُمُ اَلحَالُ إِلَی کَنَفِ عِزٍّ غَالِبٍ وَ تَعَطَّفَتِ اَلأُمُورُ عَلَیهِم فِی ذُرَی مُلکٍ ثَابِتٍ</span>

<span class="Translate">(50) زندگانیشان در سایۀ پادشاه غالب <span class="description">(دین مقدّس اسلام)</span> بر قرار شد، و آنها را نیکوئی حالشان در کنار بزرگواری و غلبه جا داد، و کارها برای ایشان آسان گردید، در رفعت پادشاهی استوار <span class="description">(سعادت دنیا و آخرت بآنها رو آورد)</span></span>

<span class="Revayat">فَهُم حُکَّامٌ عَلَی اَلعَالَمِینَ وَ مُلُوکٌ فِی أَطرَافِ اَلأَرَضِینَ یَملِکُونَ اَلأُمُورَ عَلَی مَن کَانَ یَملِکُهَا عَلَیهِم وَ یُمضُونَ اَلأَحکَامَ فِیمَن کَانَ یُمضِیهَا فِیهِم لاَ تُغمَزُ لَهُم قَنَاةٌ وَ لاَ تُقرَعُ لَهُم صَفَاةٌ</span>

<span class="Translate">(51) پس ایشان فرمان دهنده بر جهانیان و پادشاهان اطراف زمینها <span class="description">(شهرها)</span> بودند، مسلّط شدند بر کسانیکه بر آنها تسلّط داشتند، و فرمانها می‌دادند بر آنانکه بر آنها فرمانده بودند، برای ایشان نیزه‌ای انداخته و سنگی پرتاب نمی‌شد!! <span class="description">(دین اسلام بآنها قدرت و توانائی داد که زمامدار کارهای جهان و فرمانده جهانیان گشتند، و کسی بر آنان مسلّط نمی‌گشت )</span></span>

<span class="Revayat">أَلاَ وَ إِنَّکُم قَد نَفَضتُم أَیدِیَکُم مِن حَبلِ اَلطَّاعَةِ وَ ثَلَمتُم حِصنَ اَللَّهِ اَلمَضرُوبَ عَلَیکُم بِأَحکَامِ اَلجَاهِلِیَّةِ وَ إِنَّ اَللَّهَ سُبحَانَهُ قَدِ اِمتَنَّ عَلَی جَمَاعَةِ هَذِهِ اَلأُمَّةِ فِیمَا عَقَدَ بَینَهُم مِن حَبلِ هَذِهِ اَلأُلفَةِ اَلَّتِی یَنتَقِلُونَ فِی ظِلِّهَا وَ یَأوُونَ إِلَی کَنَفِهَا بِنِعمَةٍ لاَ یَعرِفُ أَحَدٌ مِنَ اَلمَخلُوقِینَ لَهَا قِیمَةً لِأَنَّهَا أَرجَحُ مِن کُلِّ ثَمَنٍ وَ أَجَلُّ مِن کُلِّ خَطَرٍ</span>

<span class="Translate">(52) آگاه باشید شما <span class="description">(بعد از عزّت و بزرگواری که بر اثر گرویدن به شریعت حضرت خیر الأنام یافتید)</span> دستهاتان را از ریسمان طاعت و پیروی رهانیدید <span class="description">(از خدا و رسول اعراض و دوری نمودید)</span> و در حصار خدا که به اطراف شما کشیده شده بود بوسیلۀ حکمهای جاهلیّت <span class="description">(عادات پیش از اسلام)</span> رخنه کردید <span class="description">(از امام و پیشوای خود فرمان نبرده بر اثر آن دنیا و آخرت خویش را بر باد دادید)</span> و خداوند سبحان بر این امّت منّت نهاد <span class="description">(بدون رنج نعمت بایشان ارزانی داشت)</span> در ریسمان این الفت و مهربانی که بین آنها بست - الفتی که در سایۀ آن وارد میشوند، و در کنار آن قرار می‌گیرند - به نعمتی <span class="description">(دینی که موجب الفت است)</span> که کسی از آفریدگان بهای آنرا نمی‌داند، زیرا بهای الفت و مهربانی با یکدیگر از هر بهایی افزونتر و از هر بزرگی بزرگتر است <span class="description">(چون با الفت و یگانگی سعادت و نیکبختی دنیا و آخرت بدست می‌آید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَمُوا أَنَّکُم صِرتُم بَعدَ اَلهِجرَةِ أَعرَاباً وَ بَعدَ اَلمُوَالاَةِ أَحزَاباً مَا تَتَعَلَّقُونَ مِنَ اَلإِسلاَمِ إِلاَّ بِاسمِهِ وَ لاَ تَعرِفُونَ مِنَ اَلإِیمَانِ إِلاَّ رَسمَهُ</span>

<span class="Translate">(53) و بدانید شما بعد از هجرت <span class="description">(از نادانی و گمراهی به دانائی و رستگاری دوباره بر اثر عصبیّت و گردنکشی و دشمنی با یکدیگر و بر پا کردن فتنه و آشوب)</span> اعراب <span class="description">(و بادیه نشینان نادانی و گمراهی)</span> شدید، و بعد از دوستی <span class="description">(گرد آمدن با هم)</span> گروه گروه <span class="description">(مخالف و دشمن یکدیگر)</span> گردیدید، با اسلام علاقه و ارتباطی ندارید مگر بنام آن، و از ایمان نمی‌شناسید مگر نشان آنرا <span class="description">(فقط به زبان شهادتین می‌گوئید، ولی از احکام اسلام چیزی فرا نگرفته و به حقیقت ایمان پی نبرده‌اید)</span>!!</span>

<span class="Revayat">تَقُولُونَ اَلنَّارَ وَ لاَ اَلعَارَ کَأَنَّکُم تُرِیدُونَ أَن تُکفِئُوا اَلإِسلاَمَ عَلَی وَجهِهِ اِنتِهَاکاً لِحَرِیمِهِ وَ نَقضاً لِمِیثَاقِهِ اَلَّذِی وَضَعَهُ اَللَّهُ لَکُم حَرَماً فِی أَرضِهِ وَ أَمناً بَینَ خَلقِهِ</span>

<span class="Translate">(54) می‌گوئید به آتش می‌رویم و به ننگ تن نمی‌دهیم <span class="description">(مثل النّار و لا العار را کسانیکه زیر بار ذلّت و خواری نمی‌روند می‌گویند، اگر در بارۀ حقّ گفته شود نیکو است، و اگر در بارۀ باطل گفته شود نادرست است، و چون غرض اهل کوفه اگر خطاب با ایشان باشد، یا غرض آنها و اهل شام اگر خطاب عامّ باشد، فتنه و آشوب و مخالفت با دستور اسلام بود، امام علیه السّلام در سرزنش آنان می‌فرماید:)</span> مانند آنست که شما می‌خواهید اسلام را از صورتیکه هست وارونه نمائید <span class="description">(از بین ببرید همانطور که کفّار و منافقین و دشمنان در صدد از بین بردن آن هستند)</span> با دریدن پردۀ احترام و شکستن پیمان <span class="description">(عمل نکردن به احکام و شرائط)</span> آن، چنان پیمانی که خداوند آنرا برای شما در زمین خود پناه <span class="description">(از دخول دشمنان و تسلّط بر شما)</span> و در بین آفریدگانش <span class="description">(برای رفع اضطراب و نگرانی آنها سبب)</span> ایمنی و آسایش قرار داده <span class="description">(تا هر گاه جهانیان در هر کار بیچاره شده و از هر راه وا ماندند به پیمان اسلام یعنی به احکام و دستور آن توجه کرده از آنها پیروی کنند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّکُم إِن لَجَأتُم إِلَی غَیرِهِ حَارَبَکُم أَهلُ اَلکُفرِ ثُمَّ لاَ جَبرَائِیلُ وَ لاَ مِیکَائِیلُ وَ لاَ مُهَاجِرُونَ وَ لاَ أَنصَارٌ یَنصُرُونَکُم إِلاَّ اَلمُقَارَعَةَ بِالسَّیفِ حَتَّی یَحکُمَ اَللَّهُ بَینَکُم</span>

<span class="Translate">(55) و شما <span class="description">(با داشتن چنین آئینی)</span> اگر بغیر اسلام پناه ببرید <span class="description">(به دلیری و بسیاری جمعیّت و خویشان اعتماد کرده از احکام آن پیروی ننموده دستورش را محترم نشمارید)</span> کفّار با شما می‌جنگند، و جبرائیل و میکائیل و مهاجرین و انصار نیستند که شما را یاری کنند <span class="description">(چنانکه در زمان حضرت رسول صلّی اللّٰه علیه و آله یاری می‌کردند)</span> مگر با شمشیر زد و خورد کنید تا خداوند بین شما حکم فرماید <span class="description">(غلبه و فیروزی را نصیب کدام قرار دهد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّ عِندَکُمُ اَلأَمثَالَ مِن بَأسِ اَللَّهِ وَ قَوَارِعِهِ وَ أَیَّامِهِ وَ وَقَائِعِهِ فَلاَ تَستَبطِئُوا وَعِیدَهُ جَهلاً بِأَخذِهِ وَ تَهَاوُناً بِبَطشِهِ وَ یَأساً مِن بَأسِهِ</span>

<span class="Translate">(56) و مثلها و داستانها <span class="description">(ی پیشینیان)</span> از عذاب خدا و بلاها و سختیهای او که <span class="description">(دلها را)</span> کوبنده و بدرد آورنده است و از روزگارها <span class="description">(ی خشم)</span> و پیشآمدهای <span class="description">(علاج ناپذیر)</span> او در دسترس شما است <span class="description">(در قرآن کریم سرگذشت قوم نوح و عاد و ثمود و دیگران را بیان فرموده است)</span> پس <span class="description">(رسیدن)</span> عذاب او را دیر مپندارید از جهت نادانی به مؤاخذه و سهل انگاشتن سخت‌گیری او، و نرسیدن بعذاب او <span class="description">(زیرا حکمت الهیّه اقتضاء دارد که عذاب گناهکاران را تأخیر اندازد تا نیکان توبه و بازگشت نمایند و ستمگران شقاوت خود را بیشتر آشکار سازند)</span></span>

<span class="Revayat">فَإِنَّ اَللَّهَ سُبحَانَهُ لَم یَلعَنِ اَلقَرنَ اَلمَاضِیَ بَینَ أَیدِیکُم إِلاَّ لِتَرکِهِمُ اَلأَمرَ بِالمَعرُوفِ وَ اَلنَّهیَ عَنِ اَلمُنکَرِ فَلَعَنَ اَللَّهُ اَلسُّفَهَاءَ لِرُکُوبِ اَلمَعَاصِی وَ اَلحُلَمَاءَ لِتَرکِ اَلتَّنَاهِی</span>

<span class="Translate">(57) و خداوند سبحان گذشتگان را از رحمت خود دور نکرده مگر بجهت ترک نمودن ایشان امر بمعروف و نهی از منکر را <span class="description">(یکدیگر را بکار پسندیده وادار نکرده و از کار ناشایسته باز نداشتند)</span> پس خداوند نفهمها را از جهت گناه کردن و خردمندان را از جهت نهی از منکر نکردن لعن فرمود <span class="description">(از رحمت خود دور کرده بعذاب سخت گرفتارشان نمود )</span></span>

<span class="Revayat">أَلاَ وَ قَد قَطَعتُم قَیدَ اَلإِسلاَمِ وَ عَطَّلتُم حُدُودَهُ وَ أَمَتُّم أَحکَامَهُ أَلاَ وَ قَد أَمَرَنِیَ اَللَّهُ بِقِتَالِ أَهلِ اَلبَغیِ وَ اَلنَّکثِ وَ اَلفَسَادِ فِی اَلأَرضِ فَأَمَّا اَلنَّاکِثُونَ فَقَد قَاتَلتُ وَ أَمَّا اَلقَاسِطُونَ فَقَد جَاهَدتُ وَ أَمَّا اَلمَارِقَةُ فَقَد دَوَّختُ</span>

<span class="Translate">(58) آگاه باشید رشتۀ اسلام را گسیختند <span class="description">(با عصبیّت و گردنکشی الفت و دوستی را پشت سر انداخته با یکدیگر دشمنی نمودید)</span> و حدود آنرا معطّل کردید <span class="description">(بوظائف آن عمل ننمودید)</span> و احکام آنرا <span class="description">(که بزرگتر و مهمتر از همۀ آنها امر بمعروف و نهی از منکر است)</span> از بین بردید <span class="description">(ولی من که امام مفترض الطّاعة و پیشوای شما هستم، و نزدیکترین اشخاص به رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بودم بآنچه مأمور شده‌ام رفتار می‌نمایم، بنا بر این)</span> بدانید خداوند مرا بجنگ با ستمگران و پیمان شکنان و تباهکاران در روی زمین امر فرمود: پس با پیمان شکنان <span class="description">(اصحاب جمل: طلحه و زبیر و پیروانشان)</span> جنگیدم <span class="description">(و آنان را از پا در آوردم)</span> و با آنانکه دست از حق برداشتند <span class="description">(اهل شام)</span> جهاد کرده زد و خورد نمودم، و بر آنان که از دین بیرون رفتند <span class="description">(خوارج نهروان)</span> خشم نموده زبون و خوارشان کردم</span>

<span class="Revayat">وَ أَمَّا شَیطَانُ اَلرَّدهَةِ فَقَد کُفِیتُهُ بِصَعقَةٍ سَمِعتُ لَهَا وَجبَةَ قَلبِهِ وَ رَجَّةَ صَدرِهِ وَ بَقِیَت بَقِیَّةٌ مِن أَهلِ اَلبَغیِ وَ لَئِن أَذِنَ اَللَّهُ فِی اَلکَرَّةِ عَلَیهِم لَأُدِیلَنَّ مِنهُم إِلاَّ مَا یَتَشَذَّرُ فِی أَطرَافِ اَلبِلاَدِ تَشَذُّراً</span>

<span class="Translate">(59) و امّا شیطان ردهه را <span class="description">(که یکی از رؤسای خوارج نهروان ثرمله یا حرقوص ابن زهیر و لقبش ذو الثّدیه است برای آنکه یک دستش مانند پستان زنان بوده است، و بعضی ذو الیدیّة خوانده‌اند یعنی دارای یک دست کوچک)</span> از <span class="description">(کشتن و جنگیدن با)</span> او بسبب صدای ترسناک که از آن فریاد تپش دل و جنبش و لرزش سینه‌اش را شنیدم، بی‌نیاز گردیدم <span class="description">(ردهه در لغت بمعنی گودالی است در کوه یا در سنگ سخت که آب باران در آن جمع میشود، و اینکه او را شیطان تعبیر فرموده برای آنست که چون گمراه و پیشوای گمراهان بوده و اینکه او را به ردهه نسبت داده برای آنست که پس آن حضرت پس از فراغت از جنگ با خوارج نهروان خواست او را در بین کشتگان بیابد بعد از جستجوی بسیار در گودالی افتاده بود، و مراد از صعقه یعنی صدای وحشت انگیز و ترسناک آنست که روایت شده آن حضرت چون با خوارج رو برو شد نعره و فریادی کشید که ذو الثّدیّه از جملۀ کسانی بوده که از ترس گریخت تا اینکه در گودالی کشته او را یافتند، و گفته‌اند: خداوند او را بر اثر صاعقۀ آسمانی تباه ساخت، و گفته شده: چون آن بزرگوار شمشیری بر او زد بیهوش گردیده مرد، و گروهی گفته‌اند: شیطان ردهه شیطانی از فرزندان شیطان بوده، و دیگری گفته: مراد از او شیطان جنّ است. لکن ظاهر فرمایش امام علیه السّلام و مناسبتر بمقام که پس از دقّت و تأمّل معلوم می‌گردد آنست که مراد از شیطان ردهه یکی از رؤسای خوارج است که بر اثر فریاد آن حضرت گریخته در گودالی کشته‌اش پیدا شد (و اللّٰه أعلم) و آنچه از ستمگران (معاویه و اطرافیانش که بر اثر مکر و حیلۀ عمرو ابن عاص که قرآنها بر سر نیزه‌ها زده جنگ صفّین را خاتمه دادند) باقی ماند، اگر خداوند رخصت دهد (بخواهد و زنده بمانم) دوباره که بسوی ایشان می‌روم دولت و توانائی را از آنان بگیرم (و همه را تباه سازم) مگر اندکی که در اطراف شهرها پراکنده شوند)</span></span>

<span class="Revayat">أَنَا وَضَعتُ فِی اَلصِّغَرِ بِکَلاَکِلِ اَلعَرَبِ وَ کَسَرتُ نَوَاجِمَ قُرُونِ رَبِیعَةَ وَ مُضَرَ وَ قَد عَلِمتُم مَوضِعِی مِن رَسُولِ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله بِالقَرَابَةِ اَلقَرِیبَةِ وَ اَلمَنزِلَةِ اَلخَصِیصَةِ وَضَعَنِی فِی حَجرِهِ وَ أَنَا وَلِیدٌ یَضُمُّنِی إِلَی صَدرِهِ وَ یَکنُفُنِی فِی فِرَاشِهِ وَ یَمُسُّنِی جَسَدَهُ وَ یُشِمُّنِی عَرفَهُ وَ کَانَ یَمضَغُ اَلشَّیءَ ثُمَّ یُلَقِّمُنِیهِ وَ مَا وَجَدَ لِی کِذبَةً فِی قَولٍ وَ لاَ خَطلَةً فِی فِعلٍ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(در اینجا شجاعت و دلیری و مقام و منزلت و بزرگواری خود را گوشزد نموده می‌فرماید:)</span> (60) من در کوچکی سینه‌های عرب را بزمین رساندم <span class="description">(در جنگهای صدر اسلام بزرگان آنان را کشتم)</span> و شاخه‌های نو بر آمده <span class="description">(دلیران قبیلۀ)</span> ربیعه و <span class="description">(قبیلۀ)</span> مضر را شکستم و شما قدرت و منزلت مرا از رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بسبب خویشی نزدیک <span class="description">(پسر عمو و داماد او بودن)</span> و مقام بلند و احترام مخصوص <span class="description">(که نزد آن حضرت داشتم و مرا بخلافت نصب فرمود)</span> می‌دانید، زمان کودکی مرا در کنار خود پرورش داد، و به سینه‌اش می‌چسبانید، و در بسترش در آغوش می‌داشت، و تنش را بمن می‌مالید، و بوی خوش خویش را بمن می‌بویانید و خوراکی جویده در دهان من می‌نهاد <span class="description">(چنانکه پدر نسبت به فرزند کند)</span> و دروغ در گفتار و خطاء و اشتباه در کردار از من نیافت <span class="description">(زیرا باتّفاق امامیّه آن حضرت و حضرت زهرا و یازده فرزندشان «سلام اللّٰه علیهم أجمعین» معصوم هستند و هرگز گناه کوچک و بزرگ از ایشان نه عمدا و نه نسیانا و نه خطاء سر نمی‌زند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَقَد قَرَنَ اَللَّهُ بِهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله مِن لَدُن أَن کَانَ فَطِیماً أَعظَمَ مَلَکٍ مِن مَلاَئِکَتِهِ یَسلُکُ بِهِ طَرِیقَ اَلمَکَارِمِ وَ مَحَاسِنَ أَخلاَقِ اَلعَالَمِ لَیلَهُ وَ نَهَارَهُ وَ لَقَد کُنتُ أَتَّبِعُهُ اِتِّبَاعَ اَلفَصِیلِ أَثَرَ أُمِّهِ یَرفَعُ لِی فِی کُلِّ یَومٍ مِن أَخلاَقِهِ عَلَماً وَ یَأمُرُنِی بِالاِقتِدَاءِ بِهِ</span>

<span class="Translate">(61) و خداوند بزرگترین فرشته‌ای از فرشتگانش را از وقتی که پیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله از شیر گرفته شده بود همنشین آن حضرت گردانید که او را در شب و روز براه بزرگواریها و خوهای نیکوی جهان سیر دهد <span class="description">(از اخبار چنین معلوم میشود که مراد از آن فرشته روح القدس است که از جبرائیل و میکائیل بزرگتر و همیشه با پیغمبر اکرم بوده بعد از آن حضرت هم با ائمّۀ اطهار علیهم السّلام می‌باشد)</span> و من پی او می‌رفتم مانند رفتن بچۀ شتر پی مادرش <span class="description">(شب و روز در خلوت و جلوت با آن بزرگوار بوده و هرگز از او جدا نمی‌شدم. ابن ابی الحدید در شرح خود نوشته: فضل ابن عبّاس گفت: از پدرم پرسیدم رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله کدام یک از پسرانش را بیشتر دوست می‌داشت‌؟ گفت: علیّ ابن ابی طالب را، گفتم من ترا از پسران او می‌پرسم، گفت او را نسبت به پسرانش از همه بیشتر دوست می‌داشت، ندیدیم هیچ روزی علیّ علیه السّلام از وقتی که کودک بود از آن حضرت جدا شود مگر زمانیکه برای خدیجه در سفر بود، ندیدیم پدری را به پسرش مهربانتر از او به علیّ‌، و نه پسری را برای پدرش فرمانبرتر از علی برای پیغمبر.)</span> در هر روزی از خوهای خود پرچم و نشانه‌ای می‌افراشت <span class="description">(آشکار می‌نمود)</span> و پیروی از آنرا بمن امر می‌فرمود</span>

<span class="Revayat">وَ لَقَد کَانَ یُجَاوِرُ فِی کُلِّ سَنَةٍ بِحِرَاءَ فَأَرَاهُ وَ لاَ یَرَاهُ غَیرِی وَ لَم یَجمَع بَیتٌ وَاحِدٌ یَومَئِذٍ فِی اَلإِسلاَمِ غَیرَ رَسُولِ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله وَ خَدِیجَةَ وَ أَنَا ثَالِثُهُمَا أَرَی نُورَ اَلوَحیِ وَ اَلرِّسَالَةِ وَ أَشُمُّ رِیحَ اَلنُّبُوَّةِ</span>

<span class="Translate">(62) و در هر سالی <span class="description">(پیش از مبعوث شدن به رسالت یک ماه از مردم دوری گزیده برای عبادت و بندگی)</span> بحراء <span class="description">(کوهی است نزدیک مکّه)</span> اقامت می‌نمود، من او را می‌دیدم و غیر من نمی‌دید، و در آن زمان اسلام در خانه‌ای نیامده بود مگر خانۀ رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله و خدیجه <span class="description">(زوجۀ آن حضرت)</span> که من سوّم ایشان بودم <span class="description">(در آنروز مسلمان نبود مگر پیغمبر اکرم و خدیجه و من، این جمله صراحت دارد باینکه امام علیه السّلام نخستین مردی بود که به آن حضرت ایمان آورده و اسلام اختیار نمود، و نظیر این سخن فرمایش آن بزرگوار است در سخن صد و سی و یکم که فرمود: اللّهمّ إنّی أوّل من أناب، و سمع و أجاب، لم یسبقنی إلاّ رسول اللّٰه - صلّی اللّٰه علیه و آله - بالصّلاة یعنی بار خدایا من نخستین کسی هستم که بحقّ رسیده و آنرا شنیده و پذیرفته است، هیچکس بر من به نماز پیشی نگرفت مگر رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله)</span> نور وحی و رسالت را می‌دیدم، و بوی نبوّت و پیغمبری را می‌بوییدم <span class="description">(هنگام نزول وحی با آن حضرت بوده و بآنچه نازل می‌شد بدون تردید ایمان می‌آوردم)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَقَد سَمِعتُ رَنَّةَ اَلشَّیطَانِ حِینَ نَزَلَ اَلوَحیُ عَلَیهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله فَقُلتُ یَا رَسُولَ اَللَّهِ مَا هَذِهِ اَلرَّنَّةُ فَقَالَ هَذَا اَلشَّیطَانُ قَد أَیِسَ مِن عِبَادَتِهِ</span>

<span class="Translate">(63) و هنگامیکه وحی بر آن حضرت صلّی اللّٰه علیه و آله نازل شد صدای شیطان را شنیدم، گفتم: ای رسول خدا این چه صدایی است‌؟ فرمود: این شیطان است که او را از پرستش نمودن نومیدی روی داده <span class="description">(چون دانسته که بعد از رسیدن این وحی مردم از ضلالت و گمراهی بیرون آمده از او پیروی نمی‌کنند نومید گردیده ناله و فریاد می‌نماید)</span></span>

<span class="Revayat">إِنَّکَ تَسمَعُ مَا أَسمَعُ وَ تَرَی مَا أَرَی إِلاَّ أَنَّکَ لَستَ بِنَبِیٍّ وَ لَکِنَّکَ لَوَزِیرٌ وَ إِنَّکَ لَعَلَی خَیرٍ وَ لَقَد کُنتُ مَعَهُ صلی‌الله‌علیه‌وآله لَمَّا أَتَاهُ اَلمَلَأُ مِن قُرَیشٍ فَقَالُوا لَهُ یَا مُحَمَّدُ إِنَّکَ قَدِ اِدَّعَیتَ عَظِیماً لَم یَدَّعِهِ آبَاؤُکَ وَ لاَ أَحَدٌ مِن بَیتِکَ وَ نَحنُ نَسأَلُکَ أَمراً إِن أَنتَ أَجَبتَنَا إِلَیهِ وَ أَرَیتَنَاهُ عَلِمنَا أَنَّکَ نَبِیٌّ وَ رَسُولٌ وَ إِن لَم تَفعَل عَلِمنَا أَنَّکَ سَاحِرٌ کَذَّابٌ</span>

<span class="Translate">تو می‌شنوی آنچه من می‌شنوم، و می‌بینی آنچه من می‌بینم <span class="description">(در همه چیز با من یکسانی)</span> مگر اینکه پیغمبر نیستی، و لیکن وزیری، و تو بر خیر و نیکوئی هستی <span class="description">(جامع جمیع کمالات صوریّه و معنویّه بوده بر آنچه خیر و نیکوئی دنیا و آخرت در آنست استوار می‌باشی)</span>. (64) و من با پیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله بودم زمانیکه گروهی از بزرگان قریش نزد او آمدند و گفتند: ای محمّد تو امر بزرگی <span class="description">(نبوّت و پیغمبری)</span> ادّعا میکنی که پدران تو و نه کسی از خاندان تو آنرا ادّعاء نکرده است و ما از تو کاری درخواست می‌نماییم که اگر آنرا برای ما بجا آوری و بما بنمائی می‌دانیم که پیغمبر و فرستاده <span class="description">(از جانب خدا)</span> هستی، و اگر بجا نیاوری می‌دانیم جادوگر و دروغگو هستی</span>

<span class="Revayat">فَقَالَ صلی‌الله‌علیه‌وآله وَ مَا تَسأَلُونَ قَالُوا تَدعُو لَنَا هَذِهِ اَلشَّجَرَةَ حَتَّی تَنقَلِعَ بِعُرُوقِهَا وَ تَقِفَ بَینَ یَدَیکَ فَقَالَ صلی‌الله‌علیه‌وآله إِنَّ اَللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیءٍ قَدِیرٌ فَإِن فَعَلَ اَللَّهُ لَکُم ذَلِکَ أَ تُؤمِنُونَ وَ تَشهَدُونَ بِالحَقِّ قَالُوا نَعَم</span>

<span class="Translate">(65) پیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: چه می‌خواهید؟ گفتند: این درخت را برای ما بخوان تا با ریشه‌هایش <span class="description">(از زمین)</span> کنده شده <span class="description">(بیاید)</span> جلو رویت بایستد، پیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: خداوند بر همه چیز توانائی دارد، اگر این خواهش شما را بر آورد آیا ایمان می‌آورید و بحقّ گواهی می‌دهید، گفتند: آری</span>

<span class="Revayat">قَالَ فَإِنِّی سَأُرِیکُم مَا تَطلُبُونَ وَ إِنِّی لَأَعلَمُ أَنَّکُم لاَ تَفِیئُونَ إِلَی خَیرٍ وَ إِنَّ فِیکُم مَن یُطرَحُ فِی اَلقَلِیبِ وَ مَن یُحَزِّبُ اَلأَحزَابَ ثُمَّ قَالَ صلی‌الله‌علیه‌وآله یَا أَیَّتُهَا اَلشَّجَرَةُ إِن کُنتِ تُؤمِنِینَ بِاللَّهِ وَ اَلیَومِ اَلآخِرِ وَ تَعلَمِینَ أَنِّی رَسُولُ اَللَّهِ فَانقَلِعِی بِعُرُوقِکِ حَتَّی تَقِفِی بَینَ یَدَیَّ بِإِذنِ اَللَّهِ</span>

<span class="Translate">(66) فرمود: من بشما نشان می‌دهم آنچه را می‌طلبید، و می‌دانم که بخیر و نیکوئی <span class="description">(اسلام که جامع خیر دنیا و آخرت است)</span> نمی‌گروید، و بین شما کسی هست که <span class="description">(بر کفرش باقی مانده و در جنگ بدر کشته می‌گردد، و)</span> در چاه انداخته میشود <span class="description">(مراد چاهی است که آنرا بدر می‌نامیدند و آن بین مکّه و مدینه واقع شده به مدینه نزدیکتر است، و از جملۀ کسانیکه در جنگ بدر بعد از کشته شدن در آن چاه افکنده شدند عتبه و شیبه دو پسر ربیعه و امیّة ابن عبد شمس و ابو جهل و ولید ابن مغیره بودند)</span> و کسی هست که لشگرها را گرد آورد <span class="description">(در وقعۀ خندق با مسلمین می‌جنگد، و از جملۀ کسانیکه لشگر از اطراف گرد آوردند و مدینه را محاصره نمودند ابو سفیان و عمرو ابن عبدود و صفوان ابن امیّه و عکرمة ابن ابی جهل و سهل ابن عمرو بودند، و خندق گودالی بود که در اطراف سور مدینۀ طیّبه برای این جنگ کندند)</span> پس از آن پیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: ای درخت اگر تو بخدا و روز رستخیز ایمان داری و میدانی من پیغمبر خدا هستم با ریشه‌های خود کنده شو و به فرمان خدا جلو من بایست</span>

<span class="Revayat">وَ اَلَّذِی بَعَثَهُ بِالحَقِّ لاَنقَلَعَت بِعُرُوقِهَا وَ جَاءَت وَ لَهَا دَوِیٌّ شَدِیدٌ وَ قَصفٌ کَقَصفِ أَجنِحَةِ اَلطَّیرِ حَتَّی وَقَفَت بَینَ یَدَی رَسُولِ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله مُرَفرِفَةً وَ أَلقَت بِغُصنِهَا اَلأَعلَی عَلَی رَسُولِ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله وَ بِبَعضِ أَغصَانِهَا عَلَی مَنکِبِی وَ کُنتُ عَن یَمِینِهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله</span>

<span class="Translate">(67) سوگند به خدائی که آن حضرت را بحقّ <span class="description">(راستی و درستی)</span> بر انگیخت درخت با ریشه‌هایش کنده شد و آمد در حالیکه صدای سخت داشت و صدایی مانند صدای بالهای مرغان، تا بین دو دست پیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله مانند مرغ پر و بال زنان ایستاد و شاخۀ بلند خود را بر سر رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و اله و بعضی از شاخه‌هایش را بر دوش من افکند، و من در طرف راست آن حضرت صلّی اللّٰه علیه و آله بودم</span>

<span class="Revayat">فَلَمَّا نَظَرَ اَلقَومُ إِلَی ذَلِکَ قَالُوا عُلُوّاً وَ اِستِکبَاراً فَمُرهَا فَلیَأتِکَ نِصفُهَا وَ یَبقَی نِصفُهَا فَأَمَرَهَا بِذَلِکَ فَأَقبَلَ إِلَیهِ نِصفُهَا کَأَعجَبِ إِقبَالٍ وَ أَشَدِّهِ دَوِیّاً فَکَادَت تَلتَفُّ بِرَسُولِ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله فَقَالُوا کُفراً وَ عُتُوّاً فَمُر هَذَا اَلنِّصفَ فَلیَرجِع إِلَی نِصفِهِ کَمَا کَانَ فَأَمَرَهُ صلی‌الله‌علیه‌وآله فَرَجَعَ</span>

<span class="Translate">(68) پس چون آن گروه آنرا دیدند از روی سرفرازی و گردنکشی گفتند: بفرما تا نیمی از آن پیش تو آید و نیمۀ دیگر جای خود بماند، پس درخت را بآن درخواست فرمان داد، آنگاه نیمۀ آن بسوی آن حضرت رو آورد که به شگفت‌ترین روی آوردن و سختترین صدا کردن می‌ماند <span class="description">(از اوّل با شتابتر فرمان آن بزرگوار را اجابت نمود)</span> و نزدیک بود به رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بپیچد پس از روی ناسپاسی و ستیزگی گفتند: امر کن این نیمه باز گردد و به نیمۀ خود پیوندد همچنانکه بود، پس پیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله امر فرمود درخت بازگشت</span>

<span class="Revayat">فَقُلتُ أَنَا لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ إِنِّی أَوَّلُ مُؤمِنٍ بِکَ یَا رَسُولَ اَللَّهِ وَ أَوَّلُ مَن أَقَرَّ بِأَنَّ اَلشَّجَرَةَ فَعَلَت مَا فَعَلَت بِأَمرِ اَللَّهِ تَعَالَی تَصدِیقاً بِنُبُوَّتِکَ وَ إِجلاَلاً لِکَلِمَتِکَ فَقَالَ اَلقَومُ کُلُّهُم بَل سٰاحِرٌ کَذّٰابٌ عَجِیبُ اَلسِّحرِ خَفِیفٌ فِیهِ وَ هَل یُصَدِّقُکَ فِی أَمرِکَ إِلاَّ مِثلُ هَذَا یَعنُونَنِی</span>

<span class="Translate">(69) من گفتم: سزاوار پرستش جز خدا نیست، ای رسول خدا من نخست کسی هستم که ایمان بتو آوردم و نخست کسیکه اقرار کردم باینکه درخت به فرمان و خواست خدا بجا آورد آنچه را که کرد برای اعتراف به پیغمبری تو و احترام فرمانت پس همۀ آن گروه گفتند: جادوگر بسیار دروغگویی است، شگفت جادویی که در آن چابک است! <span class="description">(زیرا بدون تأمّل و اندیشه آنچه خواسته کرد)</span> و <span class="description">(گفتند:)</span> آیا ترا در کارت تصدیق می‌نماید غیر از مانند این شخص‌؟! که قصدشان من بودم</span>

<span class="Revayat">وَ إِنِّی لَمِن قَومٍ لاَ تَأخُذُهُم فِی اَللَّهِ لَومَةُ لاَئِمٍ سِیمَاهُم سِیمَا اَلصِّدِّیقِینَ وَ کَلاَمُهُم کَلاَمُ اَلأَبرَارِ عُمَّارُ اَللَّیلِ وَ مَنَارُ اَلنَّهَارِ مُتَمَسِّکُونَ بِحَبلِ اَلقُرآنِ یُحیَونَ سُنَنَ اَللَّهِ وَ سُنَنَ رَسُولِهِ لاَ یَستَکبِرُونَ وَ لاَ یَعلُونَ وَ لاَ یَغُلُّونَ وَ لاَ یُفسِدُونَ قُلُوبُهُم فِی اَلجِنَانِ وَ أَجسَادُهُم فِی اَلعَمَلِ</span>

<span class="Translate">(70) و من از گروهی هستم که در راه خدا آنان را توبیخ سرزنش کننده‌ای باز نمی‌دارد، چهرۀ آنان چهرۀ راستگویان و سخنشان سخن نیکوکاران است، شب را آباد کننده و روز را نشانه و راهنما هستند <span class="description">(شب را زنده داشته آخرت خود را آباد می‌سازند و روز مردم را براه حقّ راهنمائی می‌نمایند)</span> به ریسمان قرآن <span class="description">(علوم و معارف آن که سبب رهائی و گمراهی از بدبختی است)</span> خود را می‌آویزند، و راههای خدا و روشهای پیغمبرش را زنده میکنند <span class="description">(آثار دین را نشر داده به احکام آن عمل می‌نمایند)</span> گردنکشی و سرفرازی و نادرستی و تباهکاری نمی‌کنند، دلهاشان در بهشت و بدنهاشان مشغول کار <span class="description">(دلهاشان متوجّه آخرت و بدنهاشان به کارهای نیکو و بندگی پرداخته)</span> است</span>


==خطبه 235- نکوهش سوء استفاده عثمان از امام علیه السلام==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام قاله لعبد الله ابن عباس و قد جاءه برسالة من عثمان و هو محصور یسأله فیها الخروج إلی ماله بینبع لیقل هتف الناس باسمه للخلافة بعد أن کان سأله مثل ذلک من قبل</span>

<span class="Translate">235 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است که بعبد اللّٰه ابن عبّاس فرموده زمانیکه از طرف عثمان که <span class="description">(از جهت ستمگری و از بین بردن بیت المال مسلمین و کارهای ناشایسته‌ای که کرده)</span> در محاصره بود <span class="description">(می‌خواستند از خلافت عزلش نمایند و او از ترس کشته شدن جرأت بیرون آمدن نداشت)</span> نامه‌ای برای آن بزرگوار آورد، در آن نامه از آن حضرت درخواست می‌نمود که بملک خود در ینبع <span class="description">(اسم موضعی است در اطراف مدینه از سمت دریا)</span> تشریف ببرد تا غوغاء و هیاهوی مردم برای نامزد نمودن او بخلافت کم شود <span class="description">(چون محاصره کنندگان عثمان به صدای بلند خلافت را بنام امیر المؤمنین می‌خواندند و عثمان گمان داشت محاصرۀ او بتحریک حضرت است از اینرو بیرون رفتن او را از مدینه درخواست نمود تا شاید مردم هم از اطراف خانۀ او پراکنده شده به همراهی آن حضرت بروند و او بتواند از خانه بیرون آمده چاره نماید، و این را خواست)</span> بعد از آنکه مانند آن درخواست را پیشتر هم نموده بود <span class="description">(پیش از آن خواست که حضرت به ینبع تشریف ببرد، و چون رفت پس از آن درخواست نمود که از آنجا به مدینه برگشته او را یاری فرماید، اکنون دوباره درخواست می‌نمود که به ینبع تشریف ببرد)</span></span>

<span class="Revayat">فقال علیه‌السلام یَا اِبنَ عَبَّاسٍ مَا یُرِیدُ عُثمَانُ إِلاَّ أَن یَجعَلَنِی جَمَلاً نَاضِحاً بِالغَربِ أُقبِلُ وَ أُدبِرُ بَعَثَ إِلَیَّ أَن أَخرُجَ ثُمَّ بَعَثَ إِلَیَّ أَن أَقدَمَ ثُمَّ هُوَ اَلآنَ یَبعَثُ إِلَیَّ أَن أَخرُجَ</span>

<span class="Translate">پس امام علیه السّلام فرمود: (1) ای پسر عبّاس عثمان نمی‌خواهد مرا مگر اینکه مانند شتر آب کش قرار دهد با دلو بزرگ، بیایم و بروم: <span class="description">(پیش از این)</span> بسوی من فرستاد که <span class="description">(از مدینه)</span> بیرون شوم، پس از آن فرستاد <span class="description">(برای یاری او از ینبع به مدینه)</span> بیایم، و اکنون <span class="description">(ترا)</span> می‌فرستد که بیرون روم</span>

<span class="Revayat">وَ اَللَّهِ لَقَد دَفَعتُ عَنهُ حَتَّی خَشِیتُ أَن أَکُونَ آثِماً</span>

<span class="Translate">(2) بخدا سوگند <span class="description">(او را یاری کرده)</span> از او دفاع نمودم بطوریکه <span class="description">(از زیادة کوشش کردن در همراهیش)</span> ترسیدم گناهکار باشم <span class="description">(چون بر اثر کارهای ناشایسته‌ای که کرده و بجا می‌آورد مستحق دفاع نمی‌باشد )</span></span>


==خطبه 236- دریافت گزارشات هجرت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام اقتص فیه ذکر ما کان منه بعد هجرة النبی صلی‌الله‌علیه‌وآله ثم لحاقه به فَجَعَلتُ أَتبَعُ مَأخَذَ رَسُولِ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله فَأَطَأُ ذِکرَهُ حَتَّی اِنتَهَیتُ إِلَی اَلعَرَجِ فِی کَلاَمٍ طَوِیلٍ قوله علیه‌السلام فأطأ ذکره من الکلام الذی رمی به إلی غایتی الإیجاز و الفصاحة و أراد أنی کنت أعطی خبره صلی‌الله‌علیه‌وآله من بدء خروجی إلی أن انتهیت إلی هذا الموضع فکنی عن ذلک بهذه الکنایة العجیبة</span>

<span class="Translate">236 - از سخنان آن حضرت علیه السَّلام است که در آن چگونگی حال خود را بعد از هجرت پیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله <span class="description">(از مکّه به مدینه)</span> و ملحق شدن خویش را به آن حضرت بیان می‌فرماید ( 1 )پس <span class="description">(از آنکه پیغمبر اکرم از مکّه به مدینه هجرت نمود و مرا امر فرمود که شب حرکت در بستر او خوابیدم و بامداد آن مشرکین دانستند که پیغمبر تشریف برده و کسیکه در بستر خوابیده من بودم، سه روز بعد از هجرت آن حضرت پیاده در پی او روانه شدم، و)</span> راهی که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله رفت پیروی می‌نمودم، پس هر گام بر یاد او می‌نهادم <span class="description">(و در هر منزلی از او سراغ می‌گرفتم)</span> تا به عرج <span class="description">(موضعی بین مکّه و مدینه)</span> رسیدم <span class="description">(هر جا که از آن بزرگوار نشان می‌گرفتم همان جا قدم نهاده در دنبال حضرتش می‌آمدم تا در قباء «نام موضعی نزدیک مدینه از طرف جنوب» حضورش را درک نموده باتّفاق به مدینه بابی ایّوب خالد ابن یزید انصاریّ وارد شدیم سیّد رضیّ می‌فرماید:)</span> این جمله در سخن درازی است <span class="description">(که از آن حضرت روایت شده، بعد از آن می‌فرماید:)</span> فرمایش آن حضرت علیه السَّلام: فأطأ ذکره یعنی گام بر یاد او می‌نهادم، از سخنی است که آن بمنتهی درجۀ اختصار و فصاحت رسیده، و <span class="description">(از این سخن)</span> اراده فرموده که من از ابتدای بیرون شدنم <span class="description">(از مکّه)</span> تا به عرج رسیدم از آن حضرت صلّی اللّٰه علیه و آله خبر می‌گرفتم، پس این کلام را برای چنین کنایۀ شگفتی آورده <span class="description">(و معنی کنایه آنست که شخص منظوری را به لفظی بیان کند که آن لفظ صریحا دلالت بر آن نداشته باشد، چنانکه امام علیه السَّلام در اینجا می‌فرماید: گام بر یاد او می‌نهادم کنایه از اینکه در همه جا از آن بزرگوار سراغ می‌گرفتم و در پی حضرتش آمده یک قدم بیراهه نمی‌رفتم )</span></span>


==خطبه 237- سفارش به شتاب در نیکوکاری==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام فَاعمَلُوا وَ أَنتُم فِی نَفَسِ اَلبَقَاءِ وَ اَلصُّحُفُ مَنشُورَةٌ وَ اَلتَّوبَةُ مَبسُوطَةٌ وَ اَلمُدبِرُ یُدعَی وَ اَلمُسِیءُ یُرجَی قَبلَ أَن یَخمُدَ اَلعَمَلُ وَ یَنقَطِعَ اَلمَهَلُ وَ یَنقَضِیَ اَلأَجَلُ وَ یُسَدَّ بَابُ اَلتَّوبَةِ وَ تَصعَدَ اَلمَلاَئِکَةُ</span>

<span class="Translate">237 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السَّلام است <span class="description">(در اینکه انسان تا زنده است بایستی فرصت عبادت و بندگی را از دست ندهد)</span>: (1) پس <span class="description">(از ستایش خداوند متعال و درود بر پیغمبر اکرم و آل او بدانید دنیا همیشه باقی و بر جا نیست، بنا بر این تا می‌توانید مطابق دستور خدا و رسول)</span> کار کنید در حالیکه در فراخی زندگانی هستید <span class="description">(زنده‌اید)</span> و نامه‌ها <span class="description">(ی اعمالتان برای ثبت گفتار و کردار نیک)</span> گشوده <span class="description">(بسته نشده)</span> و توبه و بازگشت گسترده <span class="description">(پذیرفته)</span> است، و رو گرداننده <span class="description">(گناهکار)</span> خوانده میشود <span class="description">(که از کار زشت دست بر داشته توبه و بازگشت نماید)</span> و بد کار را امیدواری می‌دهند <span class="description">(تا کردار زشتش را جبران نماید)</span> پیش از آنکه چراغ عمل خاموش گشته فرصت از دست برود، و مدّت بسر آید، و راه توبه و بازگشت بسته شود، و ملائکه به آسمان بالا روند <span class="description">(از محو و اثبات نامۀ اعمال قلم را باز دارند)</span></span>

<span class="Revayat">فَأَخَذَ اِمرُؤٌ مِن نَفسِهِ لِنَفسِهِ وَ أَخَذَ مِن حَیٍّ لِمَیِّتٍ وَ مِن فَانٍ لِبَاقٍ وَ مِن ذَاهِبٍ لِدَائِمٍ</span>

<span class="Translate">(2) پس <span class="description">(پیش از رسیدن مرگ یعنی موقعی که نمی‌توان کاری انجام داد)</span> بایستی مرد از خود برای خویش و از زندگی برای مرگ و از نیستی برای هستی و از گذرنده برای باقی ماننده نتیجه بگیرد <span class="description">(در دنیا خود را بکار گمارد تا در آخرت او را بکار آید)</span></span>

<span class="Revayat">اِمرُؤٌ خَافَ اَللَّهَ وَ هُوَ مُعَمَّرٌ إِلَی أَجَلِهِ وَ مَنظُورٌ إِلَی عَمَلِهِ اِمرُؤٌ لَجَمَ نَفسَهُ بِلِجَامِهَا وَ زَمَّهَا بِزِمَامِهَا فَأَمسَکَهَا بِلِجَامِهَا عَن مَعَاصِی اَللَّهِ وَ قَادَهَا بِزِمَامِهَا إِلَی طَاعَةِ اَللَّهِ</span>

<span class="Translate">(3) مردیکه از خدا ترسید <span class="description">(و در عمل کوشید)</span> در حالیکه تا رسیدن مرگ او را فرصت داده و تا انجام عمل او را مهلت داده‌اند، مردی است که نفس خود را در دهان بند زده و مهار آنرا در اختیار دارد، پس خود را با دهان بند نفس از آنچه خداوند نهی فرموده باز داشته، و به مهار آن خویش را بسوی طاعت و فرمانبری از خداوند می‌کشد</span>


==خطبه 238- نکوهش حکمین و سپاه معاویه==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام فی شأن الحکمین و ذم أهل الشام جُفَاةٌ طَغَامٌ عَبِیدٌ أَقزَامٌ جُمِّعُوا مِن کُلِّ أَوبٍ وَ تُلُقِّطُوا مِن کُلِّ شَوبٍ مِمَّن یَنبَغِی أَن یُفَقَّهَ وَ یُؤَدَّبَ وَ یُعَلَّمَ وَ یُدَرَّبَ وَ یُوَلَّی عَلَیهِ وَ یُؤخَذَ عَلَی یَدَیهِ لَیسُوا مِنَ اَلمُهَاجِرِینَ وَ اَلأَنصَارِ وَ لاَ مِنَ اَلَّذِینَ تَبَوَّؤُا اَلدّٰارَ وَ اَلإِیمٰانَ أَلاَ وَ إِنَّ اَلقَومَ اِختَارُوا لِأَنفُسِهِم أَقرَبَ اَلقَومِ مِمَّا یُحِبُّونَ وَ إِنَّکُمُ اِختَرتُم لِأَنفُسِکُم أَقرَبَ اَلقَومِ مِمَّا تَکرَهُونَ وَ إِنَّمَا عَهدُکُم بِعَبدِ اَللَّهِ اِبنِ قَیسٍ بِالأَمسِ یَقُولُ إِنَّهَا فِتنَةٌ فَقَطِّعُوا أَوتَارَکُم وَ شِیمُوا سُیُوفَکُم</span>

<span class="Translate">238 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السَّلام است در بارۀ حکمین <span class="description">(عمرو ابن عاص و ابو موسی اشعریّ‌)</span> و نکوهش مردم شام . (1) شامیان مردمی هستند دل سخت و اوباش، بندگان <span class="description">(زیر دستان)</span> پست که از هر سو گرد آمده و از هر آمیخته‌ای برچیده شده‌اند <span class="description">(گروهی هستند هر یک از جائی آمده و بهم پیوسته و حسب و نسبشان معلوم نیست)</span> از جمله کسانی می‌باشند که سزاوار است <span class="description">(احکام اسلام را)</span> بآنها یاد دهند، و <span class="description">(به خوهای نیکو)</span> تربیتشان کنند، و <span class="description">(خیر و شرّ را)</span> یادشان دهند، و کار آزموده‌شان گردانند، و زمامدارشان شوند، و <span class="description">(مانند کودکان)</span> دستهاشان را بگیرند <span class="description">(تا سر خود کاری نکنند، خلاصه ایشان گروهی هستند نادان و از نیکوئیها دور، سزاوار نیستند که خلافت در بینشان بوده در امر دین و ملّت و ولایت دخالت داشته پیشوا بشوند)</span> آنان از مهاجرین <span class="description">(که از مکّه به مدینه هجرت کرده نزد رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله آمدند)</span> و از انصار <span class="description">(اهل مدینه که اسلام آورده آن حضرت را یاری کردند)</span> نیستند، و نه از کسانی هستند که در مدینه جا داشتند <span class="description">(و پیش از هجرت اسلام اختیار نمودند)</span> و بر ایمان استوار بودند ( 2 )آگاه باشید اهل شام برای خودشان برگزیدند نزدیکترینشان <span class="description">(عمرو ابن عاص)</span> را بآنچه دوست می‌دارند <span class="description">(که ظفر یافتن آنها بود بر اهل عراق)</span> و شما برای خودتان اختیار کردید نزدیکترین مردم <span class="description">(ابو موسی اشعریّ‌)</span> را به چیزی که دوست نمی‌دارید <span class="description">(که ظفر یافتن اهل شام بود بر شما، و ابو موسی اشعری که نامش عبد اللّٰه پسر قیس است بر اثر نفهمی و ندانستگی و دشمنی با امام علیه السَّلام آن کار را انجام داد، و سبب دشمنی او آن بود که حضرت او را از ولایت کوفه که در زمان عثمان متصدی آن گشته عزل نمود)</span> و روبرو شدن شما با عبد اللّٰه ابن قیس دیروز بود <span class="description">(خیلی نزدیک است، چون من بسوی بصره برای جنگ جمل می‌رفتم شنیدید)</span> که می‌گفت: <span class="description">(ای اهل کوفه امام را یاری نکنید که)</span> این پیشآمد و جنگ فتنه و تباهکاری است <span class="description">(که بایستی از آن دوری گزید)</span> پس زه‌های کمان خود را بکار نیندازید و شمشیرهاتان را غلاف نمائید</span>

<span class="Revayat">فَإِن کَانَ صَادِقاً فَقَد أَخطَأَ بِمَسِیرِهِ غَیرَ مُستَکرَهٍ وَ إِن کَانَ کَاذِباً فَقَد لَزِمَتهُ اَلتُّهمَةُ فَادفَعُوا فِی صَدرِ عَمرِو اِبنِ اَلعَاصِ بِعَبدِ اَللَّهِ اِبنِ اَلعَبَّاسِ وَ خُذُوا مَهَلَ اَلأَیَّامِ وَ حُوطُوا قَوَاصِیَ اَلإِسلاَمِ أَ لاَ تَرَونَ إِلَی بِلاَدِکُم تُغزَی وَ إِلَی صَفَاتِکُم تُرمَی</span>

<span class="Translate">(3) اگر راست می‌گفت پس در آمدنش <span class="description">(نزد ما و حاضر شدن در صفوف لشگر عراق در جنگ صفّین برای کمک ما)</span> بدون اینکه مجبور باشد اشتباه کرد <span class="description">(زیرا خلاف عقیدۀ خود رفتار نمود و چنین کسی صلاحیّت حکم شدن را ندارد)</span> و اگر دروغ می‌گفت تهمت باو روا است <span class="description">(زیرا از روی هوای نفس سخن می‌گوید و از اینرو حقّ را شبهه می‌انگارد، و بر چنین کس اعتماد نیست تا او را بتوان حکم قرار داد)</span> پس آنچه در سینۀ عمرو ابن عاص است بوسیلۀ عبد اللّٰه ابن عبّاس از بین ببرید <span class="description">(عبد اللّٰه ابن عبّاس را نمایندۀ خود قرار دهید که او می‌تواند با عمرو حیله باز برابری کند)</span> و فرصت روزگار را از دست ندهید، و شهرهای دور دست اسلام را <span class="description">(از تسلّط فتنه جویان و ستمگران)</span> حفظ نمائید ( 4 )آیا به شهرهاتان نظر نمی‌کنید که در آنها جنگ میکنند <span class="description">(تا شما را نابود ساخته دارائیتان را بیغما ببرند)</span> و آیا به قطعۀ سنگ سخت خود <span class="description">(قدرت و توانائیتان)</span> نظر نمی‌افکنید که بر آن تیر می‌زنند <span class="description">(نمی‌بینید که در صدد هستند که ضعف و ناتوانی بشما رو آورد تا شکست خورده تسلیم گردید )</span></span>


==خطبه 239- فضائل خاندان رسول خدا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من خطبة له علیه‌السلام یذکر فیها آل محمد علیهم‌السلام هُم عَیشُ اَلعِلمِ وَ مَوتُ اَلجَهلِ یُخبِرُکُم حِلمُهُم عَن عِلمِهِم وَ ظَاهِرُهُم عَن بَاطِنِهِم وَ صَمتُهُم عَن حِکَمِ مَنطِقِهِم</span>

<span class="Translate">239 - از خطبه‌های آن حضرت علیه السَّلام است که در آن <span class="description">(فضائل)</span> آل محمد علیهم السَّلام را بیان می‌فرماید: (1) آل محمّد <span class="description">(ائمۀ اطهار صلوات اللّٰه علیهم اجمعین)</span> زنده کنندۀ علم و دانائی و از بین برندۀ جهل و نادانی هستند <span class="description">(از ایشان علم بدست آمده جهل برطرف می‌گردد)</span> شما را آگاه می‌سازد بردباریشان از دانائیشان <span class="description">(زیرا بردباری نمی‌کنند مگر از روی دانستن بمواقع و بردباری)</span> و ظاهرشان از باطنشان <span class="description">(کردار و گفتار نیکشان بر کمال اخلاصشان)</span> و خاموشیشان از راستی و درستی گفتارشان <span class="description">(زیرا خاموشی و بیجا سخن نگفتن شخص دلیل است بر اینکه گفتار او از روی علم و حکمت است)</span></span>

<span class="Revayat">لاَ یُخَالِفُونَ اَلحَقَّ وَ لاَ یَختَلِفُونَ فِیهِ هُم دَعَائِمُ اَلإِسلاَمِ وَ وَلاَئِجُ اَلاِعتِصَامِ بِهِم عَادَ اَلحَقُّ فِی نِصَابِهِ وَ اِنزَاحَ اَلبَاطِلُ عَن مَقَامِهِ وَ اِنقَطَعَ لِسَانُهُ عَن مَنبَتِهِ</span>

<span class="Translate">(2) حقّ را مخالفت نمی‌کنند <span class="description">(از آن رو بر نمی‌گردانند)</span> و در آن اختلاف ندارند <span class="description">(گفتارشان یکنواخت است)</span> ایشان ستونهای اسلام و پناهگاهها <span class="description">(ی آن)</span> هستند <span class="description">(که به دانائی خود آنرا حفظ نموده و احکامش را بمردم آموخته آنان را از گمراهی و نادانی می‌رهانند)</span> بوسیلۀ ایشان حقّ به اصل و موضع خود باز می‌گردد، و باطل و نادرستی از جای آن دور و نابود میشود، و زبانش آنجا که حقّ آشکار شد بریده می‌گردد <span class="description">(بر اثر علم و دانائی ایشان حقّ و حقیقت هویدا و باطل و نادرست از بین می‌رود)</span></span>

<span class="Revayat">عَقَلُوا اَلدِّینَ عَقلَ وِعَایَةٍ وَ رِعَایَةٍ لاَ عَقلَ سِمَاعٍ وَ رِوَایَةٍ فَإِنَّ رُوَاةَ اَلعِلمِ کَثِیرٌ وَ رُعَاتَهُ قَلِیلٌ</span>

<span class="Translate">(3) دین <span class="description">(و احکام آن)</span> را شناختند شناختنی که از روی دانائی و رعایت نمودن <span class="description">(عمل کردن)</span> است، نه شناختنی که از روی شنیدن و نقل نمودن باشد <span class="description">(که اگر چنین بود بر دیگران مزیّتی نداشتند)</span> و روایت کنندگان علم بیشمار و رعایت کنندگان آن کمند <span class="description">(در هر زمان مردم بسیار انواع علوم بدست آورده در مجالس و محافل اظهار کمال نموده خود را بر دیگران مقدّم و پیشوا می‌دانند، ولی کردارشان با گفتارشان یکسان نیست، خداوند سبحان همه را از خواب غفلت بیدار فرموده توفیق عمل عطاء فرماید)</span></span>


[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">باب المختار من کتب مولانا أمیر المؤمنین علیه‌السلام إلی أعدائه و أمراء بلاده و یدخل فی ذلک ما اختیر من عهوده إلی عماله و وصایاه لأهله و أصحابه</span>

<span class="Translate">در این باب جمع آوری شده از نامه‌های سرور و مهتر ما امیر المؤمنین، علیه السَّلام <span class="description">(که)</span> به دشمنان و زمامداران شهرهایش <span class="description">(نوشته)</span> و بآن پیوسته میشود قسمتی از عهد و پیمانهای آن بزرگوار بکار گردانانش و سفارشها <span class="description">(اندرزها)</span> ی او باهل بیت و یارانش</span>

==نامه 1- نامه به مردم کوفه قبل از نبرد جمل==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">من کتاب له علیه‌السلام إلی أهل الکوفة عند مسیره من المدینة إلی البصرة مِن عَبدِ اَللَّهِ عَلِیٍّ أَمِیرِ اَلمُؤمِنِینَ إِلَی أَهلِ اَلکُوفَةِ جَبهَةِ اَلأَنصَارِ وَ سَنَامِ اَلعَرَبِ أَمَّا بَعدُ فَإِنِّی أُخبِرُکُم عَن أَمرِ عُثمَانَ حَتَّی یَکُونَ سَمعُهُ کَعِیَانِهِ إِنَّ اَلنَّاسَ طَعَنُوا عَلَیهِ فَکُنتُ رَجُلاً مِنَ اَلمُهَاجِرِینَ أُکثِرُ اِستِعبَابَهُ وَ أُقِلُّ عِتَابَهُ وَ کَانَ طَلحَةُ وَ اَلزُّبَیرُ أَهوَنُ سَیرِهِمَا فِیهِ اَلوَجِیفُ وَ أَرفَقُ حِدَائِهِمَا اَلعَنِیفُ</span>

<span class="Translate">1 - از نامه‌های آن حضرت علیه السَّلام است باهل کوفه در بین راه هنگامیکه از مدینه <span class="description">(برای جنگ با طلحه و زبیر و پیروانشان)</span> ببصره می‌رفت <span class="description">(چون به ماء العذیب رسید این نامه را برای اهل کوفه نوشت و آنان را از سبب کشته شدن عثمان آگاه ساخته بکمک و یاری خود طلبید و آنرا بوسیلۀ حضرت امام حسن و عمّار ابن یاسر فرستاد)</span>: (1) از بندۀ خدا علیّ امیر المؤمنین بسوی اهل کوفه که یاری کنندگان بزرگوار و از مهتران عرب می‌باشند ( 2 )پس از حمد خدا و درود بر پیغمبر اکرم، من شما را از کار عثمان <span class="description">(و سبب کشته شدن او)</span> آگاه می‌سازم بطوریکه شنیدن آن مانند دیدن باشد <span class="description">(تا کسانی از اهل کوفه که در آن واقعه نبودند مانند آنان باشند که بودند و دیدند)</span> مردم بعثمان <span class="description">(بر اثر کارهای ناشایسته)</span> زشتیهایش را نموده ناسزا گفتند و من مردی از هجرت کنندگان بودم که <span class="description">(با پیغمبر اکرم از مکّه به مدینه برای صلح و آسایش آمده و از فتنه و فساد و خونریزی بیزار بوده دوری می‌جستم، و)</span> بسیار خواستار خوشنودی مردم از او بوده، و کمتر او را سرزنش می‌نمودم <span class="description">(همواره او را پند و اندرز داده و بتغییر کردار دعوت می‌کردم)</span> و <span class="description">(لکن)</span> آسانترین روش طلحه و زبیر در بارۀ او تند روی و آهسته‌ترین سوق دادنشان سخت راندن بود <span class="description">(هرگز او را نصیحت نکرده، بلکه همیشه درصدد بر پا نمودن فتنه و تباهکاری بودند، از اینرو مردم را از دور و نزدیک گرد آورده به کشتن او ترغیب می‌نمودند، چنانکه زبیر می‌گفت: او را بکشید که دین شما را تغییر داده، و عثمان هنگام محصور بودن در خانۀ خود می‌گفت: وای بر طلحه که او را چنین و چنان رعایت نمودم و اکنون در صدد ریختن خون من برآمده است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ کَانَ مِن عَائِشَةَ فِیهِ فَلتَةُ غَضَبٍ فَأُتِیحَ لَهُ قَومٌ قَتَلُوهُ وَ بَایَعَنِی اَلنَّاسُ غَیرَ مُستَکرَهِینَ وَ لاَ مُجبَرِینَ بَل طَائِعِینَ مُخَیَّرِینَ وَ اِعلَمُوا أَنَّ دَارَ اَلهِجرَةِ قَد قَلَعَت بِأَهلِهَا وَ قَلَعُوا بِهَا وَ جَاشَت جَیشَ اَلمِرجَلِ وَ قَامَتِ اَلفِتنَةُ عَلَی اَلقُطبِ فَأَسرِعُوا إِلَی أَمِیرِکُم وَ بَادِرُوا جِهَادَ عَدُوِّکُم إِن شَاءَ اَللَّهُ</span>

<span class="Translate">و ناگهان عائشه بی‌تأمّل و اندیشه در بارۀ او خشمناک گردید <span class="description">(برای اینکه عثمان بیت المال را به خویشاوندان خود اختصاص داد بر آشفت و مردم را به کشتنش وادار نمود و گفت: اقتلوا نعثلا، قتل اللّٰه نعثلا یعنی شیخ احمق و پیر بی‌خرد را بکشید خدا او را بکشد، و نعثل نام یهودیّ دراز ریشی بوده در مدینه که عثمان را باو تشبیه نموده، روایت شده روزی عثمان بالای منبر رفته و مسجد پر از جمعیّت بود، عائشه از پس پرده دست بیرون آورد و نعلین و پیراهن پیغمبر اکرم را بمردم نمود و گفت: این کفش و پیراهن رسول خدا است که هنوز کهنه نگشته و تو دین و سنّت او را تغییر دادی، و سخنان درشت بیکدیگر گفتند)</span> (3) پس <span class="description">(طلحه و زبیر و عائشه مردم را به کشتن او ترغیب نمودند، و)</span> گروهی برای کشتنش آماده شده او را کشتند <span class="description">(بنا بر این باید از ایشان خونخواهی نمود، نه آنکه آنان در صدد خونخواهی بر آیند)</span> و مردم بدون اکراه و اجبار از روی میل و اختیار با من بیعت نمودند <span class="description">(پس سبب مخالفت طلحه و زبیر و پیروانشان با من و بر پا نمودن فتنه و آشوب چیست‌؟!)</span> ( 4 )و بدانید <span class="description">(بر اثر فتنه انگیزی طلحه و زبیر و عائشه)</span> سرای هجرت <span class="description">(مدینه)</span> از اهلش خالی گشته، و اهلش از آن دور شدند <span class="description">(من ناچار از آنجا خارج شدم)</span> و مانند جوشیدن دیگ به جوش و خروش آمده <span class="description">(بسبب هرج و مرج آرامش و آسایش آن از بین رفت)</span> بر مدار <span class="description">(دین یعنی امام علیه السَّلام)</span> تباهکاری رو آورد، پس بسوی سردار و پیشوای خود شتاب کنید <span class="description">(او را کمک و یاری نمائید)</span> و برای جنگ با دشمنتان <span class="description">(طلحه و زبیر و پیروانشان)</span> بکوشید اگر خدا بخواهد</span>


==نامه 2- نامه به مردم کوفه پس از پیروزی در نبرد جمل==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلیهم بعد فتح البصرة وَ جَزَاکُمُ اَللَّهُ مِن أَهلِ مِصرٍ عَن أَهلِ بَیتِ نَبِیِّکُم أَحسَنَ مَا یَجزِی اَلعَامِلِینَ بِطَاعَتِهِ وَ اَلشَّاکِرِینَ لِنِعمَتِهِ فَقَد سَمِعتُم وَ أَطَعتُم وَ دُعِیتُم فَأَجَبتُم</span>

<span class="Translate">2 - از نامه‌های آن حضرت علیه السَّلام است باهل کوفه <span class="description">(که از آنان)</span> پس از فتح و فیروزی <span class="description">(از جنگ)</span> بصره <span class="description">(قدر دانی نموده)</span>: ( 1 )خدا بشما اهل کوفه از جانب خاندان پیغمبرتان پاداش دهد نیکوتر پاداشی که به فرمانبران و سپاسگزاران نعمت و بخشش خود می‌دهد که <span class="description">(دستور ما را)</span> شنیدید و <span class="description">(از آن)</span> پیروی نمودید، و <span class="description">(برای یاری دین)</span> دعوت شدید و پذیرفتید <span class="description">(تا آنکه دشمنان خدا را شکست داده از پا در آوردیم )</span></span>


==نامه 3- نامه به شریح قاضی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام کتبه لشریح ابن الحارث قاضیه رُوِیَ أَنَّ شُرَیحَ اِبنَ اَلحَارِثِ قَاضِیَ أَمِیرِ اَلمُؤمِنِینَ علیه‌السلام اِشتَرَی عَلَی عَهدِهِ دَاراً بِثَمَانِینَ دِینَاراً فَبَلَغَهُ ذَلِکَ فَاستَدعَاهُ وَ قَالَ لَهُ بَلَغَنِی أَنَّکَ اِبتَعتَ دَاراً بِثَمَانِینَ دِینَاراً وَ کَتَبتَ لَهَا کِتَاباً وَ أَشهَدتَ فِیهِ شُهُوداً فَقَالَ لَهُ شُرَیحٌ قَد کَانَ ذَلِکَ یَا أَمِیرَ اَلمُؤمِنِینَ قَالَ فَنَظَرَ إِلَیهِ نَظَرَ مُغضَبٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ یَا شُرَیحُ أَمَا إِنَّهُ سَیَأتِیکَ مَن لاَ یَنظُرُ فِی کِتَابِکَ وَ لاَ یَسأَلُکَ عَن بَیِّنَتِکَ حَتَّی یُخرِجَکَ مِنهَا شَاخِصاً وَ یُسَلِّمَکَ إِلَی قَبرِکَ خَالِصاً فَانظُر یَا شُرَیحُ لاَ تَکُونُ اِبتَعتَ هَذِهِ اَلدَّارَ مِن غَیرِ مَالِکَ أَو نَقَدتَ اَلثَّمَنَ مِن غَیرِ حَلاَلِکَ فَإِذاً أَنتَ قَد خَسِرتَ دَارَ اَلدُّنیَا وَ دَارَ اَلآخِرَةِ أَمَا إِنَّکَ لَو کُنتَ أَتَیتَنِی عِندَ شِرَائِکَ مَا اِشتَرَیتَ لَکَتَبتُ لَکَ کِتَاباً عَلَی هَذِهِ اَلنُّسخَةِ فَلَم تَرغَب فِی شِرَاءِ هَذِهِ اَلدَّارِ بِدِرهَمٍ فَمَا فَوقُ وَ اَلنُّسخَةُ هَذِهِ هَذَا مَا اِشتَرَی عَبدٌ ذَلِیلٌ مِن مَیِّتٍ قَد أُزعِجَ لِلرَّحِیلِ اِشتَرَی مِنهُ دَاراً مِن دَارِ اَلغُرُورِ مِن جَانِبِ اَلفَانِینَ وَ خِطَّةِ اَلهَالِکِینَ وَ تَجمَعُ هَذِهِ اَلدَّارَ حُدُودٌ أَربَعَةٌ اَلحَدُّ اَلأَوَّلُ یَنتَهِی إِلَی دَوَاعِی اَلآفَاتِ وَ اَلحَدُّ اَلثَّانِی یَنتَهِی إِلَی دَوَاعِی اَلمُصِیبَاتِ وَ اَلحَدُّ اَلثَّالِثُ یَنتَهِی إِلَی اَلهَوَی اَلمُردِی وَ اَلحَدُّ اَلرَّابِعُ یَنتَهِی إِلَی اَلشَّیطَانِ اَلمُغوِی وَ فِیهِ یُشرَعُ بَابُ هَذِهِ اَلدَّارِ</span>

<span class="Translate">3 - از نامه‌های آن حضرت علیه السَّلام است که آنرا به شریح ابن حارث که از جانب آن بزرگوار قاضی بوده نوشته <span class="description">(در زیان دل بستن بدنیا و دارائی آن، شریح مردی بود کوسج که مو در رو نداشت، و عمر ابن خطّاب او را قاضی کوفه قرار داد، و در آن دیار بقضاء و حکومت شرعیّه مشغول بود، امیر المؤمنین علیه السَّلام خواست او را عزل نماید اهل کوفه گفتند: او را عزل مکن، زیرا او از جانب عمر منصوبست، و ما با این شرط با تو بیعت نمودیم که آنچه ابو بکر و عمر مقرّر نموده‌اند تغییر ندهی، و چون مختار ابن ابی عبیدۀ ثقفیّ بمقام حکومت و امارت رسید او را از کوفه بیرون نموده بدهی که ساکنین آن یهود بودند فرستاد، و چون حجّاج امیر کوفه گردید او را به کوفه باز گردانیده با اینکه پیر مرد سالخورده‌ای بود امر کرد بقضاء مشغول گردد، او بجهت خواری که از مختار دیده بود درخواست نمود تا او را از قضاء عفو نماید، حجّاج پذیرفت، خلاصه هفتاد و پنج سال قاضی بود فقط دو سال آخر عمر کنار ماند، و در سنّ یک صد و بیست سالگی از دنیا رفت)</span> روایت شده که شریح ابن حارث که از جانب امیر المؤمنین علیه السَّلام قاضی بود در زمان خلافت آن حضرت خانه‌ای را به هشتاد دینار خرید، این خبر که بامام رسید او را طلبید و فرمود:( 1 )بمن خبر رسیده که تو خانه‌ای را به هشتاد دینار خریده و برای آن قباله نوشته و در آن چند تن را گواه گرفته‌ای، شریح عرض کرد یا امیر المؤمنین چنین بوده است، راوی گفت: حضرت باو نگاه شخص خشمگین نموده فرمود ( 2 )ای شریح بدان بزودی نزد تو می‌آید کسی <span class="description">(عزرائیل)</span> که قباله‌ات را نگاه نکند، و از گواهت نپرسد تا اینکه ترا از آن خانه چشم باز <span class="description">(حیران و سرگردان، یا کوچ کننده)</span> بیرون برد، و از همه چیز جدا به گورت بسپارد ( 3 )پس ای شریح بنگر مبادا این خانه را از مال غیر خریده باشی، یا بهای آنرا از غیر حلال داده باشی که در این صورت زیان دنیا و آخرت برده‌ای!! <span class="description">(زیرا اگر از مال غیر و حرام خریده باشی در دنیا بهره‌ای که باید نمی‌بری و در آخرت هم گرفتار عذاب خواهی بود)</span> ( 4 )آگاه باش اگر وقت خرید خانه پیش من آمده بودی برای تو قباله‌ای مانند این قباله <span class="description">(که در زیر بیان میشود)</span> می‌نوشتم که بخرید این خانه بیک درهم چه جای بالاتر <span class="description">(هشتاد دینار)</span> رغبت نمی‌کردی، و قباله اینست ( 5 )این خانه‌ای است که خریده بندۀ خوار و پست از مرده‌ای که <span class="description">(کسیکه حتما خواهد مرد، و از خانه‌اش)</span> بیرون شده برای کوچ <span class="description">(به خانۀ آخرت)</span> از او خانه‌ای را در سرای فریب <span class="description">(دنیا)</span> که جای نیست شوندگان و نشانۀ تباه گشتگان است خریده و این خانه دارای چهار حدّ و گوشه است: حدّ اوّل به پیشآمدهای ناگوار <span class="description">(خرابی، بیماری، گرفتاری، دزدی)</span> منتهی میشود، و حدّ دوم بموجبات اندوهها <span class="description">(مرگ عزیزان، از دست رفتن خواسته و سرمایه‌ها)</span> و حدّ سوم به خواهش و آرزوی تباه کننده، و حدّ چهارم بشیطان گمراه کننده، و درب این خانه از حدّ چهارم باز میشود</span>

<span class="Revayat">اِشتَرَی هَذَا اَلمُغتَرُّ بِالأَمَلِ مِن هَذَا اَلمُزعَجِ بِالأَجَلِ هَذِهِ اَلدَّارَ بِالخُرُوجِ مِن عِزِّ اَلقَنَاعَةِ وَ اَلدُّخُولِ فِی ذُلِّ اَلطَّلَبِ وَ اَلضَّرَاعَةِ فَمَا أَدرَکَ هَذَا اَلمُشتَرِی فِیمَا اِشتَرَی مِنهُ مِن دَرَکٍ فَعَلَی مُبَلبِلِ أَجسَامِ اَلمُلُوکِ وَ سَالِبِ نُفُوسِ اَلجَبَابِرَةِ وَ مُزِیلِ مُلکِ اَلفَرَاعِنَةِ مِثلِ کِسرَی وَ قَیصَرَ وَ تُبَّعٍ وَ حِمیَرَ وَ مَن جَمَعَ اَلمَالَ عَلَی اَلمَالِ فَأَکثَرَ وَ مَن بَنَی وَ شَیَّدَ وَ زَخرَفَ وَ نَجَّدَ وَ اِدَّخَرَ وَ اِعتَقَدَ وَ نَظَرَ بِزَعمِهِ لِلوَلَدِ إِشخَاصُهُم جَمِیعاً إِلَی مَوقِفِ اَلعَرضِ وَ اَلحِسَابِ وَ مَوضِعِ اَلثَّوَابِ وَ اَلعِقَابِ إِذَا وَقَعَ اَلأَمرُ بِفَصلِ اَلقَضَاءِ وَ خَسِرَ هُنٰالِکَ اَلمُبطِلُونَ</span>

<span class="Translate">(6) این شخص فریفتۀ به خواهش و آرزو چنین خانه را از این شخص بیرون شدۀ برای مرگ خرید به بهای خارج شدن از ارجمندی قناعت و داخل شدن در پستی درخواست و خواری <span class="description">(زیرا قناعت و بی‌نیازی را از دست دادن گرفتاریها و سختیهایی در بردارد که موجب ذلّت و خواری است، پس در واقع بهای خانه‌ای که محلّ احتیاج و نیاز نبوده خروج از عزّ قناعت و شرافت و آبرو و دخول در ذلّت خواهش و سختی و گرفتاری است)</span> (7) و بدی و زیانی را که باین خریدار در آنچه خریده از فروشنده برسد <span class="description">(و موجب ضمان باشد یعنی زیانی که فروشنده وادار بدادن عوض باشد)</span> پس بر <span class="description">(ملک الموت که)</span> تباه سازندۀ نفسهای پادشاهان، و گیرندۀ جانهای گردنکشان، و از بین برندۀ پادشاهی فرعونها مانند کسری <span class="description">(پادشاهان ایران)</span> و قیصر <span class="description">(پادشاهان روم)</span> و تبّع <span class="description">(پادشاهان یمن)</span> و حمیر <span class="description">(فرزندان حمیر ابن سباء ابن یشجب ابن یعرب ابن قحطان که صاحب قبیله بودند)</span> و کسانی که دارائی بر دارائی افزوده و آنرا بسیار نموده، و آنانکه <span class="description">(ساختمانها)</span> بناء کرده و بر افراشته و زینت داده و بیاراسته، و ذخیره گردانیده، و خانه و باغ و اثاثیّه جمع نموده و به گمان خود برای فرزند در نظر گرفته‌اند است، که همۀ آنها <span class="description">(فروشنده و خریدار)</span> را بمحلّ باز پرسی و رسیدگی بحساب و جای پاداش و کیفر بفرستد، زمانیکه فرمان قطعی <span class="description">(بین حقّ و باطل و بهشتی و دوزخی از جانب خدای تعالی)</span> صادر شود، و <span class="description">(در قرآن کریم س 40 ی 78 است: «فَإِذٰا جٰاءَ أَمرُ اَللّٰهِ قُضِیَ بِالحَقِّ وَ خَسِرَ هُنٰالِکَ اَلمُبطِلُونَ‌» یعنی چون «روز رستخیز» فرمان خداوند سبحان رسد بحقّ و راستی حکم شود، و)</span> در آنجا تباهکاران زیان برند</span>

<span class="Revayat">شَهِدَ عَلَی ذَلِکَ اَلعَقلُ إِذَا خَرَجَ مِن أَسرِ اَلهَوَی وَ سَلِمَ مِن عَلاَئِقِ اَلدُّنیَا</span>

<span class="Translate">(8) عقلی که از گرفتاری خواهش <span class="description">(نفس امّاره)</span> رها باشد و از وابستگی‌های دنیا سالم ماند بر <span class="description">(درستی)</span> این قباله گواه است <span class="description">(و امّا کسیکه بدنیا دل بسته و در دست هوای نفس اسیر و گرفتار است این سخنان را باور نمی‌کند، و بر طبق آن گواهی نخواهد داد )</span></span>


==نامه 4- نامه به عثمان بن حنیف فرماندار بصره==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی بعض أمراء جیشه فَإِن عَادُوا إِلَی ظِلِّ اَلطَّاعَةِ فَذَاکَ اَلَّذِی نُحِبُّ وَ إِن تَوَافَتِ اَلأُمُورُ بِالقَومِ إِلَی اَلشِّقَاقِ وَ اَلعِصیَانِ فَانهَد بِمَن أَطَاعَکَ إِلَی مَن عَصَاکَ وَ اِستَغنِ بِمَنِ اِنقَادَ مَعَکَ عَمَّن تَقَاعَسَ عَنکَ</span>

<span class="Translate">4 - از نامه‌های آن حضرت علیه السَّلام است به بعضی از سرداران لشگر خود <span class="description">(عثمان ابن حنیف انصاریّ که از جانب امام علیه السَّلام و حکمران بصره بوده، و شمّه‌ای از سرگذشت او در شرح خطبۀ یک صد و هفتاد و یکم گذشت، او را بجنگ با دشمن در صورت اطاعت نکردن از اوامر می‌فرماید)</span>: (1) پس <span class="description">(از آنکه اصحاب جمل «طلحه و زبیر و عائشه و پیروانشان» ببصره رسیده آمادۀ جنگ شدند، عثمان ابن حنیف نامه‌ای بامام علیه السَّلام برای آگاه نمودن از منظور آنان نوشت، و جمله‌ای از نامه‌ای که حضرت در پاسخ او نوشت اینست:)</span> اگر به سایۀ اطاعت و فرمانبرداری برگشتند <span class="description">(دست از تباهکاری کشیده خواستار آسایش شدند)</span> آن همان است که ما دوست می‌داریم، و اگر کارها ایشان را به دشمنی و نافرمانی کشاند <span class="description">(آمادۀ جنگ شدند)</span> پس با کمک کسیکه فرمان ترا می‌برد برخیز <span class="description">(جنگ کن)</span> با کسیکه فرمانت را نمی‌برد، و با کسیکه پیرو تو می‌باشد بی‌نیاز باش از آنکه از یاری تو خودداری می‌نماید</span>

<span class="Revayat">فَإِنَّ اَلمُتَکَارِهَ مَغِیبُهُ خَیرٌ مِن مَشهَدِهِ وَ قُعُودُهُ أَغنَی مِن نُهُوضِهِ</span>

<span class="Translate">(2) زیرا کسیکه بکاری مائل نباشد نبودنش بهتر از بودن و نشستنش سودمندتر از برخاستن است <span class="description">(چون شخص بی‌میل بکار که از روی اجبار اقدام نماید ممکن است راز خود را آشکار سازد و دیگران از او پیروی نموده از کار باز مانند )</span></span>


==نامه 5- نامه به اشعث بن قیس فرماندار آذربایجان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی أشعث ابن قیس عامل أذربیجان وَ إِنَّ عَمَلَکَ لَیسَ لَکَ بِطُعمَةٍ وَ لَکِنَّهُ فِی عُنُقِکَ أَمَانَةٌ وَ أَنتَ مُستَرعًی لِمَن فَوقَکَ</span>

<span class="Translate">5 - از نامه‌های آن حضرت علیه السَّلام است با شعث ابن قیس <span class="description">(که شمّه‌ای از حال او در شرح خطبۀ نوزدهم گذشت)</span> و او <span class="description">(از جانب عثمان)</span> حکمران آذربیجان بود <span class="description">(و آذربیجان ایالتی است در شمال غربی ایران دارای شهرها و ده‌های بسیار که مهمّترین شهر و مرکز آن تبریز است، خلاصه چون امیر المؤمنین علیه السَّلام بعد از عثمان زمام امور را بدست گرفت اشعث بجهت کارهای ناشایستۀ خود می‌دانست که امام علیه السَّلام او را عزل خواهد نمود ترسناک بود، حضرت برای آگاهی او بحفظ اموال آذربیجان بعد از خاتمۀ جنگ جمل نامه‌ای باو ست)</span>: (1) عمل <span class="description">(و حکمرانی)</span> تو رزق و خوراک تو نیست <span class="description">(ترا حکومت نداده‌اند تا آنچه بیابی از آن خود پنداشته بخوری)</span> ولی آن عمل امانت و سپرده‌ای در گردن تو است <span class="description">(که بایستی آنرا مواظبت نموده در راه آن قدمی بر خلاف دستور دین بر نداری)</span> و خواسته‌اند که تو نگهبان باشی برای کسیکه از تو بالاتر است <span class="description">(تو زیر دست امیری هستی که ترا حافظ و نگهبان قرار داده و ولایتی بتو سپرده که آنرا از جانب او مواظبت نمائی)</span></span>

<span class="Revayat">لَیسَ لَکَ أَن تَفتَاتَ فِی رَعِیَّةٍ وَ لاَ تُخَاطِرَ إِلاَّ بِوَثِیقَةٍ وَ فِی یَدَیکَ مَالٌ مِن مَالِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَنتَ مِن خُزَّانِهِ حَتَّی تُسَلِّمَهُ إِلَیَّ وَ لَعَلِّی أَلاَّ أَکُونَ شَرَّ وُلاَتِکَ لَکَ وَ اَلسَّلاَمُ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(پس)</span> (2) ترا نمی‌رسد که در کار رعیّت بمیل خود رفتار نمائی <span class="description">(پیش از آنکه بتو دستور دهند کاری انجام دهی)</span> و نمی‌رسد که متوجّه کار بزرگی شوی مگر باعتماد امر و فرمانی که بتو رسیده باشد، و در دستهای تو است مال و دارائی از مال خداوند بی‌همتای بزرگ، و تو یکی از خزانه داران آن هستی تا آنرا بمن سپاری، و امید است من بدترین والیها و فرماندهها برای تو نباشم <span class="description">(بلکه این دستور سود دنیا و آخرت ترا در بر دارد)</span> و درود بر آنکه شایسته درود است</span>


==نامه 6- نامه به معاویه==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی معاویة إِنَّهُ بَایَعَنِی اَلقَومُ اَلَّذِینَ بَایَعُوا أَبَا بَکرٍ وَ عُمَرَ وَ عُثمَانَ عَلَی مَا بَایَعُوهُم عَلَیهِ فَلَم یَکُن لِلشَّاهِدِ أَن یَختَارَ وَ لاَ لِلغَائِبِ أَن یَرُدَّ</span>

<span class="Translate">6 - از نامه‌های آن حضرت علیه السَّلام است به معاویه <span class="description">(که آنرا بوسیلۀ جریر ابن عبد اللّٰه بجلیّ بشام فرستاده، و در آن صحّت و درستی خلافت خود را اثبات و بیزاریش را از کشتن عثمان اظهار فرموده)</span>: (1) کسانیکه با ابو بکر و عمر و عثمان بیعت کردند <span class="description">(آنها را بخلافت گماشتند)</span> بهمان طریق با من بیعت کرده عهد و پیمان بستند <span class="description">(زمام امور را بدست من دادند)</span> پس <span class="description">(به عقیدۀ شما که خلافت از جانب خدا و رسول تعیین نشده بلکه به اجماع امّت برقرار می‌گردد، و مردم اجماع کرده ابو بکر و عمر و عثمان را خلیفه قرار دادند، همان اشخاص مرا برای خلافت تعیین نمودند، بنا بر این)</span> آنرا که حاضر بوده <span class="description">(مانند طلحه و زبیر)</span> نمی‌رسد که <span class="description">(جز او را)</span> اختیار کند، و آنرا که حاضر نبوده <span class="description">(مانند تو)</span> نمی‌رسد که <span class="description">(آنرا)</span> نپذیرد</span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّمَا اَلشُّورَی لِلمُهَاجِرِینَ وَ اَلأَنصَارِ فَإِنِ اِجتَمَعُوا عَلَی رَجُلٍ وَ سَمَّوهُ إِمَاماً کَانَ ذَلِکَ لِلَّهِ رِضًا فَإِن خَرَجَ عَن أَمرِهِم خَارِجٌ بِطَعنٍ أَو بِدعَةٍ رَدُّوهُ إِلَی مَا خَرَجَ مِنهُ فَإِن أَبَی قَاتَلُوهُ عَلَی اِتِّبَاعِهِ غَیرَ سَبِیلِ اَلمُؤمِنِینَ وَ وَلاَّهُ اَللَّهُ مَا تَوَلَّی</span>

<span class="Translate">(2) و مشورت <span class="description">(در امر خلافت به عقیدۀ شما)</span> حقّ مهاجرین <span class="description">(کسانیکه از مکّه به مدینه آمده و به پیغمبر اکرم پیوستند)</span> و انصار <span class="description">(آنانکه در مدینه به آن حضرت ایمان آورده یاریش نمودند)</span> می‌باشد، و چون ایشان گرد آمده مردی را خلیفه و پیشوا نامیدند رضاء و خوشنودی خدا در این کار است و اگر کسی بسبب عیب جوئی <span class="description">(از خلیفه مانند نسبت دادن معاویه کشتن عثمان را باو)</span> یا بر اثر بدعتی <span class="description">(وارد ساختن آنچه در دین روا نیست مانند نقض عهد و پیمان شکنی طلحه و زبیر و پیروانشان)</span> از فرمان ایشان <span class="description">(کاری که آنان انجام داده‌اند)</span> سر پیچید او را به اطاعت وادار نمایند، و اگر <span class="description">(پند و اندرز سودی نبخشید، و)</span> فرمان آنها را نپذیرفت <span class="description">(به عقیدۀ شما)</span> با او می‌جنگند بجهت آنکه غیر راه مؤمنین را پیروی نموده، و خداوند او را واگذارد بآنچه که بآن رو آورده است</span>

<span class="Revayat">وَ لَعَمرِی یَا مُعَاوِیَةُ لَئِن نَظَرتَ بِعَقلِکَ دُونَ هَوَاکَ لَتَجِدَنِّی أَبرَأَ اَلنَّاسِ مِن دَمِ عُثمَانَ وَ لَتَعلَمَنَّ أَنِّی کُنتُ فِی عُزلَةٍ عَنهُ إِلاَّ أَن تَتَجَنَّی فَتَجُنَّ مَا بَدَا لَکَ وَ اَلسَّلاَمُ</span>

<span class="Translate">(3) و بجان خودم سوگند - ای معاویه - اگر بعقل خود بنگری <span class="description">(تأمّل و اندیشه نمائی)</span> و از خواهش نفس چشم بپوشی <span class="description">(بیجا سخن نگفته نخواهی کشتن عثمان را بهانۀ پیمان نبستنت با من قرار دهی)</span> می‌یابی مرا که از خون عثمان <span class="description">(کشته شدن او)</span> بیزارترین مردم بودم، و میدانی که من از آن دوری کرده گوشه گیری اختیار نمودم مگر آنکه <span class="description">(پیروی هوای نفس نموده)</span> بهتان زده کشته شدن او را بمن نسبت دهی، و پنهان کنی آنچه را که بر تو آشکار می‌باشد، و درود بر آنکه شایسته درود است</span>


==نامه 7- نامه ای دیگر به معاویه==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلیه أیضا أَمَّا بَعدُ فَقَد أَتَتنِی مِنکَ مَوعِظَةٌ مُوَصَّلَةٌ وَ رِسَالَةٌ مُحَبَّرَةٌ نَمَّقتَهَا بِضَلاَلِکَ وَ أَمضَیتَهَا بِسُوءِ رَأیِکَ</span>

<span class="Translate">7 - از نامه‌های آن حضرت علیه السَّلام است نیز به معاویه <span class="description">(که او را بر نوشتن نامه‌ای که بآن بزرگوار نوشته توبیخ و سرزنش نموده، و نادانی و گمراهی او را گوشزد فرموده)</span>: (1) پس از ستایش خداوند و درود بر رسول اکرم از تو بمن رسید پندی که از سخنان گوناگون بهم پیوند داده و پیغامی آراسته‌ای <span class="description">(مطالبی بدست آورده در این مکتوب بهم پیوسته‌ای در صورتیکه ربطی بیکدیگر ندارند، چون ندانسته‌ای هر یک را کجا و چگونه بایستی بکار برد، از اینرو)</span> بجهت گمراهی خود این نامه را ترتیب داده و بسبب بدی رأی و اندیشه آنرا فرستاده‌ای!</span>

<span class="Revayat">وَ کِتَابُ اِمرِئٍ لَیسَ لَهُ بَصَرٌ یَهدِیهِ وَ لاَ قَائِدٌ یُرشِدُهُ قَد دَعَاهُ اَلهَوَی فَأَجَابَهُ وَ قَادَهُ اَلضَّلاَلُ فَاتَّبَعَهُ فَهَجَرَ لاَغِطاً وَ ضَلَّ خَابِطاً</span>

<span class="Translate">(2) و نامه از کسی است که او را نه بینائی هست تا راهنمایش باشد، و نه زمامدار و جلوداری که به رستگاری سوقش دهد، هوای نفس <span class="description">(به چنین کاری)</span> وادارش ساخته او هم پذیرفته، و گمراهی زمامدارش شده او هم پیروی نموده، پس <span class="description">(به این جهت)</span> هذیان و یاوه بافته و بانگ بیهوده زده <span class="description">(سخنان نادرستی گفته که چیزی از آن مفهوم نمی‌شود)</span> و گمراه گشته و اشتباه نموده <span class="description">(چنین سخنان ناشایسته نوشته )</span></span>

<span class="Revayat">وَ مِن هَذَا اَلکِتَابِ لِأَنَّهَا بَیعَةٌ وَاحِدَةٌ لاَ یُثَنَّی فِیهَا اَلنَّظَرُ وَ لاَ یُستَأنَفُ فِیهَا اَلخِیَارُ اَلخَارِجُ مِنهَا طَاعِنٌ وَ اَلمُرَوِّی فِیهَا مُدَاهِنٌ</span>

<span class="Translate">و قسمتی از این نامه است <span class="description">(در اینکه تکلیف آنانکه با آن حضرت بیعت نموده با آنها که بیعت نکرده یکسان است)</span>: <span class="description">(ای معاویه وظیفۀ مردم بصره و طلحه و زبیر و تو و اهل شام در موضوع بیعت و پیمان بستن با من یکسان است)</span> (3) زیرا آن یک بیعت است که <span class="description">(مهاجرین و انصار را که اهل حلّ و عقد امّت محمّد صلّی اللّٰه علیه و آله می‌دانید گرد آمده بر آن اتّفاق نموده‌اند، و هر بیعتی را که ایشان بر آن تصمیم بگیرند)</span> رأی و اندیشه در آن دو تا نمی‌شود، و اختیار <span class="description">(رأی دیگر)</span> در آن از سر گرفته نمی‌گردد <span class="description">(چنانکه در بارۀ خلافت ابو بکر و عمر و عثمان و بیعت با آنها چنین عقیده دارید، پس حاضر نمی‌تواند پیمان شکسته دیگری را اختیار نماید، و غائب را نمی‌رسد آنرا نپذیرد، بنا بر این)</span> هر که پیمان شکسته از آن دست بردارد <span class="description">(بدین و آئین مسلمانان)</span> طعن زننده است <span class="description">(پس باید با او جنگید تا به راهی که بیرون رفته باز گردد)</span> و هر که در <span class="description">(پذیرفتن و نپذیرفتن)</span> آن تأمّل و اندیشه نماید منافق و دو رو است <span class="description">(زیرا تأمّل او در ردّ و قبول به عقیده و سابقۀ عمل شما مستلزم آنست که در راه مؤمنین و وجوب پیروی از آن شکّ و تردید داشته و علاقۀ او از روی راستی و درستی نبوده است، چون اگر علاقۀ او از روی حقیقت بود بایستی بدون تأمّل و درنگ آنچه را مؤمنین گرد آمده بر آن اتّفاق نموده‌اند بپذیرد )</span></span>


==نامه 8- نامه به جریر بن عبد الله بجلی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی جریر بن عبد الله البجلی لما أرسله إلی معاویة</span>

<span class="Translate">8 - از نامه‌های آن حضرت علیه السَّلام است به جریر ابن عبد اللّٰه بجلیّ هنگامیکه او را <span class="description">(بشام برای بیعت گرفتن)</span> نزد معاویه فرستاده بود <span class="description">(بجلّی منسوبست به بجیله نام قبیله‌ای در یمن که به جدّشان بجیلة ابن ثمار ابن ارش ابن عمرو ابن الغوث نسبت داده می‌شدند، علمای رجال جریر را نکوهش نموده به روایت و گفتار او اعتماد ندارند، و می‌گویند: رسالت و پیغام بردن او از جانب امام علیه السَّلام برای معاویه اگر چه در اوّل امر به نیکوئی او گواهی می‌دهد ولی جدائی او از آن حضرت و ملحق شدنش به معاویه در آخر کار بدی او را ثابت می‌نماید «مرحوم حاجّ شیخ عبد اللّٰه مامقانیّ در کتاب تنقیح المقال بطور تفصیل بیان فرموده» خلاصه چون امام علیه السَّلام جریر را برای بیعت گرفتن از معاویه بشام فرستاد معاویه به بهانه‌ای جواب او را نداده امروز و فردا می‌نمود تا از مردم شام برای خود بیعت گرفت، و اصحاب آن حضرت که دانستند معاویه فرمان آن بزرگوار را اطاعت نخواهد نمود پیش از مراجعت جریر از شام و پاسخ آوردن گفتند: مصلحت در آنست که آمادۀ جنگ با مردم شام شویم، و امام علیه السَّلام پیش از جواب آوردن جریر پیشدستی بجنگ با مردم شام را صلاح نمی‌دانست، و سبب آنرا «چنانکه در سخن چهل و سوم گذشت» بیان فرمود، بنا بر این برای یکسره شدن کار این نامه را برای بیعت گرفتن از معاویه بجریر نوشت)</span></span>

<span class="Revayat">أَمَّا بَعدُ فَإِذَا أَتَاکَ کِتَابِی فَاحمِل مُعَاوِیَةَ عَلَی اَلفَصلِ وَ خُذهُ بِالأَمرِ اَلجَزمِ</span>

<span class="Translate">(1) پس از ستایش خداوند و درود بر پیغمبر اکرم نامۀ من که بتو رسید معاویه را وادار تا کارش را یکسره نموده به یک سو تصمیم گرفته آماده شود <span class="description">(سرگردانی را از خود دور نموده ترا معطّل نداشته در بیعت کردن بهانه نجسته امروز و فردا نکند)</span></span>

<span class="Revayat">ثُمَّ خَیِّرهُ بَینَ حَربٍ مُجلِیَةٍ أَو سِلمٍ مُخزِیَةٍ فَإِنِ اِختَارَ اَلحَربَ فَانبِذ إِلَیهِ وَ إِنِ اِختَارَ اَلسِّلمَ فَخُذ بَیعَتَهُ وَ اَلسَّلاَمُ</span>

<span class="Translate">(2) پس از آن او را مخیّر ساز بین جنگ خانمانسوزی که مردم را از روی جبر و نگرانی از وطن و سامان خود آواره می‌سازد و بین صلح و آشتی که خواری در بردارد <span class="description">(چون آشتی دلیل بر ناتوانی است، در اینجا امام علیه السَّلام می‌خواهد بفهماند در هر دو صورت خواه جنگ کند یا آشتی غلبه و فیروزی با آن حضرتست، و او را باین بیان تهدید می‌نماید)</span> پس اگر جنگ اختیار نمود و پیمان امان را بسوی او بینداز، و اگر صلح و آشتی پذیرفت از او بیعت بگیر <span class="description">(بزودی وظیفه‌ات را انجام داده مراجعت نما ما را چشم براه مگذار)</span> درود بر آنکه شایستۀ درود است</span>


==نامه 9- نامه به معاویه==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی معاویة فَأَرَادَ قَومُنَا قَتلَ نَبِیِّنَا وَ اِجتِیَاحَ أَصلِنَا وَ هَمُّوا بِنَا اَلهُمُومَ وَ فَعَلُوا بِنَا اَلأَفَاعِیلَ وَ مَنَعُونَا اَلعَذبَ وَ أَحلَسُونَا اَلخَوفَ وَ اِضطَرُّونَا إِلَی جَبَلٍ وَعرٍ وَ أَوقَدُوا لَنَا نَارَ اَلحَربِ فَعَزَمَ اَللَّهُ لَنَا عَلَی اَلذَّبِّ عَن حَوزَتِهِ وَ اَلرَّمیِ مِن وَرَاءِ حُرمَتِهِ</span>

<span class="Translate">9 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است به معاویه <span class="description">(در پاسخ نامه‌ای که برای آن بزرگوار فرستاده «و در آن درخواست نموده بود که کشندگان عثمان را تسلیم او نماید» نوشته و در آن فضل و بزرگواری و سبقت و پیشی خود را به اسلام و ایمان گوشزد او می‌فرماید)</span>: (1) پس <span class="description">(از آنکه مشرکین نگریستند که حبشه پناهگاه مسلمانان شد، و هر کدام از ایشان به آنجا می‌گریخت ایمن و آسوده می‌گشت و آنها که در مکّه ماندند در پناه ابو طالب بودند، و اسلام آوردن حمزه نیز آنان را تقویت نمود، انجمن بزرگی تشکیل داده و قبیلۀ قریش همگان برگشتن پیغمبر - صلّی اللّه علیه و آله - همدست شدند، و ابو طالب که بر این اندیشه آگهی یافت بنی هاشم و بنی عبد المطّلب را گرد آورده با زن و فرزند بدرّه کوهی که شعب ابو طالب گویند جای داد، و اولاد عبد المطّلب مسلمان و غیر مسلمانشان برای حفظ قبیله و فرمانبری از ابو طالب از یاری پیغمبر اکرم خودداری نکردند جز ابو لهب که با دشمنان ساخت، و ابو طالب به همراهی خویشان بحفظ و نگهداری پیغمبر کوشیده هر دو سوی شعب یعنی درّۀ کوه را دید بان گماشت، و بیشتر فرزند خود علیّ علیه السّلام را بجای پیغمبر اکرم می‌خوابانید، و حمزه شبها بگرد پیغمبر می‌گشت، چون کفّار قریش این احوال را دیده دانستند به آن حضرت دست ندارند چهل تن از بزرگانشان در دار النّدوة «نام موضعی در مکّه که محلّ اجتماع بود» گرد آمده پیمان بستند که با بنی عبد المطّلب و بنی هاشم دوستی نکرده زن بایشان ندهند و نگیرند، و چیزی بآنان نفروخته و نخرند، و آشتی نکنند مگر وقتی که پیغمبر را بایشان بسپارند تا او را بکشند، و این پیمان را بر صحیفه‌ای نگاشته بر آن مهر نهاده آنرا به امّ الجلاس خالۀ ابو جهل سپردند تا نگاه‌دارد، و بعضی نقل کرده‌اند که آنرا بر در خانۀ کعبه آویختند، با این پیمان بنی هاشم در شعب ابو طالب محصور ماندند، و از اهل مکّه جرأت نداشت با آنان داد و ستد نماید جز اوقات حجّ که جنگ حرام بود و قبائل عرب در مکّه حاضر می‌شدند، ایشان هم از شعب بیرون آمده خوردنی از عرب می‌خریدند و برمیگشتند، و قریش این را نیز روا نداشته چون آگاه می‌شدند که یکی از بنی هاشم می‌خواهد چیزی خریداری نماید بهای آنرا بالا برده خودشان می‌خریدند، و اگر می‌دانستند کسی از قریش بسبب خویشاوندی با بنی عبد المطّلب خوردنی به شعب فرستاده او را آزار می‌رساندند، و اگر از آنانکه در شعب بودند کسی بیرون می‌آمد و بر او دست می‌یافتند او را شکنجه می‌کردند، و از اشخاصی که برای آنها خوردنی می‌فرستادند ابو العاص ابن ربیع هشام ابن عمرو و حکیم ابن خرام ابن خویلد برادر زادۀ خدیجه بودند، سه سال بدین گونه گذشت، و گاه فریاد کودکان بنی عبد المطّلب از گرسنگی بلند می‌شد بطوریکه بعضی از مشرکین از آن پیمان پشیمان گشتند، و پنج تن از آنان: هشام ابن عمرو و زهیر ابن ابی امیّه و مطعم ابن عدیّ و ابو البختریّ و زمعة ابن الأسود با یکدیگر قرار گزاشتند که نقض عهد کرده پیمان بشکنند و قرارداد او را پاره کنند، بامدادی که بزرگان قریش در کعبه گرد آمده از این مقوله سخن پیش آوردند، ناگاه ابو طالب با گروهی از همراهان خود از شعب بیرون آمده به کعبه رو آورد و بین آنها نشست، ابو جهل گمان کرد که ابو طالب بر اثر رنجی که در شعب دیده شکیبایی را از دست داده و آمده که پیغمبر - صلّی اللّٰه علیه و آله - را تسلیم نماید، ابو طالب فرمود: ای مردم سخنی گویم که بر خیر شما است: برادر زاده‌ام محمّد - صلّی اللّٰه علیه و آله - بمن خبر داده که خداوند موریانه را بر نامه‌ای که پیمان را بر آن نوشته‌اید گماشته، آنچه در آن نوشته شده خورده فقط نام خدا را بر جا گذاشته، اکنون آن نامه را حاضر کنید اگر او راست گفته شما را با او چه جای سخن است از دشمنی با او دست بدارید، و اگر دروغ گوید او را تسلیم می‌نمایم تا بقتل رسانید، گفتند: نیکو سخنی است، پس رفتند و آن نامه را از امّ الجلاس گرفته آوردند و گشودند همۀ آنرا موریانه خورده بود جز لفظ باسمک اللّهمّ که در جاهلیّت بر سر نامه‌ها می‌نگاشتند، و دست منصور ابن عکرمه نویسندۀ آن قرارداد شل شده بود، چون چنین دیدند شرمنده شدند، پس مطعم ابن عدیّ‌ نامه را پاره کرد و گفت: ما از این نامۀ ستم رسان بیزاریم، آنگاه ابو طالب به شعب بازگشت، روز دیگر مطعم ابن عدیّ به همراهی چهار تن دیگر از قریش با او همراه شده بودند به شعب رفته بنی عبد المطّلب را به مکّه آورده و در خانه‌هاشان جای دادند، لکن مشرکین پس از بیرون آمدن حضرت رسول - صلّی اللّٰه علیه و آله - از شعب باز بنا بر عقیدۀ نادرست خود چندان که توانستند از دشمنی با آن بزرگوار خودداری نکرده در آزار او کوشیدند، خلاصه در نامۀ زیر امام علیه السّلام برای بیدار کردن معاویه از خواب غفلت باین سرگذشت اشاره نموده می‌فرماید:)</span> قبیلۀ ما <span class="description">(قریش)</span> خواستند پیغمبر ما را بکشند، و ریشۀ ما را بر کنند <span class="description">(نابود نمایند)</span> و غمّها و اندوه‌ها برای ما پیش آوردند، و ناشایسته‌ها در بارۀ ما بکار بردند، و ما را از آسایش و خوشی باز داشتند، و ترس و بیم را ویژۀ ما قرار دادند، و ما را به رفتن سوی کوه سخت <span class="description">(بی‌آب و علف شعب ابو طالب)</span> بناچاری وادار نمودند <span class="description">(و در آنجا محصور کردند، در اوّل سال هفتم از بعثت پیغمبر اکرم)</span> و آتش جنگ را برای ما افروختند پس به خواست خداوند ما شرّ دشمن را از پیغمبرش دفع کرده از حریم حرمت او دور نمودیم <span class="description">(نگذاشتیم آسیبی بآن بزرگوار برسد)</span></span>

<span class="Revayat">مُؤمِنُنَا یَبغِی بِذَلِکَ اَلأَجرَ وَ کَافِرُنَا یُحَامِی عَنِ اَلأَصلِ وَ مَن أَسلَمَ مِن قُرَیشٍ خِلوٌ مِمَّا نَحنُ فِیهِ بِحَلفٍ یَمنَعُهُ أَو عَشِیرَةٍ تَقُومُ دُونَهُ فَهُوَ مِنَ اَلقَتلِ بِمَکَانِ أَمنٍ</span>

<span class="Translate">(2) مؤمن ما <span class="description">(که به پیغمبر ایمان آورده بود مانند ابو طالب و حمزه)</span> پاداش پشتیبانی نمودن از پیغمبر <span class="description">(رضاء و خوشنودی خدا)</span> را می‌طلبید، و کار فرما <span class="description">(که اسلام نیاورده بودند مانند عبّاس و مطعم ابن عدیّ‌)</span> بجهت خویشی <span class="description">(با آن حضرت آن بزرگوار را)</span> حمایت و کمک می‌نمود، و <span class="description">(غیر از ما بنی هاشم)</span> آنکه از قریش مسلمان شده بود ترس و بیمی که ما <span class="description">(از کفّار و مشرکین)</span> داشتیم نداشت برای سوگند و پیمانی که <span class="description">(با مشرکین)</span> بسته، یا بجهت خویشی <span class="description">(با آنها)</span> بود که او را از بیم و ترس باز می‌داشت، و او از کشته شدن ایمن و آسوده بود</span>

<span class="Revayat">وَ کَانَ رَسُولُ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله إِذَا اِحمَرَّ اَلبَأسُ وَ أَحجَمَ اَلنَّاسُ قَدَّمَ أَهلَ بَیتِهِ فَوَقَی بِهِم أَصحَابَهُ حَرَّ اَلسُّیُوفِ وَ اَلأَسِنَّةِ فَقُتِلَ عُبَیدَةُ بنُ اَلحَارِثِ یَومَ بَدرٍ وَ قُتِلَ حَمزَةُ یَومَ أُحُدٍ وَ قُتِلَ جَعفَرٌ یَومَ مُؤتَةَ وَ أَرَادَ مَن لَو شِئتُ ذَکَرتُ اِسمَهُ مِثلَ اَلَّذِی أَرَادُوا مِنَ اَلشَّهَادَةِ وَ لَکِن آجَالُهُم عُجِّلَت وَ مَنِیَّتُهُ أُخِّرَت</span>

<span class="Translate">(3) و چون <span class="description">(خداوند جنگ با مشرکین و دفع شرّ آنها را امر فرمود، و)</span> کارزار سخت می‌شد که مردم <span class="description">(از بیم و ترس)</span> باز می‌ایستادند، رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله اهل بیت خود را جلو وامی‌داشت، و بوسیلۀ آنان یاران و لشگریانش را از داغی نیزه و شمشیرها حفظ می‌نمود پس عبیدة ابن حارث <span class="description">(ابن عبد المطّلب پسر عموی آن حضرت)</span> در جنگ بدر <span class="description">(نام چاهی که بدر نام نزدیک به مدینه در راه مکّه کنده بود)</span> کشته شد، و حمزه <span class="description">(عموی آن بزرگوار)</span> در جنگ احد <span class="description">(نام کوهی است نزدیک مدینه)</span> کشته گردید، و جعفر <span class="description">(برادر من)</span> در جنگ مؤته <span class="description">(نام موضعی در اطراف شام)</span> کشته شد، و کسیکه اگر می‌خواستم نامش را ذکر می‌نمودم <span class="description">(امام علیه السّلام)</span> شهادت و کشته شدن <span class="description">(در راه خدا)</span> را خواست مانند کشته شدنی که آنان خواستند <span class="description">(مرا نیز آرزوی شهادت و کشته شدن بود)</span> و لکن عمر آنها زودتر بسر رسید، و مرگ کسیکه نامش را ذکر نکردم بتأخیر افتاد <span class="description">(پیغمبر مرا خبر داد که تو نیز کشته خواهی شد، چنانکه در سخن یک صد و پنجاه و پنجم اشاره فرمود)</span></span>

<span class="Revayat">فَیَا عَجَباً لِلدَّهرِ إِذ صِرتُ یُقرَنُ بِی مَن لَم یَسعَ بِقَدَمِی وَ لَم تَکُن لَهُ کَسَابِقَتِی اَلَّتِی لاَ یُدلِی أَحَدٌ بِمِثلِهَا إِلاَّ أَن یَدَّعِیَ مُدَّعٍ مَا لاَ أَعرِفُهُ وَ لاَ أَظُنُّ اَللَّهَ یَعرِفُهُ وَ اَلحَمدُ لِلَّهِ عَلَی کُلِّ حَالٍ</span>

<span class="Translate">(4) پس <span class="description">(با این همه رنجها که برای نگهبانی پیغمبر اکرم و ترویج دین اسلام کشیدم)</span> شگفتا از روزگار که در زمانی واقع شده‌ام که با من برابر میشود کسیکه برای یاری دین مانند من کوشش نکرده، و سابقه و پیشی گرفتن مرا در اسلام <span class="description">(ایمان بخدا و رسول)</span> نداشته است چنان سابقه‌ای که کس بمانند آن دسترسی ندارد مگر آنکه ادّعاء کننده‌ای <span class="description">(معاویه)</span> ادّعاء کند <span class="description">(در بارۀ خود بگوید)</span> آنچه را که من نمی‌دانم، و گمان ندارم که خداوند هم آنرا بشناسد <span class="description">(چون سابقۀ ایمان بخدا و رسول برای غیر من دیگری را نبوده تا خدا آنرا بشناسد)</span> و بهر حال حمد و سپاس مخصوص خداوند است <span class="description">(که مصلحت دانسته مانند ترا برابر من قرار دهد که بر خلاف حقّ و حقیقت آنچه که شایسته نیست ادّعاء کنی)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَمَّا مَا سَأَلتَ مِن دَفعِ قَتَلَةِ عُثمَانَ إِلَیکَ فَإِنِّی نَظَرتُ فِی هَذَا اَلأَمرِ فَلَم أَرَهُ یَسَعُنِی دَفعُهُم إِلَیکَ وَ لاَ إِلَی غَیرِکَ</span>

<span class="Translate">(5) و امّا آنچه درخواست نمودی در بارۀ فرستادن کشندگان عثمان بسوی تو، در این کار اندیشه نموده دیدم فرستادن ایشان بسوی تو و غیر تو از عهدۀ من خارج است <span class="description">(زیرا عدّۀ آنان بیشمار و توانائیشان بسیار است، چنانکه در سخن یک صد و شصت و هفت اشاره نموده می‌فرماید: کیف لی بقوّة و القوم المجلبون علی حدّ شوکتهم یملکوننا و لا نملکهم یعنی چگونه مرا توانائی «کشیدن انتقام از کشندگان عثمان» است و حال آنکه گروهی که «برای کشتن او» گرد آمدند در نهایت قدرت خود باقی هستند، بر ما تسلّط دارند و ما بر ایشان مسلّط نیستیم)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَعَمرِی لَئِن لَم تَنزِع عَن غَیِّکَ وَ شِقَاقِکَ لَتَعرِفَنَّهُم عَن قَلِیلٍ یَطلُبُونَکَ لاَ یُکَلِّفُونَکَ طَلَبَهُم فِی بَرٍّ وَ لاَ بَحرٍ وَ لاَ جَبَلٍ وَ لاَ سَهلٍ إِلاَّ أَنَّهُ طَلَبٌ یَسُوءُکَ وِجدَانُهُ وَ زَورٌ لاَ یَسُرُّکَ لُقیَانُهُ وَ اَلسَّلاَمُ لِأَهلِهِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(بعد از آن او را تهدید نموده می‌فرماید:)</span> (6) سوگند بجان خودم اگر از گمراهی و دشمنی باز نایستی بزودی آنان را خواهی شناخت که ترا می‌طلبند و از این خواستنشان ترا در بیابان و دریا و کوه و دشت برنج نیندازند <span class="description">(به سراغ تو خواهند آمد)</span> مگر آنکه این طلبیدن و خواستن ترا آزرده خواهد ساخت، و ملاقات و دیدن این زیارت کنندگان ترا شاد ننماید <span class="description">(بطوری به سراغ تو خواهند آمد که خواهی گفت: ای کاش من ایشان را نطلبیده بودم)</span> درود بر آنکه شایستۀ درود است <span class="description">(ابن ابی الحدید در شرح خود بر نهج البلاغه اینجا گفته: جائز نبود که امام علیه السّلام بفرماید: و السّلام علیک یعنی درود بر تو، زیرا آن حضرت معاویه را فاسق و گناهکار می‌دانست، و اکرام فاسق جائز و درست نیست از این جهت فرموده: و السّلام لأهله یعنی درود بر آنکه شایستۀ آن است )</span></span>


==نامه 10- نامه ای دیگر به معاویه==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلیه أیضا وَ کَیفَ أَنتَ صَانِعٌ إِذَا تَکَشَّفَت عَنکَ جَلاَبِیبُ مَا أَنتَ فِیهِ مِن دُنیَا قَد تَبَهَّجَت بِزِینَتِهَا وَ خَدَعَت بِلَذَّتِهَا دَعَتکَ فَأَجَبتَهَا وَ قَادَتکَ فَأَتبَعتَهَا وَ أَمَرَتکَ فَأَطَعتَهَا</span>

<span class="Translate">10 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است نیز به معاویه <span class="description">(که در آن از کردار زشت او را سرزنش نموده و اندرز داده و ترسانده است)</span>: (1) و چه خواهی کرد زمانیکه از <span class="description">(پیش روی)</span> تو برداشته شود پرده‌های دنیایی که در آن هستی که خود را <span class="description">(برای دنیا پرستان)</span> به آرایش کردن خوش نما جلوه داده، و به خوشگذرانیش فریب داده، ترا <span class="description">(به دوستی خود)</span> دعوت نموده پذیرفتی، و پیشروت گشت دنبالش رفتی، و بتو فرمان داد پیروی نمودی <span class="description">(خلاصه چه خواهی کرد با مرگ و عذاب و کیفر گناهان)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّهُ یُوشِکُ أَن یَقِفَکَ وَاقِفٌ عَلَی مَا لاَ یُنجِیکَ مِنهُ مُنجٍ فَاقعَس عَن هَذَا اَلأَمرِ وَ خُذ أُهبَةَ اَلحِسَابِ وَ شَمِّر لِمَا قَد نَزَلَ بِکَ وَ لاَ تُمَکِّنِ اَلغُوَاةَ مِن سَمعِکَ وَ إِلاَّ تَفعَل أُعلِمکَ مَا أَغفَلتَ مِن نَفسِکَ فَإِنَّکَ مُترَفٌ قَد أَخَذَ اَلشَّیطَانُ مِنکَ مَأخَذَهُ وَ بَلَغَ فِیکَ أَمَلَهُ وَ جَرَی مِنکَ مَجرَی اَلرُّوحِ وَ اَلدَّمِ</span>

<span class="Translate">(2) و نزدیک است نگاه‌دارنده‌ای نگاهت دارد <span class="description">(مرگ رسیده آگاهت سازد)</span> بر چیزی <span class="description">(عذاب و کیفری)</span> که نجات دهنده‌ای نتواند رهایت نماید، پس <span class="description">(با این پیشآمد سخت از هوای نفس پیروی نکرده)</span> از این کار <span class="description">(ادّعای خلافتی که لایق آن نیستی)</span> دست بردار، و خود را برای روز حساب و باز پرسی آماده ساز، و برای آنچه بتو می‌رسد <span class="description">(مرگ و سختیهای بعد از آن)</span> دامن به کمر زن <span class="description">(چالاک شو)</span> و گمراهان <span class="description">(مانند عمرو ابن عاص و مروان)</span> را به گوش خود توانائی مده <span class="description">(سخنانشان را گوش نداده پیرو دستورشان مباش)</span> و اگر چنین نکنی <span class="description">(این اندرز را نپذیری)</span> ترا بآنچه که از خود غفلت داری آگاه سازم، تو فرو رفتۀ در ناز و نعمتی <span class="description">(نعمت ترا سرکش گردانیده و از اینرو)</span> شیطان در تو جای گرفته، و به آرزوی خود رسیده، و روان شده است در تو مانند روان شدن جان و خون <span class="description">(چنان بر تو مسلّط است که کاری نکرده و سخنی نگویی مگر بدستور و فرمان او)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَتَی کُنتُم یَا مُعَاوِیَةُ سَاسَةَ اَلرَّعِیَّةِ وَ وُلاَةَ أَمرِ اَلأُمَّةِ بِغَیرِ قَدَمٍ سَابِقٍ وَ لاَ شَرَفٍ بَاسِقٍ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(پس از این در سرزنش او می‌فرماید:)</span> (3) و شما <span class="description">(بنی امیّه)</span> ای معاویه کی لیاقت حکمرانی رعیّت و زمامداری مسلمانان را داشتید بدون سابقۀ خیر و نیکوئی و بی‌دارا بودن بزرگواری و ارجمندی‌؟ <span class="description">(پیش از این در امری فضیلت و برتری نداشته‌ای که باعث شود ادّعای خلافت و امارت نمائی)</span></span>

<span class="Revayat">وَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِن لُزُومِ سَوَابِقِ اَلشَّقَاءِ وَ أُحَذِّرُکَ أَن تَکُونَ مُتَمَادِیاً فِی غِرَّةِ اَلأُمنِیِّةِ مُختَلِفَ اَلعَلاَنِیَةِ وَ اَلسَّرِیرَةِ</span>

<span class="Translate">(4) و بخدا پناه می‌بریم از برقرار گشتن پیشینه‌های بدبختی <span class="description">(که شخص را پیرو شیطان و هوای نفس می‌سازد)</span>! و ترا می‌ترسانم از اینکه همیشه فریب آرزوها خورده آشکار و نهانت دو گونه باشد <span class="description">(بترس از دنیا داری و نفاق و دو روئی)</span></span>

<span class="Revayat">وَ قَد دَعَوتَ إِلَی اَلحَربِ فَدَعِ اَلنَّاسَ جَانِباً وَ اُخرُج إِلَیَّ وَ أَعفِ اَلفَرِیقَینِ مِنَ اَلقِتَالِ لِیُعلَمَ أَیُّنَا اَلمَرِینُ عَلَی قَلبِهِ وَ اَلمُغَطَّی عَلَی بَصَرِهِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(پس او را بجنگ تهدید نموده می‌فرماید:)</span> (5) و <span class="description">(مرا)</span> بجنگ خواندی، پس مردم را به یک سو گذاشته خود بسوی من بیا و دو لشگر را از جنگ باز دار تا دانسته شود معصیت و گناه بر دل کدام یک از ما غلبه یافته، و پردۀ <span class="description">(غفلت)</span> جلو چشم و بینائیش آویخته <span class="description">(مردم را بحال خود واگذار تا دانسته شود کدام یک برای خداوند شمشیر زده و در راه حقّ ایستاده و فرار نمی‌کنیم)</span></span>

<span class="Revayat">فَأَنَا أَبُو حَسَنٍ قَاتِلُ جَدِّکَ وَ خَالِکَ وَ أَخِیکَ شَدخاً یَومَ بَدرٍ وَ ذَلِکَ اَلسَّیفُ مَعِی وَ بِذَلِکَ اَلقَلبِ أَلقَی عَدُوِّی مَا اِستَبدَلتُ دِیناً وَ لاَ اِستَحدَثتُ نَبِیّاً وَ إِنِّی لَعَلَی اَلمِنهَاجِ اَلَّذِی تَرَکتُمُوهُ طَائِعِینَ وَ دَخَلتُم فِیهِ مُکرَهِینَ</span>

<span class="Translate">(6) منم ابو الحسن کشندۀ جدّ تو <span class="description">(پدر مادرت هند جگر خوار که عتبة ابن ربیعة باشد)</span> و دائی تو <span class="description">(ولید ابن عتبه)</span> و برادرت <span class="description">(حنظلة ابن ابی سفیان)</span> که آنها را در جنگ بدر تباه ساختم، و <span class="description">(اکنون هم)</span> آن شمشیر با من است، و با همان دل دشمنم را ملاقات میکنم، و دین دیگری اختیار ننموده پیغمبر نو و تازه‌ای نگرفته‌ام <span class="description">(بر خلاف هیچیک از احکام اسلام رفتار نمی‌نمایم)</span> و من در راهی هستم که شما باختیار آنرا ترک نمودید و از روی اجبار بآن راه داخل شده بودید <span class="description">(گفتار و کردار من طبق احکام دین اسلام است که شما از اوّل امر با اختیار بآن نگرویدید، و چون مجبور شدید ظاهرا ایمان آورده و در باطن کافر ماندید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ زَعَمتَ أَنَّکَ جِئتَ ثَائِراً بِعُثمَانَ وَ لَقَد عَلِمتَ حَیثُ وَقَعَ دَمُ عُثمَانَ فَاطلُبهُ مِن هُنَاکَ إِن کُنتَ طَالِباً</span>

<span class="Translate">(7) و به گمان خود آمده‌ای <span class="description">(از من)</span> خونخواهی عثمان می‌نمایی با اینکه میدانی عثمان کجا کشته شده <span class="description">(چه کسانی او را کشتند)</span> و اگر <span class="description">(در واقع)</span> خونخواه هستی از آنجا <span class="description">(از اشخاصی که او را کشته‌اند مانند طلحه و زبیر و دیگران)</span> خونخواهی کن</span>

<span class="Revayat">فَکَأَنِّی قَد رَأَیتُکَ تَضِجُّ مِنَ اَلحَربِ إِذَا عَضَّتکَ ضَجِیجَ اَلجِمَالِ بِالأَثقَالِ وَ کَأَنِّی بِجَمَاعَتِکَ تَدعُونِی جَزَعاً مِنَ اَلضَّربِ اَلمُتَتَابِعِ وَ اَلقَضَاءِ اَلوَاقِعِ وَ مَصَارِعَ بَعدَ مَصَارِعَ إِلَی کِتَابِ اَللَّهِ وَ هِیَ کَافِرَةٌ جَاحِدَةٌ أَو مُبَایِعَةٌ حَائِدَةٌ</span>

<span class="Translate">(8) پس مانند آنست که می‌بینم ترا که <span class="description">(خونخواهی او را بهانه نموده‌ای، بلکه)</span> از جنگ فریاد و شیون نموده می‌ترسی که بتو دندان فرو برد <span class="description">(رو آورد)</span> مانند فریاد کردن شتران از بارهای گران، و چنانست که می‌بینم لشگر ترا که بر اثر خوردن ضربتهای پیاپی و پیشآمد سخت که واقع خواهد شد و بر خاک افتادن پی هم از روی بیچارگی مرا بکتاب خدا دعوت میکنند <span class="description">(تا دست از جنگ بردارم، در بامداد لیلة الهریر لشگر شام بدستور عمرو ابن عاص قرآنها بر سر نیزه‌ها زدند و از لشگر عراق صلح و آشتی درخواست نمودند، چنانکه در شرح خطبۀ سی و ششم گذشت، و این جملۀ فرمایش امام علیه السّلام از اخبار غیبیّه است که پیش از وقوع به معاویه گوشزد می‌فرماید)</span> و آن لشگر کافر بحقّ و انکار کننده هستند <span class="description">(که با من بیعت نکرده‌اند)</span> یا بیعت کرده و دست برداشته‌اند <span class="description">(منافقین عراق که بعد از بیعت نمودن با حضرت نقض عهد کرده بشام نزد معاویه رفتند)</span></span>


==نامه 11- به لشکریان در مورد آموزش آرایش جنگی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من وصیة له علیه‌السلام وصی بها جیشا بعثه إلی العدو فَإِذَا نَزَلتُم بِعَدُوٍّ أَو نَزَلَ بِکُم فَلیَکُن مُعَسکَرُکُم فِی قُبُلِ اَلأَشرَافِ أَو سِفَاحِ اَلجِبَالِ أَو أَثنَاءِ اَلأَنهَارِ کَیمَا یَکُونَ لَکُم رِدءاً وَ دُونَکُم مَرَدّاً</span>

<span class="Translate">11 - از وصیّتهای آن حضرت علیه السّلام است که لشگری را که بسوی دشمن فرستاده بود بآن سفارش می‌فرماید <span class="description">(و آن قسمتی از نامه‌ایست که در پاسخ نامۀ زیاد ابن نصر و شریح ابن هانی که هر دو از نیکان اصحاب امام علیه السّلام بودند نوشته زمانیکه ایشان را با دوازده هزار تن از لشگر عراق برای جنگ با لشگر شام فرستاده در بین راه با یکدیگر مخالفت نموده هر کدام نامه‌ای به کوفه نزد آن بزرگوار فرستاده از دیگری شکایت نمودند، آن حضرت در پاسخ هر دو نامه‌ای نوشت که از جملۀ آن قسمتی است که دستور جنگ با دشمن را بآنان گوشزد می‌نماید)</span>: (1) پس هرگاه به دشمن برخوردید یا دشمن بشما برخورد باید لشگرگاه شما در جاهای بلند <span class="description">(تپّه‌ها)</span> یا دامنۀ کوهها یا کنار رودخانه‌ها باشد تا برای شما کمک بوده <span class="description">(از دسترسی آنان)</span> جلوگیر باشد</span>

<span class="Revayat">وَ لتَکُن مُقَاتَلَتُکُم مِن وَجهٍ وَاحِدٍ أَوِ اِثنَینِ وَ اِجعَلُوا لَکُم رُقَبَاءَ فِی صَیَاصِی اَلجِبَالِ وَ مَنَاکِبِ اَلهِضَابِ لِئَلاَّ یَأتِیَکُمُ اَلعَدُوُّ مِن مَکَانِ مَخَافَةٍ أَو أَمنٍ وَ اِعلَمُوا أَنَّ مُقَدِّمَةَ اَلقَومِ عُیُونُهُم وَ عُیُونَ اَلمُقَدِّمَةِ طَلاَئِعُهُم</span>

<span class="Translate">(2) و باید جنگ شما <span class="description">(با دشمن)</span> از یکسو یا دو سو باشد <span class="description">(زیرا لازمۀ جنگیدن از چند طرف پراکندگی و ضعف و شکست است)</span> و برای خودتان در بلندی کوهها و لای تپّه‌های مسطّح پاسبانان و دیدبانان بگذارید تا دشمن بطرف شما نیاید از جائیکه می‌ترسید <span class="description">(مبادا بیاید)</span> یا از جائیکه ایمن هستید <span class="description">(که از آنجا نمی‌آید، و ممکن است ناگهان از آنجا بیاید که دیدبانان آمدن دشمن را از دور دیده شما را آگهی می‌دهند تا درصدد جلوگیری بر آئید)</span> و بدانید جلوداران لشگر دیدبانان ایشانند و دیدبانان جلوداران لشگر <span class="description">(چند تنی که جلو لشگر می‌روند)</span> جاسوسان هستند <span class="description">(خلاصه باید چند تن جاسوس جلو و دیدبانان لشگر دنبال آنها و لشگر پس از ایشان بروند تا از کار دشمن آگاه بوده در هر موضوع دانسته اقدام نمایند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِیَّاکُم وَ اَلتَّفَرُّقَ فَإِذَا نَزَلتُم فَانزِلُوا جَمِیعاً وَ إِذَا اِرتَحَلتُم فَارتَحِلُوا جَمِیعاً وَ إِذَا غَشِیَکُمُ اَللَّیلُ فَاجعَلُوا اَلرِّمَاحَ کِفَّةً وَ لاَ تَذُوقُوا اَلنَّومَ إِلاَّ غِرَاراً أَو مَضمَضَةً</span>

<span class="Translate">(3) و از جدا شدن و پراکندگی بپرهیزید، پس هر گاه <span class="description">(در مکانی)</span> فرود آمدید همگی فرود آئید، و هرگاه کوچ نمودید همگی کوچ نمائید، و چون شب شما را فرا گرفت نیزه‌ها را <span class="description">(در اطراف خویش)</span> گرداگرد <span class="description">(دائرۀ مانند)</span> قرار دهید <span class="description">(تا اگر دشمن شبیخون زند وسائل دفاع در دسترس باشد)</span> و خواب را نچشید <span class="description">(به خواب راحت نروید)</span> مگر اندک یا مانند آب در دهان گردانیدن و بیرون ریختن <span class="description">(چرت بزنید نه به آسوده بخوابید شاید دشمن بیدار و درصدد شبیخون باشد )</span></span>


==نامه 12- نامه به معقل بن قیس فرمانده لشکر اعزامی به شام==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من وصیة له علیه‌السلام لمعقل ابن قیس الریاحی حین أنفذه إلی الشام فی ثلاثة آلاف مقدمة له</span>

<span class="Translate">12 - از وصیّتهای آن حضرت علیه السّلام است بمعقل ابن قیس ریاحیّ‌ <span class="description">(که از یاران و شیعیان آن بزرگوار بوده)</span> هنگامیکه او را <span class="description">(از مدائن)</span> با سه هزار تن بسوی <span class="description">(لشگر)</span> شام فرستاده که جلودار <span class="description">(سپاهیان)</span> آن حضرت باشد <span class="description">(و در آن روش جنگ با دشمن را باو می‌آموزد)</span></span>

<span class="Revayat">اِتَّقِ اَللَّهَ اَلَّذِی لاَ بُدَّ لَکَ مِن لِقَائِهِ وَ لاَ مُنتَهَی لَکَ دُونَهُ وَ لاَ تُقَاتِلَنَّ إِلاَّ مَن قَاتَلَکَ وَ سِرِ اَلبَردَینِ وَ غَوِّر بِالنَّاسِ وَ رَفِّه فِی اَلسَّیرِ وَ لاَ تَسِر أَوَّلَ اَللَّیلِ فَإِنَّ اَللَّهَ جَعَلَهُ سَکَناً وَ قَدَّرَهُ مُقَاماً لاَ ظَعناً فَأَرِح فِیهِ بَدَنَکَ وَ رَوِّح ظَهرَکَ فَإِذَا وَقَفتَ حِینَ یَنبَطِحُ اَلسَّحَرُ أَو حِینَ یَنفَجِرُ اَلفَجرُ فَسِر عَلَی بَرَکَةِ اَللَّهِ</span>

<span class="Translate">(1) بترس از خداوندی که ترا چاره‌ای نیست جز ملاقات <span class="description">(پاداش و کیفر)</span> او، و ترا غیر از او پایانی نمی‌باشد <span class="description">(چون سر و کار تو جز با او نیست، پس برای رضاء و خوشنودی او جهاد کن و ترس و بیم بخود راه نداده از کشته شدن در راه او باکی نداشته باش)</span> (2) و جنگ مکن مگر با کسیکه با تو بجنگد <span class="description">(زیرا جنگ با کسیکه نمی‌جنگد ستم است و شخص متّقی و پرهیزکار ظلم بکسی روا ندارد)</span> و در بامداد و پسین که هواء خنک است راه پیمایی کن، و در وسط روز <span class="description">(که هواء گرم است)</span> مردم را <span class="description">(برای استراحت و آسایش)</span> باز دارد و آهسته بران <span class="description">(شتاب مکن تا ناتوانان همراه توانایان بیایند)</span> و در اوّل شب راه مرو که خداوند آنرا <span class="description">(برای)</span> آرامش و استراحت و آسودگی قرار داده نه کوچ کردن <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 10 ی 67 می‌فرماید: «هُوَ اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ اَللَّیلَ لِتَسکُنُوا فِیهِ وَ اَلنَّهٰارَ مُبصِراً إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَومٍ یَسمَعُونَ‌» یعنی او است خداوندی که شب را برای شما بیافرید تا در آن آرامش یابید، و روز را روشن «تا بانجام نیازمندیها بپردازید» و در آفرینش شب و روز برای گروهی که «سخنان حقّ را» می‌شنوند نشانه‌ها «ی توحید و یگانگی حقّ تعالی» است)</span> پس در اوّل شب تن و مرکبت را آسوده گذار، و چون پی بردی هنگامی را که سحر <span class="description">(پیش از بامداد)</span> هویدا می‌گردد، یا هنگامی که بامداد آشکار میشود با برکت و نیکبختی که از جانب خدا می‌رسد روانه شو</span>

<span class="Revayat">فَإِذَا لَقِیتَ اَلعَدُوَّ فَقِف مِن أَصحَابِکَ وَسَطاً وَ لاَ تَدنُ مِنَ اَلقَومِ دُنُوَّ مَن یُرِیدُ أَن یُنشِبَ اَلحَربَ وَ لاَ تَبَاعَد عَنهُم تَبَاعُدَ مَن یَهَابُ اَلبَأسَ حَتَّی یَأتِیَکَ أَمرِی</span>

<span class="Translate">(3) و هر گاه با دشمن روبرو شدی میانۀ لشگر خود بایست و به دشمنان نزدیک مشو مانند نزدیک شدن کسیکه می‌خواهد جنگ برپا کند، و از آنان دور مشو همچون دور شدن کسیکه از جنگ می‌ترسد تا آنکه فرمان من بتو برسد <span class="description">(زیرا شروع بجنگ پیش از رسیدن فرمان شاید شایسته نبوده زیان آن بیش از سودش باشد، و دور شدن هم موجب دلیری حریف گردد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لاَ یَحمِلَنَّکُمُ شَنَآنُهُم عَلَی قِتَالِهِم قَبلَ دُعَائِهِم وَ اَلإِعذَارِ إِلَیهِم</span>

<span class="Translate">(4) و باید پیش از خواندن آنان <span class="description">(را براه حقّ‌)</span> و حجّت تمام کردن کینه و دشمنی شما را بجنگ با ایشان وادار نسازد <span class="description">(زیرا جنگ از روی کینه و دشمنی برای هوا و هوس است نه اطاعت و فرمانبری از خداوند، پس در این صورت اگر کسی کشته شود یا دیگری را بکشد گناهکار و معذّب است )</span></span>


==نامه 13- نامه به دو تن از امیران سپاه در مورد رعایت سلسله مراتب فرماندهی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی أمیرین من أمراء جیشه وَ قَد أَمَّرتُ عَلَیکُمَا وَ عَلَی مَن فِی حَیِّزِکُمَا مَالِکَ بنَ اَلحَارِثِ اَلأَشتَرِ فَاسمَعَا لَهُ وَ أَطِیعَا وَ اِجعَلاَهُ دِرعاً وَ مِجَنّاً</span>

<span class="Translate">13 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است بدو سردار <span class="description">(زیاد ابن نصر و شریح ابن هانی)</span> از سرداران لشگرش <span class="description">(زمانیکه ایشان ابو الأعور سلمی را که پیشرو لشگر معاویه بود با لشگری انبوه در سور الرّوم ملاقات نمودند و او و همراهانش را به پیروی امام علیه السّلام دعوت کردند و آنها نپذیرفتند، پس سرگذشت را بحضرت نوشته توسّط حارث ابن جمهان روانه داشتند، امیر المؤمنین علیه السّلام که نامۀ ایشان را خواند مالک اشتر را طلبیده فرمود: زیاد و شریح بمن نامه‌ای نوشته و منتظر فرمان هستند باید بجانب آنها رفته بر آنان امیر و سردار باشی و زیاد را بر طرف راست و شریح را بر سمت چپ قرار داده تا من به خواست خداوند بزودی بتو برسم، و نامه‌ای بزیاد و شریح نوشته و آنها را به پیروی از مالک اشتر امر فرموده، و آنرا بتوسّط حارث ابن جمهان که از یاران امام علیه السّلام است روانه داشت، و صورت نامه اینست)</span>: (1) مالک ابن حارث اشتر را بر شما و پیروان شما امیر و فرمانروا گردانیدم، پس فرمان او را شنیده پیروی نمائید، و او را <span class="description">(برای خود)</span> زره و سپر قرار دهید</span>

<span class="Revayat">فَإِنَّهُ مِمَّن لاَ یُخَافُ وَهنُهُ وَ لاَ سَقطَتُهُ وَ لاَ بُطؤُهُ عَمَّا اَلإِسرَاعُ إِلَیهِ أَحزَمُ وَ لاَ إِسرَاعُهُ إِلَی مَا اَلبُطءُ عَنهُ أَمثَلُ</span>

<span class="Translate">(2) زیرا او از کسانی نیست که بیم سستی <span class="description">(ناتوانی)</span> و لغزیدن <span class="description">(خطاء کاری)</span> و کندی از کاری که شتاب در آن باحتیاط و هوشمندی سزاوارتر است، و شتاب بکاری که کندی در آن نیکوتر است در او برود <span class="description">(مالک برای بدست آوردن رضاء و خوشنودی خدا کوشش داشته و هیچ گاه سستی بخود راه ندهد، و بیهوده سخن نگفته کاری انجام نخواهد داد )</span></span>


==نامه 14- به لشکریان در مورد رعایت اصول انسانی در جنگ==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من وصیة له علیه‌السلام لعسکره قبل لقاء العدو بصفین لاَ تُقَاتِلُوهُم حَتَّی یَبدَءُوکُم فَإِنَّکُم بِحَمدِ اَللَّهِ عَلَی حُجَّةٍ وَ تَرکُکُم إِیَّاهُم حَتَّی یَبدَأُوکُم حُجَّةٌ أُخرَی لَکُم عَلَیهِم</span>

<span class="Translate">14 - از وصیّتهای آن حضرت علیه السّلام است به لشگر خود پیش از روبرو شدن با دشمن <span class="description">(لشگر شام)</span> در جنگ صفّین <span class="description">(که در آن راه فیروزی را بآنان نمایانده و از آزار رساندن به زنان نهی می‌فرماید)</span>: (1) با آنها <span class="description">(لشگر شام)</span> نجنگید <span class="description">(شروع بجنگ ننمائید)</span> تا اینکه ایشان جنگ با شما را آغاز نمایند، زیرا - سپاس خدا را - که شما دارای حجّت و دلیل هستید <span class="description">(چون آنان بر امام زمان خود یاغی گشته‌اند و جنگ با آنها واجب است، چنانکه در قرآن کریم س 49 ی 9 می‌فرماید: «وَ إِن طٰائِفَتٰانِ مِنَ اَلمُؤمِنِینَ اِقتَتَلُوا فَأَصلِحُوا بَینَهُمٰا فَإِن بَغَت إِحدٰاهُمٰا عَلَی اَلأُخریٰ فَقٰاتِلُوا اَلَّتِی تَبغِی حَتّٰی تَفِیءَ إِلیٰ أَمرِ اَللّٰهِ فَإِن فٰاءَت فَأَصلِحُوا بَینَهُمٰا بِالعَدلِ وَ أَقسِطُوا إِنَّ اَللّٰهَ یُحِبُّ اَلمُقسِطِینَ‌» یعنی اگر دو گروه از مؤمنین زد و خورد نمایند بین آنها آشتی دهید، پس اگر یکی از آنها بر دیگری تعدّی و ستم نمود «بصلح و آشتی تن نداد» با گروهی که افزونی جسته و ستم میکند بجنگید تا بحکم خدا و دستور او رو آورند، پس اگر رو آوردند بین آنها را بعدل و برابری آشتی دهید، و «در همۀ کارها» بعدل و راستی رفتار نمائید که خدا رفتار کنندگان بعدل و راستی را دوست می‌دارد یعنی آنان را از رحمت خود بهره‌مند گرداند)</span> و شروع نکردن شما بجنگ با آنها تا اینکه آنان شروع بجنگ با شما نمایند <span class="description">(این روش)</span> حجّت و دلیل دیگری است برای شما بر آنها <span class="description">(زیرا شروع آنها بجنگ مانند جنگ با خدا و رسول است بدلیل آنکه حضرت رسول صلّی اللّٰه علیه و آله فرموده: یا علیّ حربک حربی یعنی این علیّ جنگ با تو جنگ با من است و کسیرا که با خدا و رسول جنگیده فساد و تباهکاری کند باید کشت، چنانکه در قرآن کریم س 5 ی 33 می‌فرماید: «إِنَّمٰا جَزٰاءُ اَلَّذِینَ یُحٰارِبُونَ اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَسعَونَ فِی اَلأَرضِ فَسٰاداً أَن یُقَتَّلُوا أَو یُصَلَّبُوا أَو تُقَطَّعَ أَیدِیهِم وَ أَرجُلُهُم مِن خِلاٰفٍ أَو یُنفَوا مِنَ اَلأَرضِ ذٰلِکَ لَهُم خِزیٌ فِی اَلدُّنیٰا وَ لَهُم فِی اَلآخِرَةِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ‌» یعنی سزای آنانکه با خدا و رسول می‌جنگند و بفساد و تباهکاری در روی زمین می‌کوشند آنست که کشته یا بدار کشیده شوند یا دست راست و پای چپ آنها بریده شود یا از شهری بشهر دیگر آواره گردند که اینگونه کیفر در دنیا برایشان ذلّت و خواری و در آخرت عذاب بزرگ بار آورد. و در س 2 ی 194 می‌فرماید: «فَمَنِ اِعتَدیٰ عَلَیکُم فَاعتَدُوا عَلَیهِ بِمِثلِ مَا اِعتَدیٰ عَلَیکُم وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ وَ اِعلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ مَعَ اَلمُتَّقِینَ‌» یعنی هر که بر شما ستم کند «در جنگ پیشدستی نماید» پس شما مانند همان ستمی که او بر شما روا داشته باو بنمائید، و از خدا بترسید، و بدانید خداوند با پرهیزکاران است)</span></span>

<span class="Revayat">فَإِذَا کَانَتِ اَلهَزِیمَةُ بِإِذنِ اَللَّهِ فَلاَ تَقتُلُوا مُدبِراً وَ لاَ تُصِیبُوا مُعوِراً وَ لاَ تُجهِزُوا عَلَی جَرِیحٍ وَ لاَ تَهِیجُوا اَلنِّسَاءَ بِأَذًی وَ إِن شَتَمنَ أَعرَاضَکُم وَ سَبَبنَ أُمَرَاءَکُم فَإِنَّهُنَّ ضَعِیفَاتُ اَلقُوَی وَ اَلأَنفُسِ وَ اَلعُقُولِ</span>

<span class="Translate">(2) پس اگر <span class="description">(آنان شروع بجنگ نموده شما را بجنگ وا داشتند، و)</span> بامر و خواست خداوند <span class="description">(برایشان)</span> فرار و شکست روی داد گریخته را نکشید، و درمانده را زخمی نکنید، و زخم خورده را از پا در میاورید، و زنان را با آزار رساندن <span class="description">(بآنها)</span> بر مینگیزانید هر چند دشنام به شرافت و بزرگواری شما داده به سرداران و بزرگانتان ناسزا گویند، زیرا نیروها و جانها و خردهای ایشان ضعیف و سست است</span>

<span class="Revayat">إِن کُنَّا لَنُؤمَرُ بِالکَفِّ عَنهُنَّ وَ إِنَّهُنَّ لَمُشرِکَاتٌ وَ إِن کَانَ اَلرَّجُلُ لَیَتَنَاوَلُ اَلمَرأَةَ فِی اَلجَاهِلِیَّةِ بِالفِهرِ أَوِ اَلهِرَاوَةِ فَیُعَیَّرُ بِهَا وَ عَقِبُهُ مِن بَعدِهِ</span>

<span class="Translate">(3) ما <span class="description">(در زمان حضرت رسول صلّی اللّٰه علیه و آله)</span> مأمور شدیم که از ایشان دست بداریم و حال آنکه مشرکه بودند <span class="description">(پس در صورت اظهار اسلام حتما بایستی از تعرّض بآنها خودداری نمود)</span> و در زمان جاهلیّت اگر مردی زنی را به سنگ یا چماق می‌زد بر اثر آن او را و بعد از او فرزندانش را سرزنش می‌نمودند</span>


==نامه 15- نیایش هنگام رویارویی با دشمن==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و کان علیه‌السلام یقول إذا لقی العدو محاربا اَللَّهُمَّ إِلَیکَ أَفضَتِ اَلقُلُوبُ وَ مُدَّتِ اَلأَعنَاقُ وَ شَخَصَتِ اَلأَبصَارُ وَ نُقِلَتِ اَلأَقدَامُ وَ أُنضِیَتِ اَلأَبدَانُ</span>

<span class="Translate">15 - امام علیه السّلام هنگام برخورد به دشمن و آمادگی بجنگ <span class="description">(با خداوند مناجات و راز و نیاز نموده و از او یاری خواسته چنین)</span> می‌گفت: (1) خدایا بسوی تو دلها <span class="description">(ی ما)</span> گشوده گشته، و گردنها <span class="description">(مان)</span> کشیده شده، و چشمها <span class="description">(مان)</span> باز مانده، و پاها <span class="description">(مان)</span> براه افتاده، و بدنها <span class="description">(مان)</span> نزار گردیده است <span class="description">(از غیر تو چشم پوشیده و در اطاعت و بندگیت از همه چیز گذشته‌ایم، پس ما را یاری فرما تا رضاء و خوشنودی ترا بدست آوریم)</span></span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ قَد صَرَّحَ مَکنُونُ اَلشَّنَآنِ وَ جَاشَت مَرَاجِلُ اَلأَضغَانِ</span>

<span class="Translate">(2) خدایا <span class="description">(با رفتن پیغمبرت از بین ما)</span> دشمنی پنهان آشکار گشت، و دیگهای کینه‌ها به جوش آمد</span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ إِنَّا نَشکُو إِلَیکَ غَیبَةَ نَبِیِّنَا وَ کَثرَةَ عَدُوِّنَا وَ تَشَتُّتَ أَهوَائِنَا رَبَّنَا اِفتَح بَینَنٰا وَ بَینَ قَومِنٰا بِالحَقِّ وَ أَنتَ خَیرُ اَلفٰاتِحِینَ</span>

<span class="Translate">(3) خدایا از نبودن پیغمبرمان و بسیاری دشمنان و پراکندگی خواهشها و اندیشه‌هامان بتو شکایت می‌کنیم <span class="description">(رنجش خود را از این مردم بتو اظهار می‌نماییم تا آنان را بکیفر رسانی، پس از اینرو از تو درخواست می‌کنیم آنچه را که حضرت شعیب بر اثر بد رفتاری امّت از تو درخواست نمود و گفت «در قرآن کریم س 7 ی 89 است»: «رَبَّنَا اِفتَح بَینَنٰا وَ بَینَ قَومِنٰا بِالحَقِّ وَ أَنتَ خَیرُ اَلفٰاتِحِینَ‌» یعنی)</span> پروردگار ما بین ما و دشمنانمان بحقّ حکم فرما <span class="description">(حقّ و راستی را بین ما نمایان ساز تا ایشان بفهمند کدام یک بر حقّ می‌باشیم)</span> و تو بهترین حکم کنندگان هستی <span class="description">(که حقّ را نمایان می‌سازی )</span></span>


==نامه 16- آموزش تاکتیک های نظامی به لشکریان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و کان یقول علیه‌السلام لأصحابه عند الحرب لاَ تَشتَدَّنَّ عَلَیکُم فَرَّةٌ بَعدَهَا کَرَّةٌ وَ لاَ جَولَةٌ بَعدَهَا حَملَةٌ</span>

<span class="Translate">(1) 16 - امام علیه السّلام هنگام جنگ <span class="description">(در بارۀ زد و خورد با دشمن)</span> بیاران خود می‌فرمود: گریزی که در پی آن بازگشت، و شکستی که بعد از آن هجوم و حملۀ به دشمن است بر شما ناگوار نباشد <span class="description">(ننگ ندانید، چنانکه اعراب تصوّر میکنند، زیرا بسا مصلحت در گریز است تا دشمنان سنگرهایشان رها کرده پیش آیند و شما از پشت سر حمله نموده آنها را محاصره نمائید، یا آنکه اگر بر اثر هجوم دشمن گریختید نومید نشوید، بلکه سبب شکست خود را تدارک کرده باز گردید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَعطُوا اَلسُّیُوفَ حُقُوقَهَا وَ وَطِّنُوا لِلجُنُوبِ مَصَارِعَهَا وَ اُذمُرُوا أَنفُسَکُم عَلَی اَلطَّعنِ اَلدَّعسِیِّ وَ اَلضَّربِ اَلطِّلَحفَی وَ أَمِیتُوا اَلأَصوَاتَ فَإِنَّهُ أَطرَدُ لِلفَشَلِ</span>

<span class="Translate">(2) و حقوق شمشیرها را بپردازید <span class="description">(با دلاوری شمشیر بر دشمن فرود آورید)</span> و پهلوها <span class="description">(ی آنها)</span> را بر زمین برسانید <span class="description">(آنان را بخاک افکنده نابود سازید)</span> و به نیزه افکندنی که به اندرون <span class="description">(دشمن)</span> کارگر شده و به شمشیر زدن استوار خود را وادار ساخته بسیار کوشش داشته باشید، و آوازها را بمیرانید <span class="description">(اضطراب و نگرانی بخود راه نداده با دل آرام رو به دشمن آورید)</span> زیرا آن بیشتر ترس و نگرانی را دور میکند</span>

<span class="Revayat">فَوَ اَلَّذِی فَلَقَ اَلحَبَّةَ وَ بَرَأَ اَلنَّسَمَةَ مَا أَسلَمُوا وَ لَکِنِ اِستَسلَمُوا وَ أَسَرُّوا اَلکُفرَ فَلَمَّا وَجَدُوا أَعوَاناً عَلَیهِ أَظهَرُوهُ</span>

<span class="Translate">(3) سوگند به آن که دانه را شکافت و انسان را آفرید <span class="description">(منافقین و دو رویان مانند معاویه و عمرو ابن عاص و مروان و دیگران در باطن)</span> اسلام نیاوردند، ولی <span class="description">(از ترس)</span> زیر بار رفتند <span class="description">(خود را مسلمان جلوه دادند)</span> و کفر <span class="description">(شان)</span> را پنهان داشتند، و هنگامی که برای آن یاری کنندگان یافتند آنرا آشکار ساختند <span class="description">(پرچم مخالفت با دین و زد و خورد با ما را افراشتند )</span></span>


==نامه 17- نامه ای در جواب نامه معاویه==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی معاویة جوابا عن کتاب منه إلیه وَ أَمَّا طَلَبُکَ إِلَیَّ اَلشَّامَ فَإِنِّی لَم أَکُن لَأُعطِیَکَ اَلیَومَ مَا مَنَعتُکَ أَمسِ</span>

<span class="Translate">17 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است به معاویه در پاسخ نامه‌اش و امّا اینکه از من شام را خواستی، پس من نبوده‌ام کسیکه امروز ببخشم آنچه را که دیروز از تو منع کرده باز داشته‌ام <span class="description">(زیرا سبب منع و بازداشت که مخالفت حقّ و بی‌باکی تو در دین است باقی و برقرار می‌باشد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَمَّا قَولُکَ إِنَّ اَلحَربَ قَد أَکَلَتِ اَلعَرَبَ إِلاَّ حُشَاشَاتِ أَنفُسٍ بَقِیَت أَلاَ وَ مَن أَکَلَهُ اَلحَقُّ فَإِلَی اَلجَنَّةِ وَ مَن أَکَلَهُ اَلبَاطِلُ فَإِلَی اَلنَّارِ</span>

<span class="Translate">(2) و امّا گفتارت که جنگ عرب را خورده <span class="description">(کشته و تباه ساخته)</span> است مگر نیم جانهائی که باقی مانده، آگاه باش هر که را حقّ خورده <span class="description">(در راه حقّ شهید شده)</span> رهسپار بهشت گشته، و هر که را باطل و نادرستی خورده <span class="description">(به پیروی از هوای نفس کشته گشته)</span> راه دوزخ پیماید <span class="description">(و در هر دو صورت تأسّف و اندوه ندارد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَمَّا اِستِوَاؤُنَا فِی اَلحَربِ وَ اَلرِّجَالِ فَلَستَ بِأَمضَی عَلَی اَلشَّکِّ مِنِّی عَلَی اَلیَقِینِ وَ لَیسَ أَهلُ اَلشَّامِ بِأَحرَصَ عَلَی اَلدُّنیَا مِن أَهلِ اَلعِرَاقِ عَلَی اَلآخِرَةِ</span>

<span class="Translate">(3) و امّا یکسان بودن ما در جنگ و مردان <span class="description">(لشگر)</span> پس <span class="description">(درست نیست، زیرا)</span> کوشش تو برای شکّ و تردید <span class="description">(بدست آوردن ریاست چند روزۀ دنیا)</span> از من برای یقین و باور <span class="description">(رسیدن به سعادت و نیکبختی آخرت)</span> بیشتر نیست، و مردم شام بدنیا حریصتر از مردم عراق بآخرت نیستند</span>

<span class="Revayat">وَ أَمَّا قَولُکَ إِنَّا بَنُو عَبدِ مَنَافٍ فَکَذَلِکَ نَحنُ وَ لَکِن لَیسَ أُمَیَّةُ کَهَاشِمٍ وَ لاَ حَربٌ کَعَبدِ اَلمُطَّلِبِ وَ لاَ أَبُو سُفیَانَ کَأَبِی طَالِبٍ وَ لاَ اَلمُهَاجِرُ کَالطَّلِیقِ وَ لاَ اَلصَّرِیحُ کَاللَّصِیقِ وَ لاَ اَلمُحِقُّ کَالمُبطِلِ وَ لاَ اَلمُؤمِنُ کَالمُدغِلِ وَ لَبِئسَ اَلخَلَفُ خَلَفٌ یَتبَعُ سَلَفاً هَوَی فِی نَارِ جَهَنَّمَ</span>

<span class="Translate">(4) و امّا سخن تو باینکه ما فرزندان عبد مناف هستیم، پس ما چنین هستیم <span class="description">(چون امام علیه السّلام فرزند ابو طالب ابن عبد المطّلب ابن هاشم ابن عبد مناف است، و معاویه پسر ابو سفیان ابن حرب ابن امیّة ابن عبد الشّمس ابن عبد مناف)</span> لیکن امیّه چون هاشم و حرب مانند عبد المطّلب و ابو سفیان همچون ابو طالب نیست <span class="description">(چون بنی هاشم بشرک و کفر آلوده نشدند و بنی امیّه از این جهت ناپاک شدند، و بنی هاشم صدفهای درّ نبوّت و ولایت بودند، و بنی امیّه منابع شرارت و معصیت. ابن ابی الحدید در اینجا می‌نویسد: ترتیب مقتضی آن بود که امام علیه السّلام هاشم را که برادر عبد شمس بود در ردیف او قرار دهد، و امیّه را به ازاء عبد المطّلب، و حرب را به ازاء ابو طالب تا ابو سفیان به ازاء امیر المؤمنین علیه السّلام باشد، ولی چون آن حضرت علیه السّلام در صفّین برابر معاویه بوده هاشم را به ازاء امیّة ابن عبد شمس قرار داده نفرموده: و لا أنا کأنت یعنی من مانند تو نیستم، زیرا زشت بود چنین گفته شود، چنانکه نمی‌گویند: شمشیر کاری‌تر از عصا است، بلکه زشت بود که این جمله را با یکی از مسلمانها بفرماید، بله گاهی این جمله را به اشاره می‌فرمود، زیرا آن حضرت برتر بود از اینکه خود را بکسی قیاس و مانند نماید، و در اینجا بجای جملۀ لا أنا کأنت در فرمایش خود به اشاره فرمود: و لا المهاجر کالطّلیق یعنی)</span> و نه هجرت کنندۀ <span class="description">(از مکّه به مدینه)</span> مانند آزاد شدۀ از بند اسیری است <span class="description">(زیرا امام علیه السّلام همه جا و در هر حال همراه رسول اکرم بود، و معاویه در فتح مکّه بسبب غلبۀ با شمشیر بنده شده بود و حضرت رسول بجهت اسلام آوردن بر او منّت نهاده از آزاد شدگانش قرار داد، چه آنکه اسلام نیاورده مانند صفوان ابن امیّه و آنکه در ظاهر اسلام آورده مانند معاویة ابن ابی سفیان، و همچنین هر که در جنگ اسیر می‌گشت بسبب فداء یعنی مال دادن برای رهائی یا بوسیلۀ منّت نهادن آزاد می‌شد طلیق یعنی آزاد شده، خوانده می‌گشت)</span> و نه پاکیزه نسب مانند چسبیده شده است <span class="description">(کسیکه پدرانش معلوم و هویدا است مانند کسیکه بغیر پدر نسبت داده شده نیست، ابن ابی الحدید در اینجا می‌نویسد: مراد از این جمله آنست که آنکه از روی اعتقاد و اخلاص اسلام آورده مانند کسیکه اسلام آوردنش از ترس شمشیر یا بدست آوردن دنیا بوده نمی‌باشد. علاّمۀ مجلسیّ مولی محمّد باقر «رضوان اللّٰه علیه» در مجلّد هشتم کتاب بحار الأنوار در ضمن شرح این نامه می‌فرماید: ابن ابی الحدید در اینجا برای حفظ ناموس معاویه خود را به نادانی زده، و بعض از علمای ما در رساله‌ای که در بارۀ امامت است بیان کرده که امیّه از نسل عبد شمس نبوده، بلکه غلام رومیّ بوده که عبد شمس او را بخود نسبت داده، و در زمان جاهلیّت هرگاه کسیرا غلامی بود که می‌خواست او را بخود نسبت دهد آزادش نموده دختری از عرب را باو تزویج می‌نمود و آن غلام بنسب او ملحق می‌گشت، چنانکه پدر زبیر عوام به خویلد نسبت داده شده است، پس بنی امیّه از قریش نیستند، بلکه بآنان چسبیده شده‌اند، و این گفتار را تصدیق می‌نماید فرمایش امیر المؤمنین علیه السّلام در پاسخ نامه و ادّعای معاویه که ما فرزندان عبد مناف هستیم، باینکه هجرت کننده مانند آزاد شده، و پاکیزه مانند چسبیده شده نیست، و معاویه نتوانسته این فرمایش را انکار کند)</span> و نه راستگو و درستکار مانند دروغگو و بد کردار است و نه مؤمن و گرویدۀ بدین مانند منافق و دو رو می‌باشد و هر آینه بد فرزندی است فرزندی که پیروی کند پدر <span class="description">(یا خویشاوند)</span> ی را که گذشته و در آتش جهنّم افتاده <span class="description">(بد فرزندی هستی تو که پیروی میکنی از گذشتگانت که بر اثر کفر و شرک و دروغگویی و دوروئی بعذاب الهیّ گرفتارند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ فِی أَیدِینَا بَعدُ فَضلُ اَلنُّبُوَّةِ اَلَّتِی أَذلَلنَا بِهَا اَلعَزِیزَ وَ نَعَشنَا بِهَا اَلذَّلِیلَ</span>

<span class="Translate">(5) و با این همه فضائل و بزرگواریها در دست ما است فضل و بزرگواری نبوّت و پیغمبری <span class="description">(پیغمبر از ما بنی هاشم مبعوث گردید)</span> که بوسیلۀ آن ارجمند را خوار و خوار را ارجمند گردانیدیم <span class="description">(دشمنان سعادت و نیکبختی را از بین برده و خواهانش را از عذاب و سختی دنیا و آخرت رهانیدیم)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَمَّا أَدخَلَ اَللَّهُ اَلعَرَبَ فِی دِینِهِ أَفوَاجاً وَ أَسلَمَت لَهُ هَذِهِ اَلأُمَّةُ طَوعاً وَ کَرهاً کُنتُم مِمَّن دَخَلَ فِی اَلدِّینِ إِمَّا رَغبَةً وَ إِمَّا رَهبَةً عَلَی حِینَ فَازَ أَهلُ اَلسَّبقِ بِسَبقِهِم وَ ذَهَبَ اَلمُهَاجِرُونَ اَلأَوَّلُونَ بِفَضلِهِم فَلاَ تَجعَلَنَّ لِلشَّیطَانِ فِیکَ نَصِیباً وَ لاَ عَلَی نَفسِکَ سَبِیلاً وَ اَلسَّلاَمُ</span>

<span class="Translate">(6) و چون خداوند عرب را گروه گروه بدین خود داخل گردانید، و <span class="description">(دسته‌ای)</span> از این امّت از روی میل و رغبت، و <span class="description">(دسته‌ای)</span> بناچاری تسلیم او شدند، شما از کسانی بودید که بجهت <span class="description">(دنیا)</span> دوستی یا بجهت ترس <span class="description">(از کشته شدن)</span> در دین داخل گشتید، هنگامیکه پیشرونده‌ها بسبب پیرویشان فیروزی یافته و هجرت کنندگان پیش بسبب فضل و بزرگواریشان رفته بودند <span class="description">(و خود را از شرک و کفر رهانیده)</span> پس <span class="description">(حال تو که چنین است)</span> برای شیطان در خود بهره‌ای و به خویشتن راهی قرار مده <span class="description">(از شیطان پیروی نکرده اینگونه سخنان زشت و نادرست ننویس و پیرو دستور خدا و رسول شو)</span> و درود بر آنکه شایستۀ درود است <span class="description">(ابن ابی الحدید در اینجا می‌نویسد: چون نامۀ حضرت به معاویه رسید چند روزی آنرا از عمرو ابن عاص پنهان داشت، و پس از آن او را خواسته نامه را برایش خواند، عمرو او را شماتت نموده از توبیخ و سرزنش امام علیه السّلام نسبت به معاویه شاد گشت )</span></span>


==نامه 18- نامه به عبدالله بن عباس در مورد روش برخورد با مردم==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی عبد الله ابن عباس و هو عامله علی البصرة</span>

<span class="Translate">18 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است بعبد اللّٰه ابن عبّاس هنگامی که او از جانب آن بزرگوار حاکم و فرمانروای بصره بود <span class="description">(عبد اللّٰه ابن عبّاس پسر عموی امام علیه السّلام است که بیشتر علمای رجال او را حسن الحال و نیکو کردار و از اصحاب رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله و از شیعیان و پیروان امیر المؤمنین علیه السّلام دانسته‌اند، چون فرمانروای بصره گردید با قبیلۀ بنی تمیم که در جنگ جمل پیروی از طلحه و زبیر و عائشه کرده بودند، دشمنی و بد خویی می‌نمود بطوریکه آنها را شیعه و پیرو جمل و انصار و یار عسکر «نام شتر عائشه» و حزب و طرفدار شیطان می‌نامید، این روش ابن عبّاس با ایشان بر شیعیان امام علیه السّلام که از قبیلۀ بنی تمیم بودند گران آمده از او رنجیدند، پس حارثة ابن قدامه که از شیعیان آن حضرت و از قبیلۀ بنی تمیم بود بآن بزرگوار نامه‌ای نوشت و از او شکایت کرد، امام علیه السّلام نامه‌ای بابن عبّاس در بارۀ مهربانی نمودن به قبیله بنی تمیم نوشت که از جملۀ آن اینست)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَم أَنَّ اَلبَصرَةَ مَهبِطُ إِبلِیسَ وَ مَغرِسُ اَلفِتَنِ فَحَادِث أَهلَهَا بِالإِحسَانِ إِلَیهِم وَ اُحلُل عُقدَةَ اَلخَوفِ عَن قُلُوبِهِم</span>

<span class="Translate">(1) و ای پسر عبّاس بدان که بصره جای فرود شیطان و کشتنگاه تباهکاریها است <span class="description">(فتنه جویان این شهر بسیارند)</span> پس مردم آن سامان را با نیکوئی کردن بایشان خرّم و شاد گردان، و <span class="description">(بسبب بد خویی آنان را نشورانده اگر ایشان را بر اثر کارهای ناشایستۀ پیش ترس و بیمی است تو)</span> گره ترس را از دلهاشان بگشا <span class="description">(طوری با آنها رفتار کن که بفهمند از کیفر کارهای گذشتۀ آنان چشم پوشیده‌ای)</span></span>

<span class="Revayat">وَ قَد بَلَغَنِی تَنَمُّرُکَ لِبَنِی تَمِیمٍ وَ غِلظَتُک عَلَیهِم وَ إِنَّ بَنِی تَمِیمٍ لَم یَغِب لَهُم نَجمٌ إِلاَّ طَلَعَ لَهُم آخَرُ وَ إِنَّهُم لَم یُسبَقُوا بِوَغمٍ فِی جَاهِلِیَّةٍ وَ لاَ إِسلاَمٍ وَ إِنَّ لَهُم بِنَا رَحِماً مَاسَّةً وَ قَرَابَةً خَاصَّةً نَحنُ مَأجُورُونَ عَلَی صِلَتِهَا وَ مَأزُورُونَ عَلَی قَطِیعَتِهَا</span>

<span class="Translate">(2) و خبر بد خویی و درشتی تو با قبیلۀ بنی تمیم بمن رسید، همانا بنی تمیم را کوکبی پنهان نشده مگر آنکه کوکب دیگری بر ایشان پدیدار گشته <span class="description">(آسمان فضل و بزرگواری و شجاعت و دلیری آنان از کوکب درخشان تهی نگردیده، و اگر بزرگی از آنها کشته شده دیگری جایش را گرفته)</span> و در جاهلیّت و اسلام کسی به کینه جوئی و خونخواهی بر ایشان پیشی نگرفته <span class="description">(از اینرو با چنین مردمی نبایستی آغاز درشتی و ناهمواری نمود)</span> و <span class="description">(سبب دیگری که نبایستی با آنان بد خویی کرد آنست که)</span> ایشان را با ما خویشاوندی پیوسته و نزدیک است <span class="description">(چون نسب بنی هاشم و بنی تمیم به الیاس ابن مضر جدّ شانزدهم پیغمبر اکرم منتهی میشود، پس)</span> ما را در پیوستن بآن خویشاوندی پاداش و در جدائی از آن گناه می‌باشد</span>

<span class="Revayat">فَاربَع أَبَا اَلعَبَّاسِ رَحِمَکَ اَللَّهُ فِیمَا جَرَی عَلَی یَدِکَ وَ لِسَانِکَ مِن خَیرٍ وَ شَرٍّ فَإِنَّا شَرِیکَانِ فِی ذَلِکَ وَ کُن عِندَ صَالِحِ ظَنِّی بِکَ وَ لاَ یَفِیلَنَّ رَأیِی فِیکَ وَ اَلسَّلاَمُ</span>

<span class="Translate">(3) پس ای ابو العبّاس خدا ترا بیامرزد در نیک و بدی که بر دست و زبان تو جاری میشود <span class="description">(در گفتار و کردارت با رعیّت)</span> مدارا کن، زیرا ما در گفتار و کردار با هم شریکیم <span class="description">(چون تو از جانب من حکم می‌رانی)</span> و چنان باش که گمان نیکوی من بتو باشد، و اندیشه‌ام در باره‌ات سست نگردد <span class="description">(هیچ گاه سخن بیجا نگفته بی‌دستور من کاری انجام مده)</span> و درود بر آنکه شایستۀ درود است <span class="description">(شارح بحرانیّ «رحمه اللّٰه» در اینجا می‌نویسد: ابو العبّاس کینۀ عبد اللّٰه ابن عبّاس بوده، و عرب چون بخواهد کسیرا اکرام کند او را به کنیه می‌خواند )</span></span>


==نامه 19- نامه به عمر بن ابی سلمه ارحبی در مورد شکایت مردم از او==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی بعض عماله أَمَّا بَعدُ فَإِنَّ دَهَاقِینَ أَهلِ بَلَدِکَ شَکَوا مِنکَ غِلظَةً وَ قَسوَةً وَ اِحتِقَاراً وَ جَفوَةً وَ نَظَرتُ فَلَم أَرَهُم أَهلاً لِأَن یُدنَوا لِشِرکِهِم وَ لاَ أَن یُقصَوا وَ یُجفَوا لِعَهدِهِم</span>

<span class="Translate">19 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است ببعض اشخاصی که از جانب آن بزرگوار حاکم و فرمانروا بودند <span class="description">(در بارۀ مماشات با رعیّتهایی که مشرک بوده و از آنجا کم شکایت نموده بودند)</span>: (1) پس از ستایش خدا و درود بر پیغمبر اکرم، کشاورزان <span class="description">(دارای آب و زمین)</span> شهری که تو در آن حکمفرما هستی از درشتی و سخت دلی و خوار داشتن و ستمگری تو شکایت نموده‌اند <span class="description">(از رفتارت مرا آگاه ساخته‌اند)</span> و من <span class="description">(در شکایت ایشان)</span> اندیشه نمودم آنان را شایستۀ نزدیک شدن تو <span class="description">(اکرام و مهربانی زیادة)</span> ندیدم بجهت آنکه مشرک هستند <span class="description">(گفته‌اند: آنها آتش پرست بوده‌اند)</span> و نه در خور دور شدن و ستم کردن بجهت آنکه <span class="description">(با مسلمانان)</span> پیمان بسته‌اند <span class="description">(جزیه می‌دهند و در پناه اسلامند)</span></span>

<span class="Revayat">فَالبَس لَهُم جِلبَاباً مِنَ اَللِّینِ تَشُوبُهُ بِطَرَفٍ مِنَ اَلشِّدَّةِ وَ دَاوِل لَهُم بَینَ اَلقَسوَةِ وَ اَلرَّأفَةِ وَ اُمزُج لَهُم بَینَ اَلتَّقرِیبِ وَ اَلإِدنَاءِ وَ اَلإِبعَادِ وَ اَلإِقصَاءِ إِن شَاءَ اَللَّهُ</span>

<span class="Translate">(2) پس با ایشان مهربانی آمیختۀ با سختی را شعار خود قرار ده، و با آنها بین سخت دلی و مهربانی رفتار کن <span class="description">(گاهی سخت و گاهی مهربان باش)</span> و بر ایشان درهم کن بین نزدیک گردانیدن و زیادة نزدیک گردانیدن و دور ساختن و بسیار دور ساختن <span class="description">(حدّ اعتدال را از دست مده)</span> اگر خدا بخواهد</span>


==نامه 20- نامه به زیاد بن ابیه در مورد مصرف بیت المال==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی زیاد ابن أبیه و هو خلیفة عامله عبد الله بن عباس علی البصرة و عبد الله عامل أمیر المؤمنین علیه‌السلام یومئذ علیها و علی کور الأهواز و فارس و کرمان</span>

<span class="Translate">20 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است بزیاد ابن ابیه ، هنگامیکه در حکومت بصره قائم مقام و جانشین عبد اللّٰه ابن عبّاس بود، و عبد اللّٰه آن هنگام از جانب امیر المؤمنین علیه السّلام بر بصره و شهرهای اهواز و فارس و کرمان حکمفرما بود <span class="description">(که در آن او را از خیانت ببیت المال مسلمانان منع کرده می‌ترساند، و اینکه او را زیاد ابن ابیه یعنی زیاد پسر پدرش نامیده‌اند برای آنست که پدرش معلوم نیست، او ادّعاء میکرد که ابو سفیان پدرش بوده و ابو سفیان هم او را در مجلس عمر ابن خطّاب پسر خود خواند، چنانچه در شرح نامۀ چهل و چهارم بیان میشود، مادرش سمیّه که مادر ابی بکرة هم بود بزناء دادن شهرت داشت، گفته‌اند: عائشه اوّل کسی است که او را ابن ابیه خواند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنِّی أُقسِمُ بِاللَّهِ قَسَماً صَادِقاً لَئِن بَلَغَنِی أَنَّکَ خُنتَ مِن فَیءِ اَلمُسلِمِینَ شَیئاً صَغِیراً أَو کَبِیراً لَأَشُدَّنَّ عَلَیکَ شَدَّةً تَدَعُکَ قَلِیلَ اَلوَفرِ ثَقِیلَ اَلظَّهرِ ضَئِیلَ اَلأَمرِ وَ اَلسَّلاَمُ</span>

<span class="Translate">(1) و من سوگند بخدا یاد میکنم سوگند از روی راستی و درستی اگر بمن برسد که تو در بیت المال مسلمانان بچیزی اندک یا بزرگ خیانت کرده و بر خلاف دستور صرف نموده‌ای بر تو سخت خواهم گرفت چنان سختگیری که ترا کم مایه و گران پشت و ذلیل و خوار گرداند <span class="description">(ترا از مقام و منزلت بر کنار نموده آنچه از بیت المال اندوخته‌ای می‌ستانم بطوریکه درویش گردیده و توانائی کشیدن بار مئونه و روزی عیال نداشته در پیش مردم خوار و پست گردی)</span> و درود بر آنکه شایستۀ درود است</span>


==نامه 21- نامه به زیاد بن ابیه در سفارش به میانه روی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلیه أیضا فَدَعِ اَلإِسرَافَ مُقتَصِداً وَ اُذکُر فِی اَلیَومِ غَداً وَ أَمسِک مِنَ اَلمَالِ بِقَدرِ ضَرُورَتِکَ وَ قَدِّمِ اَلفَضلَ لِیَومِ حَاجَتِکَ</span>

<span class="Translate">21 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است نیز بزیاد ابن ابیه <span class="description">(که در آن او را به اقتصاد و میانه روی و تواضع و فروتنی امر می‌فرماید)</span>: (1) پس <span class="description">(در صرف مال)</span> زیاده روی مکن میانه رو باش <span class="description">(بیشتر و کمتر از آنچه نیازمندی صرف مکن)</span> در امروز بیاد فردا باش، و باندازۀ نیازمندی خود از دارائی پس انداز نما، و زیادۀ <span class="description">(بر آن)</span> را بجهت روز نیازمندیت <span class="description">(آخرتت)</span> پیش فرست <span class="description">(در راه خدا به درویشان و مستمندان ببخش)</span></span>

<span class="Revayat">أَ تَرجُو أَن یُعطِیَکَ اَللَّهُ أَجرَ اَلمُتَوَاضِعِینَ وَ أَنتَ عِندَهُ مِنَ اَلمُتَکَبِّرِینَ وَ تَطمَعُ وَ أَنتَ مُتَمَرِّغٌ فِی اَلنَّعِیمِ تَمنَعُهُ اَلضَّعِیفَ وَ اَلأَرمَلَةَ أَن یُوجِبَ لَکَ ثَوَابَ اَلمُتَصَدِّقِینَ</span>

<span class="Translate">(2) آیا امیدواری که خدا پاداش فروتنان <span class="description">(که بدنیا و کالای آن دل نبسته و بدستور او رفتار میکنند)</span> را بتو بدهد و حال آنکه تو نزد او از گردنکشان <span class="description">(که دل بدنیا بسته و خلاف دستور او را انجام می‌دهند)</span> هستی‌؟ و آیا آزمندی که پاداش صدقه دهندگان <span class="description">(که از بینوایان دست می‌گیرند بدون بزرگی و خود نمائی)</span> را برای تو واجب و لازم گرداند در حالیکه تو در عیش و خوشگذرانی غلطیده ناتوان و بیچاره و بیوه زن و درویش را از آن بهره نمی‌دهی‌؟</span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّمَا اَلمَرءُ مَجزِیٌّ بِمَا أَسلَفَ وَ قَادِمٌ عَلَی مَا قَدَّمَ وَ اَلسَّلاَمُ</span>

<span class="Translate">(3) و جز این نیست که مرد پاداش داده میشود بکار پیش کرده، و وارد می‌گردد بر آنچه پیش فرستاده است، و درود بر آنکه شایستۀ درود است <span class="description">(ابن ابی الحدید در اینجا می‌نویسد: خدا خیر و نیکوئی را از زیاد دور گرداند، زیرا نعمت و نیکوئی و تعلیم و تربیت علیّ علیه السّلام را نسبت بخود تلافی کرد به چیزی که حاجت ببیان آن نیست از قبیل کردارهای زشت در بارۀ پیروان و دوستان آن حضرت و زیاده روی در ناسزا گفتن و تقبیح کردار آن بزرگوار، و کوشش در این امور بآنچه را که معاویه به کمی از آن راضی بود، و این برای بدست آوردن رضاء و خوشنودی معاویه نبود، بلکه این کارها را طبعا انجام می‌داد، و در ظاهر و باطن با آن حضرت دشمنی می‌نمود، و خدا نمی‌خواست مگر آنکه به مادرش باز گشته معلوم نبودن پدرش را هویدا نماید، و از هر ظرفی آنچه در آنست تراوش میکند، و پس از او فرزندش «عبید اللّٰه که برای کشتن حضرت ابا عبد اللّٰه الحسین علیه السّلام از کوفه لشگر به کربلا فرستاد» آمده بد کرداریهای پدر را با تمام رسانید، و بازگشت کارها بسوی خدا است یعنی ایشان را به بدترین عذاب و کیفر خواهد رسانید )</span></span>


==نامه 22- نامه به عبدالله بن عباس در شناخت جایگاه غم و شادی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی عبد الله ابن العباس کان ابن عبَّاس یقول ما انتفعت بکلام بعد کلام رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وآله کانتفاعی بهذا الکلام</span>

<span class="Translate">22 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است بعبد اللّٰه ابن عبّاس که می‌گفته: پس از سخن رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از سخنی مانند این سخن سودی نبردم <span class="description">(که در آن او را به شادی و افسردگی در امر آخرت پند داده)</span></span>

<span class="Revayat">أَمَّا بَعدُ فَإِنَّ اَلمَرءَ قَد یَسُرُّهُ دَرکُ مَا لَم یَکُن لِیَفُوتَهُ وَ یَسُوؤُهُ فَوتُ مَا لَم یَکُن لِیُدرِکَهُ فَلیَکُن سُرُورُکَ بِمَا نِلتَ مِن آخِرَتِکَ وَ لیَکُن أَسَفُکَ عَلَی مَا فَاتَکَ مِنهَا وَ مَا نِلتَ مِن دُنیَاکَ فَلاَ تُکثِر بِهِ فَرَحاً وَ مَا فَاتَکَ مِنهَا فَلاَ تَأسَ عَلَیهِ جَزَعاً وَ لیَکُن هَمُّکَ فِیمَا بَعدَ اَلمَوتِ</span>

<span class="Translate">(1) پس از ستایش خدا و درود بر پیغمبر اکرم، مرد را شاد می‌نماید رسیدن بآنچه که <span class="description">(مقدّر)</span> نبوده است از دست بدهد، و اندوهناک می‌سازد او را در نیافتن آنچه که <span class="description">(شایسته)</span> نبوده است دریابد <span class="description">(سود و زیان دنیا را باعث قضاء و قدر است، نه سعی و کوشش در بدست آوردن سود و نه نادرستی اندیشه و تنبلی در زیان بردن، ولی مردم با بصیرت و بینائی نمی‌نگرند و نمی‌دانند سود و زیان بهر که مقدّر شده خواهد رسید، چنانکه در قرآن کریم س 57 ی 22 می‌فرماید: «مٰا أَصٰابَ مِن مُصِیبَةٍ فِی اَلأَرضِ وَ لاٰ فِی أَنفُسِکُم إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مِن قَبلِ أَن نَبرَأَهٰا إِنَّ ذٰلِکَ عَلَی اَللّٰهِ یَسِیرٌ» ی 23 «لِکَیلاٰ تَأسَوا عَلیٰ مٰا فٰاتَکُم وَ لاٰ تَفرَحُوا بِمٰا آتٰاکُم وَ اَللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ کُلَّ مُختٰالٍ فَخُورٍ» یعنی غمّ و اندوهی در زمین «مانند گرانی و خشکسالی» و در نفسهای شما «مانند بیماری و درویشی و مرگ فرزندان» رخ نخواهد داد مگر آنکه در لوح محفوظ نوشته شده پیش از آنکه آن نفسها را بیافرینم، و ثبت این امور «هر چه هم بسیار باشد» بر خدا آسان است «و این برای آنست» تا شما بر آنچه از دستتان رفت اندوهگین نشوید و بآنچه بشما برسد شاد نگردید، و خدا دوست نمی‌دارد یعنی از رحمت خود دور می‌سازد هر گردنکشی را که «بر اثر رو آوردن دنیا» بنازد و سرفرازی نماید)</span> پس <span class="description">(با اینکه دانستی سود و زیان دنیا بسبب قضاء و قدر است، چون شادی از سود و اندوه به زیان فطریّ بشر است)</span> باید شادیت به سود آخرت باشد که <span class="description">(وسیلۀ آنرا در دنیا)</span> دریافته‌ای، و اندوهت برای برای سود آخرت از دست رفته باشد، 2 و بآنچه از دنیا از دست رفته و اندوهگین و ناشکیبا مباش، و باید کوشش تو در کار بعد از مرگ باشد <span class="description">(باید سعی کنی تا وسائل آمرزش و نیکبختی زندگانی جاوید بعد از مرگ را دریابی )</span></span>


==نامه 23- وصیت امام علیه السلام بعد از ضربت ابن ملجم==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام قاله قبیل موته علی سبیل الوصیة لما ضربه ابن ملجم لعنه الله وَصِیَّتِی لَکُم أَن لاَ تُشرِکُوا بِاللَّهِ شَیئاً وَ مُحَمَّدٌ صلی‌الله‌علیه‌وآله فَلاَ تُضَیِّعُوا سُنَّتَهُ أَقِیمُوا هَذَینِ اَلعَمُودَینِ وَ أَوقِدُوا هَذَینِ اَلمِصبَاحَینِ وَ خَلاَکُم ذَمٌّ</span>

<span class="Translate">23 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است که نزدیک بدرود زندگانی به طرز وصیّت و سفارش نموده پس از آنکه ابن ملجم ملعون شمشیر بسر آن بزرگوار زده بود <span class="description">(و در آن ترغیب بعفو او فرموده)</span>: (1) وصیّت و سفارش من بشما آنست که چیزی را با خدا انباز و همتا قرار ندهید، و سنّت محمّد صلّی اللّٰه علیه و آله را ضائع و تباه نسازید <span class="description">(بر خلاف دستور آن حضرت رفتار ننمائید)</span> و این دو ستون <span class="description">(شرک نیاوردن بخدا و رفتار طبق گفتار پیغمبر اکرم)</span> را بر پا نگاه‌دارید <span class="description">(که استواری بنای دین مقدّس اسلام بر این دو ستون است)</span> و این دو چراغ را بیفروزید <span class="description">(تا در تاریکی نادانی و گمراهی سرگردان نشوید)</span> نکوهش و سرزنشی بر شما نیست</span>

<span class="Revayat">أَنَا بِالأَمسِ صَاحِبُکُم وَ اَلیَومَ عِبرَةٌ لَکُم وَ غَداً مُفَارِقُکُم إِن أَبقَ فَأَنَا وَلِیُّ دَمِی وَ إِن أَفنَ فَالفَنَاءُ مِیعَادِی وَ إِن أَعفُ فَالعَفوُ لِی قُربَةٌ وَ هُوَ لَکُم حَسَنَةٌ فَاعفُوا أَ لاٰ تُحِبُّونَ أَن یَغفِرَ اَللّٰهُ لَکُم</span>

<span class="Translate">(2) من دیروز یار و همنشین شما بودم <span class="description">(با تن درست و توانائی و دلیری)</span> و امروز برای شما عبرت و پند هستم <span class="description">(با همه دلاوری و بزرگی از پا افتاده‌ام)</span> و فردا از شما دور میشوم <span class="description">(می‌میرم)</span>! اگر ماندم صاحب اختیار خون خود می‌باشم <span class="description">(به خواست خویش می‌خواهم ابن ملجم را بکیفر رسانده یا می‌بخشم)</span> و اگر مردم مرگ وعده‌گاه من است <span class="description">(اختیاری ندارم شما به وظیفۀ شرعیّۀ خود رفتار نمائید)</span> و اگر <span class="description">(خواستم او را)</span> ببخشم بخشش برای من طاعت و بندگی <span class="description">(موجب قرب و نزدیکی به رحمت خدا)</span> است، و <span class="description">(اگر شما خواستید او را ببخشید)</span> بخشش برای شما نیکوکاری است، پس <span class="description">(شما او را)</span> ببخشید <span class="description">(زیرا خداوند در قرآن کریم س 24 ی 22 می‌فرماید: «أَ لاٰ تُحِبُّونَ أَن یَغفِرَ اَللّٰهُ لَکُم وَ اَللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ‌» یعنی)</span> آیا دوست ندارید که خدا شما را بیامرزد؟ در حالیکه خدا آمرزنده و مهربانست <span class="description">(نکته‌ای که باید یادآوری شود آنست که امر امام علیه السّلام در اینکه ابن ملجم را عفو نمائید در معرض بیان حکم مستحبّی است، و تردید آن حضرت در اینجا که اگر مُردم یا نَمُردم منافات ندارد باینکه آن بزرگوار بزمان مرگ خویش عالم و دانا بوده، چنانکه در شرح سخن یک صد و چهل و نهم بیان شد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَللَّهِ مَا فَجَأَنِی مِنَ اَلمَوتِ وَارِدٌ کَرِهتُهُ وَ لاَ طَالِعٌ أَنکَرتُهُ وَ مَا کُنتُ إِلاَّ کَقَارِبٍ وَرَدَ وَ طَالِبٍ وَجَدَ وَ مٰا عِندَ اَللّٰهِ خَیرٌ لِلأَبرٰارِ أقول و قد مضی بعض هذا الکلام فیما تقدم من الخطب إلا أن فیه هاهنا زیادة أوجبت تکریره</span>

<span class="Translate">(3) سوگند بخدا از مرگ نمی‌آید بسوی من آینده‌ای که از آن رنجشی داشته باشم، و نه پیدا شونده‌ای که آنرا نخواسته باشم <span class="description">(آمادۀ مرگ هستم چون نیکبختی همیشگی از پس مرگ است، و دلبند باین زندگی نیستم)</span> و <span class="description">(برای مرگ)</span> نمی‌باشم مگر مانند جویای آب که <span class="description">(به آب)</span> برسد، و مانند خواهانی که <span class="description">(خواستۀ خود را)</span> دریابد <span class="description">(زیرا نیکوئی و نیکبختی از پس مرگ است، چنانکه در قرآن کریم س 3 ی 198 می‌فرماید: «وَ مٰا عِندَ اَللّٰهِ خَیرٌ لِلأَبرٰارِ» یعنی)</span> و آنچه نزد خدا است <span class="description">(نعمتهای جاودانی)</span> برای نیکوکاران بهتر است <span class="description">(از کالاهای دنیا سیّد رضیّ علیه الرّحمة می‌فرماید:)</span> می‌گویم: پاره‌ای از این سخن پیش از این در <span class="description">(سخن یک صد و چهل و نهم)</span> باب خطبه‌ها گذشت، ولی اینجا در این سخن افزونی بود که دوباره گوئی آنرا لازم گردانید</span>


==نامه 24- وصیت امام علیه السلام درباره دارائی هایش==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من وصیة له علیه‌السلام بما یعمل فی أمواله کتبها بعد منصرفه من صفین</span>

<span class="Translate">24 - از وصیّتهای آن حضرت علیه السّلام است که چگونه در دارائیهایش رفتار شود و آنرا پس از بازگشت از <span class="description">(جنگ)</span> صفّین نوشته</span>

<span class="Revayat">هَذَا مَا أَمَرَ بِهِ عَبدُ اَللَّهِ عَلِیُّ اِبنُ أَبِی طَالِبٍ أَمِیرُ اَلمُؤمِنِینَ فِی مَالِهِ اِبتِغَاءَ وَجهِ اَللَّهِ لِیُولِجَنِی بِهِ اَلجَنَّةَ وَ یُعطِیَنِی بِهِ اَلأَمَنَةَ</span>

<span class="Translate">(1) این است آنچه را که بندۀ خدا علیّ ابن ابی طالب پیشوای مؤمنین در بارۀ دارائی خود بآن فرمان داده برای بدست آوردن رضاء و خوشنودی خدا که بسبب آن مرا ببهشت داخل نماید، و بر اثر آن آسودگی <span class="description">(آخرت)</span> را بمن عطاء فرماید</span>

<span class="Revayat">مِنهَا وَ إِنَّهُ یَقُومُ بِذَلِکَ اَلحَسَنُ اِبنُ عَلِیٍّ یَأکُلُ مِنهُ بِالمَعرُوفِ وَ یُنفِقُ مِنهُ فِی اَلمَعرُوفِ فَإِن حَدَثَ بِحَسَنٍ حَدَثٌ وَ حُسَینٌ حَیٌّ قَامَ بِالأَمرِ بَعدَهُ وَ أَصدَرَهُ مَصدَرَهُ</span>

<span class="Translate">قسمتی از آن وصیّت است: (2) و <span class="description">(پس از من)</span> حسن ابن علیّ سفارش مرا انجام می‌دهد <span class="description">(وصیّ من است)</span> از مال و دارائیم بطور شایسته <span class="description">(طبق دستور شرع در نیازمندیهای خود)</span> صرف میکند، و به مستحقّین و سزاواران می‌بخشد، و اگر برای حسن پیشآمدی نمود <span class="description">(از دنیا رفت)</span> و حسین زنده است وصیّ من بعد از حسن او است، و سفارشم را مانند او انجام می‌دهد</span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّ لِبَنِی فَاطِمَةَ مِن صَدَقَةِ عَلِیٍّ مِثلَ اَلَّذِی لِبَنِی عَلِیٍّ وَ إِنِّی إِنَّمَا جَعَلتُ اَلقِیَامَ بِذَلِکَ إِلَی اِبنَی فَاطِمَةَ اِبتِغَاءَ وَجهِ اَللَّهِ وَ قُربَةً إِلَی رَسُولِ اَللَّهِ وَ تَکرِیماً لِحُرمَتِهِ وَ تَشرِیفاً لِوُصلَتِهِ</span>

<span class="Translate">(3) و برای دو پسر فاطمه <span class="description">(حسن و حسین علیهما السّلام)</span> از بخشش علیّ <span class="description">(علیه السّلام)</span> آن می‌باشد که برای سائر پسران علیه است <span class="description">(از دارائی من بهمان مقدار که به دیگر برادران می‌دهند بردارند)</span> و اینکه تصدّی این کار را بد و پسر فاطمه دادم برای بدست آوردن خوشنودی خدا و تقرّب به پیغمبر اکرم و پاس احترام او و شرافت خویشاوندی با آن حضرت است</span>

<span class="Revayat">وَ یَشتَرِطُ عَلَی اَلَّذِی یَجعَلُهُ إِلَیهِ أَن یَترُکَ اَلمَالَ عَلَی أُصُولِهِ وَ یُنفِقَ مِن ثَمَرِهِ حَیثُ أُمِرَ بِهِ وَ هُدِیَ لَهُ وَ أَن لاَ یَبِیعَ مِن أَولاَدِ نَخِیلِ هَذِهِ اَلقُرَی وَدِیَّةً حَتَّی تُشکِلَ أَرضُهَا غِرَاساً</span>

<span class="Translate">(4) و <span class="description">(امام علیه السّلام)</span> شرط میکند با آنکه تصدّی این مال را باو داده <span class="description">(حسن علیه السّلام)</span> اینکه این مال را بهمان طوری که هست باقی بگذارد <span class="description">(نفروشد)</span> و میوۀ آنرا در آنچه بآن مأمور گشته و راه نموده شده است صرف نماید، و شرط میکند که نهالی از زاده‌های درخت خرمای این دهها را نفروشد تا اینکه از جهت روییدن نخلها زمین آن دهها مشتبه شود <span class="description">(انبوهی درخت بیننده را به گمان اندازد که این زمین غیر از زمینی است که پیشتر دیده)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَن کَانَ مِن إِمَائِی اَللاَّتِی أَطُوفُ عَلَیهِنَّ لَهَا وَلَدٌ أَو هِیَ حَامِلٌ فَتُمسَکُ عَلَی وَلَدِهَا وَ هِیَ مِن حَظِّهِ فَإِن مَاتَ وَلَدُهَا وَ هِیَ حَیَّةٌ فَهِیَ عَتِیقَةٌ قَد أُفرِجَ عَنهَا اَلرِّقُّ وَ حَرَّرَهَا اَلعِتقُ قوله علیه‌السلام فی هذه الوصیة أن لا یبیع من نخلها ودیة الودیة الفسیلة و جمعها ودی و قوله علیه‌السلام حتی تشکل أرضها غراسا هو من أفصح الکلام و المراد به أن الأرض یکثر فیها غراس النخل حتی یراها الناظر علی غیر تلک الصفة التی عرفها بها فیشکل علیه أمرها و یحسبها غیرها</span>

<span class="Translate">(5) و هر یک از کنیزانم را که با آنها همبستر بودم و فرزندی آورده یا بار دار باشد آن کنیز به فرزندش واگذار میشود و از جملۀ نصیب و بهرۀ او است <span class="description">(أمّ ولد یعنی کنیز فرزند دار به بهای وقت به فرزندش واگذار میشود، و چون کنیز به فرزندش واگذار شده آزاد می‌گردد)</span> و اگر فرزند آن کنیز بمیرد و خود او زنده باشد <span class="description">(نیز)</span> آزاد است <span class="description">(و فروش او جائز نیست، زیرا)</span> کنیزی از او برداشته شده، و آزادی <span class="description">(انتقال به فرزند)</span> او را آزاد نموده است <span class="description">(سیّد رضیّ «رحمه اللّه» فرماید:)</span> فرمایش آن حضرت علیه السّلام در این وصیّت: أن لا یبیع من نخلها و دیّة یعنی شرط میکند که نهالی از درختهای کوچک آن ده را نفروشد و دیّة بمعنی فسیلة <span class="description">(نهال خرما)</span> است، و جمع آن ودیّ می‌باشد و فرمایش آن حضرت علیه السّلام: حتّی تشکل أرضها غراسا یعنی تا اینکه از جهت روییدن نخلها زمین آن دهها مشتبه شود، این فرمایش از فصیحترین کلام و نیکوترین گفتار است، و مراد آنست که در آن دهها روییدن درخت خرما بسیار شود تا اینکه بیننده آنها را غیر آنچه که شناخته بود ببیند، و امر بر او اشتباه شود، و <span class="description">(از بسیاری درخت)</span> پندارد که این زمین غیر آن زمین است <span class="description">(که پیشتر دیده بود )</span></span>


==نامه 25- دستور العمل به مأموران جمع آوری زکات==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من وصیة له علیه‌السلام کان یکتبها لمن یستعمله علی الصدقات و إنما ذکرنا هنا جملا منها لیعلم بها أنه علیه‌السلام کان یقیم عماد الحق و یشرع أمثلة العدل فی صغیر الأمور و کبیرها و دقیقها و جلیلها</span>

<span class="Translate">25 - از وصیّتهای آن حضرت علیه السّلام است که <span class="description">(نشان می‌دهد راه گرفتن و جمع آوری زکوة را و مهربانی با کسانیکه زکوة می‌پردازند ، و آزار نرساندن به شترهائی که با بت زکوة گرفته میشود، و)</span> آنرا می‌نوشته برای کسیکه متصدّی جمع آوری زکوات قرار می‌داد، و ما در اینجا جمله‌هایی از آن وصیّت را یاد آوری کردیم تا بآن دانسته شود که امام علیه السّلام ستون حقّ را برپا می‌داشت، و نمونه‌های عدل <span class="description">(برابری و درستی)</span> را در کارهای کوچک و بزرگ و پنهان و آشکار هویدا می‌نمود</span>

<span class="Revayat">اِنطَلِق عَلَی تَقوَی اَللَّهِ وَحدَهُ لاَ شَرِیکَ لَهُ وَ لاَ تُرَوِّعَنَّ مُسلِماً وَ لاَ تَجتَازَنَّ عَلَیهِ کَارِهاً وَ لاَ تَأخُذَنَّ مِنهُ أَکثَرَ مِن حَقِّ اَللَّهِ فِی مَالِهِ</span>

<span class="Translate">(1) برو با پرهیزکاری و ترس از خدای یگانۀ بی‌همتا <span class="description">(در گفتار و کردارت خدا را در نظر داشته باش)</span> و <span class="description">(چون فرمانروا هستی)</span> مسلمانی را مترسان <span class="description">(چنانکه عادت و روش حکمرانان ستمگر است)</span> و بر <span class="description">(زمین و باغ)</span> او گذر مکن در صورتیکه کراهت داشته به دلخواه او نباشد، و بیشتر از حقّی که خدا در دارائی او دارد <span class="description">(امر فرموده بپردازد)</span> از او مگیر</span>

<span class="Revayat">فَإِذَا قَدِمتَ عَلَی اَلحَیِّ فَانزِل بِمَائِهِم مِن غَیرِ أَن تُخَالِطَ أَبیَاتَهُم ثُمَّ اِمضِ إِلَیهِم بِالسَّکِینَةِ وَ اَلوَقَارِ حَتَّی تَقُومَ بَینَهُم فَتُسَلِّمَ عَلَیهِم وَ لاَ تُخدِج بِالتَّحِیَّةِ لَهُم ثُمَّ تَقُولَ عِبَادَ اَللَّهِ أَرسَلَنِی إِلَیکُم وَلِیُّ اَللَّهِ وَ خَلِیفَتُهُ لِآخُذَ مِنکُم حَقَّ اَللَّهِ فِی أَموَالِکُم فَهَل لِلَّهِ فِی أَموَالِکُم مِن حَقٍّ فَتُؤَدُّوهُ إِلَی وَلِیِّهِ</span>

<span class="Translate">(2) پس چون به قبیله‌ای رسیدی بر سر آب آنها فرود آی بدون آنکه به خانه‌هاشان در آئی، بعد از آن با آرامش بسوی ایشان برو تا بین آنان بایستی، پس بر آنها سلام کن، و درود بر ایشان را کوتاه منما <span class="description">(با آنان بی‌اعتنائی و کم احترامی مکن)</span> پس از آن میگوئی: ای بندگان خدا، دوست و خلیفۀ خدا مرا بسوی شما فرستاده تا حقّ و سهم خدا را از دارائیتان <span class="description">(زکاتی که به اموالتان تعلّق گرفته)</span> از شما بستانم، آیا خدا را در دارائیتان حقّ و سهمی هست که آنرا به ولیّ او بپردازید؟</span>

<span class="Revayat">فَإِن قَالَ قَائِلٌ لاَ فَلاَ تُرَاجِعهُ وَ إِن أَنعَمَ لَکَ مُنعِمٌ فَانطَلِق مَعَهُ مِن غَیرِ أَن تُخِیفَهُ أَو تُوعِدَهُ أَو تَعسِفَهُ أَو تُرهِقَهُ فَخُذ مَا أَعطَاکَ مِن ذَهَبٍ أَو فِضَّةٍ فَإِن کَانَ لَهُ مَاشِیَةٌ أَو إِبِلٌ فَلاَ تَدخُلهَا إِلاَّ بِإِذنِهِ فَإِنَّ أَکثَرَهَا لَهُ فَإِذَا أَتَیتَهَا فَلاَ تَدخُل عَلَیهَا دُخُولَ مُتَسَلِّطٍ عَلَیهِ وَ لاَ عَنِیفٍ بِهِ وَ لاَ تُنَفِّرَنَّ بَهِیمَةً وَ لاَ تُفزِعَنَّهَا وَ لاَ تَسُوءَنَّ صَاحِبَهَا فِیهَا</span>

<span class="Translate">(3) پس اگر گوینده‌ای گفت: نیست <span class="description">(زکوة بمن تعلّق نگرفته)</span> باو مراجعه نکن <span class="description">(دوباره سراغش مرو)</span> و اگر گوینده‌ای بتو گفت: هست، همراهش برو بدون آنکه او را بترسانی و بیم دهی، یا بر او سخت گرفته او را به دشواری واداری، پس بگیر آنچه از طلا و نقره بتو می‌دهد و اگر گاو و گوسفند و شتر داشته باشد بی اجازه او نزد آنها مرو، زیرا بیشتر آنها مال او است، و چون نزد چهار پایان رسیدی بآنها نگاه مکن مانند کسیکه بر صاحب آنها تسلّط دارد، و نه مانند کسیکه بر او سخت گیرد، و چهار پایی را نرانده مترسان، و صاحب آنرا در <span class="description">(گرفتن)</span> آن مرنجان</span>

<span class="Revayat">وَ اِصدَعِ اَلمَالَ صَدعَینِ ثُمَّ خَیِّرهُ فَإِذَا اِختَارَ فَلاَ تَعَرَّضَنَّ لِمَا اِختَارَهُ ثُمَّ اِصدَعِ اَلبَاقِیَ صَدعَینِ ثُمَّ خَیِّرهُ فَإِذَا اِختَارَ فَلاَ تَعَرَّضَنَّ لِمَا اِختَارَهُ فَلاَ تَزَالُ کَذَلِکَ حَتَّی یَبقَی مَا فِیهِ وَفَاءٌ لِحَقِّ اَللَّهِ فِی مَالِهِ فَاقبِض حَقَّ اَللَّهِ مِنهُ فَإِنِ اِستَقَالَکَ فَأَقِلهُ ثُمَّ اِخلِطهُمَا ثُمَّ اِصنَع مِثلَ اَلَّذِی صَنَعتَ أَوَّلاً حَتَّی تَأخُذَ حَقَّ اَللَّهِ فِی مَالِهِ</span>

<span class="Translate">(4) و مال را بدو بخش قسمت کن، پس <span class="description">(صاحب)</span> او را مختار گردان <span class="description">(تا هر کدام را می‌خواهد اختیار نماید)</span> پس هر گاه <span class="description">(یکی از آن دو را)</span> اختیار نمود متعرّض آنچه اختیار کرده مشو <span class="description">(نگو چرا این را گزیدی)</span> پس از آن باقی مانده را دو بخش گردان، و <span class="description">(باز)</span> او را مختار گردان <span class="description">(تا هر کدام را می‌خواهد اختیار کند)</span> پس هر گاه <span class="description">(یکی از آن دو را)</span> اختیار نمود متعرّض آنچه اختیار کرده مشو، و همچنین پیوسته قسمت نما تا آن مقدار بماند که حقّ خدا <span class="description">(زکوة)</span> در مال او می‌باشد، پس <span class="description">(با این گونه رفتار)</span> حقّ خدا را از او دریافت کن و اگر <span class="description">(گمان کرد آنچه تو بابت زکوة دریافت نموده‌ای بهتر است از آنچه او برای خود اختیار کرده، و)</span> فسخ و بهم زدن آن تقسیم را خواست، تو فسخ کن و باز دو قسمت را در هم آمیز، پس از آن دوباره آنچه بجا آورده بودی بجا آور تا حقّ خدا را در مال او بستانی</span>

<span class="Revayat">وَ لاَ تَأخُذَنَّ عَوداً وَ لاَ هَرِمَةً وَ لاَ مَکسُورَةً وَ لاَ مَهلُوسَةً وَ لاَ ذَاتَ عَوَارٍ وَ لاَ تَأمَنَنَّ عَلَیهَا إِلاَّ مَن تَثِقُ بِدِینِهِ رَافِقاً بِمَالِ اَلمُسلِمِینَ حَتَّی یُوَصِّلَهُ إِلَی وَلِیِّهِم فَیَقسِمَهُ بَینَهُم وَ لاَ تُوَکِّل بِهَا إِلاَّ نَاصِحاً شَفِیقاً وَ أَمِیناً حَفِیظاً غَیرَ مُعَنِّفٍ وَ لاَ مُجحِفٍ وَ لاَ مُلغِبٍ وَ لاَ مُتعِبٍ</span>

<span class="Translate">(5) و شتر پیر از کار افتاده و <span class="description">(دست و پا)</span> شکسته و عیب دار <span class="description">(یک چشم و مانند آن)</span> را <span class="description">(بابت زکوة)</span> مگیر <span class="description">(ابن میثم «رحمه اللّه» از قطب الدّین راوندیّ «ابو الحسین سعد ابن هبة اللّه ابن الحسن از بزرگان علمای امامیّه و نویسندۀ کتابهای بسیار از آن جمله کتاب منهاج البراعة در شرح بر نهج البلاغه که از اهل راوند «قریه‌ای بین کاشان و اصفهان» بوده و قبر او در قم جانب شرقیّ حرم حضرت معصومه علیها السّلام می‌باشد» نقل نموده که فرموده: ظاهر فرمایش امام علیه السّلام آنست که آن حضرت امر می‌فرماید به جدا کردن عیب دار پیش از آنکه آنرا بدو بخش قسمت نماید)</span> و <span class="description">(چون آنها را بابت زکوة دریافت نمودی)</span> امین قرار مده بر آنها مگر کسیرا که بدین او اطمینان داشته باشی <span class="description">(باور داشته باشی که در گفتار و کردار طبق دستور دین رفتار می‌نماید)</span> در حالیکه بمال مسلمانان درستکار باشد تا آنکه آنرا به فرمانروایشان برساند، و او بین آنان پخش نماید و بر آنها نگهدار مگردان مگر درستکار و مهربان که درشتی نکرده بسختی نراند و نرنجاند و خسته نگرداند</span>

<span class="Revayat">ثُمَّ اُحدُر إِلَینَا مَا اِجتَمَعَ عِندَکَ نُصَیِّرهُ حَیثُ أَمَرَ اَللَّهُ فَإِذَا أَخَذَهَا أَمِینُکَ فَأَوعِز إِلَیهِ أَن لاَ یَحُولَ بَینَ نَاقَةٍ وَ بَینَ فَصِیلِهَا وَ لاَ یَمصُرَ لَبَنَهَا فَیَضُرَّ ذَلِکَ بِوَلَدِهَا وَ لاَ یَجهَدَنَّهَا رُکُوباً وَ لیَعدِل بَینَ صَوَاحِبَاتِهَا فِی ذَلِکَ وَ بَینَهَا</span>

<span class="Translate">(6) پس آنچه نزد تو گرد آید زود بسوی ما فرست تا آنرا به جائی که خداوند امر فرموده صرف نماییم، و چون آنها را امین تو <span class="description">(برای آوردن نزد ما)</span> گرفت باو سفارش کن که بین شتر و بچّۀ شیر خواره‌اش جدائی نیندازد، و شیرش را بسیار ندوشد که به بچّه‌اش زیان رساند، و با سواری آنرا خسته و وامانده نسازد، و در دوشیدن، و سواری بین آن و شترهای دیگر برابر رفتار نماید <span class="description">(نه آنکه شیر یکی را دوشیده همۀ راه را بر یکی سوار شود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لیُرَفِّه عَلَی اَللاَّغِبِ وَ لیَستَأنِ بِالنَّقِبِ وَ اَلظَّالِعِ وَ لیُورِدهَا مَا تَمُرُّ بِهِ مِنَ اَلغُدُرِ وَ لاَ یَعدِل بِهَا عَن نَبتِ اَلأَرضِ إِلَی جَوَادِّ اَلطُّرُقِ وَ لیُرَوِّحهَا فِی اَلسَّاعَاتِ وَ لیُمهِلهَا عِندَ اَلنِّطَافِ وَ اَلأَعشَابِ حَتَّی تَأتِینَا بِإِذنِ اَللَّهِ بُدَّناً مُنقِیَاتٍ غَیرَ مُتعَبَاتٍ وَ لاَ مَجهُودَاتٍ لِنَقسِمَهَا عَلَی کِتَابِ اَللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِیِّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله فَإِنَّ ذَلِکَ أَعظَمُ لِأَجرِکَ وَ أَقرَبُ لِرُشدِکَ إِن شَاءَ اَللَّهُ</span>

<span class="Translate">(7) و باید آسایش خسته را فراهم ساخته آنرا که پایش سوده و از رفتن ناتوان گردیده به آرامش و آهسته براند، و آنها را به برکه‌ها و آبگاههائی وارد سازد که شترها بر آنها می‌گذرند، و آنها را از زمین گیاه دار به راهها <span class="description">(ی بی‌گیاه)</span> نبرد <span class="description">(تا در طیّ راه چریده در رفتار توانا باشند)</span> و باید آنها را ساعتها <span class="description">(هر چند ساعت یک بار یا در چراگاهها)</span> راحتی و آسایش دهد <span class="description">(تا آسوده بچرند)</span> و باید آنها را نزد آبهای اندک و گیاهها مهلت دهد و واگذارد تا اینکه باذن و فرمان خدا فربه و استخوان‌دار پر مغز نزد ما بیایند نه رنجیده و خسته گردیده تا آنها را بدستور کتاب خدا <span class="description">(قرآن کریم)</span> و روش پیغمبرش صلّی اللّٰه علیه و آله <span class="description">(بین مستحقّین)</span> تقسیم و پخش نماییم، پس آنچه گذشت برای پاداش تو <span class="description">(از خدا)</span> بسیار شایان و برای هدایت و رستگاریت بسیار زیبنده است، اگر خدا بخواهد</span>


==نامه 26- سفارش به مخنف بن سلیم مأمور جمع آوری زکات==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من عهد له علیه‌السلام إلی بعض عماله و قد بعثه علی الصدقة</span>

<span class="Translate">26 - از عهد و پیمانهای آن حضرت علیه السّلام است به یکی از کار گردانانش <span class="description">(در پرهیزکاری و مهربانی با رعیّت و اداء حقوق زیر دستان و مستمندان)</span> هنگامی که او را برای جمع آوری زکوة فرستاده</span>

<span class="Revayat">آمُرُهُ بِتَقوَی اَللَّهِ فِی سَرَائِرِ أَمرِهِ وَ خَفِیَّاتِ عَمَلِهِ حَیثُ لاَ شَاهِدَ غَیرُهُ وَ لاَ وَکِیلَ دُونَهُ</span>

<span class="Translate">(1) کار گردان خود را در نهانیها <span class="description">(اندیشه‌ها)</span> و کردار پوشیده‌اش به پرهیزکاری و ترس از خدا دستور می‌دهم جائیکه غیر از خدا حاضر و ناظر نیست، و بجز او نگهبان و کسیکه کار باو واگزار میشود نمی‌باشد</span>

<span class="Revayat">وَ آمُرُهُ أَن لاَ یَعمَلَ بِشَیءٍ مِن طَاعَةِ اَللَّهِ فِیمَا ظَهَرَ فَیُخَالِفَ إِلَی غَیرِهِ فِیمَا أَسَرَّ وَ مَن لَم یَختَلِف سِرُّهُ وَ عَلاَنِیَتُهُ وَ فِعلُهُ وَ مَقَالَتُهُ فَقَد أَدَّی اَلأَمَانَةَ وَ أَخلَصَ اَلعِبَادَةَ</span>

<span class="Translate">(2) و او را امر میکنم که در ظاهر کاری از فرمان خدا بجا نیاورد که در باطن غیر آنرا انجام دهد <span class="description">(منافق و دو رو نباشد)</span> و کسیکه پنهان و آشکار و کردار و گفتارش دو گونه نبود امانت را اداء کرده <span class="description">(دستور الهیّ را انجام داده)</span> و عبادت و بندگی را با اخلاص و حقیقت <span class="description">(نه از روی ریاء و خود نمائی)</span> بجا آورده است</span>

<span class="Revayat">وَ آمُرُهُ أَن لاَ یَجبَهَهُم وَ لاَ یَعضَهَهُم وَ لاَ یَرغَبَ عَنهُم تَفَضُّلاً بِالإِمَارَةِ عَلَیهِم فَإِنَّهُمُ اَلإِخوَانُ فِی اَلدِّینِ وَ اَلأَعوَانُ عَلَی اِستِخرَاجِ اَلحُقُوقِ</span>

<span class="Translate">(3) و باو امر نموده دستور می‌دهم که ایشان <span class="description">(رعیّتها و زیر دستان)</span> را نرنجاند، و بآنها دروغ نگوید <span class="description">(یا بآنها دروغ نبندد، مانند آنکه بگوید شتر یا درو شدۀ از کشتتان بیش از این است که برای گریز از زکوة پنهان کرده‌اید)</span> و بسبب فرمانروایی بر آنها از روی سرکشی از آنان روی برنگرداند <span class="description">(خود را از ایشان بی‌نیاز نداند)</span> زیرا اینان در دین برادر و هم کیشند، و برای آماده کردن و پیدایش حقوق یاوران هستند <span class="description">(ایشان زمین را آب داده کشت می‌نمایند و چهارپایان را تربیت و پرستاری میکنند تا این اموال گرد میشود و ما از آنها زکوة دریافت می‌نماییم، بنا بر این نباید ایشان را رنجاند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّ لَکَ فِی هَذِهِ اَلصَّدَقَةِ نَصِیباً مَفرُوضاً وَ حَقّاً مَعلُوماً وَ شُرَکَاءَ أَهلَ مَسکَنَةٍ وَ ضُعَفَاءَ ذَوِی فَاقَةٍ وَ إِنَّا مُوَفُّوکَ حَقَّکَ فَوَفِّهِم حُقُوقَهُم وَ إِلاَّ فَإِنَّکَ مِن أَکثَرِ اَلنَّاسِ خُصُوماً یَومَ اَلقِیَامَةِ</span>

<span class="Translate">(4) و ترا در این زکوة بهرۀ ثابت و حقّی آشکاری است، و شریک و انبازهائی داری از درویشان و ناتوانان نیازمند، و <span class="description">(همانطور که)</span> ما حقّ ترا تمام می‌پردازیم تو <span class="description">(نیز)</span> حقوق ایشان را تمام بپرداز، و اگر چنین نکنی <span class="description">(از حقوقشان بکاهی)</span> در روز رستخیز تو از همۀ مردم بیشتر دشمن خواهی داشت</span>

<span class="Revayat">وَ بُؤساً لِمَن خَصمُهُ عِندَ اَللَّهِ اَلفُقَرَاءُ وَ اَلمَسَاکِینُ وَ اَلسَّائِلُونَ وَ اَلمَدفُوعُونَ وَ اَلغَارِمُ وَ اِبنُ اَلسَّبِیلِ</span>

<span class="Translate">(5) و بدا بحال کسیکه دشمن او نزد خدا درویشان و تهی دستان و دریوزه‌گران و بینوایان رانده شده، و وام دارانی که در غیر معصیت وام گرفته‌اند و مسافرین و رهگذران درماندۀ دور از مال و خانه و اهل بیت باشند!!</span>

<span class="Revayat">وَ مَنِ اِستَهَانَ بِالأَمَانَةِ وَ رَتَعَ فِی اَلخِیَانَةِ وَ لَم یُنَزِّه نَفسَهُ وَ دِینَهُ عَنهَا فَقَد أَحَلَّ بِنَفسِهِ فِی اَلدُّنیَا اَلذُّلَّ وَ اَلخِزیَ وَ هُوَ فِی اَلآخِرَةِ أَذَلُّ وَ أَخزَی</span>

<span class="Translate">(6) و کسیکه امانت <span class="description">(دستور الهیّ‌)</span> را خوار دارد، و در خیانت چرا کند <span class="description">(بی‌باک باشد)</span> و خود و دینش را از آن پاک نسازد در دنیا رسوایی را بخود روا داشته و در آخرت خوارتر و رسواتر است</span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّ أَعظَمَ اَلخِیَانَةِ خِیَانَةُ اَلأُمَّةِ وَ أَفظَعَ اَلغِشِّ غِشُّ اَلأَئِمَّةِ وَ اَلسَّلاَمُ</span>

<span class="Translate">(7) و بزرگترین خیانت و نادرستی خیانت بامّت، و زشتترین دغل، دغل با پیشوایان است <span class="description">(و هر که در حقوق بینوایان و مستمندان دست درازی کند هم بامّت خیانت کرد و هم بامام و پیشوای خود دغل نموده است)</span> و درود بر آنکه شایستۀ درود است</span>


==نامه 27- سفارش به محمد بن ابی بکرهنگام عزیمت برای حکومت مصر==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من عهد له علیه‌السلام إلی محمد ابن أبی بکر رضی الله عنه حین قلده مصر</span>

<span class="Translate">27 - از عهد و پیمانهای آن حضرت علیه السّلام است بمحمّد ابن ابی بکر که خدا از او خوشنود بوده پاداشش را بدهد <span class="description">(این مرد جلیل القدر، عظیم المنزله از خواصّ یاران امام علیه السّلام بوده که در سال حجّة الوداع سال دهم هجرت بدنیا آمده و در سال سی و هشت هجریّ در زمان خلافت امیر المؤمنین علیه السّلام در مصر بقتل رسیده، چنانکه شمّه‌ای از داستان او در شرح سخن شصت و هفتم نوشته شد)</span> هنگامیکه حکومت مصر را باو واگزار فرموده <span class="description">(و در این عهد نامه او را به عدالت و برابری بین مردم امر کرده پرهیزکاری و سختی مرگ و عذاب رستخیز را یادآوری نموده، و در آخر او را به مخالفت هوای نفس و مواظبت نماز اندرز می‌دهد)</span></span>

<span class="Revayat">فَاخفِض لَهُم جَنَاحَکَ وَ أَلِن لَهُم جَانِبَکَ وَ اُبسُط لَهُم وَجهَکَ وَ آسِ بَینَهُم فِی اَللَّحظَةِ وَ اَلنَّظرَةِ حَتَّی لاَ یَطمَعَ اَلعُظَمَاءُ فِی حَیفِکَ لَهُم وَ لاَ یَیأَسَ اَلضُّعَفَاءُ مِن عَدلِکَ عَلَیهِم</span>

<span class="Translate">(1) بالت را برای ایشان <span class="description">(اهل مصر)</span> بخوابان <span class="description">(با همگان فروتن باش)</span> و پهلویت را برایشان هموار دار <span class="description">(کاری کن که همه کس از رفتارت سود برد)</span> و بآنان گشاده رو باش <span class="description">(با زیر دستان ترش روئی مکن)</span> و آنها را بنگریستن زیر چشمی و خیره شدن در رو یکنواخت بدار <span class="description">(مساوات و برابری را مراعات کرده بین خرد و بزرگ تفاوت مگزار و ثروتمندان و بزرگان را بر زیر دستان و مستمندان امتیاز نداده با همه یکسان باش)</span> تا بزرگان بظلم و ستم تو <span class="description">(دوری از درستکاری)</span> به سودشان طمع ننمایند <span class="description">(نسبت به زیر دستان ستم روا ندارند)</span> و ناتوانان از عدل و درستکاری تو نومید نگردند</span>

<span class="Revayat">فَإِنَّ اَللَّهَ تَعَالَی یُسَائِلُکُم مَعشَرَ عِبَادِهِ عَنِ اَلصَّغِیرَةِ مِن أَعمَالِکُم وَ اَلکَبِیرَةِ وَ اَلظَّاهِرَةِ وَ اَلمَستُورَةِ فَإِن یُعَذِّب فَأَنتُم أَظلَمُ وَ إِن یَعفُ فَهُوَ أَکرَمُ</span>

<span class="Translate">(2) زیرا خدای تعالی، ای گروه بندگان او <span class="description">(در روز رستخیز)</span> از کردار کوچک و بزرگ و آشکار و پنهان شما پرسش می‌نماید، پس اگر عذاب کند <span class="description">(شما را به آتش بسوزاند)</span> شما <span class="description">(از هر کس بخود)</span> ستمکار ترید <span class="description">(چون معصیت و نافرمانیتان سبب آن گردیده)</span> و اگر ببخشد بسیار کریم و بزرگوار است</span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَمُوا عِبَادَ اَللَّهِ أَنَّ اَلمُتَّقِینَ ذَهَبُوا بِعَاجِلِ اَلدُّنیَا وَ آجِلِ اَلآخِرَةِ فَشَارَکُوا أَهلَ اَلدُّنیَا فِی دُنیَاهُم وَ لَم یُشَارِکهُم أَهلُ اَلدُّنیَا فِی آخِرَتِهِم سَکَنُوا اَلدُّنیَا بِأَفضَلِ مَا سُکِنَت وَ أَکَلُوهَا بِأَفضَلِ مَا أُکِلَت فَحَظُوا مِنَ اَلدُّنیَا بِمَا حَظِیَ بِهِ اَلمُترَفُونَ وَ أَخَذُوا مِنهَا مَا أَخَذَهُ اَلجَبَابِرَةُ اَلمُتَکَبِّرُونَ</span>

<span class="Translate">(3) و ای بندگان خدا بدانید، پرهیزکاران <span class="description">(سود)</span> دنیای گذرنده و <span class="description">(سود)</span> آخرت آینده را بردند، پس با اهل دنیا در <span class="description">(سود)</span> دنیاشان شریک شدند، و اهل دنیا در <span class="description">(سود)</span> آخرت آنها شریک نگشتند در دنیا در بهترین منزل جا گرفتند، و نیکوترین خوردنی را خوردند <span class="description">(چون دنیا پرستان برای سکنی رنج نبرده و برای خوردن بسختی نیافتادند، به این جهت هر جا سکنی گرفتند بهترین جا و هر چه خوردند نیکوترین خوردنی بود)</span> پس از دنیا بهره‌ای بردند که خوشگذران بردند، و کامی گرفتند که گردنکشان گرفتند <span class="description">(از راه حلال دارائی و نعمت یافته بدستور خدا و رسول صرف و آخرت خود را آباد کردند، و کمال لذّت و خوشی دنیا را بدست آوردند)</span></span>

<span class="Revayat">ثُمَّ اِنقَلَبُوا عَنهَا بِالزَّادِ اَلمُبَلِّغِ وَ اَلمَتجَرِ اَلرَّابِحِ أَصَابُوا لَذَّةَ زُهدِ اَلدُّنیَا فِی دُنیَاهُم وَ تَیَقَّنُوا أَنَّهُم جِیرَانُ اَللَّهِ غَداً فِی آخِرَتِهِم لاَ تُرَدُّ لَهُم دَعوَةٌ وَ لاَ یُنقَصُ لَهُم نَصِیبٌ مِن لَذَّةٍ</span>

<span class="Translate">(4) پس از دنیا <span class="description">(بآخرت)</span> رفتند با توشه‌ای که <span class="description">(آنان را بمقصد)</span> می‌رساند و با سوداگری که سود <span class="description">(نیکبختی)</span> دارد: به خوشی پارسائی دنیا در دنیاشان رسیدند، و یقین داشتند که فردا در آخرت در جوار خداوند هستند <span class="description">(رحمت حقّ تعالی بآنان می‌رسد، بطوری)</span> که خواستشان ناپذیرفته نمی‌گردد، و بهره‌شان از خوشی و آسایش کم نمی‌شود</span>

<span class="Revayat">فَاحذَرُوا عِبَادَ اَللَّهِ اَلمَوتَ وَ قُربَهُ وَ أَعِدُّوا لَهُ عُدَّتَهُ فَإِنَّهُ یَأتِی بِأَمرٍ عَظِیمٍ وَ خَطبٍ جَلِیلٍ بِخَیرٍ لاَ یَکُونُ مَعَهُ شَرٌّ أَبَداً أَو شَرٍّ لاَ یَکُونُ مَعَهُ خَیرٌ أَبَداً فَمَن أَقرَبُ إِلَی اَلجَنَّةِ مِن عَامِلِهَا</span>

<span class="Translate">(5) پس ای بندگان خدا <span class="description">(از پرهیزکاران پیروی نموده به دنیای نابود شدنی دل نبندید، و)</span> از مرگ و نزدیک بودن آن بترسید، و ساز و برگ آنرا آماده دارید <span class="description">(کاری کنید که چون مرگ رسد دل واپس نباشید)</span> زیرا مرگ با امر بزرگ خطرناک می‌آید <span class="description">(برای نیکوکاران)</span> خیر و نیکوئی می‌آورد که هرگز با آن بدی نیست، یا <span class="description">(برای بد کرداران)</span> شرّ و بدی در بردارد که هرگز با آن خوبی نمی‌باشد!</span>

<span class="Revayat">وَ مَن أَقرَبُ إِلَی اَلنَّارِ مِن عَامِلِهَا وَ أَنتُم طُرَدَاءُ اَلمَوتِ إِن أَقَمتُم لَهُ أَخَذَکُم وَ إِن فَرَرتُم مِنهُ أَدرَکَکُم وَ هُوَ أَلزَمُ لَکُم مِن ظِلِّکُم اَلمَوتُ مَعقُودٌ بِنَوَاصِیکُم وَ اَلدُّنیَا تُطوَی مِن خَلفِکُم</span>

<span class="Translate">پس چه کسی نزدیکتر است ببهشت از کسیکه کار بهشت کند، و کی نزدیکتر است به دوزخ از آنکه کار دوزخ نماید؟ (6) و شما رانده‌های مرگ هستید، اگر بایستید شما را می‌گیرد، و اگر از آن بگریزید شما را می‌یابد <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 4 ی 78 می‌فرماید: «أَینَمٰا تَکُونُوا یُدرِککُمُ اَلمَوتُ وَ لَو کُنتُم فِی بُرُوجٍ مُشَیَّدَةٍ‌» یعنی هر جا بوده مرگ شما را دریابد اگر چه در قلعه‌ها و حصارهای بلند استوار باشید)</span> و مرگ از سایۀ شما بشما همراه‌تر است <span class="description">(آنی از شما جدا نشود)</span>! مرگ به موهای پیشانی شما بسته شده <span class="description">(از آن رهائی نمی‌یابید)</span> و دنیا از پی شما پیچیده میشود <span class="description">(مانند بساطی است که پس از گذشتن شخص آنرا می‌پیچند)</span></span>

<span class="Revayat">فَاحذَرُوا نَاراً قَعرُهَا بَعِیدٌ وَ حَرُّهَا شَدِیدٌ وَ عَذَابُهَا جَدِیدٌ دَارٌ لَیسَ فِیهَا رَحمَةٌ وَ لاَ تُسمَعُ فِیهَا دَعوَةٌ وَ لاَ تُفَرَّجُ فِیهَا کُربَةٌ</span>

<span class="Translate">(7) پس <span class="description">(این همه بکار آخرت بی‌اعتناء نبوده)</span> بترسید از آتشی که گودی و گرمی آن بی‌اندازه، و عذاب و گرفتاری آن تازه است <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 4 ی 56 می‌فرماید: «إِنَّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا بِآیٰاتِنٰا سَوفَ نُصلِیهِم نٰاراً کُلَّمٰا نَضِجَت جُلُودُهُم بَدَّلنٰاهُم جُلُوداً غَیرَهٰا لِیَذُوقُوا اَلعَذٰابَ إِنَّ اَللّٰهَ کٰانَ عَزِیزاً حَکِیماً» یعنی آنانکه به نشانه‌های ما «پیغمبر اکرم و قرآن کریم» نگرویدند بزودی آنان را در آتشی اندازیم که چون پوستهاشان سوخته شود آنها را تبدیل به پوستهای دیگر نماییم تا آنکه عذاب و بدبختی را بچشند، بتحقیق خداوند «بعذاب ایشان» توانا و دانا است)</span> سرائی است <span class="description">(دوزخ)</span> که در آن رحمت و مهربانی نیست، و درخواست پذیرفته نمی‌گردد، و غمّ و اندوه برطرف نمی‌شود <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 43 ی 74 می‌فرماید: «إِنَّ اَلمُجرِمِینَ فِی عَذٰابِ جَهَنَّمَ خٰالِدُونَ‌» ی 75 «لاٰ یُفَتَّرُ عَنهُم وَ هُم فِیهِ مُبلِسُونَ‌» ی 76 «وَ مٰا ظَلَمنٰاهُم وَ لٰکِن کٰانُوا هُمُ اَلظّٰالِمِینَ‌» ی 77 «وَ نٰادَوا یٰا مٰالِکُ لِیَقضِ عَلَینٰا رَبُّکَ قٰالَ إِنَّکُم مٰاکِثُونَ‌» یعنی گناهکاران در عذاب و گرفتاری دوزخ جاویدند، عذاب از ایشان سست و کم نگردد و آنها در آن عذاب و سختی «از رحمت خدا» نومیدند، و ما «با عذاب» بآنها ستم نکردیم و لکن آنان بخود ستم کردند «که در دنیا بر خلاف دستور خدا و رسول که موجب نیکبختی آخرت بود رفتار نمودند» و زمامدار و نگهبان دوزخ را بخوانند که از پروردگار خود بخواه تا بر ما حکم فرماید «ما را بمیراند تا از این عذاب برهیم» می‌گوید شما «در اینجا» خواهید ماند «نه می‌میرید و نه رهائی خواهید یافت»)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنِ اِستَطَعتُم أَن یَشتَدَّ خَوفُکُم مِنَ اَللَّهِ وَ أَن یَحسُنَ ظَنُّکُم بِهِ فَاجمَعُوا بَینَهُمَا فَإِنَّ اَلعَبدَ إِنَّمَا یَکُونُ حُسنُ ظَنِّهِ بِرَبِّهِ عَلَی قَدرِ خَوفِهِ مِن رَبِّهِ وَ إِنَّ أَحسَنَ اَلنَّاسِ ظَنّاً بِاللَّهِ أَشَدُّهُم خَوفاً لِلَّهِ</span>

<span class="Translate">(8) و <span class="description">(اکنون)</span> اگر توانائی دارید که هم خوف و ترستان از خدا بسیار و هم گمان و امیدتان باو نیک باشد بین ترس و امید را جمع کنید <span class="description">(حتما کاری کنید که هم بترسید و هم امیدوار باشید، نه ترستان بیشتر و نه امیدتان برتر باشد)</span> زیرا گمان نیک و امید بنده به پروردگارش بمقدار ترس او است از پروردگارش، و نیک بین‌ترین مردم بخدا ترسناکترین ایشان است از او <span class="description">(هر چند گمان بنده بخدا نیکوتر شود ترسش بیشتر گشته بر خلاف رضایش کاری انجام ندهد که مبادا از او برنجد، ابن ابی الحدید در اینجا از امام چهارم علیّ بن الحسین علیه السّلام نقل می‌نماید که فرموده: اگر خدای عزّ و جلّ کتابی بفرستد که در آن ثبت باشد که مردی را عذاب میکند، گمان دارم آن مرد من باشم، یا یک مرد را می‌آمرزد، امیدوارم من باشم، و اگر بناچار مرا عذاب خواهد نمود باز هم کوشش خود را خواهم افزود تا مبادا چون بخود باز گردم نفسم مرا سرزنش دهد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَم یَا مُحَمَّدَ اِبنَ أَبِی بَکرٍ أَنِّی قَد وَلَّیتُکَ أَعظَمَ أَجنَادِی فِی نَفسِی أَهلَ مِصرَ فَأَنتَ مَحقُوقٌ أَن تُخَالِفَ عَلَی نَفسِکَ وَ أَن تُنَافِحَ عَن دِینِکَ وَ لَو لَم یَکُن لَکَ إِلاَّ سَاعَةٌ مِنَ اَلدَّهرِ</span>

<span class="Translate">(9) و ای محمّد ابن ابی بکر بدان من ترا بر بزرگترین لشگرهایم اهل مصر فرمانروا گردانیدم، پس سزاواری که با نفس خویش مخالفت نموده از دین و کیشت دفاع کنی هر چند از روزگار برایت نمانده باشد مگر ساعتی</span>

<span class="Revayat">وَ لاَ تُسخِطِ اَللَّهَ بِرِضَا أَحَدٍ مِن خَلقِهِ فَإِنَّ فِی اَللَّهِ خَلَفاً مِن غَیرِهِ وَ لَیسَ مِنَ اَللَّهِ خَلَفٌ فِی غَیرِهِ</span>

<span class="Translate">(10) و خدا را بخشم نیاور با خوشنود ساختن یکی از آفریده‌هایش، زیرا عوض آنچه در غیر خدا است در نزد او هست، و عوض آنچه در خدا است در غیر او نیست <span class="description">(اگر خدا راضی باشد از دیگری چه بیم، و اگر او راضی نباشد از غیرش چه امید؟)</span></span>

<span class="Revayat">صَلِّ اَلصَّلاَةَ لِوَقتِهَا اَلمُوَقَّتِ لَهَا وَ لاَ تُعَجِّل وَقتَهَا لِفَرَاغٍ وَ لاَ تُؤَخِّرهَا عَن وَقتِهَا لاِشتِغَالٍ وَ اِعلَم أَنَّ کُلَّ شَیءٍ مِن عَمَلِکَ تَبَعٌ لِصَلاَتِکَ</span>

<span class="Translate">(11) نماز را در وقتی که برای آن تعیین گشته بجا آور و از جهت بیکاری آنرا پیش از وقت بجا نیاور، و بجهت کار داشتن آنرا از وقتش مگذران، و بدان هر چیز از عملت پیرو نماز تو است <span class="description">(اگر نماز را نیکو بجا آوردی کارهای دیگر را نیکو کنی، و هرگاه آنرا ضائع ساختی غیر آنرا تباه‌تر گردانی )</span></span>

<span class="Revayat">وَ مِن هَذَا اَلعَهدِ فَإِنَّهُ لاَ سَوَاءٌ إِمَامُ اَلهُدَی وَ إِمَامُ اَلرَّدَی وَ وَلِیُّ اَلنَّبِیِّ وَ عَدُوُّ اَلنَّبِیِّ وَ لَقَد قَالَ لِی رَسُولُ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله إِنِّی لاَ أَخَافُ عَلَی أُمَّتِی مُؤمِناً وَ لاَ مُشرِکاً أَمَّا اَلمُؤمِنُ فَیَمنَعُهُ اَللَّهُ بِإِیمَانِهِ وَ أَمَّا اَلمُشرِکُ فَیَقمَعُهُ اَللَّهُ بِشِرکِهِ وَ لَکِنِّی أَخَافُ عَلَیکُم کُلَّ مُنَافِقِ اَلجَنَانِ عَالِمِ اَللِّسَانِ یَقُولُ مَا تَعرِفُونَ وَ یَفعَلُ مَا تُنکِرُونَ</span>

<span class="Translate">و قسمتی از این عهد نامه است <span class="description">(در بر حذر داشتن او و اهل مصر از منافقین و مردم دو رو)</span> <span class="description">(باید زبان و دل شما یکی بوده دور و نباشید، و از گمراه کنندگان پیروی ننمائید)</span> (12) زیرا پیشوای رستگاری <span class="description">(امام علیه السّلام)</span> و پیشوای تبهکاری <span class="description">(معاویه)</span> و دوست پیغمبر و دشمن پیغمبر یکسان نیست <span class="description">(پس گول نخورده این هر دو پیشوا را بیک چشم ننگریسته مانند پیشوای گمراهی دو روئی را شعار خویش قرار ندهید. امام علیه السّلام معاویه و مانند او را پیشوا خوانده، چنانکه خداوند نیز مانند او را پیشوایان ضلالت و گمراهی خوانده، در قرآن کریم س 28 ی 41 می‌فرماید: «وَ جَعَلنٰاهُم أَئِمَّةً یَدعُونَ إِلَی اَلنّٰارِ وَ یَومَ اَلقِیٰامَةِ لاٰ یُنصَرُونَ‌» یعنی ما ایشان را پیشوایان گمراهی گذاشتیم که مردم را بسوی آتش می‌خوانند، و روز رستخیز کسی ایشان را یاری نخواهد نمود «از عذاب رهائی نمی‌دهد» و ابن ابی الحدید در اینجا می‌نویسد: اینکه امام علیه السّلام معاویه را دشمن پیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله دانسته، منظور دشمنی او در روزهای جنگ با قریش نبوده، بلکه مقصود آنست که معاویه اکنون هم دشمن پیغمبر است بدلیل فرمایش پیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله: و عدوّک عدوّی، و عدوّی عدوّ اللّٰه یعنی دشمن تو دشمن من است، و دشمن من دشمن خدا است)</span> و رسول خدا - صلّی اللّٰه علیه و آله - بمن فرمود: من بر امّتم از مؤمن و مشرک نمی‌ترسم: زیرا مؤمن را خدا بسبب ایمانش <span class="description">(از گمراه کردن)</span> باز می‌دارد <span class="description">(پس از او بر مسلمانان زیانی نیست)</span> و مشرک را خدا بسبب شرکش <span class="description">(که مسلمانان گوش به سخنش نداده پیرویش نمی‌نمایند)</span> ذلیل و خوار می‌گرداند و لکن من بر شما می‌ترسم از هر دو روئی در دل و دانای به زبان <span class="description">(آنکه دوروئی را در دل پنهان کرده احکام شریعت را به زبان می‌آورد)</span>: می‌گوید آنچه را که شما می‌پسندید، و بجا می‌آورد آنچه را که ناشایسته می‌دانید <span class="description">(آری باید از منافق و دورو ترسید، و دفعش را از خدا خواست، چنانکه امام علیه السّلام در خطبۀ یک صد و هشتاد و پنجم روش آنان را شرح داده )</span></span>


==نامه 28- جواب نامه معاویه==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی معاویة جوابا و هو من محاسن الکتب</span>

<span class="Translate">28 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است در پاسخ نامۀ معاویه <span class="description">(که در آن دعاوی نادرست و سخنان بیهودۀ او را گوشزد نموده، و پیروان خود را به حقائقی که در مقام احتجاج اهمیّتی بسزا دارد متوجّه ساخته، از اینرو سیّد رضیّ «علیه الرّحمة» فرموده:)</span> و آن از نیکو نامه‌ها است <span class="description">(با اینکه هر نامه و هر سخنی از آن بزرگوار در جای خود در منتهی درجۀ نیکوئی است)</span></span>

<span class="Revayat">أَمَّا بَعدُ فَقَد أَتَانِی کِتَابُکَ تَذکُرُ فِیهِ اِصطِفَاءَ اَللَّهِ مُحَمَّداً صلی‌الله‌علیه‌وآله لِدِینِهِ وَ تَأیِیدَهُ إِیَّاهُ لِمَن أَیَّدَهُ مِن أَصحَابِهِ فَلَقَد خَبَأَ لَنَا اَلدَّهرُ مِنکَ عَجَباً إِذ طَفِقتَ تُخبِرُنَا بِبَلاَءِ اَللَّهِ تَعَالَی عِندَنَا وَ نِعمَتِهِ عَلَینَا فِی نَبِیِّنَا فَکُنتَ فِی ذَلِکَ کَنَاقِلِ اَلتَّمرِ إِلَی هَجَرَ أَو دَاعِی مُسَدِّدِهِ إِلَی اَلنِّضَالِ</span>

<span class="Translate">(1) پس از ستایش خدای یکتا و درود بر حضرت مصطفی، نامه‌ات بمن رسید که در آن برگزیدن خدا محمّد - صلّی اللّه علیه و آله - را برای دین خود، و توانا ساختن آن بزرگوار را بیاری اصحاب و همراهانش که بآنها توانائی داده بود یادآوری می‌نمایی پس روزگار بر ما از تو امر شگفتی را پنهان داشته بود چون که تو آغاز کرده‌ای که ما را بخیر و نیکوئی خدای تعالی که در نزد ما است و بنعمت و بخششی که بما در بارۀ پیغمبرمان داده آگاه سازی، در این کار تو مانند کسی هستی که خرما بسوی هجر بار کرد، یا مانند کسیکه آموزندۀ خود را به مسابقۀ در تیر اندازی می‌خواند <span class="description">(ابن میثم «رحمه اللّه» در اینجا فرموده: هجر نام شهری است در بحرین که در آنجا نخلستان بسیار و خرما فراوان است و اصل مثل کناقل التّمر إلی هجر یعنی مانند کسیکه خرما بشهر هجر بار کرده آنست که مردی از هجر مالی بشهر بصره برد که فروخته از آنچه بجای آن می‌خرد سود بدست آورد، در بصره چیزی کسادتر از خرما نیافت، خرما خرید و بشهر هجر بار کرد و آنها را در خانه نگاه‌داشته منتظر شد که نرخ آن بالا رود، ولی پی در پی نرخ پائین آمد تا همۀ خرماها تباه گشته از بین رفت، پس این مثل زده شد برای کسیکه چیزی را بسوی معدن و کان آن ببرد، و جملۀ کداعی مسدّده إلی النّضال یعنی مانند کسی هستی که آموزندۀ خود را به مسابقۀ در تیر اندازی بخواند، مثلی است برای کسیکه شخصی را بچیزی آگهی می‌دهد که آن شخص بآن چیز از او داناتر است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ زَعَمتَ أَنَّ أَفضَلَ اَلنَّاسِ فِی اَلإِسلاَمِ فُلاَنٌ وَ فُلاَنٌ فَذَکَرتَ أَمراً إِن تَمَّ اِعتَزَلَکَ کُلُّهُ وَ إِن نَقَصَ لَم یَلحَقکَ ثَلمُهُ وَ مَا أَنتَ وَ اَلفَاضِلَ وَ اَلمَفضُولَ وَ اَلسَّائِسَ وَ اَلمَسُوسَ وَ مَا لِلطُّلَقَاءِ وَ أَبنَاءِ اَلطُّلَقَاءِ وَ اَلتَّمیِیزَ بَینَ اَلمُهَاجِرِینَ اَلأَوَّلِینَ وَ تَرتِیبَ دَرَجَاتِهِم وَ تَعرِیفَ طَبَقَاتِهِم هَیهَاتَ لَقَد حَنَّ قِدحٌ لَیسَ مِنهَا وَ طَفِقَ یَحکُمُ فِیهَا مَن عَلَیهِ اَلحُکمُ لَهَا</span>

<span class="Translate">(2) و گمان کردی که بهترین مردم در اسلام فلان و فلان <span class="description">(ابو بکر و عمر)</span> است، پس چیزی <span class="description">(آنان)</span> را یادآوری نمودی <span class="description">(ستایش کردی)</span> که اگر درست باشد ترا از آن بهره‌ای نیست، و اگر نادرست باشد زیان و ننگی بتو ندارد، و چه کار است ترا با برتر و کهتر و باز بر دست و زیردست و چه کار است آزاد شدگان <span class="description">(ابو سفیان)</span> و پسرانشان <span class="description">(معاویه)</span> را با تشخیص بین کسانیکه در آغاز از مکّه به مدینه هجرت نمودند، و تعیین مرتبه‌ها و شناساندن طبقاتشان‌؟ <span class="description">(تو که آزاد شده هستی و هنوز هم به حقیقت دین و ایمان نرسیده‌ای چه دانی فاضل و زبردست کیست و مفضول و زیر دست کدام است)</span> چه دور است <span class="description">(این سخنان از تو)</span>! آواز داد تیری که از تیرهای قمار نبود، و آغاز کرد حکم کردن در بارۀ خلافت و امامت را کسیکه روا نیست مگر پیروی از آنکه شایستۀ خلافت است <span class="description">(جملۀ لقد حنّ قدح لیس منها یعنی آواز داد تیری که از تیرهای قمار نبود از آنجا مثل شد که عرب تیرهای قمار را زیر بساطی می‌نهاد و بر هم می‌زد تا آواز دهد، و گاه بود که از آواز دانسته می‌شد که تیری در بین آنها بیگانه است)</span></span>

<span class="Revayat">أَ لاَ تَربَعُ أَیُّهَا اَلإِنسَانُ عَلَی ظَلعِکَ وَ تَعرِفُ قُصُورَ ذَرعِکَ وَ تَتَأَخَّرُ حَیثُ أَخَّرَکَ اَلقَدَرُ فَمَا عَلَیکَ غَلَبَةُ اَلمَغلُوبِ وَ لاَ لَکَ ظَفَرُ اَلظَّافِرِ وَ إِنَّکَ لَذَهَّابٌ فِی اَلتِّیهِ رَوَّاغٌ عَنِ اَلقَصدِ</span>

<span class="Translate">(3) ای انسان آیا بالنگی خود نمی‌ایستی، و کوتاهی دستت را نمی‌شناسی، و عقب نمی‌روی در جائیکه ترا قضاء و قدر عقب خواسته‌؟! <span class="description">(چرا پا از گلیم خویش بیرون نهاده با عار و ننگ سر به زیر نمی‌افکنی)</span> پس زیان شکست یافتن شکست خورده و سود فیروزی فیروزمند بر تو نیست، و تو بسیار در بیابان گمراهی رونده و از راه راست پا بیرون نهاده‌ای</span>

<span class="Revayat">أَ لاَ تَرَی غَیرَ مُخبِرٍ لَکَ وَ لَکِن بِنِعمَةِ اَللَّهِ أُحَدِّثُ أَنَّ قَوماً اُستُشهِدُوا فِی سَبِیلِ اَللَّهِ مِنَ اَلمُهَاجِرِینَ وَ اَلأَنصَارِ وَ لِکُلٍّ فَضلٌ حَتَّی إِذَا اُستُشهِدَ شَهِیدُنَا قِیلَ سَیِّدُ اَلشُّهَدَاءِ وَ خَصَّهُ رَسُولُ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله بِسَبعِینَ تَکبِیرَةً عِندَ صَلاَتِهِ عَلَیهِ أَ وَ لاَ تَرَی أَنَّ قَوماً قُطِّعَت أَیدِیهِم فِی سَبِیلِ اَللَّهِ وَ لِکُلٍّ فَضلٌ حَتَّی إِذَا فُعِلَ بِوَاحِدِنَا مَا فُعِلَ بِوَاحِدِهِم قِیلَ اَلطَّیَّارُ فِی اَلجَنَّةِ وَ ذُو اَلجَنَاحَینِ</span>

<span class="Translate">(4) نه بجهت آگهی دادن بتو <span class="description">(و خودستایی)</span> بلکه برای نعمت خدا <span class="description">(که بمن عطاء فرموده)</span> می‌گویم: آیا نمی‌بینی <span class="description">(نمی‌دانی)</span> گروهی از مهاجرین و انصار در راه خدا کشته شدند، و همه را شرافت و بزرگواری است تا اینکه شهید ما <span class="description">(حمزة ابن عبد المطّلب در جنگ احد)</span> کشته گردید، گفته شد <span class="description">(در بارۀ او حضرت پیغمبر فرمود)</span>: سیّد الشّهداء یعنی آقا و مهتر کشتگان در راه خدا، و رسول خدا - صلّی اللّه علیه و آله - هنگام نماز خواندن بر او، او را به گفتن هفتاد اللّه أکبر تخصیص داد؟ <span class="description">(زیرا بعد از اتمام نماز گروه دیگری از فرشتگان حاضر می‌شدند پیغمبر اکرم هم دوباره با ایشان بر او نماز می‌خواند، و این از خصائص حضرت حمزه - رضی اللّه عنه - است)</span> و آیا نمی‌بینی <span class="description">(آگاه نیستی)</span> که گروهی <span class="description">(از یاران پیغمبر اکرم)</span> دستهاشان در راه خدا جدا شده و همه را فضل و بزرگواری است تا اینکه یکی از ما <span class="description">(جعفر ابن ابی طالب)</span> را پیش آمد آنچه یکی از ایشان را پیش آمده بود <span class="description">(در جنگ مؤته دستهایش جدا گردید، و)</span> گفته شد <span class="description">(پیغمبر نامید او را به)</span> الطّیار فی الجنّة و ذو الجناحین یعنی او است پرواز کنندۀ در بهشت که دارای دو بال می‌باشد؟</span>

<span class="Revayat">وَ لَو لاَ مَا نَهَی اَللَّهُ عَنهُ مِن تَزکِیَةِ اَلمَرءِ نَفسَهُ لَذَکَرَ ذَاکِرٌ فَضَائِلَ جَمَّةً تَعرِفُهَا قُلُوبُ اَلمُؤمِنِینَ وَ لاَ تَمُجُّهَا آذَانُ اَلسَّامِعِینَ فَدَع عَنکَ مَن مَالَت بِهِ اَلرَّمِیَّةُ فَإِنَّا صَنَائِعُ رَبِّنَا وَ اَلنَّاسُ بَعدُ صَنَائِعُ لَنَا</span>

<span class="Translate">(5) و اگر خدا مرد را از ستودن خود نهی نفرموده بود گوینده <span class="description">(امام علیه السّلام)</span> فضائل و بزرگواریهای بیشماری را یادآوری میکرد که دلهای مؤمنین با آنها آشنا بوده گوشهای شنوندگان ردّ نکند، پس دور کن از خود کسیرا که شکار او را از راه برگردانیده است <span class="description">(جملۀ فدع عنک من مّالت به الرّمیّة مثلی است در بارۀ کسیکه از راه راست بیرون رفته به بیراهه می‌رود، خلاصه از کسانیکه بطمع صید دنیا از راه حقّ پا بیرون نهاده‌اند «مانند عمرو ابن عاص» پیروی مکن و به سخنانش گوش مده)</span> که ما تربیت یافتۀ پروردگارمان هستیم و مردم پس از آن تربیت یافتۀ ما هستند <span class="description">(خداوند ما را برگزیده و مردم را به پیروی و دوستی ما امر فرموده، و این نعمت بزرگ را بما عطاء نموده که بین ما و او واسطه‌ای نیست، و بین مردم و خداوند ما واسطه هستیم)</span></span>

<span class="Revayat">لَم یَمنَعنَا قَدِیمُ عِزِّنَا وَ لاَ عَادِیُّ طَولِنَا عَلَی قَومِکَ أَن خَلَطنَاکُم بِأَنفُسِنَا فَنَکَحنَا وَ أَنکَحنَا فِعلَ اَلأَکفَاءِ وَ لَستُم هُنَاکَ وَ أَنَّی یَکُونُ ذَلِکَ کَذَلِکَ</span>

<span class="Translate">(6) شرف کهن و بزرگی دیرین ما را با خویشاوندان تو منع نکرد از اینکه شما را با خود خلط نموده بیامیختیم، و <span class="description">(از شما)</span> زن گرفتیم، و <span class="description">(بشما)</span> زن دادیم چنانکه اقران و مانند آن انجام می‌دهند، در حالتی که شما در آن پایه نبودید! و از کجا چنین شایستگی دارید؟</span>

<span class="Revayat">وَ مِنَّا اَلنَّبِیُّ وَ مِنکُمُ اَلمُکَذِّبُ وَ مِنَّا أَسَدُ اَللَّهِ وَ مِنکُم أَسَدُ اَلأَحلاَفِ وَ مِنَّا سَیِّدَا شَبَابِ أَهلِ اَلجَنَّةِ وَ مِنکُم صِبیَةُ اَلنَّارِ وَ مِنَّا خَیرُ نِسَاءِ اَلعَالَمِینَ وَ مِنکُم حَمَّالَةُ اَلحَطَبِ فِی کَثِیرٍ مِمَّا لَنَا وَ عَلَیکُم</span>

<span class="Translate">در حالتی که پیغمبر از ما است و تکذیب کننده <span class="description">(ابو جهل)</span> از شما است <span class="description">(که از همۀ مردم با رسول خدا - صلّی اللّه علیه و آله - بیشتر دشمنی کرد و در جنگ بدر کافر کشته شد)</span> و از ما است اسد اللّه <span class="description">(شیر خدا، مقصود خود آن حضرت یا عموی بزرگوارش حمزه سیّد الشّهداء است)</span> و از شما است اسد الأحلاف <span class="description">(شیر سوگندها، که منظور اسد ابن عبد العزّی است که با بنی عبد مناف و بنی زهره و بنی اسد و تیم و بنی حارث ابن فهر بر جنگ بنی قصیّ هم سوگند شدند تا آنچه از ریاست کعبۀ معظّمه در دست بنی عبد الدّار است باز گیرند، و پیش از زد و خورد عهد شکسته و پراکنده شدند، و گفته‌اند: اسد الأحلاف عتبة ابن ربیعه جدّ مادری معاویه است، و گفته‌اند اسد الأحلاف ابو سفیان است که در غزوۀ خندق احزاب را گرد آورد و آنان را بر کشتن پیغمبر - صلّی اللّه علیه و آله - سوگند داد)</span> و از ما است دو سرور جوانان اهل بهشت <span class="description">(رسول خدا - صلّی اللّه علیه و آله - فرمود: هما سیّدا شباب أهل الجنّة یعنی حسن و حسین دو سرور اهل بهشت هستند)</span> و از شما است کودکان اهل آتش <span class="description">(مراد فرزندان عقبة ابن ابی معیط هستند که رسول خدا - صلّی اللّه علیه و آله - در پاسخ من للصّبیّة او یعنی کیست برای کودکان فرمود: لک و لهم النّار یعنی برای تو و ایشان آتش است، یا مراد فرزندان مروان ابن حکم هستند که بر اثر کفرشان اهل آتش شدند)</span> و از ما است بهترین زنان جهانها <span class="description">(فاطمه سلام اللّه علیها)</span> و از شما است هیزم کش <span class="description">(امّ جمیل خواهر ابو سفیان که بر اثر بسیاری دشمنی با پیغمبر اکرم شب خار و خاشاک به دوش گرفته در رهگذر آن حضرت می‌ریخت، و خداوند در بارۀ او و شوهرش ابی لهب در قرآن کریم س 111 ی 3 - فرموده: «سَیَصلیٰ نٰاراً ذٰاتَ لَهَبٍ‌» ی (4) «وَ اِمرَأَتُهُ حَمّٰالَةَ اَلحَطَبِ‌» یعنی زود باشد که ابو لهب در آتشی شعله‌ور در افتد و زن او که هیزم کش است، خلاصه اینها اندکی است)</span> در بسیاری از نیکوئیها که به سود ما است، و بدیها که به زیان شما است</span>

<span class="Revayat">فَإِسلاَمُنَا مَا قَد سُمِعَ وَ جَاهِلِیَّتُنَا لاَ تُدفَعُ وَ کِتَابُ اَللَّهِ یَجمَعُ لَنَا مَا شَذَّ عَنَّا وَ هُوَ قَولُهُ سُبحَانَهُ وَ أُولُوا اَلأَرحٰامِ بَعضُهُم أَولیٰ بِبَعضٍ فِی کِتٰابِ اَللّٰهِ وَ قَولُهُ تَعَالَی إِنَّ أَولَی اَلنّٰاسِ بِإِبرٰاهِیمَ لَلَّذِینَ اِتَّبَعُوهُ وَ هٰذَا اَلنَّبِیُّ وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ اَللّٰهُ وَلِیُّ اَلمُؤمِنِینَ فَنَحنُ مَرَّةً أَولَی بِالقَرَابَةِ وَ تَارَةً أَولَی بِالطَّاعَةِ</span>

<span class="Translate">(7) پس اسلام ما آنست که شنیده شد <span class="description">(پیش افتادن و خدمات ما در اسلام بر هر کس هویدا است)</span> و جاهلیّت، <span class="description">(شرف و بزرگواری، قبل از اسلام هم)</span> انکار نمی‌شود، و کتاب خدا <span class="description">(قرآن کریم)</span> برای ما گرد آورد آنچه را که از ما پراکنده گشت <span class="description">(سزاواری ما را بخلافت و امامت گویا است)</span> و آن گفتار خداوند سبحان است: <span class="description">(در قرآن کریم س 8 ی 75 «وَ أُولُوا اَلأَرحٰامِ بَعضُهُم أَولیٰ بِبَعضٍ فِی کِتٰابِ اَللّٰهِ‌» یَعنی)</span> در کتاب خدا <span class="description">(حکم و فرمان او)</span> بعضی از خویشان ببعض دیگر سزاوارترند <span class="description">(و چون تردیدی نیست که أولو الأرحام پیغمبر و من و فرزندانم هستم و کسیکه به اولوا الأرحام بودن تخصیص داده شده البتّه بقیام مقام او سزاوارتر است)</span> و گفتار خداوند تعالی است: <span class="description">(در قرآن کریم س 3 ی 68 « إِنَّ أَولَی اَلنّٰاسِ بِإِبرٰاهِیمَ لَلَّذِینَ اِتَّبَعُوهُ وَ هٰذَا اَلنَّبِیُّ وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ اَللّٰهُ وَلِیُّ اَلمُؤمِنِینَ‌» » یعنی)</span> سزاوارترین مردم به ابراهیم کسانی هستند که از او پیروی نمودند و این پیغمبر <span class="description">(صلّی اللّه علیه و آله)</span> و کسانیکه ایمان آوردند، و خدا یار مؤمنین و گروندگان است، پس ما یک بار بسبب خویشی و نزدیکی <span class="description">(با پیغمبر اکرم به امامت و خلافت از دیگران)</span> سزاوارتریم، و بار دیگر بسبب طاعت و پیروی نمودن <span class="description">(از آن حضرت، و اینکه امام علیه السّلام به آیۀ «أُولُوا اَلأَرحٰامِ‌» اکتفاء ننمود برای آنست که بسا خویشاوندان نزدیک در دین بیگانه و در آئین از هم دور هستند، چنانکه در قرآن کریم، در بارۀ پسر حضرت نوح علیه السّلام س 11 ی 46 می‌فرماید: «إِنَّهُ لَیسَ مِن أَهلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیرُ صٰالِحٍ‌» یعنی فرزندت از اهل تو نیست، زیرا او کردار ناشایسته است. و جائیکه قرب صوریّ و معنویّ یعنی خویشاوندی و طاعت و پیروی با هم گرد آید تردیدی در اولویّت باقی نمی‌ماند، و هویدا است که امام علیه السّلام و اهل بیت او از جهت قرابت و از جهت طاعت بمقام خلافت و امامت سزاوارند و کسیرا حقّ پیش افتادن از ایشان نیست)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَمَّا اِحتَجَّ اَلمُهَاجِرُونَ عَلَی اَلأَنصَارِ یَومَ اَلسَّقِیفَةِ بِرَسُولِ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله فَلَجُوا عَلَیهِم فَإِن یَکُنِ اَلفَلَجُ بِهِ فَالحَقُّ لَنَا دُونَکُم وَ إِن یَکُن بِغَیرِهِ فَالأَنصَارُ عَلَی دَعوَاهُم</span>

<span class="Translate">(8) و چون مهاجرین بر انصار در روز سقیفۀ <span class="description">(بنی ساعده که در شرح سخن شصت و ششم گذشت)</span> خویشی با رسول خدا - صلّی اللّه علیه و آله - را <span class="description">(برای خلافت خود)</span> حجّت و دلیل آوردند، بر ایشان فیروزی یافتند، پس اگر فیروزی یافتن <span class="description">(بدست آوردن خلافت)</span> به قرابت و خویشی با رسول خدا متحقّق گردد <span class="description">(و امامت از این راه ثابت شود)</span> حقّ <span class="description">(خلافت)</span> ما را است نه شما را <span class="description">(زیرا ما بآن بزرگوار نزدیکتریم)</span> و اگر فیروزی بغیر از قرابت و خویشی متحقّق شود <span class="description">(خویشاوندی حجّت و دلیل نباشد)</span> انصار بر دعوی خویش باقی‌اند <span class="description">(حجّت مهاجرین بر ایشان تمام نبوده و اجماع متحقّق نگشته است در صورتیکه حجّت و دلیلشان بر آنان تمام بوده ولی با قید متابعت و پیروی، پس همان حجّت اولویّت امام علیه السّلام را اثبات کند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ زَعَمتَ أَنِّی لِکُلِّ اَلخُلَفَاءِ حَسَدتُ وَ عَلَی کُلِّهِم بَغَیتُ فَإِن یَکُن ذَلِکَ کَذَلِکَ فَلَیسَ اَلجِنَایَةُ عَلَیکَ فَیَکُونَ اَلعُذرُ إِلَیکَ وَ تِلکَ شَکَاةٌ ظَاهِرٌ عَنکَ عَارُهَا</span>

<span class="Translate">(9) و گمان کردی که من بر همۀ خلفاء <span class="description">(ابو بکر و عمر و عثمان)</span> رشک بر دم، و بر همه آنها ستم نمودم! پس اگر همان گمان تو درست باشد بازخواست آن بر تو نیست تا پیش تو عذر خواهی شود <span class="description">(چون ربطی بتو ندارد، چنانکه أبی ذویب شاعر گفته: و عیَّر الواشون إنّی أحبّها)</span> و تلک شکاة ظاهر عنک عارها یعنی <span class="description">(بد گویان معشوقه‌ام را سرزنش میکنند که من دوستش می‌دارم)</span> و آن گناهی است که ننگ آن <span class="description">(ای معشوقه)</span> از تو دور است</span>

<span class="Revayat">وَ قُلتَ إِنِّی کُنتُ أُقَادُ کَمَا یُقَادُ اَلجَمَلُ اَلمَخشُوشُ حَتَّی أُبَایِعَ وَ لَعَمرُ اَللَّهِ لَقَد أَرَدتَ أَن تَذُمَّ فَمَدَحتَ وَ أَن تَفضَحَ فَافتَضَحتَ وَ مَا عَلَی اَلمُسلِمِ مِن غَضَاضَةٍ فِی أَن یَکُونَ مَظلُوماً مَا لَم یَکُن شَاکّاً فِی دِینِهِ وَ لاَ مُرتَاباً بِیَقِینِهِ وَ هَذِهِ حُجَّتِی إِلَی غَیرِکَ قَصدُهَا وَ لَکِنِّی أَطلَقتُ لَکَ مِنهَا بِقَدرِ مَا سَنَحَ مِن ذِکرِهَا</span>

<span class="Translate">(10) و گفتی: مرا مانند شتری که چوب در بینیش کرده می‌کشند <span class="description">(برای بیعت با خلفاء)</span> کشیدند تا بیعت نمایم، بخدا سوگند خواسته‌ای نکوهش نمائی ستایش نموده‌ای، و خواسته‌ای رسوا سازی رسوا شدی <span class="description">(زیرا از این گفتار مظلومیّت مرا هویدا ساختی، چون اقرار کردی که من بظلم و ستم و اکراه و اجبار بیعت نمودم و اجماعی که از روی ظلم و ستم متحقّق شود درست نبوده منکر آن را حقّ خواهد بود، پس خلفاء را سرزنش نموده با خودت رسوا ساختی)</span> و بر مسلمان تا در دینش شکّ و در یقین و باورش تردید نباشد نقص و عیبی نیست که مظلوم و ستمکش واقع شود، و قصد از بیان این حجّت و دلیل من <span class="description">(که برای اثبات خلافتم اشاره کردم)</span> بغیر تو <span class="description">(خلفایی که ادّعای تحقّق اجماع نمودند)</span> می‌باشد، ولی از آن حجّت و دلیل بمقدار آنچه بیان آن پیش آمد اظهار داشتم <span class="description">(تا تو به گمراهی خویش پی ببری )</span></span>

<span class="Revayat">ثُمَّ ذَکَرتَ مَا کَانَ مِن أَمرِی وَ أَمرِ عُثمَانَ فَلَکَ أَن تُجَابَ عَن هَذِهِ لِرَحِمِکَ مِنهُ فَأَیُّنَا کَانَ أَعدَی لَهُ وَ أَهدَی إِلَی مَقَاتِلِهِ أَ مَن بَذَلَ لَهُ نُصرَتَهُ فَاستَقعَدَهُ وَ اِستَکَفَّهُ أَم مَنِ اِستَنصَرَهُ فَتَرَاخَی عَنهُ وَ بَثَّ اَلمَنُونَ إِلَیهِ حَتَّی أَتَی قَدَرُهُ عَلَیهِ کَلاَّ وَ اَللَّهِ لَ قَد عَلِمَ اَللّٰهُ اَلمُعَوِّقِینَ مِنکُم وَ اَلقٰائِلِینَ لِإِخوٰانِهِم هَلُمَّ إِلَینٰا وَ لاٰ یَأتُونَ اَلبَأسَ إِلاّٰ قَلِیلاً</span>

<span class="Translate">(11) پس یاد آوردی آنچه بین من و عثمان روی داده <span class="description">(مرا ستمگر خواندی که او را یاری نکردم)</span> پس با خویشی <span class="description">(نزدیک)</span> که باو داری <span class="description">(چون جدّ دوّم معاویه و عثمان امیّة ابن عبد شمس بوده باین ترتیب معاویة ابن ابی سفیان ابن حرب ابن امیّه، و عثمان ابن عفّان ابن ابی العاص ابن امیّه)</span> ترا باید از این گفتار پاسخ دادن، پس <span class="description">(بگو:)</span> من و تو کدام یک بیشتر با او دشمنی کردیم، و به کشته شدن او راهنما گردیدیم‌؟ آیا کسیکه خواست او را یاری کند نگذاشت و خواهش خودداری نمودن کرد؟ یا کسیکه از او یاری خواست و او از یاریش دریغ نمود و <span class="description">(اسباب)</span> مرگ <span class="description">(کشته شدن)</span> را بسوی او کشاند تا اینکه قضاء و قدرش <span class="description">(حکم الهیّ‌)</span> باو رو آورد <span class="description">(کشته شد)</span>؟! <span class="description">(گفته‌اند: حضرت خواست بین عثمان و مردم آشتی داده فتنه و آشوب را بخواباند، عثمان از اعتمادی که بیاری معاویه داشت راضی نشد و درخواست کناره گیری حضرت را نمود، و کس نزد معاویه فرستاده با شتاب او را بیاری خواست، معاویه درنگ بسیاری نمود، و چون از شام بیرون آمد بسیار آهسته راه را طیّ میکرد تا از کشته شدن عثمان آگهی یافته بشام بازگشت و از استقلال و حکومت دم زد، لذا امام علیه السّلام در بارۀ دلسوزی بر خلاف واقع او برای عثمان می‌فرماید:)</span> سوگند بخدا چنین نیست <span class="description">(تو منافق و دوروئی، زیرا باو ستم نمودی و اکنون خود را دلسوز می‌نمایانی، و خداوند در قرآن کریم س 33 ی 18 در بارۀ مانندان تو فرموده: «قَد یَعلَمُ اَللّٰهُ اَلمُعَوِّقِینَ مِنکُم وَ اَلقٰائِلِینَ لِإِخوٰانِهِم هَلُمَّ إِلَینٰا وَ لاٰ یَأتُونَ اَلبَأسَ إِلاّٰ قَلِیلاً» یعنی)</span> خدا بحال آن مردم <span class="description">(منافق و دو روی)</span> شما که <span class="description">(مسلمانها را از جنگ)</span> باز می‌دارند، و به برادران <span class="description">(پیروان)</span> خود می‌گویند بجانب ما بیایید آگاه است، و آنان جز زمانی اندک <span class="description">(آن هم بنفاق و خودنمایی)</span> بجنگ حاضر نمی‌شوند</span>

<span class="Revayat">وَ مَا کُنتُ لِأَعتَذِرَ مِن أَنِّی کُنتُ أَنقِمُ عَلَیهِ أَحدَاثاً فَإِن کَانَ اَلذَّنبُ إِلَیهِ إِرشَادِی وَ هِدَایَتِی لَهُ فَرُبَّ مَلُومٍ لاَ ذَنبَ لَهُ وَ قَد یَستَفِیدُ اَلظِّنَّةَ اَلمُتَنَصِّحُ وَ مَا أَرَدتُ إِلاَّ اَلإِصلاٰحَ مَا اِستَطَعتُ وَ مٰا تَوفِیقِی إِلاّٰ بِاللّٰهِ عَلَیهِ تَوَکَّلتُ وَ إِلَیهِ أُنِیبُ</span>

<span class="Translate">(12) و <span class="description">(این گفتار من دلیل بر آن)</span> نیست که عذر خواسته باشم از اینکه بعثمان بر اثر بدعتهائی که از او آشکار می‌شد عیب جوئی می‌نمودم، و اگر ارشاد و راهنمائی من نسبت باو <span class="description">(می‌پنداری که)</span> گناه بود، پس ربّ ملوم لا ذنب له یعنی بسا سرزنش شده است که گناهی ندارد، و قد یستفید الظّنّة المتضّح <span class="description">(که مصراع اوّل آن اینست: و کم سقت فی اثارکم من نصیحة)</span> یعنی <span class="description">(چه بسیار نصیحت و اندرز که بشما گوشزد نمودم)</span> و گاه باشد که کسیکه بسیار پند دهد <span class="description">(به ازاء پند و اندرز)</span> تهمت و بدگمانی بدست آرد <span class="description">(و این مصراع مثلی است برای کسیکه کوشش در اندرز دادن می‌نماید بحدّیکه متّهم میشود باینکه شاید منظور بد دارد)</span> و <span class="description">(در قرآن کریم س 11 ی 88 در بارۀ گفتار حضرت شعیب بقوم خود می‌فرماید: «إِن أُرِیدُ إِلاَّ اَلإِصلاٰحَ مَا اِستَطَعتُ وَ مٰا تَوفِیقِی إِلاّٰ بِاللّٰهِ عَلَیهِ تَوَکَّلتُ وَ إِلَیهِ أُنِیبُ‌» یعنی)</span> نمی‌خواهم مگر اصلاح آنچه توانائی دارم، و نیست موفّق شدنم <span class="description">(در اصلاح امور)</span> مگر بکمک و یاری خدا، باو توکّل و اعتماد می‌نمایم و باز گشتم بسوی او است</span>

<span class="Revayat">وَ ذَکَرتَ أَنَّهُ لَیسَ لِی وَ لِأَصحَابِی عِندَکَ إِلاَّ اَلسَّیفُ فَلَقَد أَضحَکتَ بَعدَ اِستِعبَارٍ مَتَی أَلفَیتَ بَنِی عَبدِ اَلمُطَّلِبِ عَنِ اَلأَعدَاءِ نَاکِلِینَ وَ بِالسُّیُوفِ مُخَوَّفِینَ لَبِّث قَلِیلاً یَلحَقُ اَلهَیجَا حَمَل فَسَیَطلُبُکَ مَن تَطلُبُ وَ یَقرُبُ مِنکَ مَا تَستَبعِدُ</span>

<span class="Translate">(13) و <span class="description">(مرا از جنگ ترساندی، و)</span> گفتی برای من و یاران و هوادارانم نیست نزد تو مگر شمشیر! پس خندانیدی بعد از گریه کردن <span class="description">(کسیکه این سخن از تو بشنود پس از گریان بودن برای تصرّف تو در دین اسلام می‌خندد، خلاصه این سخن ژاژ تو مرا به شگفت آورده خندانید، زیرا)</span> کجا یافتی فرزندان عبد المطّلب از دشمنان باز ایستاده از شمشیرها بترسند لبّث قلیلا یلحق الهیجا حمل <span class="description">(لا بأس بالموت إذا الموت نزل)</span> یعنی اندکی درنگ کن تا حمل <span class="description">(ابن بدر «مردی از قبیلۀ قشیر ابن کعب ابن ربیعة»)</span> برسد <span class="description">(باکی نیست به مرگ هنگامیکه مرگ رو آورد. گفته‌اند: در جاهلیّت شترهای حمل را بیغما بردند، او رفته و آنها را بازگرداند، و این شعر را سرود، و آن مثل شد برای هنگام تهدید بجنگ)</span> پس زود باشد ترا بطلبد کسیکه او را می‌طلبی <span class="description">(و با او لاف زده سخن گزاف گفتی)</span> و بتو نزدیک گردد آنچه دور می‌پنداری</span>

<span class="Revayat">وَ أَنَا مُرقِلٌ نَحوَکَ فِی جَحفَلٍ مِنَ اَلمُهَاجِرِینَ وَ اَلأَنصَارِ وَ اَلتَّابِعِینَ لَهُم بِإِحسَانٍ شَدِیدٍ زِحَامُهُم سَاطِعٍ قَتَامُهُم مُتَسَربِلِینَ سِربَالَ اَلمَوتِ أَحَبُّ اَللِّقَاءِ إِلَیهِم لِقَاءُ رَبِّهِم قَد صَحِبَتهُم ذُرِّیَّةٌ بَدرِیَّةٌ وَ سُیُوفٌ هَاشِمِیَّةٌ قَد عَرَفتَ مَوَاقِعَ نِصَالِهَا فِی أَخِیکَ وَ خَالِکَ وَ جَدِّکَ وَ أَهلِکَ وَ مٰا هِیَ مِنَ اَلظّٰالِمِینَ بِبَعِیدٍ</span>

<span class="Translate">(14) و من شتابنده‌ام بسوی تو در بین لشگر بسیار از مهاجرین و انصار و پیروانی که به نیکوئی پیرونده‌اند که بسیار است جمعیّت ایشان، پراکنده است گرد و غبارشان، در بر کرده‌اند پیراهن مرگ را، بهترین دیدارهای ایشان دیدار پروردگارشان است و آنان را فرزندان کسانیکه در جنگ بدر حاضر بودند و شمشیرهای بنی هاشم همراه است که تو خود می‌شناسی تیزیهای آن شمشیرها را که بکار رفت در برادرت <span class="description">(حنظلة ابن ابی سفیان)</span> و دائیت <span class="description">(ولید ابن عتبه)</span> وجدّت <span class="description">(عتبة ابن ربیعة پدر هند مادر معاویه که هر سه در جنگ بدر کشته شدند)</span> و خویشانت <span class="description">(در قرآن کریم س 11 ی 83 در بارۀ قوم لوط می‌فرماید: «وَ مٰا هِیَ مِنَ اَلظّٰالِمِینَ بِبَعِیدٍ» یعنی)</span> و آن عذاب و سختی از ستمکاران دور نخواهد بود <span class="description">(شایسته است ستمکاران به چنین سختیها گرفتار باشند)</span></span>


==نامه 29- نامه به مردم بصره در اعلان عفو عمومی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی أهل البصرة وَ قَد کَانَ مِنِ اِنتِشَارِ حَبلِکُم وَ شِقَاقِکُم مَا لَم تَغبُوا عَنهُ فَعَفَوتُ عَن مُجرِمِکُم وَ رَفَعتُ اَلسَّیفَ عَن مُدبِرِکُم وَ قَبِلتُ مِن مُقبِلِکُم فَإِن خَطَت بِکُمُ اَلأُمُورُ اَلمُردِیَةُ وَ سَفَهُ اَلآرَاءِ اَلجَائِرَةِ إِلَی مُنَابَذَتِی وَ خِلاَفِی فَهَا أَنَا ذَا قَد قَرَّبتُ جِیَادِی وَ رَحَلتُ رِکَابِی</span>

<span class="Translate">29 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است باهل بصره <span class="description">(که آنان را امیدوار ساخته که از کردار زشتشان گذشته، و از سرباز زدن بیمشان داده)</span>: (1) و <span class="description">(بر اثر پیروی گمراهان)</span> از پراکندگی ریسمان <span class="description">(شکستن عهد و پیمان)</span> و دشمنی و مخالفتتان <span class="description">(کارهای ناشایسته)</span> بود آنچه که از آن نادان نبودید، پس از گناهکار شما گذشتم، و شمشیر از گریختۀ شما برداشتم، و رو آورنده <span class="description">(بازگشت کنندۀ)</span> شما را پذیرفتم ولی از این پس اگر تباهکاریها و اندیشه‌های نادرست بر خلاف حقّ شما را بسوی دشمنی و مخالفت با من راند، آگاه باشید منم که اسبان خود را نزدیک آورده پالان بر شتر سواری خویش می‌نهم</span>

<span class="Revayat">وَ لَئِن أَلجَأتُمُونِی إِلَی اَلمَسِیرِ إِلَیکُم لَأُوقِعَنَّ بِکُم وَقعَةً لاَ یَکُونُ یَومُ اَلجَمَلِ إِلَیهَا إِلاَّ کَلَعقَةِ لاَعِقٍ مَعَ أَنِّی عَارِفٌ لِذِی اَلطَّاعَةِ مِنکُم فَضلَهُ وَ لِذِی اَلنَّصِیحَةِ حَقَّهُ غَیرَ مُتَجَاوِزٍ مُتَّهَماً إِلَی بَرِیٍّ وَ لاَ نَاکِثاً إِلَی وَفِیٍّ</span>

<span class="Translate">(2) و اگر مرا به آمدن بسوی خودتان ناچار سازید با شما چنان کارزاری بر پا نمایم که جنگ جمل پیش آن مانند لیسیدن لیسنده باشد <span class="description">(ته دیگ را)</span> با وجود اینکه آگاهم بر فضیلت و بزرگی آنکه از شما پیروی کرده، و حقّ آنکه <span class="description">(شما را به مخالفت نکردن با من)</span> پند داده، در حالی که از تهمت زده شده به بی‌گناه و از پیمان شکن بوفاء کننده تجاوز نمی‌کنم <span class="description">(هنگام جنگ حقّ و باطل را مخلوط نکرده، بلکه می‌دانم چه کسیرا باید کشت و چه کسیرا رها نمود، و کدام یک را بکیفر رساند و که را پاداش داد )</span></span>


==نامه 30- نامه به معاویه در پند و هشدار به او==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی معاویة فَاتَّقِ اَللَّهَ فِیمَا لَدَیکَ وَ اُنظُر فِی حَقِّهِ عَلَیکَ وَ اِرجِع إِلَی مَعرِفَةِ مَا لاَ تُعذَرُ بِجَهَالَتِهِ فَإِنَّ لِلطَّاعَةِ أَعلاَماً وَاضِحَةً وَ سُبُلاً نَیِّرَةً وَ مَحَجَّةً نَهجَةً وَ غَایَةً مَطلُوبَةً یَرِدُهَا اَلأَکیَاسُ وَ یُخَالِفُهَا اَلأَنکَاسُ مَن نَکَبَ عَنهَا جَارَ عَنِ اَلحَقِّ وَ خَبَطَ فِی اَلتِّیهِ وَ غَیَّرَ اَللَّهُ نِعمَتَهُ وَ أَحَلَّ بِهِ نِقمَتَهُ</span>

<span class="Translate">30 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است به معاویه <span class="description">(که در آن او را اندرز داده و از عذاب و بدبختی انجام کار ترسانیده)</span>: (1) پس از خدا بترس در بارۀ آنچه <span class="description">(نعمت‌هایی)</span> که نزد تو است، و بنگر در حقّی <span class="description">(اطاعت و پیروی و سپاسگزاری)</span> که بر تو دارد، و برگرد به شناسایی آنچه که بجهل و نادانی آن معذور نیستی <span class="description">(امام زمان خویش را پیروی کن)</span> زیرا برای اطاعت و پیروی <span class="description">(از خدا که اساس آن شناسائی امام زمان است)</span> نشانه‌های آشکار و راههای روشن و جادّه‌های راست و هویدا و پایانی است <span class="description">(بهشت)</span> که آرزو میشود، زیرکان در آن وارد میشوند، و سفلگان از آن سرباز می‌زنند <span class="description">(بر خلاف دستور خدا و رسول کارهای ناشایسته‌ای بجا می‌آورند که بآن نمی‌رسند)</span> هر که از آن راه پرت شود از راه حقّ بیرون رفته و ندانسته پا در بیابان گمراهی نهاده، و خدا نعمتش را از او تغییر داده <span class="description">(گرفته)</span> و عذاب و سختیش را باو روا دارد</span>

<span class="Revayat">فَنَفسَکَ نَفسَکَ فَقَد بَیَّنَ اَللَّهُ لَکَ سَبِیلَکَ وَ حَیثُ تَنَاهَت بِکَ أُمُورُکَ فَقَد أَجرَیتَ إِلَی غَایَةِ خُسرٍ وَ مَحَلَّةِ کُفرٍ وَ إِنَّ نَفسَکَ قَد أَولَجَتکَ شَرّاً وَ أَقحَمَتکَ غَیّاً وَ أَورَدَتکَ اَلمَهَالِکَ وَ أَوعَرَت عَلَیکَ اَلمَسَالِکَ</span>

<span class="Translate">(2) پس خود را بپا و بر نفس خویش بترس <span class="description">(طبق دستور و خواهش او رفتار مکن)</span> که خدا راه <span class="description">(سعادت و نیکبختی)</span> را بر تو آشکار فرموده، و تا آنجا که کارهایت بتو انجام یافته اسب سواری خود را به منتهای زیانکاری و جای کفر و نافرمانی <span class="description">(دوزخ)</span> راندی و نفس تو <span class="description">(که از خواهش او پیروی کردی)</span> ترا بشرّ و بدی <span class="description">(مخالفت با امام زمان خود)</span> وادار ساخت، و در گمراهی <span class="description">(بدبختی همیشگی)</span> افکند، و در تباهکاریها <span class="description">(معصیت خدا و رسول)</span> وارد ساخت، و راهها <span class="description">(ی هدایت و رستگاری)</span> را بر تو دشوار نمود <span class="description">(زیرا انسانی که پیرو نفس باشد نفس راههای سعادت و نیکبختی را دشوار مینماید که شخص از راههای ضلالت و گمراهی پا بیرون ننهد )</span></span>


==نامه 31- نامه به فرزندش امام حسن علیه السلام بعد از نبرد صفین==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من وصیة له علیه‌السلام للحسن ابن علی علیهماالسلام کتبها إلیه بحاضرین منصرفا من صفین</span>

<span class="Translate">31 - از وصیّتهای آن حضرت علیه السّلام است که پس از مراجعت از صفّین در حاضرین <span class="description">(موضعی در نواحی صفّین)</span> برای حسن ابن علیّ - علیهما السّلام - نوشته <span class="description">(و در اندرزهای بسیاری که داده راههای سعادت و نیکبختی را نشان داده است، و روی سخن امام علیه السّلام در این وصیّت نامه با افراد بشر است نه خصوص امام حسن علیه السّلام تا گفته شود: بعضی کلمات این وصیّت نامه مانند عبد الدّنیا و تاجر الغرور با شأن امام و مقام عصمت مناسبت ندارد، پس ناچار بایستی در صدد تأویل بر آمد یعنی از معنی ظاهر این کلمات چشم پوشید و بمعنی که در ظاهر مستفاد نیست متوجّه گردید، در صورتیکه اگر روی سخن با افراد بشر باشد بتأویل نیاز نداریم، زیرا خاندان عصمت و طهارت را اگر چه خداوند از هر عیب و نقصی دور و آراسته قرار داده، ولی ایشان هم بدستور حقّ تعالی خود را نستوده در ظاهر خویشتن را مانند دیگران می‌نمایانند، و با وجود این شارح بحرانیّ «رحمه اللّه» از ابو جعفر ابن بابویه قمیّ «علیه الرّحمة» روایت کند که امام علیه السّلام این وصیّت را برای فرزند خود محمّد ابن حنفیّه نوشت)</span></span>

<span class="Revayat">مِنَ اَلوَالِدِ اَلفَانِ اَلمُقِرِّ لِلزَّمَانِ اَلمُدبِرِ اَلعُمُرِ اَلمُستَسلِمِ لِلدَّهرِ اَلذَّامِ لِلدُّنیَا اَلسَّاکِنِ مَسَاکِنَ اَلمَوتَی اَلظَّاعِنِ عَنهَا غَداً إِلَی اَلمَولُودِ اَلمُؤَمِّلِ مَا لاَ یُدرِکُ اَلسَّالِکِ سَبِیلَ مَن قَد هَلَکَ غَرَضِ اَلأَسقَامِ وَ رَهِینَةِ اَلأَیَّامِ وَ رَمِیَّةِ اَلمَصَائِبِ وَ عَبدِ اَلدُّنیَا وَ تَاجِرِ اَلغُرُورِ وَ غَرِیمِ اَلمَنَایَا وَ أَسِیرِ اَلمَوتِ وَ حَلِیفِ اَلهُمُومِ وَ قَرِینِ اَلأَحزَانِ وَ نَصبِ اَلآفَاتِ وَ صَرِیعِ اَلشَّهَوَاتِ وَ خَلِیفَةِ اَلأَموَاتِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(این وصیّت نامه)</span> (1) از پدری که نزدیک به نیستی و مرگ است، به <span class="description">(گذشت و سختیهای)</span> زمان اعتراف کننده، پشت کردۀ بعمر و زندگی <span class="description">(زیرا سنّ مبارک آن حضرت از شصت تجاوز کرده بود و شصت نصف عمر طبیعیّ است و چون کمتر کسی عمر طبیعیّ را دریابد، و اگر هم بعمر طبیعیّ برسد پس بعد از شصت سال هر چه بماند کمتر از گذشته است، بنابر این بعد از شصت سال شخص بعمر پشت کرده)</span> تسلیم به <span class="description">(گرفتاریهای)</span> روزگار، بد بین بدنیا، ساکن در خانه‌های مردگان، کوچ کنندۀ از آنها فردا <span class="description">(روز مرگ نزدیک)</span> به فرزند آرزو کنندۀ آنچه <span class="description">(هدایت و راهنمائی مردم که)</span> در نمی‌یابد، روندۀ براه نابود شدگان <span class="description">(مرده‌ها)</span> هدف بیماریها <span class="description">(ی گوناگون)</span> و در گرو روزگار، و آماجگاه مصیبتها و اندوهها، و بندۀ دنیا <span class="description">(گرفتار رفتار ناهنجار آن)</span> و سودا کنندۀ <span class="description">(سعادت و نیکبختی خوبان و شقاوت و بدبختی بد کرداران)</span> سرای خدعه و فریب و وام دار نابودیها <span class="description">(بیماریها و پیشآمدهای مرگ آور که مانند بستانکار تا وام خود را از بدهکار نگیرد دست بر ندارد)</span> و گرفتار مرگ <span class="description">(که رهائی از آن ممکن نیست)</span> و هم سوگند رنجها، و همنشین اندوهها <span class="description">(زیرا چون شخص از رنج و اندوه جدا نمی‌شود مانند آنست که با آنها هم سوگند و همنشین است)</span> و نشانۀ آفتها و دردها، و بخاک افتادۀ خواهشها، و جانشین مردگان <span class="description">(که بآنان خواهد پیوست)</span></span>

<span class="Revayat">أَمَّا بَعدُ فَإِنَّ فِیمَا تَبَیَّنتُ مِن إِدبَارِ اَلدُّنیَا عَنِّی وَ جُمُوحِ اَلدَّهرِ عَلَیَّ وَ إِقبَالِ اَلآخِرَةِ إِلَیَّ مَا یَزَعُنِی عَن ذِکرِ مَن سِوَایَ وَ اَلاِهتِمَامِ بِمَا وَرَائِی غَیرَ أَنِّی حَیثُ تَفَرَّدَ بِی دُونَ هُمُومِ اَلنَّاسِ هَمُّ نَفسِی فَصَدَقَنِی رَأیِی وَ صَرَفَنِی عَن هَوَایَ وَ صَرَّحَ لِی مَحضُ أَمرِی فَأَفضَی بِی إِلَی جِدٍّ لاَ یَکُونُ فِیهِ لَعِبٌ وَ صِدقٍ لاَ یَشُوبُهُ کَذِبٌ</span>

<span class="Translate">(2) پس از این، در آنچه دانستم از پشت کردن دنیا از من، و سرکشی روزگار بر من، و رو آوردن آخرت بمن، چیزی است که مرا از یاد غیر و کوشش بآنچه پی من است <span class="description">(از خانه و دارائی و فرزند)</span> باز می‌دارد <span class="description">(زیرا در چنین هنگام سزاوار نیست که از کسی یاد کرده یا غمّ چیزی خورم، بلکه بایستی در صدد فضایلی که موجب سعادت و نیکبختی است باشم)</span> ولی چون اندوه من - نه اندوههای مردم - بمن منحصر گردید <span class="description">(هرگاه جز کار خود و هر اندوه جز اندوه خود را از یاد بردم)</span> پس اندیشه‌ام مرا درست پنداشته از آرزو و خواهش نفس باز داشت، و حقیقت کار من <span class="description">(کوچ از دنیا)</span> را آشکار ساخت، پس وادار نمود مرا به کوشش و تلاشی که در آن بازیچه نیست، و براستی که آمیختۀ به دروغ نمی‌باشد <span class="description">(خلاصه چون دیدم دنیا بمن پشت کرده و بایستی آمادۀ سفر آخرت شوم، هر اندیشه‌ای جز اندیشۀ کار خود را دور ساختم)</span></span>

<span class="Revayat">وَجَدتُکَ بَعضِی بَل وَجَدتُکَ کُلِّی حَتَّی کَأَنَّ شَیئاً لَو أَصَابَکَ أَصَابَنِی وَ کَأَنَّ اَلمَوتَ لَو أَتَاکَ أَتَانِی فَعَنَانِی مِن أَمرِکَ مَا یَعنِینِی مِن أَمرِ نَفسِی فَکَتَبتُ إِلَیکَ کِتَابِی مُستَظهِراً بِهِ إِن أَنَا بَقِیتُ لَکَ أَو فَنِیتُ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(ولی از آنجا که)</span> (3) ترا جزئی از خود یافتم <span class="description">(چون فرزند پاره‌ای از شخص است)</span> بلکه تمام خود یافتم <span class="description">(چون جای او گرفته نامش را باقی دارد)</span> بطوریکه اگر چیزی بتو رو آورد مانند آنست که بمن رو آورده است، و اگر مرگ ترا دریابد مانند آنست که مرا دریافته <span class="description">(خلاصه اندیشه‌ام در کار تو مانند اندیشۀ در کار خویش است)</span> و در اندوه افکند مرا کار تو بطوریکه کار خودم مرا در اندوه می‌افکند، پس <span class="description">(به این جهت)</span> این نامه را برای تو نوشتم در حالیکه بآن پشت قویّ کردم <span class="description">(وصیّت نامه‌ای که اگر بآن عمل نمائی خاطرم آسوده باشد)</span> اگر باقی باشم برای تو یا بمیرم</span>

<span class="Revayat">فَإِنِّی أُوصِیکَ بِتَقوَی اَللَّهِ أَی بُنَیَّ وَ لُزُومِ أَمرِهِ وَ عِمَارَةِ قَلبِکَ بِذِکرِهِ وَ اَلاِعتِصَامِ بِحَبلِهِ وَ أَیُّ سَبَبٍ أَوثَقُ مِن سَبَبٍ بَینَکَ وَ بَینَ اَللَّهِ إِن أَنتَ أَخَذتَ بِهِ أَحیِ قَلبَکَ بِالمَوعِظَةِ وَ أَمِتهُ بِالزَّهَادَةِ وَ قَوِّهِ بِالیَقِینِ وَ نَوِّرهُ بِالحِکمَةِ وَ ذَلِّلهُ بِذِکرِ اَلمَوتِ وَ قَرِّرهُ بِالفَنَاءِ وَ بَصِّرهُ فَجَائِعَ اَلدُّنیَا وَ حَذِّرهُ صَولَةَ اَلدَّهرِ وَ فُحشَ تَقَلُّبِ اَللَّیَالِی وَ اَلأَیَّامِ وَ اِعرِض عَلَیهِ أَخبَارَ اَلمَاضِینَ وَ ذَکِّرهُ بِمَا أَصَابَ مَن کَانَ قَبلَکَ مِنَ اَلأَوَّلِینَ</span>

<span class="Translate">(4) پس ای پسرک من ترا وصیّت و سفارش میکنم به پرهیزکاری و ترس از خدا، و به ملازمت امر و فرمان او، و به آباد داشتن دل خود بیاد او <span class="description">(زیرا یاد خدا کمال نفس است، چنانکه ساختمان کمال خانه است)</span> و به چنگ زدن به ریسمان <span class="description">(طاعت و پیروی)</span> او، و کدام سبب و رشته‌ای از سبب و رشتۀ بین تو و خدا استوارتر می‌باشد اگر بآن دست اندازی‌؟! ( 5 )دلت را به موعظه و اندرز <span class="description">(علم و حکمت و یاد آخرت)</span> زنده دار، و بزهد و پارسائی <span class="description">(دل نبستن بدنیا)</span> بمیران، و بیقین و باور <span class="description">(ایمان بخدا و رسول)</span> توانائی ده، و به حکمت <span class="description">(دانستن احکام الهیّ‌)</span> روشن نما، و بیاد آوری از مرگ ذلیل و خوار گردان <span class="description">(پیرو هوا نباش)</span> و به اقرار بفناء و نیست شدن <span class="description">(دنیا)</span> وادار <span class="description">(تا نپندارد که سرای جاوید است)</span> و به بدیها و دردهای دنیا بینا کن <span class="description">(تا بآن اعتماد ننماید)</span> و بهجوم آوردن روزگار <span class="description">(پیش آمدهای ناگوار)</span> و زشت گردی شبها و روزها <span class="description">(ناهمواری و نگشتن آنها بر خواهش و آرزوی شخص)</span> بترسان، به اخبار گذشتگان <span class="description">(چگونگی سرگذشتشان)</span> آشنا کرده و به یادش آور آنچه به پیش از تو از پیشینیان رسیده است</span>

<span class="Revayat">وَ سِر فِی دِیَارِهِم وَ آثَارِهِم فَانظُر فِیمَا فَعَلُوا وَ عَمَّا اِنتَقَلُوا وَ أَینَ حَلُّوا وَ نَزَلُوا فَإِنَّکَ تَجِدُهُم قَدِ اِنتَقَلُوا عَنِ اَلأَحِبَّةِ وَ حَلُّوا دَارَ اَلغُربَةِ وَ کَأَنَّکَ عَن قَلِیلٍ قَد صِرتَ کَأَحَدِهِم</span>

<span class="Translate">(6) و در سراها و باز مانده‌ها و نشانه‌های ایشان گردش کن، پس ببین چه کردند، و از چه جائی انتقال یافتند، و کجا فرود آمده جا گرفتند، خواهی یافت ایشان را از دوستان جدا شده و در سرای تنهائی فرود آمده‌اند، و چنانست که تو در اندک زمانی یکی از آنان خواهی بود</span>

<span class="Revayat">فَأَصلِح مَثوَاکَ وَ لاَ تَبِع آخِرَتَکَ بِدُنیَاکَ وَ دَعِ اَلقَولَ فِیمَا لاَ تَعرِفُ وَ اَلخِطَابَ فِیمَا لَم تُکَلَّف وَ أَمسِک عَن طَرِیقٍ إِذَا خِفتَ ضَلاَلَتَهُ فَإِنَّ اَلکَفَّ عِندَ حَیرَةِ اَلضَّلاَلِ خَیرٌ مِن رُکُوبِ اَلأَهوَالِ</span>

<span class="Translate">(7) پس منزل و آرامگاه خود را <span class="description">(بسبب کردارهای شایسته)</span> درست کن، و آخرتت را به دنیای خویش مفروش، و در چیزیکه نمی‌دانی سخن مگو، و در آنچه بتو مربوط نیست گفتگو مکن، و از <span class="description">(رفتن)</span> راهی خودداری کن که از گمراهی آن بترسی، زیرا خودداری در هنگام سرگردانی گمراهی بهتر است از انجام دادن کارهای ترسناک</span>

<span class="Revayat">وَ أمُر بِالمَعرُوفِ تَکُن مِن أَهلِهِ وَ أَنکِرِ اَلمُنکَرَ بِیَدِکَ وَ لِسَانِکَ وَ بَایِن مَن فَعَلَهُ بِجُهدِکَ وَ جَاهِد فِی اَللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ وَ لاَ تَأخُذکَ فِی اَللَّهِ لَومَةُ لاَئِمٍ وَ خُضِ اَلغَمَرَاتِ لِلحَقِّ حَیثُ کَانَ وَ تَفَقَّه فِی اَلدِّینِ وَ عَوِّد نَفسَکَ اَلتَّصَبُّرَ عَلَی اَلمَکرُوهِ وَ نِعمَ اَلخُلُقُ اَلتَّصَبُرُ فِی اَلحَقِّ</span>

<span class="Translate">(8) و به نیکوکاری امر کن تا اهل آن گردی، و بدست و زبانت ناپسندیده را نهی نما، و به تلاش و کوشش خودت جدائی کن از آنکه آنرا بجا آورد، و در راه خدا <span class="description">(با دشمنان دین و نفس امّاره)</span> جهاد کن جهادی که شایستۀ او است <span class="description">(تا جائی که توانائی داری از جهاد خودداری ننما)</span> و در راه خدا از سرزنش سرزنش کننده باک نداشته باش <span class="description">(در امر بمعروف و نهی از منکر و سائر احکام الهیّ سرزنش کسی مانع انجام وظیفه‌ات نگردد)</span> و برای <span class="description">(یاری)</span> حقّ هر جا و بهر سختی باشد اقدام کن <span class="description">(از هیچ گونه پیشآمدی رو بر نگردان)</span> و در دین کسب دانش نما <span class="description">(احکام آنرا بیاموز)</span> و خود را به شکیبایی بر نامطلوب عادت ده، و نیکو خوئی است شکیبا بودن در راه حقّ‌</span>

<span class="Revayat">وَ أَلجِئ نَفسَکَ فِی اَلأُمُورِ کُلِّهَا إِلَی إِلَهِکَ فَإِنَّکَ تُلجِئُهَا إِلَی کَهفٍ حَرِیزٍ وَ مَانِعٍ عَزِیزٍ وَ أَخلِص فِی اَلمَسأَلَةِ لِرَبِّکَ فَإِنَّ بِیَدِهِ اَلعَطَاءَ وَ اَلحِرمَانَ وَ أَکثِرِ اَلاِستِخَارَةَ وَ تَفَهَّم وَصِیَّتِی وَ لاَ تَذهَبَنَّ عَنهَا صَفحاً فَإِنَّ خَیرَ اَلقَولِ مَا نَفَعَ</span>

<span class="Translate">(9) و در همۀ کارها نفس خود را بخدای خویش واگذار، زیرا تو <span class="description">(در این صورت)</span> آنرا وا می‌گذاری در پناهگاهی که نگاه‌دارنده و جلوگیری که توانا است، و در درخواست نمودن فقط از پروردگارت بخواه <span class="description">(بغیر او رو نیاور)</span> زیرا بخشیدن و نومید ساختن بدست او است، و <span class="description">(در هر کار از خدا)</span> طلب خیر و نیکوئی بسیار کن، و در وصیّت و سفارش من فهم و اندیشه بکار بر، و از آن رو بر مگردان، زیرا نیکوترین گفتار سخنی است که سود دهد <span class="description">(شنونده آنرا بکار برد، نه آنکه بشنود و رفتار ننماید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَم أَنَّهُ لاَ خَیرَ فِی عِلمٍ لاَ یَنفَعُ وَ لاَ یُنتَفَعُ بِعِلمٍ لاَ یَحِقُّ تَعَلُّمُهُ</span>

<span class="Translate">(10) و بدان نیکوئی نیست در دانائی که <span class="description">(به صاحبش)</span> سود ندهد، و سود برده نمی‌شود از علمی که آموختن آن شایسته نیست <span class="description">(مانند سحر و جادو و علومی که بر خلاف دستور دین و مذهب است )</span></span>

<span class="Revayat">أَی بُنَیَّ إِنِّی لَمَّا رَأَیتُنِی قَد بَلَغتُ سِنّاً وَ رَأَیتُنِی أَزدَادُ وَهناً بَادَرتُ بِوَصِیَّتِی إِلَیکَ وَ أَورَدتُ خِصَالاً مِنهَا قَبلَ أَن یَعجَلَ بِی أَجَلِی دُونَ أَن أُفضِیَ إِلَیکَ بِمَا فِی نَفسِی أَو أَن أُنقَصَ فِی رَأیِی کَمَا نُقِصتُ فِی جِسمِی أَو یَسبِقَنِی إِلَیکَ بَعضُ غَلَبَاتِ اَلهَوَی أَو فِتَنِ اَلدُّنیَا فَتَکُونَ کَالصَّعبِ اَلنَّفُورِ وَ إِنَّمَا قَلبُ اَلحَدَثِ کَالأَرضِ اَلخَالِیَةِ مَا أُلقِیَ فِیهَا مِن شَیءٍ قَبِلَتهُ</span>

<span class="Translate">(11) ای پسرک من، چون خود را پیر و سالخورده یافتم، و دیدم ناتوانی و سستی من در افزایش است، به وصیّت نمودن خویش برای تو شتافتم، و در آن فضایلی آوردم پیش از آنکه مرگ مرا دریابد و هنوز آنچه در خاطر دارم بتو نرسانده باشم یا در اندیشه‌ام کوتاهی بیایم چنانکه در تنم کاستی یافته‌ام یا پیش افتد از من بتو بعضی از خواهشهای نفس، یا آشوبهای دنیا <span class="description">(وصیّت کردم پیش از آنکه پیروی از خواهش نفس و دل بستن بدنیا بر تو مسلّط شود، مبادا نصیحت و اندرزهای مرا نپذیری)</span> پس مانند شتر سرکش گردی، و دل جوان همچون زمین خالی است: <span class="description">(که تخم در آن نپاشیده باشند)</span> هر تخم که در آن افشانده شود بپذیرد <span class="description">(و آنرا برویاند)</span></span>

<span class="Revayat">فَبَادَرتُکَ بِالأَدَبِ قَبلَ أَن یَقسُوَ قَلبُکَ وَ یَشتَغِلَ لُبُّکَ لِتَستَقبِلَ بِجِدِّ رَأیِکَ مِنَ اَلأَمرِ مَا قَد کَفَاکَ أَهلُ اَلتَّجَارُبِ بُغیَتَهُ وَ تَجرِبَتَهُ فَتَکُونَ قَد کُفِیتَ مَئُونَةَ اَلطَّلَبِ وَ عُوفِیتَ مِن عِلاَجِ اَلتَّجرِبَةِ فَأَتَاکَ مِن ذَلِکَ مَا قَد کُنَّا نَأتِیهِ وَ اِستَبَانَ لَکَ مَا رُبَّمَا أَظلَمَ عَلَینَا مِنهُ</span>

<span class="Translate">(12) پس به ادب نمودن تو پرداختم <span class="description">(آداب دین و حکمتها و دانائیها و عبرتها را بتو یادآوری نمودم)</span> پیش از آنکه دلت <span class="description">(بر اثر دوستی دنیا)</span> سخت گردد، و عقل و خردت <span class="description">(به کارهای بیهوده)</span> گرفتار شود تا با اندیشۀ تمام خود در کار <span class="description">(خویش)</span> رو آوری بآنچه بی‌نیاز گردانیده‌اند ترا آزمایش کنندگان از طلب و آزمایش آن، تا از رنج آزمایش بی‌نیاز شده و از بکار بردن آن معاف گردی پس از ادب <span class="description">(بی‌رنج)</span> بتو رسید آنچه را ما <span class="description">(با رنج بسیار)</span> بآن رسیدیم، و برای تو آشکار است آنچه بر ما تاریک <span class="description">(پنهان)</span> بود <span class="description">(خلاصه آنچه ما در طلب آن رنج بردیم نزد تو به رایگان آمده. باز یادآوری میشود که این سخنان با مقام امامت و عصمت منافات ندارد، زیرا بطور قطع و یقین امام علیه السّلام خود و فرزندش را در اینجا بجای دیگران گذاشته، و با این فرمایشها هر پدر و فرزندی را سر مشق داده است )</span></span>

<span class="Revayat">أَی بُنَیَّ إِنِّی وَ إِن لَم أَکُن عُمِّرتُ عُمُرَ مَن کَانَ قَبلِی فَقَد نَظَرتُ فِی أَعمَالِهِم وَ فَکَّرتُ فِی أَخبَارِهِم وَ سِرتُ فِی آثَارِهِم حَتَّی عُدتُ کَأَحَدِهِم بَل کَأَنِّی بِمَا اِنتَهَی إِلَیَّ مِن أُمُورِهِم قَد عُمِّرتُ مَعَ أَوَّلِهِم إِلَی آخِرِهِم فَعَرَفتُ صَفوَ ذَلِکَ مِن کَدَرِهِ وَ نَفعَهُ مِن ضَرَرِهِ فَاستَخلَصتُ لَکَ مِن کُلِّ أَمرٍ نَخِیلَهُ وَ تَوَخَّیتُ لَکَ جَمِیلَهُ وَ صَرَفتُ عَنکَ مَجهُولَهُ</span>

<span class="Translate">(13) ای پسرک من - و اگر چه من عمر <span class="description">(دراز)</span> نکردم <span class="description">(مانند)</span> عمر کسانیکه پیش از من بودند - <span class="description">(ولی)</span> در کارهای ایشان نگریسته در اخبارشان اندیشه نموده در باز مانده‌هاشان سیر کردم چنانکه <span class="description">(مانند)</span> یکی از آنان گردیدم، بلکه بسبب آنچه از کارهای آنها بمن رسید چنان شد که من با اوّل تا آخرشان زندگی کرده‌ام پس پاکیزگی و خوبی کردار آنها را از تیرگی و بدی و سود آنرا از زیانش پی بردم، و از هر کاری برای تو پاکیزۀ آنرا برگزیدم، و پسندیدۀ آنرا خواستم، و نامعلوم آنرا <span class="description">(آنچه سبب سرگردانی است)</span> از تو دور داشتم</span>

<span class="Revayat">وَ رَأَیتُ حَیثُ عَنَانِی مِن أَمرِکَ مَا یَعنِی اَلوَالِدَ اَلشَّفِیقَ وَ أَجمَعتُ عَلَیهِ مِن أَدَبِکَ أَن یَکُونَ ذَلِکَ وَ أَنتَ مُقبِلُ اَلعُمُرِ وَ مُقتَبِلُ اَلدَّهرِ ذُو نِیَّةٍ سَلِیمَةٍ وَ نَفسٍ صَافِیَةٍ وَ أَن أَبتَدِئَکَ بِتَعلِیمِ کِتَابِ اَللَّهِ وَ تَأوِیلِهِ وَ شَرَائِعِ اَلإِسلاَمِ وَ أَحکَامِهِ وَ حَلاَلِهِ وَ حَرَامِهِ لاَ أُجَاوِزُ ذَلِکَ بِکَ إِلَی غَیرِهِ</span>

<span class="Translate">(14)، و چنان صلاح دیدم - هنگامیکه مرا کار تو وادار ساخت آنچه پدر مهربان را وامی‌دارد، و آنچه در ادب و تربیت تو بآن تصمیم گرفتم که ترا ادب و تربیت نمایم و حال آنکه تو رو آورنده‌ای به زندگی و تازه روزگار را دریافته‌ای <span class="description">(جوان و نو رسیده‌ای)</span> و دارای نیّت پاک و نفس پاکیزه هستی، و آغاز کنم، یاد دادن کتاب خدا و تأویل آن و راههای <span class="description">(حقیقت)</span> اسلام و احکام و حلال و حرام آنرا بتو، در حالیکه برای آموزش تو از کتاب خدا بغیر آن نمی‌پردازم</span>

<span class="Revayat">ثُمَّ أَشفَقتُ أَن یَلتَبِسَ عَلَیکَ مَا اِختَلَفَ اَلنَّاسُ فِیهِ مِن أَهوَائِهِم وَ آرَائِهِم مِثلَ اَلَّذِی اِلتَبَسَ عَلَیهِم فَکَانَ إِحکَامُ ذَلِکَ عَلَی مَا کَرِهتُ مِن تَنبِیهِکَ لَهُ أَحَبَّ إِلَیَّ مِن إِسلاَمِکَ إِلَی أَمرٍ لاَ آمَنُ عَلَیکَ بِهِ اَلهَلَکَةَ وَ رَجَوتُ أَن یُوَفِّقَکَ اَللَّهُ فِیهِ لِرُشدِکَ وَ أَن یَهدِیَکَ لِقَصدِکَ فَعَهِدتُ إِلَیکَ وَصِیَّتِی هَذِهِ</span>

<span class="Translate">(15) پس از آن ترسیدم که بر تو اشتباه شود آنچه مردم از روی خواهشها و اندیشه‌هاشان در آن اختلاف کرده‌اند مانند آنچه <span class="description">(عقائد و احکامی که)</span> بر آنان اشتباه گردیده، و استوار ساختن آن هر چند میل بیاد آوری آن برای تو نداشتم نیکوتر است نزد من از واگذاشتن ترا بکاری که از هلاک و تباهی آن بر تو ایمن و آسوده نیستم و امیدوارم که خدا ترا در آن توفیق رستگاری عطاء فرموده و براه راست راهنمائیت فرماید، پس ترا باین وصیّت سفارش می‌نمایم</span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَم یَا بُنَیَّ أَنَّ أَحَبَّ مَا أَنتَ آخِذٌ بِهِ إِلَیَّ مِن وَصِیَّتِی تَقوَی اَللَّهِ وَ اَلاِقتِصَارُ عَلَی مَا فَرَضَهُ اَللَّهُ عَلَیکَ وَ اَلأَخذُ بِمَا مَضَی عَلَیهِ اَلأَوَّلُونَ مِن آبَائِکَ وَ اَلصَّالِحُونَ مِن أَهلِ بَیتِکَ فَإِنَّهُم لَم یَدَعُوا أَن نَظَرُوا لِأَنفُسِهِم کَمَا أَنتَ نَاظِرٌ وَ فَکَّرُوا کَمَا أَنتَ مُفَکِّرٌ ثُمَّ رَدَّهُم آخِرُ ذَلِکَ إِلَی اَلأَخذِ بِمَا عَرَفُوا وَ اَلإِمسَاکِ عَمَّا لَم یُکَلَّفُوا</span>

<span class="Translate">(16) و بدان ای پسرک من بهترین آنچه تو از وصیّت من فراگیری پرهیزکاری و ترس از خدا است، و اکتفاء کردن بآنچه خدا بتو واجب گردانیده، و فرا گرفتن آنچه بر آن گذشته‌اند پیشینیانت از پدران و خویشاوندان نیکویت <span class="description">(مانند ابو طالب، و حمزه سیّد الشّهداء و جعفر طیّار)</span> زیرا ایشان اندیشۀ بینائی خود را ترک نکردند <span class="description">(در خود نگریسته سعادت و نیکبختی را یافتند)</span> چنانکه تو در فکر و اندیشه‌ای، پس در نتیجه اندیشه آنان را به فرا گرفتن آنچه شناختند و باز ایستادن از آنچه مکلّف نشده بودند وارد ساخت <span class="description">(آنچه بر ایشان آشکار گشت باور داشته طبق آن رفتار نمودند، و از آنچه مشتبه و نامعلوم ماند دوری گزیدند)</span></span>

<span class="Revayat">فَإِن أَبَت نَفسُکَ أَن تَقبَلَ ذَلِکَ دُونَ أَن تَعلَمَ کَمَا عَلِمُوا فَلیَکُن طَلَبُکَ ذَلِکَ بِتَفَهُّمٍ وَ تَعَلُّمٍ لاَ بِتَوَرُّطِ اَلشُّبُهَاتِ وَ غُلُوِّ اَلخُصُومَاتِ وَ اِبدَأ قَبلَ نَظَرِکَ فِی ذَلِکَ بِالاِستِعَانَةِ بِإِلَهِکَ وَ اَلرَّغبَةِ إِلَیهِ فِی تَوفِیقِکَ وَ تَرکِ کُلِّ شَائِبَةٍ أَولَجَتکَ فِی شُبهَةٍ أَو أَسلَمَتکَ إِلَی ضَلاَلَةٍ</span>

<span class="Translate">(17) پس اگر نفس تو سرباز می‌زند از اینکه آنچه خویشاوندان تو بر آن گذشتند بپذیرد بدون آنکه بداند همچنانکه آنان دانستند باید خواست تو در آن طلب فهم و تحصیل علم و دانائی باشد نه اینکه در شبهات <span class="description">(سخنان درهم و برهم)</span> افتاده در جدل و زد و خوردها فرو روی <span class="description">(اگر نمی‌خواهی طبق روش پیشینیان رفتار کنی به سخنان گوناگون و کردار گمراهان و گمراه کنندگان اعتناء مکن، بلکه احتیاط و خودداری را از دست نداده تلاش و جستجو کن تا خود حقیقت را بدست آوری)</span> و پیش از نظر و اندیشۀ در آن ابتداء کن بکمک خواستن از خدای خود، و برو آوردن باو برای کامروا شدن خویش و تبرک هر بدی که ترا در شکّ و شبهه اندازد، یا به ضلالت و گمراهی رساند</span>

<span class="Revayat">فَإِذَا أَیقَنتَ أَن قَد صَفَا قَلبُکَ فَخَشَعَ وَ تَمَّ رَأیُکَ فَاجتَمَعَ وَ کَانَ هَمُّکَ فِی ذَلِکَ هَمّاً وَاحِداً فَانظُر فِیمَا فَسَّرتُ لَکَ وَ إِن أَنتَ لَم یَجتَمِع لَکَ مَا تُحِبُّ مِن نَفسِکَ وَ فَرَاغِ نَظَرِکَ وَ فِکرِکَ فَاعلَم أَنَّکَ إِنَّمَا تَخبِطُ اَلعَشوَاءَ وَ تَتَوَرَّطُ اَلظَّلمَاءَ وَ لَیسَ طَالِبُ اَلدِّینِ مَن خَبَطَ أَو خَلَطَ وَ اَلإِمسَاکُ عَن ذَلِکَ أَمثَلُ</span>

<span class="Translate">(18) پس هرگاه باور کردی که دلت صاف و پاک گشته و فروتن و فرمانبردار است، و اندیشه‌ات کامل گردیده و <span class="description">(از پراکندگی دور و)</span> گرد آمده، و کوشش تو در آن بیک قصد باشد، بنگر و اندیشه کن در آنچه برای تو <span class="description">(در این وصیّت نامه)</span> بیان کردم و اگر برای تو آنچه دوست می‌داری از آسودگی نظر و اندیشه‌ات گرد نیامده <span class="description">(دلت پاکیزه و فرمانبر نگشت و اندیشه‌ات پراکنده بود و قصدهای گوناگون داشتی)</span> بدان تو مانند شتری که پیش رویش را نبیند در خبط بوده بینا نیستی، و در تاریکی‌ها <span class="description">(گمراهیها)</span> می‌افتی، و طالب دین نیست کسیکه خبط کرده براه ندانسته رود، یا <span class="description">(حقّ را بباطل)</span> بیامیزد! و <span class="description">(در این صورت)</span> درنگ در چنین حال <span class="description">(بعقل و علم)</span> نزدیکتر است</span>

<span class="Revayat">فَتَفَهَّم یَا بُنَیَّ وَصِیَّتِی وَ اِعلَم أَنَّ مَالِکَ اَلمَوتِ هُوَ مَالِکُ اَلحَیَاةِ وَ أَنَّ اَلخَالِقَ هُوَ اَلمُمِیتُ وَ أَنَّ اَلمُفنِی هُوَ اَلمُعِیدُ وَ أَنَّ اَلمُبتَلِیَ هُوَ اَلمُعَافِی وَ أَنَّ اَلدُّنیَا لَم تَکُن لِتَستَقِرَّ إِلاَّ عَلَی مَا جَعَلَهَا اَللَّهُ عَلَیهِ مِنَ اَلنَّعمَاءِ وَ اَلاِبتِلاَءِ وَ اَلجَزَاءِ فِی اَلمَعَادِ وَ مَا شَاءَ مِمَّا لاَ نَعلَمُ</span>

<span class="Translate">(19) پس از پسرک من وصیّت و سفارشم را دریاب، و بدان آنکه مرگ در اختیار او می‌باشد زندگی هم در اختیار او است، و آفریننده میراننده است، و نیست کننده باز گرداننده است، و گرفتار کننده رهاننده است <span class="description">(خلاصه در کارها مؤثّری جز خدای بی‌همتا نیست)</span> و دنیا پابرجا نمانده مگر بر آنچه خدا برای آن قرار داده از بخششها و آزمایش و پاداش در روز رستخیز، و بر آنچه خواسته از آنچه نمی‌دانیم</span>

<span class="Revayat">فَإِن أَشکَلَ عَلَیکَ شَیءٌ مِن ذَلِکَ فَاحمِلهُ عَلَی جَهَالَتِکَ بِهِ فَإِنَّکَ أَوَّلَ مَا خُلِقتَ جَاهِلاً ثُمَّ عُلِّمتَ وَ مَا أَکثَرَ مَا تَجهَلُ مِنَ اَلأَمرِ وَ یَتَحَیَّرُ فِیهِ رَأیُکَ وَ یَضِلُّ فِیهِ بَصَرُکَ ثُمَّ تُبصِرُهُ بَعدَ ذَلِکَ فَاعتَصِم بِالَّذِی خَلَقَکَ وَ رَزَقَکَ وَ سَوَّاکَ وَ لیَکُن لَهُ تَعَبُّدُکَ وَ إِلَیهِ رَغبَتُکَ وَ مِنهُ شَفَقَتُکَ</span>

<span class="Translate">(20) پس اگر چیزی از امور بر تو مشکل شد <span class="description">(نپندار که از روی حکمت و مصلحت نبوده، بلکه)</span> آنرا بر نادانی خود بآن پندار، زیرا تو در نخستین بار آفرینشت نادان بودی پس دانا شدی، و چه بسیار است چیزی که تو به <span class="description">(حکمت و مصلحت)</span> آن نادانی و اندیشه‌ات در آن سرگردان بوده، و بینائیت در آن گمراه است، پس از آن بآن بینا گردی پس چنگ زن به <span class="description">(ریسمان رحمت)</span> ایجاد کننده و روزی بخشنده و آفرینندۀ اندام زیبایت، و باید پرستش و بندگیت برای او، و رو آوردنت باو، و ترست از او باشد</span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَم یَا بُنَیَّ أَنَّ أَحَداً لَم یُنبِئ عَنِ اَللَّهِ کَمَا أَنبَأَ عَنهُ اَلرَّسُولُ صلی‌الله‌علیه‌وآله فَارضَ بِهِ رَائِداً وَ إِلَی اَلنَّجَاةِ قَائِداً فَإِنِّی لَم آلُکَ نَصِیحَةً وَ إِنَّکَ لَن تَبلُغَ فِی اَلنَّظَرِ لِنَفسِکَ وَ إِنِ اِجتَهَدتَ مَبلَغَ نَظَرِی لَکَ</span>

<span class="Translate">(21) و بدان ای پسرک من، کسی خبر نداده از خدا چنانکه پیغمبر، صلّی اللّه علیه و آله، خبر داده است، پس او را پیشرو <span class="description">(سعادت و نیکبختی)</span> خود دانسته، و پیشوای نجات و رهائی <span class="description">(از عذاب و سختیها)</span> قرار ده، و من از نصیحت و اندرز داده بتو <span class="description">(در این باب)</span> کوتاهی نکردم، و تو هرگز در فکر و اندیشۀ برای <span class="description">(سود)</span> خودت به پایۀ فکر و اندیشۀ من برای تو - هر چند سعی و کوشش نمائی - نمی‌رسی</span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَم یَا بُنَیَّ أَنَّهُ لَو کَانَ لِرَبِّکَ شَرِیکٌ لَأَتَتکَ رُسُلُهُ وَ لَرَأَیتَ آثَارَ مُلکِهِ وَ سُلطَانِهِ وَ لَعَرَفتَ أَفعَالَهُ وَ صِفَاتِهِ وَ لَکِنَّهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ کَمَا وَصَفَ نَفسَهُ لاَ یُضَادُّهُ فِی مُلکِهِ أَحَدٌ وَ لاَ یَزُولُ أَبَداً وَ لَم یَزَل</span>

<span class="Translate">(22) و بدان ای پسرک من، هرگاه برای پروردگارت شریک و انبازی بود پیغمبران او هم برای <span class="description">(راهنمائی)</span> تو می‌آمدند، و نشانه‌های پادشاهی و تسلّط او را می‌دیدی، و کردار و صفات او را می‌شناختی، و لکن خدا یکتا است چنانکه خود را وصف فرموده <span class="description">(در قرآن کریم س 18 ی 110 می‌فرماید: «أَنَّمٰا إِلٰهُکُم إِلٰهٌ وٰاحِدٌ» یعنی خدای شما خدای یکتا است)</span> کسی با او در پادشاهیش و مخالفت نمی‌کند، و هرگز از بین نمی‌رود، و همیشه بوده <span class="description">(ابدیّ و ازلیّ‌)</span> است</span>

<span class="Revayat">أَوَّلٌ قَبلَ اَلأَشیَاءِ بِلاَ أَوَّلِیَّةٍ وَ آخِرٌ بَعدَ اَلأَشیَاءِ بِلاَ نِهَایَةٍ عَظُمَ عَن أَن تَثبُتَ رُبُوبِیَّتُهُ بِإِحَاطَةِ قَلبٍ أَو بَصَرٍ</span>

<span class="Translate">(23) اوّل است پیش از همۀ چیزها بی اوّلیّت <span class="description">(اوّل حقیقی است نه عددی، زیرا اگر برای او اوّلیّت باشد مسبوق بعدم و نیستی می‌گردد، و محدث و نو پیدا می‌باشد، و این صفت شایستۀ ممکن است نه واجب)</span> و آخر است بعد از همۀ اشیاء بدون پایان <span class="description">(زیرا اگر برای او پایانی باشد بعدم و نیستی خواهد پیوست، پس واجب الوجود لذاته نخواهد بود)</span> بزرگ است از اینکه ربوبیّت و پروردگاری او بسبب احاطۀ دلی یا چشمی اثبات شود <span class="description">(برتر است از اینکه دلها بعلم و دانائی یا چشمها به دیدن کنه ذات و صفات او را درک کرده بشناسند، زیرا او هرگز محاط و محدود نگردد)</span></span>

<span class="Revayat">فَإِذَا عَرَفتَ ذَلِکَ فَافعَل کَمَا یَنبَغِی لِمِثلِکَ أَن یَفعَلَهُ فِی صِغَرِ خَطَرِهِ وَ قِلَّةِ مَقدُرَتِهِ وَ کَثرَةِ عَجزِهِ و عَظِیمِ حَاجَتِهِ إِلَی رَبِّهِ فِی طَلَبِ طَاعَتِهِ وَ اَلخَشیَةِ مِن عُقُوبَتِهِ وَ اَلشَّفَقَةِ مِن سُخطِهِ فَإِنَّهُ لَم یَأمُرکَ إِلاَّ بِحَسَنٍ وَ لَم یَنهَکَ إِلاَّ عَن قَبِیحٍ</span>

<span class="Translate">(24) پس چون اوصاف او را <span class="description">(بطوریکه بیان شد)</span> پی بردی بکن چنانکه سزاوار است از چون تویی که بجا آورد با کوچکی قدر و منزلت، و کمی توانائی، و زیادی ناتوانی، و بسیاری نیازمندی به پروردگارش، در طلب طاعت و بندگی، و ترس از عذاب و کیفر، و بیم از غضب و خشم <span class="description">(دور شدن از رحمت)</span> او، زیرا امر نکرده ترا مگر به نیکوئی، و نهی نفرموده است مگر از زشتی <span class="description">(شارح بحرانیّ در اینجا می‌فرماید: معتزله در باب مسئلۀ حسن و قبح عقلیّ باین کلام و مانند آن تمسّک نموده‌اند)</span></span>

<span class="Revayat">یَا بُنَیَّ إِنِّی قَد أَنبَأتُکَ عَنِ اَلدُّنیَا وَ حَالِهَا وَ زَوَالِهَا وَ اِنتِقَالِهَا وَ أَنبَأتُکَ عَنِ اَلآخِرَةِ وَ مَا أُعِدَّ لِأَهلِهَا فِیهَا وَ ضَرَبتُ لَکَ فِیهِمَا اَلأَمثَالَ لِتَعتَبِرَ بِهَا وَ تَحذُوَ عَلَیهَا</span>

<span class="Translate">(25) ای پسرک من، ترا از دنیا و چگونگی و از بین رفتن و درگذشت آن آگاه ساختم، و از آخرت و آنچه برای اهل آن در آن سرا آماده گشته با خبر نمودم، و برای تو در امر دنیا و آخرت مثلها زدم تا بآنها عبرت و پند گرفته از آنها پیروی کنی!</span>

<span class="Revayat">إِنَّمَا مَثَلُ مَن خَبَرَ اَلدُّنیَا کَمَثَلِ قَومٍ سَفرٍ نَبَا بِهِم مَنزِلٌ جَدِیبٌ فَأَمُّوا مَنزِلاً خَصِیباً وَ جَنَاباً مَرِیعاً فَاحتَمَلُوا وَعثَاءَ اَلطَّرِیقِ وَ فِرَاقَ اَلصَّدِیقِ وَ خُشُونَةَ اَلسَّفَرِ وَ جُشُوبَةَ اَلمَطعَمِ لِیَأتُوا سَعَةَ دَارِهِم وَ مَنزِلَ قَرَارِهِم فَلَیسَ یَجِدُونَ لِشَیءٍ مِن ذَلِکَ أَلَماً وَ لاَ یَرَونَ نَفَقَةً فِیهِ مَغرَماً وَ لاَ شَیءَ أَحَبُّ إِلَیهِم مِمَّا قَرَّبَهُم مِن مَنزِلِهِم وَ أَدنَاهُم مِن مَحَلِّهِم</span>

<span class="Translate">(26) مثل کسیکه دنیا را با آزمایش شناخته مانند مثل گروه مسافرینی است که در جای قحط و تنگی که موافق <span class="description">(آرزو و خواست)</span> ایشان نیست جای پر آب و گیاه و گوشۀ سبز و خرّمی را قصد کنند، و رنج راه و دوری یار و سختی سفر و ناگواری خوراک را بر خود هموار نمایند تا به فراخی سرای خویش و جایگاهشان برسند پس از آن سختیها درد و آزاری نمی‌یابند، و در صرف اندوختۀ <span class="description">(خویش)</span> در آن راه غرامت و تاوان نبینند <span class="description">(آری رنج و سختی راحت و آسودگی باشد در جائیکه بنده راه او پوید، و زیان و تاوان سود گردد آنرا که وصال جانان جوید)</span> و نیست چیزی خوش‌آیندتر نزد ایشان از آنچه آنها را بمنزل و جایگاهشان نزدیک نماید</span>

<span class="Revayat">وَ مَثَلُ مَنِ اِغتَرَّ بِهَا کَمَثَلِ قَومٍ کَانُوا بِمَنزِلٍ خَصِیبٍ فَنَبَا بِهِم إِلَی مَنزِلٍ جَدِیبٍ فَلَیسَ شَیءٌ أَکرَهَ إِلَیهِم وَ لاَ أَفظَعَ عِندَهُم مِن مُفَارَقَةِ مَا کَانُوا فِیهِ إِلَی مَا یَهجُمُونَ عَلَیهِ وَ یَصِیرُونَ إِلَیهِ</span>

<span class="Translate">(27) و داستان کسیکه فریب دنیا خورد <span class="description">(و آخرت را ندیده انگارد)</span> چون داستان گروهی است که در منزل پر آب و گیاه و فراوانی نعمت بودند و موافق <span class="description">(خواست و آرزوی)</span> آنها نبود آمدند بمنزل و جایگاه قحط و تنگی، و هیچ چیزی نزد ایشان نارواتر و سختتر نیست از جدائی جائیکه در آن بودند آنگاه که ناگهان بجای نو رسیده و بسوی آن می‌آیند!</span>

<span class="Revayat">یَا بُنَیَّ اِجعَل نَفسَکَ مِیزَاناً فِیمَا بَینَکَ وَ بَینَ غَیرِکَ فَأَحبِب لِغَیرِکَ مَا تُحِبُّ لِنَفسِکَ وَ اِکرَه لَهُ مَا تَکرَهُ لَهَا وَ لاَ تَظلِم کَمَا لاَ تُحِبُّ أَن تُظلَمَ وَ أَحسِن کَمَا تُحِبُّ أَن یُحسَنَ إِلَیکَ وَ اِستَقبِح مِن نَفسِکَ مَا تَستَقبِحُ مِن غَیرِکَ وَ اِرضَ مِنَ اَلنَّاسِ بِمَا تَرضَاهُ لَهُم مِن نَفسِکَ وَ لاَ تَقُل مَا لاَ تَعلَمُ وَ إِن قَلَّ مَا تَعلَمُ وَ لاَ تَقُل مَا لاَ تُحِبُّ أَن یُقَالَ لَکَ</span>

<span class="Translate">(28) ای پسرک من، در آنچه بین تو و دیگری است خود را تراز و قرار ده، پس برای دیگری بپسند آنچه برای خود می‌پسندی، و نخواه برای دیگری آنچه برای خود نمی‌خواهی، و ستم مکن چنانکه نمی‌خواهی بتو ستم شود، و نیکی کن چنانکه دوست داری بتو نیکی شود، و زشت دان از خود آنچه را که از دیگری زشت پنداری و از مردم راضی و خوشنود باش بآنچه که تو خوشنود می‌شوی برای آنها از جانب خود، و آنچه نمی‌دانی مگو و اگر چه دانسته‌ات اندک باشد، و آنچه دوست نداری برایت گفته شود مگو</span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَم أَنَّ اَلإِعجَابَ ضِدُّ اَلصَّوَابِ وَ آفَةُ اَلأَلبَابِ فَاسعَ فِی کَدحِکَ وَ لاَ تَکُن خَازِناً لِغَیرِکَ وَ إِذَا أَنتَ هُدِیتَ لِقَصدِکَ فَکُن أَخشَعَ مَا تَکُونُ لِرَبِّکَ</span>

<span class="Translate">(29) و بدان گردنکشی و خود بینی ناروا و بر خلاف حقّ و آفت خردها است، پس در کسب معاش خویش تلاش کن و برای دیگری خزانه‌دار مباش <span class="description">(با آز مال و دارائی گرد مکن و برای دیگران مگذار)</span> و هرگاه براه راست خویش رسیدی <span class="description">(راه حقّ را یافتی)</span> پس باش در فروتن‌تر و فرمانبرترین حالات برای پروردگارت</span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَم أَنَّ أَمَامَکَ طَرِیقاً ذَا مَسَافَةٍ بَعِیدَةٍ وَ مَشَقَّةٍ شَدِیدَةٍ وَ أَنَّهُ لاَ غِنَی بِکَ فِیهِ عَن حُسنِ اَلاِرتِیَادِ وَ قَدرِ بَلاَغِکَ مِنَ اَلزَّادِ مَعَ خِفَّةِ اَلظَّهرِ فَلاَ تَحمِلَنَّ عَلَی ظَهرِکَ فَوقَ طَاقَتِکَ فَیَکُونَ ثِقلُ ذَلِکَ وَبَالاً عَلَیکَ</span>

<span class="Translate">(30) و بدان که در جلوت راهی است دور و دراز و بسیار سهمگین، و در آن ترا بی نیازی نیست از طلب نیکی و توشه برداشتن به مقداری که ترا برساند با سبک بودن پشتت <span class="description">(از بار گران معاصی و نافرمانیها)</span> پس بیش از طاقت و توانائی بر پشت خود بار مکن که سنگینی آن ترا بیازارد <span class="description">(که در راه مانده خود را نتوانی به دیگران برسانی)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِذَا وَجَدتَ مِن أَهلِ اَلفَاقَةِ مَن یَحمِلُ لَکَ زَادَکَ إِلَی یَومِ اَلقِیَامَةِ فَیُوَافِیکَ بِهِ غَداً حَیثُ تَحتَاجُ إِلَیهِ فَاغتَنِمهُ وَ حَمِّلهُ إِیَّاهُ وَ أَکثِر مِن تَزوِیدِهِ وَ أَنتَ قَادِرٌ عَلَیهِ فَلَعَلَّکَ تَطلُبُهُ فَلاَ تَجِدُهُ</span>

<span class="Translate">(31) و هرگاه نیازمند و درمانده‌ای را بیابی که توشۀ ترا بسوی روز رستخیز ببرد و فردا در هنگام نیازمندیت آنرا بتو برساند پس او را غنیمت شمرده توشۀ خود را بر او بنه، و بسیار باو کمک کن در حالیکه توانا هستی که شاید <span class="description">(روز تنگدستی)</span> او را بطلبی و نیابی</span>

<span class="Revayat">وَ اِغتَنِم مَنِ اِستَقرَضَکَ فِی حَالِ غِنَاکَ لِیَجعَلَ قَضَاءَهُ لَکَ فِی یَومِ عُسرَتِکَ</span>

<span class="Translate">(32) و غنیمت بدان کسیرا که در زمان بی‌نیازیت از تو وام بخواهد تا در روز تنگدستیت بتو پس دهد</span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَم أَنَّ أَمَامَکَ عَقَبَةً کَئُوداً اَلمُخِفُّ فِیهَا أَحسَنُ حَالاً مِنَ اَلمُثقِلِ وَ اَلبَطِیءُ عَلَیهَا أَقبَحُ حَالاً مِنَ اَلمُسرِعِ وَ أَنَّ مَهبَطَکَ بِهَا لاَ مَحَالَةَ عَلَی جَنَّةٍ أَو عَلَی نَارٍ فَارتَد لِنَفسِکَ قَبلَ نُزُولِکَ وَ وَطِّئِ اَلمَنزِلَ قَبلَ حُلُولِکَ فَلَیسَ بَعدَ اَلمَوتِ مُستَعتَبٌ وَ لاَ إِلَی اَلدُّنیَا مُنصَرَفٌ</span>

<span class="Translate">(33) و بدان که در جلو تو گردنۀ بسیار دشواری است، که در آن سبکبار از گرانبار خورسندتر است، و کند رفتار از تندرو زشت و درمانده‌تر است، و فرودگاه تو در آن راه ناچار بر بهشت است یا بر آتش، پس پیش از رسیدنت <span class="description">(به آن سرا)</span> برای خود پیشروی بفرست <span class="description">(تا برایت جای آسایش و خرّمی بدست آورد)</span> و پیش از رفتنت منزلی آماده ساز که بعد از مرگ وسیلۀ خوشنود گرداندن نیست، و کسی بدنیا بر نمی‌گردد <span class="description">(در آنجا کار نیکی نمی‌توان انجام داد تا از گناه در گذرند و بدنیا باز گشتی نمی‌باشد تا از کردار زشت توبه نمایند )</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَم أَنَّ اَلَّذِی بِیَدِهِ خَزَائِنُ اَلسَّمَاوَاتِ وَ اَلأَرضِ قَد أَذِنَ لَکَ فِی اَلدُّعَاءِ وَ تَکَفَّلَ لَکَ بِالإِجَابَةِ وَ أَمَرَکَ أَن تَسأَلَهُ لِیُعطِیَکَ وَ تَستَرحِمَهُ لِیَرحَمَکَ وَ لَم یَجعَل بَینَکَ وَ بَینَهُ مَن یَحجُبُهُ عَنکَ وَ لَم یُلجِئکَ إِلَی مَن یَشفَعُ لَکَ إِلَیهِ وَ لَم یَمنَعکَ إِن أَسَأتَ مِنَ اَلتَّوبَةِ وَ لَم یُعَاجِلکَ بِالنِّقمَةِ وَ لَم یَفضَحکَ حَیثُ اَلفَضِیحَةُ بِکَ أَولَی وَ لَم یُشَدِّد عَلَیکَ فِی قَبُولِ اَلإِنَابَةِ وَ لَم یُنَاقِشکَ بِالجَرِیمَةِ وَ لَم یُوئِسکَ مِنَ اَلرَّحمَةِ</span>

<span class="Translate">(34) و بدان آن خدائی که بدست <span class="description">(قدرت و توانائی)</span> او است خزانه‌های آسمانها و زمین دعاء و درخواست را بتو اجازه داده، و پذیرفتن را ضامن گشته است، و بتو فرموده که از او بخواهی تا ببخشد، و رحمت و مهربانی بطلبی تا مهربانی کند، و بین تو و خود کسیرا نگذاشته که او را از تو بپوشد، و ترا ناچار نگردانیده که نزد او شفیع و میانجی ببری و ترا از توبه و بازگشت جلو نگرفته اگر بدی کرده باشی، و بکیفر <span class="description">(گناه)</span> تو شتاب ننموده، و رسوایت نکرده آنجا که شایستۀ رسوا شدن بودی، و در پذیرفتن توبه و بازگشت بتو سخت نگرفت، و بسبب گناه ترا در تنگی نیانداخت، و از رحمت نومید نفرمود</span>

<span class="Revayat">بَل جَعَلَ نُزُوعَکَ عَنِ اَلذَّنبِ حَسَنَةً وَ حَسَبَ سَیِّئَتَکَ وَاحِدَةً وَ حَسَبَ حَسَنَتَکَ عَشراً وَ فَتَحَ لَکَ بَابَ اَلمَتَابِ وَ بَابَ اَلاِستِیعَابِ فَإِذَا نَادَیتَهُ سَمِعَ نِدَاءَکَ وَ إِذَا نَاجَیتَهُ عَلِمَ نَجوَاکَ فَأَفضَیتَ إِلَیهِ بِحَاجَتِکَ وَ أَبثَثتَهُ ذَاتَ نَفسِکَ وَ شَکَوتَ إِلَیهِ هُمُومَکَ وَ اِستَکشَفتَهُ کُرُوبَکَ وَ اِستَعَنتَهُ عَلَی أُمُورِکَ وَ سَأَلتَهُ مِن خَزَائِنِ رَحمَتِهِ مَا لاَ یَقدِرُ عَلَی إِعطَائِهِ غَیرُهُ مِن زِیَادَةِ اَلأَعمَارِ وَ صِحَّةِ اَلأَبدَانِ وَ سَعَةِ اَلأَرزَاقِ</span>

<span class="Translate">(35) بلکه خودداری ترا از گناه حسنه و کار نیک قرار داد، و سیّئه و کار بد ترا یک گناه و حسنه و کار نیکویت را ده برابر شمرد، و برای تو در توبه و بازگشت و خوشنود ساختن را گشود پس هر وقت او را بخوانی صدایت را می‌شنود، و هرگاه با او مناجات و راز و نیاز کنی راز دلت را میداند، پس خواست خود را باو می‌رسانی، و راز دلت را پیشش آشکار می‌سازی، و از اندوههایت باو شکایت و درد دل میکنی و از او چارۀ گرفتاریهایت را می‌خواهی، و بر کارهایت کمک و یاری می‌جویی، و از خزانه‌های رحمتش می‌خواهی آنچه را که غیر او بر بخشیدنش توانا نیست: از قبیل درازی زندگانیها و درستی تنها و فراخی روزیها</span>

<span class="Revayat">ثُمَّ جَعَلَ فِی یَدَیکَ مَفَاتِیحَ خَزَائِنِهِ بِمَا أَذِنَ لَکَ فِیهِ مِن مَسأَلَتِهِ فَمَتَی شِئتَ اِستَفتَحتَ بِالدُّعَاءِ أَبوَابَ نِعمَتِهِ وَ اِستَمطَرتَ شَآبِیبَ رَحمَتِهِ فَلاَ یُقَنِّطَنَّکَ إِبطَاءُ إِجَابَتِهِ فَإِنَّ اَلعَطِیَّةَ عَلَی قَدرِ اَلنِّیَّةِ</span>

<span class="Translate">(36) و در دو دست تو کلیدهای خزانه‌هایش را نهاده به چیزی که برای تو در آن از درخواست از او اجازه فرموده، پس هرگاه بخواهی بسبب دعاء درهای نعمتش را بگشائی، و پی در پی رسیدن بارانهای رحمتش را درخواست نمائی، باید دیر اجابت و پذیرفتن خدا ترا نومید نگرداند، زیرا بخشش باندازۀ نیّت و تصمیم است <span class="description">(اجابت دعاء بسته بخلوص نیّت و استقامت است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ رُبَّمَا أُخِّرَت عَنکَ اَلإِجَابَةُ لِیَکُونَ ذَلِکَ أَعظَمَ لِأَجرِ اَلسَّائِلِ وَ أَجزَلَ لِعَطَاءِ اَلآمِلِ وَ رُبَّمَا سَأَلتَ اَلشَّیءَ فَلاَ تُؤتَاهُ وَ أُوتِیتَ خَیراً مِنهُ عَاجِلاً أَو آجِلاً أَو صُرِفَ عَنکَ لِمَا هُوَ خَیرٌ لَکَ فَلَرُبَّ أَمرٍ قَد طَلَبتَهُ فِیهِ هَلاَکُ دِینِکَ لَو أُوتِیتَهُ فَلتَکُن مَسأَلَتُکَ فِیمَا یَبقَی لَکَ جَمَالُهُ وَ یُنفَی عَنکَ وَبَالُهُ فَالمَالُ لاَ یَبقَی لَکَ وَ لاَ تَبقَی لَهُ</span>

<span class="Translate">(37) و بسا اجابت تو بتأخیر افتد تا پاداش برای درخواست کننده بزرگتر و بخشش برای امیدوار بیشتر باشد <span class="description">(چون هر چند در اجابت تأخیر شود درخواست بیشتر گردد و راز و نیاز بهتر کند، پس بیشتر سزاوار عطاء و بخشش شود)</span> و بسا چیزی <span class="description">(از خداوند متعال)</span> درخواست می‌نمایی و بتو داده نمی‌شود و بهتر از آن در دنیا یا آخرت بتو داده میشود، یا اجابت نمی‌شود برای چیزیکه برای تو بهتر است و بسا چیزی را می‌طلبی که اگر بتو داده شود تباهی دین تو در آن است، پس <span class="description">(بنابر این)</span> باید بخواهی چیزی که نیکوئی آن برایت برقرار و آزار آن از تو برکنار باشد <span class="description">(خلاصه بخواه آنچه را که موجب سعادت و نیکبختی همیشگی است)</span> و <span class="description">(چون بیشتر درخواستها مال و دارائی دنیا است، در نکوهش آن می‌فرماید:)</span> مال برای تو نمی‌ماند، و تو برای آن نخواهی ماند <span class="description">(در آخرت با تو نیست که سود بخشد، و تو در دنیا نمی‌مانی که از آن بهره ببری )</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَم أَنَّکَ إِنَّمَا خُلِقتَ لِلآخِرَةِ لاَ لِلدُّنیَا وَ لِلفَنَاءِ لاَ لِلبَقَاءِ وَ لِلمَوتِ لاَ لِلحَیَاةِ وَ أَنَّکَ فِی مَنزِلِ قُلعَةٍ وَ دَارِ بُلغَةٍ وَ طَرِیقٍ إِلَی اَلآخِرَةِ وَ أَنَّکَ طَرِیدُ اَلمَوتِ اَلَّذِی لاَ یَنجُو مِنهُ هَارِبُهُ وَ لاَ یَفُوتُهُ طَالِبُهُ وَ لاَ بُدَّ أَنَّهُ مُدرِکُهُ</span>

<span class="Translate">(38) و بدان که تو آفریده شده ای برای آخرت نه برای دنیا، و برای نیستی نه برای هستی، و برای مردن نه برای زندگانی، و تو در جای کوچ می‌باشی، و در سرای موقّت و در راه بسوی آخرت هستی <span class="description">(پس دلبستن به چنین جائی روا نیست)</span> و تو راندۀ مرگی که گریزنده از آن رهائی نمی‌یابد، و جوینده آنرا از دست نمی‌دهد، و ناچار مرگ او را در می‌یابد</span>

<span class="Revayat">فَکُن مِنهُ عَلَی حَذَرٍ أَن یُدرِکَکَ وَ أَنتَ عَلَی حَالٍ سَیِّئَةٍ قَد کُنتَ تُحَدِّثُ نَفسَکَ مِنهَا بِالتَّوبَةِ فَیَحُولَ بَینَکَ وَ بَینَ ذَلِکَ فَإِذَا أَنتَ قَد أَهلَکتَ نَفسَکَ</span>

<span class="Translate">(39) پس بر حذر باش و بترس از اینکه مرگ ترا دریابد در وقت گناه کردن که با خود می‌گفتی از آن توبه می‌نمایم و بین تو و اندیشه‌ات جدائی اندازد که در این حال خود را تباه ساخته‌ای <span class="description">(زیرا با چنین اندیشۀ دور از خردمندی گناه کرده و بکیفر آن گرفتار شده‌ای)</span></span>

<span class="Revayat">یَا بُنَیَّ أَکثِر مِن ذِکرِ اَلمَوتِ وَ ذِکرِ مَا تَهجُمُ عَلَیهِ وَ تُفضِی بَعدَ اَلمَوتِ إِلَیهِ حَتَّی یَأتِیَکَ وَ قَد أَخَذتَ مِنهُ حِذرَکَ وَ شَدَدتَ لَهُ أَزرَکَ وَ لاَ یَأتِیَکَ بَغتَةً فَیَبهَرَکَ</span>

<span class="Translate">(40) ای پسرک من، بیاد مرگ و بیاد پیشآمدهای بعد از مرگ که ناگاه بآن در آیی بسیار باش، تا وقتی که مرگ نزد تو آید تو خود را آماده نموده و <span class="description">(سلاح خویش را پوشیده)</span> کمر بسته باشی، و مبادا ناگاه مرگ ترا دریابد که <span class="description">(آمادۀ آن نباشی)</span> بر تو غلبه نماید!</span>

<span class="Revayat">وَ إِیَّاکَ أَن تَغتَرَّ بِمَا تَرَی مِن إِخلاَدِ أَهلِ اَلدُّنیَا إِلَیهَا وَ تَکَالُبِهِم عَلَیهَا فَقَد نَبَّأَکَ اَللَّهُ عَنهَا وَ نَعَت لَکَ نَفسَهَا وَ تَکَشَّفَت لَکَ عَن مَسَاوِیهَا فَإِنَّمَا أَهلُهَا کِلاَبٌ عَاوِیَةٌ وَ سِبَاعٌ ضَارِیَةٌ یَهِرُّ بَعضُهَا بَعضاً وَ یَأکُلُ عَزِیزُهَا ذَلِیلَهَا وَ یَقهَرُ کَبِیرُهَا صَغِیرَهَا نَعَمٌ مُعَقَّلَةٌ وَ أُخرَی مُهمَلَةٌ قَد أَضَلَّت عُقُولَهَا وَ رَکِبَت مَجهُولَهَا سُرُوحُ عَاهَةٍ بِوَادٍ وَعثٍ لَیسَ لَهَا رَاعٍ یُقِیمُهَا وَ لاَ مُسِیمٌ یُسِیمُهَا</span>

<span class="Translate">(41) و بترس از اینکه گول بخوری به دلبستگی و اعتماد اهل دنیا بآن و حرص و دشمنی آنان بر سر آن که خداوند ترا از آن خبر داده <span class="description">(در قرآن کریم س 29 ی 64 می‌فرماید: «وَ مٰا هٰذِهِ اَلحَیٰاةُ اَلدُّنیٰا إِلاّٰ لَهوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ اَلدّٰارَ اَلآخِرَةَ لَهِیَ اَلحَیَوٰانُ لَو کٰانُوا یَعلَمُونَ‌» یعنی زندگانی دنیا فسون و بازیچه‌ای بیش نیست و اگر بدانند آخرت سرای زندگانی است)</span> و دنیا خود را برای تو وصف نموده، و بدیهایش را آشکار ساخته <span class="description">(رفتارش را در بارۀ دیگران می‌بینی)</span> و دنیا خواهان <span class="description">(مانند)</span> سگهای فریاد کننده و درندگانی شکارجو هستند، بعضی از آنها را از بعضی دیگر بد آمده فریاد کند، و توانای آنها ناتوانشان را بخورد، و بزرگ آنها بر کوچکشان با زور زیان رساند <span class="description">(و مانند)</span> چهار پائی باشند <span class="description">(که بعضی از آنها)</span> بسته شده‌اند <span class="description">(مثل کسانیکه بینای بدین نیستند، ولی بظاهر شرع رفتار نموده از معاصی و گناهان می‌پرهیزند، پس آنها چون چهار پائی هستند که چراننده آنرا بسته، چنانکه شارح بحرانیّ فرموده)</span> و بعضی دیگر چهار پائی باشند رها شده که گم کرده‌اند خردشان را، و در بیراهه سوارند، چهار پایانی هستند سر داده شده برای چرای آفت و زیان در بیابان سخت و دشوار! چوپانی ندارند که نگاه‌داریشان نماید، و نه چراننده‌ای که بچراندشان!</span>

<span class="Revayat">سَلَکَت بِهِمُ اَلدُّنیَا طَرِیقَ اَلعَمَی وَ أَخَذَت بِأَبصَارِهِم عَن مَنَارِ اَلهُدَی فَتَاهُوا فِی حَیرَتِهَا وَ غَرِقُوا فِی نِعمَتِهَا وَ اِتَّخَذُوهَا رَبّاً فَلَعِبَت بِهِم وَ لَعِبُوا بِهَا وَ نَسُوا مَا وَرَاءَهَا</span>

<span class="Translate">(42) دنیا ایشان را براه کوری و گمراهی می‌برد، و دیده‌هاشان را از دیدن نشانۀ هدایت و رستگاری پوشانده، پس در گمراهی آن سرگردانند، و در نعمت و خوشی آن فرو رفته، و <span class="description">(بر اثر شیفتگی و دل بستن بآن)</span> آنرا پروردگار خود قرار داده‌اند، پس دنیا با آنان بازی میکند <span class="description">(عقلهاشان را ربود)</span> و ایشان هم با دنیا بازی میکنند <span class="description">(سرگرم به آنند)</span> و آنچه <span class="description">(مرگ و سختیهای بعد از آن و روز رستخیز که)</span> در پی آنست فراموش کرده‌اند!!</span>

<span class="Revayat">رُوَیداً یُسفِرُ اَلظَّلاَمُ کَأَن قَد وَرَدَتِ اَلأَظعَانُ یُوشِکُ مَن أَسرَعَ أَن یَلحَقَ</span>

<span class="Translate">(43) اندکی مداراة کن و مهلت ده تا تاریکی برطرف شود که گویا هودجها رسید <span class="description">(مسافرین وارد شدند)</span>! نزدیکست شتابنده بپیوندد <span class="description">(بزودی دلباختگان دنیا به کاروان پیشین که هنوز به جایگاه همیشگی فرود نیامده‌اند می‌رسند، و کیفر کردارشان را خواهند دید )</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَم یَا بُنَیَّ أَنَّ مَن کَانَت مَطِیَّتُهُ اَللَّیلَ وَ اَلنَّهَارَ فَإِنَّهُ یُسَارُ بِهِ وَ إِن کَانَ وَاقِفاً وَ یَقطَعُ اَلمَسَافَةَ وَ إِن کَانَ مُقِیماً وَادِعاً</span>

<span class="Translate">(44) و بدان ای پسرک من، هر که شتر سواری او شب و روز را برود پس او را هم می‌برد اگر چه خود او راه نرود، و راه را می‌پیماید اگر چه در استراحت و آرامش باشد <span class="description">(کنایه از اینکه انسان در دنیا پندارد که ماندنی است غافل از اینکه شب و روز او را اسیر می‌دهد تا زندگانیش را بپایان رساند )</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَم یَقِیناً أَنَّکَ لَن تَبلُغَ أَمَلَکَ وَ لَن تَعدُوَ أَجَلَکَ وَ أَنَّکَ فِی سَبِیلِ مَن کَانَ قَبلَکَ فَخَفِّض فِی اَلطَّلَبِ وَ أَجمِل فِی اَلمُکتَسَبِ فَإِنَّهُ رُبَّ طَلَبٍ قَد جَرَّ إِلَی حَرَبٍ وَ لَیسَ کُلُّ طَالِبٍ بِمَرزُوقٍ وَ لاَ کُلُّ مُجمِلٍ بِمَحرُومٍ</span>

<span class="Translate">(45) و یقین بدان و باور کن که هرگز به آرزوی خود نخواهی رسید، و هرگز از مرگ خویش نتوانی رست، و تو در راه کسانی هستی که پیش از تو بودند، پس <span class="description">(با این صورت که از مرگ چاره‌ای نیست)</span> در تلاش <span class="description">(مال و دارائی)</span> مداراة کن و آسان گیر، و در آنچه کسب میشود سعی و کوشش نیکو نما <span class="description">(حریص نباش که نتیجۀ آن هلاک و تباهی است)</span> زیرا بسا تلاش است که موجب نیستی مال گردد، و نیست هر تلاش کننده‌ای در یابنده، و هر میانه رو نومید گردیده</span>

<span class="Revayat">وَ أَکرِم نَفسَکَ عَن کُلِّ دَنِیَّةٍ وَ إِن سَاقَتکَ إِلَی اَلرَّغَائِبِ فَإِنَّکَ لَن تَعتَاضَ بِمَا تَبذُلُ مِن نَفسِکَ عِوَضاً وَ لاَ تَکُن عَبدَ غَیرِکَ وَ قَد جَعَلَکَ اَللَّهُ حُرّاً وَ مَا خَیرُ خَیرٍ لاَ یُنَالُ إِلاَّ بِشَرٍّ وَ یُسرٍ لاَ یُنَالُ إِلاَّ بِعُسرٍ</span>

<span class="Translate">(46) و گرامی دار نفست را از هر زبونی و پستی هر چند ترا به نعمتهای بیشمار رساند، زیرا هرگز برابر آنچه از نفس خویش صرف میکنی عوض نخواهی یافت، و بندۀ دیگری مباش <span class="description">(بطمع مال و جاه بکسی سر فرود نیاور)</span> که خدا ترا آزاد گردانیده، و چه خوبی دارد نیکوئی <span class="description">(مال و جاهی)</span> که نرسد مگر به بدی <span class="description">(ریختن آبرو نزد دیگری)</span> و چه سودی دارد گشایشی که بدست نمی‌آید مگر به دشواری‌؟!</span>

<span class="Revayat">وَ إِیَّاکَ أَن تُوجِفَ بِکَ مَطَایَا اَلطَّمَعِ فَتُورِدَکَ مَنَاهِلَ اَلهَلَکَةَ وَ إِنِ اِستَطَعتَ أَلاَّ یَکُونَ بَینَکَ وَ بَینَ اَللَّهِ ذُو نِعمَةٍ فَافعَل فَإِنَّکَ مُدرِکٌ قِسمَکَ وَ آخِذٌ سَهمَکَ وَ إِنَّ اَلیَسِیرَ مِنَ اَللَّهِ سُبحَانَهُ أَعظَمُ وَ أَکرَمُ مِنَ اَلکَثِیرِ مِن خَلقِهِ وَ إِن کَانَ کُلٌّ مِنهُ</span>

<span class="Translate">(47) و بر حذر باش از اینکه شترهای طمع و از ترا به تندی به آبشخورهای تباهی ببرند <span class="description">(بر اثر طمع و آز بدنیا و کالای آن مرتکب حرام مشو که بعذاب الهیّ گرفتار خواهی شد)</span> و اگر توانائی داری که بین تو و خدا بخشنده‌ای نباشد چنان خواه <span class="description">(آبروی خود پیش دیگری مریز)</span> زیرا تو <span class="description">(از خوان دنیا)</span> قسمت خویش را می‌یابی، و بهره‌ات را می‌بری! و اندک از جانب خداوند سبحان برتر و ارجمندتر است از بسیاری که از خلق او برسد هر چند همه از او است</span>

<span class="Revayat">وَ تَلاَفِیکَ مَا فَرَطَ مِن صَمتِکَ أَیسَرُ مِن إِدرَاکِکَ مَا فَاتَ مِن مَنطِقِکَ وَ حِفظُ مَا فِی اَلوِعَاءِ بِشَدِّ اَلوِکَاءِ وَ حِفظُ مَا فِی یَدَیکَ أَحَبُّ إِلَیَّ مِن طَلَبِ مَا فِی یَدِ غَیرِکَ</span>

<span class="Translate">(48) و تدارک آنچه از تو بر اثر خاموشیت نرسیده آسانتر است از دریافتنت چیزی را که بسبب گفتارت از دست رفته <span class="description">(زیرا سخن در اختیار تو است تا زمانیکه نگفته باشی، و چون گفتی تو در اختیار آنی، پس خاموشی از پر گوئی بهتر است)</span> و نگاه‌داری چیزیکه در ظرف است به استواری بند آن است <span class="description">(اگر بند مشک سست باشد آب می‌ریزد و از بین می‌رود، همچنین اگر بند زبان شخص محکم نباشد سخن بیجا از آن بیرون آید و پشیمانی را سودی نیست)</span> و نگاه‌داری آنچه در دو دست تو است نزد من بهتر است از خواستن آنچه در دست دیگری است <span class="description">(مال و دارائی داشتن بهتر از اسرافی است که شخص را بدیگری نیازمند سازد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَرَارَةُ اَلیَأسِ خَیرٌ مِنَ اَلطَّلَبِ إِلَی اَلنَّاسِ وَ اَلحِرفَةُ مَعَ اَلعِفَّةِ خَیرٌ مِنَ اَلغِنَی مَعَ اَلفُجُورِ وَ اَلمَرءُ أَحفَظُ لِسِرِّهِ وَ رُبَّ سَاعٍ فِیمَا یَضُرُّهُ مَن أَکثَرَ أَهجَرَ وَ مَن تَفَکَّرَ أَبصَرَ</span>

<span class="Translate">(49) و تلخی نومیدی <span class="description">(درویشی)</span> نیکوتر است از دست دراز نمودن بسوی مردم، و کار با عفّت و پاکدامنی خوبتر است از توانگری با گناه و بزه، و مرد راز خود را بهتر نگاه می‌دارد <span class="description">(چون کوشش برای پنهان داشتنش از دیگری بیشتر است)</span> و بسا کوشش کننده در چیزی است که او را زیان می‌رساند، پر گو هرزه گو میشود، و هر که <span class="description">(در کار دنیا و آخرت خویش)</span> اندیشه نماید بینا گردد</span>

<span class="Revayat">قَارِن أَهلَ اَلخَیرِ تَکُن مِنهُم وَ بَایِن أَهلَ اَلشَّرِّ تَبِن عَنهُم بِئسَ اَلطَّعَامُ اَلحَرَامُ وَ ظُلمُ اَلضَّعِیفِ أَفحَشُ اَلظُّلمِ إِذَا کَانَ اَلرِّفقُ خُرقاً کَانَ اَلخُرقُ رِفقاً رُبَّمَا کَانَ اَلدَّوَاءُ دَاءً وَ اَلدَّاءُ دَوَاءً وَ رُبَّمَا نَصَحَ غَیرُ اَلنَّاصِحِ وَ غَشَّ اَلمُستَنصَحُ</span>

<span class="Translate">(50) با نیکوکاران بپیوند تا از ایشان باشی، و از بدان جدا شو تا از ایشان نباشی، بد خوراکی است حرام، و ستم بر ناتوان زشتترین ستمست جائیکه مداراة و همواری سختگیری و درشتی باشد سختگیری و درشتی مداراة و همواری است <span class="description">(آنجا که نرمی سود ندهد درشتی پسندیده است، و آنجا که عقل بکار ناید دیوانگی در آن شاید)</span> بسا دارو درد و درد دارو گردد <span class="description">(گاهی مصلحت شخص در درویشی و بیماری است نه توانگری و تندرستی)</span> و بسا پند دهد کسیکه نباید پند دهد و پند خواسته شده خیانت کند <span class="description">(بسا دشمن خردمند و دور اندیش یا نادان به سود و زیانت ترا پند دهد، و دوستت خیانت کرده راه نیکوئی را بتو ننماید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِیَّاکَ وَ اَلاِتِّکَالَ عَلَی اَلمُنَی فَإِنَّهَا بَضَائِعُ اَلنُّوکَی وَ اَلعَقلُ حِفظُ اَلتَّجَارُبِ وَ خَیرُ مَا جَرَّبتَ مَا وَعَظَکَ بَادِرِ اَلفُرصَةَ قَبلَ أَن تَکُونَ غُصَّةً لَیسَ کُلُّ طَالِبٍ یُصِیبُ وَ لاَ کُلُّ غَائِبٍ یَئُوبُ</span>

<span class="Translate">(51) و برحذر باش از اعتماد و بستگی به آرزوها، زیرا آرزوها سرمایۀ احمقها و کم خردان است، و خرد نگاه‌داری آزمایشها است <span class="description">(خردمند تجربه و آزمایش را از دست ندهد، و بی‌خرد زود آنرا فراموش کند)</span> و بهتر تجربه و آزمایشی که نمودی آنست که ترا پند دهد، بشتاب هنگام فرصت داشتن پیش از آنکه فرصت اندوه گردد، هر جوینده‌ای <span class="description">(آنچه را می‌جوید)</span> نمی‌یابد، و نه هر مسافری باز آید <span class="description">(دل بدنیا بند و فرصت از دست مده و برای آخرت توشه بردار که فرصت هموار بدست نمی‌آید و مسافر مرگ باز نگردد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مِنَ اَلفَسَادِ إِضَاعَةُ اَلزَّادِ وَ مَفسَدَةُ اَلمَعَادِ وَ لِکُلِّ أَمرٍ عَاقِبَةٌ سَوفَ یَأتِیکَ مَا قُدِّرَ لَکَ اَلتَّاجِرُ مُخَاطِرٌ وَ رُبَّ یَسِیرٍ أَنمَی مِن کَثِیرٍ</span>

<span class="Translate">(52) و از جمله تباهکاری از دست دادن توشه <span class="description">(تقوی و پرهیزکاری، یا صرف مال در شهوات و خواهشهای نفس)</span> و تباه ساختن آخرت است، و هر کاری را پایانی است <span class="description">(خردمند کسی است که اندیشۀ پایان کار نماید)</span> آنچه برایت مقدّر است زود بتو می‌رسد <span class="description">(این همه رنج مکش و دین و دنیای خویش تباه نگردان)</span> بازرگان و سوداگر <span class="description">(که برای بدست آوردن مال و دارائی دریاها و بیابانها می‌پیماید)</span> خود را در خطر و تباهی می‌اندازد، و بسا <span class="description">(مال)</span> اندک که برکت آن از <span class="description">(مال)</span> بسیار، بیشتر باشد <span class="description">(آنچه پیشه‌ور و پاکدامن بدست آورد خیر و برکتش در دنیا و آخرت بیشتر از دارائی توانگر بزهکار است )</span></span>

<span class="Revayat">وَ لاَ خَیرَ فِی مُعِینٍ مَهِینٍ وَ لاَ فِی صَدِیقٍ ظَنِینٍ سَاهِلِ اَلدَّهرَ مَا ذَلَّ لَکَ قُعُودُهُ وَ لاَ تُخَاطِر بِشَیءٍ رَجَاءَ أَکثَرَ مِنهُ وَ إِیَّاکَ أَن تَجمَحَ بِکَ مَطِیَّةُ اَللَّجَاجِ</span>

<span class="Translate">(53) و سودی نیست دریاری کنندۀ پست و خوار <span class="description">(زیرا او اگر توانا بود خود را از ذلّت و خواری می‌رهاند)</span> و نه در دوست متهّم <span class="description">(بنفاق و دوروئی، زیرا اعتماد باو نیست، چون سود خویش جوید و از زیان دوست باک نداشته باشد)</span> زمانه را آسان گیر و هموار دار مادامی که شتر جوان زمانه رام تو است، و خود را بچیزی برای امیدواری به بیشی آن در خطر و تباهی میفکن <span class="description">(برای زیاده کردن مال و دارائی حرص مزن که بسختیها گرفتار خواهی شد)</span> و بر حذر باش از اینکه شتر سواریت سرکشی کند! <span class="description">(بترس از لجاج و ستیزگی که در کار چنان گرفتارت نماید که نتوانی رهائی یافت)</span></span>

<span class="Revayat">اِحمِل نَفسَکَ مِن أَخِیکَ عِندَ صَرمِهِ عَلَی اَلصِّلَةِ وَ عِندَ صُدُودِهِ عَلَی اَللُّطفِ وَ اَلمُقَارَبَةِ وَ عِندَ جُمُودِهِ عَلَی اَلبَذلِ وَ عِندَ تَبَاعُدِهِ عَلَی اَلدُّنُوِّ وَ عِندَ شِدَّتِهِ عَلَی اَللِّینِ وَ عِندَ جُرمِهِ عَلَی اَلعُذرِ حَتَّی کَأَنَّکَ لَهُ عَبدٌ وَ کَأَنَّهُ ذُو نِعمَةٍ عَلَیکَ وَ إِیَّاکَ أَن تَضَعَ ذَلِکَ فِی غَیرِ مَوضِعِهِ أَو أَن تَفعَلَهُ بِغَیرِ أَهلِهِ</span>

<span class="Translate">(54) و وادار خود را در بارۀ برادر <span class="description">(همکیش و دوست)</span> خود بر پیوستن هنگام جدائی او، و بر مهربانی و دوستی هنگام دوری او، و بر بخشش هنگام بخل و خودداری او، و بر نزدیکی هنگام دوری نمودن او، و بر نرمی هنگام درشتی او، و بر عذر هنگام بد کاری او <span class="description">(خلاصه در برابر بدیهای او نیکی کن)</span> بطوریکه مانند آن باشد که تو او را بنده و او بر تو صاحب بخشش است، و بر حذر باش از اینکه آنچه بیان شد در غیر جای خود بکار بری <span class="description">(با منافق چنین رفتار کنی)</span> یا آنها را در بارۀ کسیکه لیاقت ندارد <span class="description">(اوباش)</span> بجا آوری <span class="description">(چون نیکی با منافق و نا اهل تخم در شوره‌زار افکندن است)</span></span>

<span class="Revayat">لاَ تَتَّخِذَنَّ عَدُوَّ صَدِیقِکَ صَدِیقاً فَتُعَادِیَ صَدِیقَکَ وَ اِمحَض أَخَاکَ اَلنَّصِیحَةَ حَسَنَةً کَانَت أَو قَبِیحَةً وَ تَجَرَّعِ اَلغَیظَ فَإِنِّی لَم أَرَ جُرعَةً أَحلَی مِنهَا عَاقِبَةً وَ لاَ أَلَذَّ مَغَبَّةً وَ لِن لِمَن غَالَظَکَ فَإِنَّهُ یُوشِکُ أَن یَلِینَ لَکَ وَ خُذ عَلَی عَدُوِّکَ بِالفَضلِ فَإِنَّهُ أَحلَی اَلظَّفَرَینِ</span>

<span class="Translate">(55) با دشمن دوستت دوستی مکن که با دوست خود دشمنی کرده‌ای، و برای برادر <span class="description">(همکیش و دوست)</span> خود پند را خالص و بی‌آلایش گردان <span class="description">(جز رضای خدا در اندرز باو قصدی نداشته باش)</span> خواه <span class="description">(اندرز تو نزد او)</span> نیکو باشد یا زشت، خشم را کم کم فرو بر <span class="description">(خود را نگاه‌دار)</span> زیرا من آشامیدنی شیرین‌تر و گواراتر از آن در پایان ندیدم و نرم باش در برابر کسیکه با تو خشم و درشتی میکند، زیرا <span class="description">(نرمی تو او را شرمنده سازد، و)</span> زود باشد که بتو نرمی کند <span class="description">(این در صورتی است که طرف اهل باشد و گر نه در برابر خشم او درشتی باید)</span> و با دشمنت احسان و نیکی کن که آن شیرین‌تر از <span class="description">(یکی از)</span> دو فیروزی <span class="description">(انتقام و بکیفر رساندن، و گذشت و نیکی کردن)</span> است <span class="description">(فیروزی با نیکی شیرین‌تر و سودمندتر است از فیروزی انتقام، و این اندیشۀ اخیار و نیکان است، ولی در نظر اشرار و بدان انتقام و قتل و غارت گوارتر است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِن أَرَدتَ قَطِیعَةَ أَخِیکَ فَاستَبقِ لَهُ مِن نَفسِکَ بَقِیَّةً یَرجِعُ إِلَیهَا إِن بَدَا لَهُ ذَلِکَ یَوماً مَا وَ مَن ظَنَّ بِکَ خَیراً فَصَدِّق ظَنَّهُ وَ لاَ تُضِیعَنَّ حَقَّ أَخِیکَ اِتِّکَالاً عَلَی مَا بَینَکَ وَ بَینَهُ فَإِنَّهُ لَیسَ لَکَ بِأَخٍ مَن أَضَعتَ حَقَّهُ وَ لاَ یَکُن أَهلُکَ أَشقَی اَلخَلقِ بِکَ</span>

<span class="Translate">(56) و اگر خواستی از برادر <span class="description">(همکیش و دوست)</span> خود قطع کرده ببری، پس جای مقداری از دوستیت را باقی گزار که آن دوست بتواند بآن باز گردد اگر روزی از روزها آن دوستی برای او پیش آید <span class="description">(هنگام دوری جستن یا زد و خورد با دوست هر سخنی باو مگو و هر کاری مکن، بلکه جای آشتی باقی گذار تا در موقع پشیمانی هر یک از شما بکار آید)</span> و هر که بتو گمان خیر و نیکی برد گمانش را راست پندار <span class="description">(چون ترا نیک دانسته و چشم نیکی بتو دوخته، ترک خیر و نیکی ناروا است)</span> و البتّه حقّ برادر را تباه مگردان باعتماد و بستگی به دوستی که بین تو و او است که برادرت نیست کسیکه حقّ او را تباه سازی، و باید اهل بیت و نزدیکانت نسبت بتو بد بختترین مردم نباشند <span class="description">(نزدیکانت ببخشش و نیکی تو از دیگران سزاوارترند، چنانکه گویند: چراغی که خانه را باید بر مسجد نشاید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لاَ تَرغَبَنَّ فِیمَن زَهِدَ عَنکَ وَ لاَ یَکُونَنَّ أَخُوکَ عَلَی مُقَاطَعَتِکَ أَقوَی مِنکَ عَلَی صِلَتِهِ وَ لاَ یَکُونَنَّ عَلَی اَلإِسَاءَةِ أَقوَی مِنکَ عَلَی اَلإِحسَانِ وَ لاَ یَکبُرَنَّ عَلَیکَ ظُلمُ مَن ظَلَمَکَ فَإِنَّهُ یَسعَی فِی مَضَرَّتِهِ وَ نَفعِکَ وَ لَیسَ جَزَاءُ مَن سَرَّکَ أَن تَسُوءَهُ</span>

<span class="Translate">(57) و البتّه آشنائی مکن با کسیکه از تو دوری جوید <span class="description">(چون آشنائی با کسیکه نمی‌خواهد موجب سر شکستگی شخص و ستم کردن بر خود می‌باشد)</span> و باید بریدن برادرت <span class="description">(همکیش و دوستت)</span> بر پیوستن تو با او و بدی کردنش بر نیکی تو تواناتر نباشد <span class="description">(خلاصه هر چه او اسباب جدائی فراهم سازد تو موجبات پیوستگی پیش آور)</span> و باید ستم ستمگر بر تو بزرگ نیاید، زیرا او به زیان خود <span class="description">(کیفری که برای ستمگران مقرّر گشته)</span> و سود تو <span class="description">(پاداشی که به شکیبایی بر ظلم و ستم وعده شده)</span> کوشش می‌نماید، و پاداش کسیکه ترا شاد گردانده آن نیست که تو او را اندوهگین سازی</span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَم یَا بُنَیَّ أَنَّ اَلرِّزقَ رِزقَانِ رِزقٌ تَطلُبُهُ وَ رِزقٌ یَطلُبُکَ فَإِن أَنتَ لَم تَأتِهِ أَتَاکَ مَا أَقبَحَ اَلخُضُوعَ عِندَ اَلحَاجَةِ وَ اَلجَفَاءَ عِندَ اَلغِنَی إِنَّمَا لَکَ مِن دُنیَاکَ مَا أَصلَحتَ بِهِ مَثوَاکَ وَ إِن جَزِعتَ عَلَی مَا تَفَلَّتَ مِن یَدَیکَ فَاجزَع عَلَی کُلِّ مَا لَم یَصِل إِلَیکَ اِستَدِلَّ عَلَی مَا لَم یَکُن بِمَا قَد کَانَ فَإِنَّ اَلأُمُورَ أَشبَاهٌ</span>

<span class="Translate">(58) و بدان ای پسرک من، روزی دو گونه است: روزی که تو آنرا می‌جویی، و روزی که ترا می‌جوید که اگر بسوی آن نرفته باشی بتو خواهد رسید چه زشت است فروتنی هنگام نیازمندی و تنگدستی و ستم و سختگیری هنگام بی‌نیازی <span class="description">(روش مردمان فرومایه آنست که چون نیازمند باشند فروتنی کنند، و چون بی‌نیاز شوند درشتخویی و سرکشی نمایند، و خداوند در نکوهش آنان در قرآن کریم س 70 ی 19 می‌فرماید: «إِنَّ اَلإِنسٰانَ خُلِقَ هَلُوعاً» ی 20 «إِذٰا مَسَّهُ اَلشَّرُّ جَزُوعاً» ی 21 «وَ إِذٰا مَسَّهُ اَلخَیرُ مَنُوعاً» یعنی انسان حریص و ناشکیبا آفریده شده است، چون او را زیان رسد بسیار بی‌قراری کند و چون خیر و نیکوئی «مال و دارائی» باو رو آورد «از نفاق و بخشش در راه خدا» سخت خود را باز دارد)</span> سود تو از دنیایت آنست که جای <span class="description">(همیشگی یعنی آخرت)</span> خود را بآن اصلاح کنی <span class="description">(و غیر آن آنچه بکار بری یا بعد از خویشتن بگذاری بتو سود نرسانده دستگیری ننماید)</span> و اگر زاری میکنی بر آنچه از دو دستت بیرون رفته پس زاری کن بآنچه بتو نرسیده است <span class="description">(همانطوری که زاری بر آنچه بتو نرسیده سودی ندارد زاری بر آنچه از دستت رفته بی‌فایده است، بنابر این بایستی به پیشآمد راضی بوده برای کالای دنیا افسرده نشد)</span> دلیل آور بر آنچه که نبوده بآنچه که بوده است <span class="description">(از آنچه می‌بینی بآنچه ندیده‌ای پی بر تا از بینایان و کار آگهان باشی)</span> زیرا امور <span class="description">(دنیا)</span> مانند یکدیگرند</span>

<span class="Revayat">وَ لاَ تَکُونَنَّ مِمَّن لاَ تَنفَعُهُ اَلعِظَةُ إِلاَّ إِذَا بَالَغتَ فِی إِیلاَمِهِ فَإِنَّ اَلعَاقِلَ یَتَّعِظُ بِالأَدَبِ وَ اَلبَهَائِمَ لاَ تَتَّعِظُ إِلاَّ بِالضَّربِ اِطرَح عَنکَ وَارِدَاتِ اَلهُمُومِ بِعَزَائِمِ اَلصَّبرِ وَ حُسنِ اَلیَقِینِ مَن تَرَکَ اَلقَصدَ جَارَ وَ اَلصَّاحِبُ مُنَاسِبٌ وَ اَلصَّدِیقُ مَن صَدَقَ غَیبُهُ وَ اَلهَوَی شَرِیکُ اَلعَمَی</span>

<span class="Translate">(59) و باید از کسانی نباشی که پند دادن بآنها سود نرساند مگر هنگامی که به آزردن و رنجاندنشان بکوشی، زیرا خردمند به ادب و یاد دادن پند می‌آموزد، و چهار پایان پیروی نمی‌کنند مگر بکتک اندوههائی که بتو رو آورد با اندیشه‌های شکیبائی و نیک باوری <span class="description">(به خدای تعالی)</span> از خود دور کن <span class="description">(بآنچه خدا خواسته تن ده که سعادت و نیکبختی تو در آنست)</span> هر که راه راست و میانه را بگذاشت از حقّ دوری گزیده و بخود ستم روا داشته است، دوست به منزلۀ خویش است <span class="description">(آنچه در بارۀ خویشاوند رعایت میکنی در بارۀ او نیز باید بکار بری)</span> دوست کسی است که نهانیش راست باشد <span class="description">(آنچه در حضور اظهار می‌نماید در غیاب هم چنان کند، و گر نه منافق و دو رواست که به مصلحت خود دوست جلوه می‌نماید)</span> و هوا و خواهش شریک کوری است <span class="description">(همانطور که نابینا چیزی نمی‌بیند، شیفتۀ هوا هم بکور دلی نیک و بد و سود و زیان خویش نشناسد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ رُبَّ بَعِیدٍ أَقرَبُ مِن قَرِیبٍ وَ قَرِیبٍ أَبعَدُ مِن بَعِیدٍ وَ اَلغَرِیبُ مَن لَم یَکُن لَهُ حَبِیبٌ مَن تَعَدَّی اَلحَقَّ ضَاقَ مَذهَبُهُ وَ مَنِ اِقتَصَرَ عَلَی قَدرِهِ کَانَ أَبقَی لَهُ وَ أَوثَقُ سَبَبٍ أَخَذتَ بِهِ سَبَبٌ بَینَکَ وَ بَینَ اَللَّهِ وَ مَن لَم یُبَالِکَ فَهُوَ عَدُوُّکَ قَد یَکُونُ اَلیَأسُ إِدرَاکاً إِذَا کَانَ اَلطَّمَعُ هَلاَکاً لَیسَ کُلُّ عَورَةٍ تَظهَرُ وَ لاَ کُلُّ فُرصَةٍ تُصَابُ وَ رُبَّمَا أَخطَأَ اَلبَصِیرُ قَصدَهُ وَ أَصَابَ اَلأَعمَی رُشدَهُ</span>

<span class="Translate">(60) بسا دور نزدیکتر از نزدیک و بسا نزدیک دورتر از دور است <span class="description">(بسا بیگانه سود رساند و خویشاوند زیان)</span> و غریب و دور از وطن کسی است که او را دوست نبوده <span class="description">(هر چند در وطن باشد)</span> کسیکه از حقّ‌ <span class="description">(گفتار راست و کردار درست)</span> بگذرد راهش تنگ است <span class="description">(کنایه از اینکه راه حقّ راهی است فراخ و آسان با نشانه‌های هویدا، و راه باطل راهی است تنگ و ترسناک)</span> و هر که بر قدر و مرتبۀ خویش سازش داشته باشد برای او پاینده‌تر می‌ماند، و استوارترین سبب و ریسمانی که فرا گرفته و بآن چنگ زنی سببی است که بین تو و خدا باشد <span class="description">(هر که به ریسمان خدا چنگ زند از هر کسی بی‌نیاز گردد)</span> و هر که در بارۀ تو بی‌پروا باشد <span class="description">(سود و زیانت را یکسان شمارد)</span> دشمن تو است گاه باشد که بدست نیامدن دریافتن است هنگامیکه طمع و آز تباه کننده باشد <span class="description">(بسا شخص بچیزی طمع دارد که باعث زیان و بدبختی او است و نومیدی از آن چیز مانند آنست که دریافته است)</span> هر رخنه <span class="description">(زشتی)</span> آشکار نمی‌گردد <span class="description">(سزاوار نیست آشکار نمائی)</span> و هر فرصتی دریافته نمی‌شود <span class="description">(پس آنرا غنیمت شمار و از دست مده)</span> و بسا بینا <span class="description">(خردمند)</span> که در راه راست خود خطاء کند، و کور <span class="description">(بی‌خرد نادان)</span> که راه رستگاریش را بیابد <span class="description">(بدان کار بعقل و تدبیر نیست، بلکه بتوفیق خداوند است، پس به رأی و اندیشه و بینائی خود مغرور نبوده و در کارها به حقّ تعالی اعتماد داشته باش)</span></span>

<span class="Revayat">أَخِّرِ اَلشَّرَّ فَإِنَّکَ إِذَا شِئتَ تَعَجَّلتَهُ وَ قَطِیعَةُ اَلجَاهِلِ تَعدِلُ صِلَةَ اَلعَاقِلِ مَن أَمِنَ اَلزَّمَانَ خَانَهُ وَ مَن أَعظَمَهُ أَهَانَهُ لَیسَ کُلُّ مَن رَمَی أَصَابَ إِذَا تَغَیَّرَ اَلسُّلطَانُ تَغَیَّرَ اَلزَّمَانُ سَل عَنِ اَلرَّفِیقِ قَبلَ اَلطَّرِیقِ وَ عَنِ اَلجَارِ قَبلَ اَلدَّارِ</span>

<span class="Translate">(61) بدی را بتأخیر انداز، زیرا هر زمان بخواهی بسوی آن می‌توانی شتافت، و <span class="description">(سود)</span> بریدن و جدائی از نادان برابر است با پیوستن به خردمند، هر که زمانه را ایمن و آسوده پندارد زمانه باو خیانت کند، و هر که آنرا بزرگ شمارد او را ذلیل و خوار گرداند <span class="description">(پس خردمند کسی است که از آن ایمن و آسوده نبوده دل بآن نبندد و آنرا خوار شمارد تا هر بدی که بیند بر خلاف توقّع نداند)</span> هر که تیر بیندازد به نشانه نمی‌رسد <span class="description">(هر که کوشش نمود و بمقصود نرسید نباید اندوه بدل راه دهد، بلکه به خواستۀ خدا و مقدّر او باید راضی باشد)</span> هر گاه <span class="description">(اندیشه و کردار)</span> پادشاه تغییر کند <span class="description">(اوضاع و احوال)</span> زمانه تغییر می‌نماید <span class="description">(ابن ابی الحدید در اینجا می‌نویسد: انوشیروان عمّال و کار گردانان مملکت را گرد آورد و در دست خود مرواریدی می‌گردانید، پس گفت: هر که بگوید: چه چیز به مزروعات مملکت بیشتر زیان می‌رساند، این مروارید را در ذهن او نهم، یکی گفت: آمدن ملخ، دیگری گفت: نرسیدن آب، دیگری گفت: نیامدن باران، دیگری گفت: وزیدن باد جنوب و نوزیدن باد شمال یعنی اختلاف هواء، آنگاه بوزیر خود گفت: تو بگو که گمان می‌برم عقل تو با عقل همۀ رعیّت برابری کند یا افزون باشد، وزیر گفت: تغییر اندیشۀ سلطان در بارۀ رعیّت، و تصمیم به بدرفتاری و ستم بر آنان، انوشیروان گفت: آفرین باین هوش که پدران و اجداد من ترا شایسته دانسته‌اند، و آن مروارید در دهن وزیر نهاد)</span> پیش از راه از همراه و پیش از خانه از همسایه بپرس</span>

<span class="Revayat">إِیَّاکَ أَن تَذکُرَ مِنَ اَلکَلاَمِ مَا یَکُونُ مُضحِکاً وَ إِن حَکَیتَ ذَلِکَ عَن غَیرِکَ وَ إِیَّاکَ وَ مُشَاوَرَةَ اَلنِّسَاءِ فَإِنَّ رَأیَهُنَّ إِلَی أَفنٍ وَ عَزمَهُنَّ إِلَی وَهنٍ وَ اُکفُف عَلَیهِنَّ مِن أَبصَارِهِنَّ بِحِجَابِکَ إِیَّاهُنَّ فَإِنَّ شِدَّةَ اَلحِجَابِ أَبقَی عَلَیهِنَّ وَ لَیسَ خُرُوجُهُنَّ بِأَشَدَّ مِن إِدخَالِکَ مَن لاَ یُوثَقُ بِهِ عَلَیهِنَّ وَ إِنِ اِستَطَعتَ أَلاَّ یَعرِفنَ غَیرَکَ فَافعَل</span>

<span class="Translate">(62) بپرهیز از اینکه سخن خنده آور بگوئی هر چند آنرا از غیر نقل کنی <span class="description">(چون موجب کوچک شدن شخص است پیش مردم)</span> و بپرهیز از مشورت و کنگاش با زنها، زیرا اندیشۀ ایشان رو به ناتوانی و تصمیمشان رو به سستی است و با حجاب و پوشاندن چشمهای آنها را از دیدار باز دار <span class="description">(مگذار بیرون رفته چشمشان بر مردم افتد)</span> زیرا سخت گرفتن حجاب <span class="description">(پوشیدگی و آراستگی)</span> برای ایشان پاینده‌تر است <span class="description">(هر چند در حجاب باشند از تباهکاریها محفوظند)</span> و بیرون رفتن اینان بدتر نیست از آوردن تو کسیرا که از جهت ایشان اعتماد و اطمینانی باو نمی‌باشد <span class="description">(خواه مرد یا زن، زیرا گاهی فساد آوردن بعضی از مردم به خانه بیش از بیرون شدن زنان است، و گاهی فساد آمدن بعضی از زنان نزد ایشان بیش از مردان است)</span> و اگر می‌توانی کاری کن که غیر ترا نشناسند</span>

<span class="Revayat">وَ لاَ تُمَلِّکِ اَلمَرأَةَ مِن أَمرِهَا مَا جَاوَزَ نَفسَهَا فَإِنَّ اَلمَرأَةَ رَیحَانَةٌ وَ لَیسَت بِقَهرَمَانَةٍ وَ لاَ تَعدُ بِکَرَامَتِهَا نَفسَهَا وَ لاَ تُطمِعهَا فِی أَن تَشفَعَ لِغَیرِهَا وَ إِیَّاکَ وَ اَلتَّغَایُرَ فِی غَیرِ مَوضِعِ غَیرَةٍ فَإِنَّ ذَلِکَ یَدعُو اَلصَّحِیحَةَ إِلَی اَلسَّقَمِ وَ اَلبَرِیئَةَ إِلَی اَلرِّیَبِ</span>

<span class="Translate">(63) و مسلّط مکن زن را بآنچه باو مربوط نیست، زیرا زن <span class="description">(چون)</span> گیاهی است خوشبو نه کار فرما <span class="description">(پس او را از انجام امور باز دار)</span> و در گرامی داشتن او از آنچه مربوط باو است تجاوز مکن، و او را بطمع مینداز که شفاعت دیگری کند، و بپرهیز از اظهار غیرت و بدگمانی در جائیکه نباید غیرت بکار برد <span class="description">(در بارۀ زن پاکدامن بد گمان و به اندک چیزی آشفته مشو)</span> زیرا این کار زن درست را به نادرستی، و زنی را که <span class="description">(از ناشایسته)</span> آراسته است بدو دلی و اندیشه <span class="description">(در آن کار)</span> وامی‌دارد <span class="description">(زنی که بکار ناشایسته اهمیّت دهد بر اثر نسبت دادن ارتکاب آن در نظر او آسان شود و ممکن است آنرا بجا آورد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِجعَل لِکُلِّ إِنسَانٍ مِن خَدَمِکَ عَمَلاً تَأخُذُهُ بِهِ فَإِنَّهُ أَحرَی أَلاَّ یَتَوَاکَلُوا فِی خِدمَتِکَ وَ أَکرِم عَشِیرَتَکَ فَإِنَّهُم جَنَاحُکَ اَلَّذِی بِهِ تَطِیرُ وَ أَصلُکَ اَلَّذِی إِلَیهِ تَصِیرُ وَ یَدُکَ اَلَّتِی بِهَا تَصُولُ</span>

<span class="Translate">(64) و برای هر یک از زیر دستان و کارکنان خود کاری تعیین کن تا <span class="description">(اگر آنرا انجام نداد)</span> او را نسبت بهمان کار مؤاخذه و باز پرسی کنی، زیرا این روش سزاوارتر است تا اینکه کارهایت را بیکدیگر وا نگذارند، و خویشانت را گرامی دار، زیرا آنان بال و پرتو هستند که با آن پرواز میکنی، و اصل و ریشۀ تو می‌باشند که بایشان باز می‌گردی <span class="description">(از آنان کمک گرفته و بآنها سرفرازی)</span> و دست <span class="description">(یاور)</span> تو هستند که با آن <span class="description">(بر دشمن)</span> حمله میکنی <span class="description">(و پیروز می‌گردی)</span></span>

<span class="Revayat">اِستَودِعِ اَللَّهَ دِینَکَ وَ دُنیَاکَ وَ اِسأَلهُ خَیرَ اَلقَضَاءِ لَکَ فِی اَلعَاجِلَةِ وَ اَلآجِلَةِ وَ اَلدُّنیَا وَ اَلآخِرَةِ وَ اَلسَّلاَمُ</span>

<span class="Translate">(65) دین و دنیای ترا نزد خدا امانت می‌سپارم <span class="description">(که حفظ نموده از هر پیشآمد بدی نگاه‌دارد)</span> و بهترین قضاء خواسته او را اکنون و آینده و در دنیا و آخرت برای تو از درخواست می‌نمایم، و درود بر آنکه شایسته است</span>


==نامه 32- به معاویه در افشای سیاستهای گمراه کننده او==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی معاویة وَ أَردَیتَ جِیلاً مِنَ اَلنَّاسِ کَثِیراً خَدَعتَهُم بِغَیِّکَ وَ أَلقَیتَهُم فِی مَوجِ بَحرِکَ تَغشَاهُمُ اَلظُّلُمَاتُ وَ تَتَلاَطَمُ بِهِمُ اَلشُّبُهَاتُ</span>

<span class="Translate">32 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است به معاویه <span class="description">(که در آن از اینکه مردم را گمراه کرده یاد فرموده، و بتقوی و ترس از خدا پندش داده)</span>: (1) و گروه بسیاری از مردم را تباه ساختی: ایشان را به گمراهی خود فریفتی، و در موج دریای <span class="description">(نفاق و دوروئی)</span> خویش انداختی که تاریکی‌ها <span class="description">(گمراهیها)</span> آنها را احاطه کرده، و شبهه‌ها <span class="description">(نادرستیها)</span> به گردشان موج می‌زند</span>

<span class="Revayat">فَجَارُوا عَن وِجهَتِهِم وَ نَکَصُوا عَلَی أَعقَابِهِم وَ تَوَلَّوا عَلَی أَدبَارِهِم وَ عَوَّلُوا عَلَی أَحسَابِهِم إِلاَّ مَن فَاءَ مِن أَهلِ اَلبَصَائِرِ فَإِنَّهُم فَارَقُوکَ بَعدَ مَعرِفَتِکَ وَ هَرَبُوا إِلَی اَللَّهِ مِن مُوَازَرَتِکَ إِذ حَمَلتَهُم عَلَی اَلصَّعبِ وَ عَدَلتَ بِهِم عَنِ اَلقَصدِ</span>

<span class="Translate">(2) پس از راه راستشان دور شدند <span class="description">(در پی حقّ بسوی باطل رفتند)</span> و به پاشنه‌هاشان برگشتند <span class="description">(پس پس رفتند)</span> و پشت کردند، و بر حسبهاشان <span class="description">(شرافت خاندانشان)</span> تکیه نمودند <span class="description">(نازیدند)</span> مگر بینایان <span class="description">(خردمندانشان)</span> که <span class="description">(از راه باطل براه حقّ‌)</span> برگشتند پس ایشان بعد از شناختنت <span class="description">(که بر خلاف حقّ قدم برداشته مردم را فریب می‌دهی)</span> از تو جدا شدند، و از کمک کردنت بیاری خدا گریختند، هنگامیکه آنها را به دشواری کشاندی <span class="description">(بباطل سوق دادی)</span> و از راه راست برگرداندی <span class="description">(گمراهشان کردی)</span></span>

<span class="Revayat">فَاتَّقِ اَللَّهَ یَا مُعَاوِیَةُ فِی نَفسِکَ وَ جَاذِبِ اَلشَّیطَانَ قِیَادَکَ فَإِنَّ اَلدُّنیَا مُنقَطِعَةٌ عَنکَ وَ اَلآخِرَةُ قَرِیبَةٌ مِنکَ وَ اَلسَّلاَمُ</span>

<span class="Translate">(3) پس ای معاویه در <span class="description">(عذاب و کیفر)</span> خود از خدا بترس، و مهارت را از دست شیطان بکش <span class="description">(با او بهم بزن و نفست را از پیروی او باز دار)</span> زیرا دنیا از تو جدا خواهد گشت، و آخرت بتو نزدیک است، و درود بر شایستۀ آن</span>


==نامه 33- نامه به قثم بن عباس فرماندار مکه در سفارش به قاطعیت در مدیریت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی قثم ابن العباس و هو عامله علی مکة أَمَّا بَعدُ فَإِنَّ عَینِی بِالمَغرِبِ کَتَبَ إِلَیَّ یُعلِمُنِی أَنَّهُ وُجِّهَ إِلَی اَلمَوسِمِ أُنَاسٌ مِن أَهلِ اَلشَّامِ اَلعُمیِ اَلقُلُوبِ اَلصُّمِّ اَلأَسمَاعِ اَلکُمهِ اَلأَبصَارِ اَلَّذِینَ یَلتَمِسُونَ اَلحَقَّ بِالبَاطِلِ وَ یُطِیعُونَ اَلمَخلُوقَ فِی مَعصِیَةِ اَلخَالِقِ وَ یَحتَلِبُونَ اَلدُّنیَا دَرَّهَا بِالدِّینِ وَ یَشتَرُونَ عَاجِلَهَا بِآجِلِ اَلأَبرَارِ اَلمُتَّقِینَ وَ لَن یَفُوزَ بِالخَیرِ إِلاَّ عَامِلُهُ وَ لاَ یُجزَی جَزَاءَ اَلشَّرِّ إِلاَّ فَاعِلُهُ</span>

<span class="Translate">33 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است به قثم ابن عبّاس <span class="description">(ابن عبد المطّلب)</span> که از جانب آن بزرگوار <span class="description">(در تمام مدّت خلافت آن حضرت)</span> بر مکّه حکمفرما بود <span class="description">(رجال و دانان او را ثقه و مورد اطمینان و از نیکان اصحاب امیر المؤمنین علیه السّلام دانسته‌اند، و حضرت او را در این نامه از جاسوس‌های معاویه آگاه ساخته و بر حذر می‌فرماید، و ابن میثم «علیه الرّحمة» در اینجا می‌نویسد: سبب فرستادن این نامه آنست که معاویه هنگام حجّ جمعی را به مکّه فرستاد تا مردم را به اطاعت او دعوت نموده و از یاری علیّ علیه السّلام باز دارند، و ایشان را بیاموزند که امام علیه السّلام یا کشندۀ عثمان و شریک و همدست بوده، یا یاری او را ترک نموده است، و بهر جهت برای امامت صلاحیّت ندارد، و محاسن و نیکی‌های معاویه را به گمان خود با خوش خوئیها و بخشندگی او نقل کنند، پس امام علیه السّلام نامه را فرستاد تا قثم ابن عبّاس را بر این کار آگاه سازد، و او به سیاست و تدبیر و اندیشه رفتار کند، و گفته‌اند: فرستادگان معاویه لشگری بودند که فرستاده بود تا در موسم حجّ بر مکّه دست یابند)</span>: (1) بعد از حمد خدا و درود بر پیغمبر اکرم جاسوس من در مغرب <span class="description">(شام که از شهرهای غربیّ است)</span> نوشته و مرا آگاه می‌سازد که بسوی حجّ گسیل گشته مردمی از اهل شام با دلهای نابینا، و گوشهای کر، و دیده‌های کور مادر زاد کسانی که حقّ را از <span class="description">(راه)</span> باطل می‌جویند <span class="description">(گمان دارند با پیروی از معاویه بدین حقّ می‌رسند)</span> و در معصیت آفریننده و نافرمانی خدا از آفریده شده پیروی میکنند <span class="description">(فرمان معاویه و پیروانش را می‌برند که بر خلاف حکم خدا است)</span>، و به بهانۀ دین شیر دنیا را می‌دوشند <span class="description">(برای بدست آوردن کالای دنیا بنام دین و نهی از منکر گرد آمده با امام زمان خود مخالفت می‌نمایند)</span> و دنیای حاضر را بعوض آخرت نیکوکاران پرهیزکاران می‌خرند <span class="description">(بجای نیکبختی و بهشت جاوید آتش دوزخ و کیفر الهیّ را اختیار میکنند)</span> و هرگز بخیر و نیکی نرسد مگر نیکوکار، و هرگز کیفر بدی نیابد مگر بد کردار</span>

<span class="Revayat">فَأَقِم عَلَی مَا فِی یَدَیکَ قِیَامَ اَلحَازِمِ اَلصَّلِیبِ وَ اَلنَّاصِحِ اَللَّبِیبِ اَلتَّابِعِ لِسُلطَانِهِ اَلمُطِیعِ لِإِمَامِهِ وَ إِیَّاکَ وَ مَا یُعتَذَرُ مِنهُ وَ لاَ تَکُن عِندَ اَلنَّعمَاءِ بَطِراً وَ لاَ عِندَ اَلبَأسَاءِ فَشِلاً وَ اَلسَّلاَمُ</span>

<span class="Translate">(2) پس بر آنچه در دو دست تو است <span class="description">(حکومت مکّه و حفظ نظم و آرامش آن)</span> پایداری و ایستادگی کن ایستادگی شخص با احتیاط کوشنده، و پند دهندۀ خردمند که پیرو پادشاه و فرمانبردار امام و پیشوایش می‌باشد، (3) و مبادا کاری کنی که بعذر خواهی بکشد، و هنگام خوشیهای فراوان زیاد شادمان <span class="description">(که موجب کبر و سرکشی است)</span> و هنگام سختیها هراسان و دل باخته <span class="description">(که باعث شکست و از دست دادن دلاوری است)</span> مباش، و درود بر شایستۀ آن</span>


==نامه 34- نامه به محمد بن ابی بکر در دلجویی از او به علت عزلش از حکومت مصر==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی محمد ابن أبی بکر لما بلغه توجده من عزله بالأشتر عن مصر ثم توفی الأشتر فی توجهه إلی مصر قبل وصوله إلیها أَمَّا بَعدُ فَقَد بَلَغَنِی مَوجِدَتُکَ مِن تَسرِیحِ اَلأَشتَرِ إِلَی عَمَلِکَ وَ إِنِّی لَم أَفعَل ذَلِکَ اِستِبطَاءً لَکَ فِی اَلجُهدِ وَ لاَ اِزدِیَاداً فِی اَلجِدِّ وَ لَو نَزَعتُ مَا تَحتَ یَدِکَ مِن سُلطَانِکَ لَوَلَّیتُکَ مَا هُوَ أَیسَرُ عَلَیکَ مَئُونَةً وَ أَعجَبُ إِلَیکَ وِلاَیَةً</span>

<span class="Translate">34 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است بمحمّد ابن ابی بکر هنگامیکه خبر دلگیری او از عربش از حکومت مصر و نصب <span class="description">(مالک)</span> اشتر بحضرت رسید ، و اشتر در بین راه پیش از رسیدن بمصر وفات نموده بود <span class="description">(کشته شده، چنانکه داستان او در شرح نامۀ پنجاه و سوّم بیاید، و امام علیه السّلام در این نامه سبب مصلحت نصب مالک را بیان فرمود: (1) پس از حمد خدا و درود بر پیغمبر اکرم، خبر دلگیریت از فرستادن اشتر بکار تو بمن رسید، و این کار من برای کندیت در سعی و کوشش و زیاد کردن تلاش تو نبوده (زیرا توانائی خود را بکار برده‌ای، ولی کاری که از اشتر ساخته بود از تو ساخته نیست) و اگر آنچه در زیر دست تو است (حکومت مصر) از تسلّط تو بیرون سازم ترا بچیزی (شهری یا کاری) حاکم سازم که سنگینی و رنجش کمتر و امارت آن بر تو خوش آینده‌تر باشد)</span></span>

<span class="Revayat">إِنَّ اَلرَّجُلَ اَلَّذِی کُنتُ وَلَّیتُهُ أَمرَ مِصرَ کَانَ رَجُلاً لَنَا نَاصِحاً وَ عَلَی عَدُوِّنَا شَدِیداً نَاقِماً فَرَحِمَهُ اَللَّهُ فَلَقَدِ اِستَکمَلَ أَیَّامَهُ وَ لاَقَی حِمَامَهُ وَ نَحنُ عَنهُ رَاضُونَ أَولاَهُ اَللَّهُ رِضوَانَهُ وَ ضَاعَفَ اَلثَّوَابَ لَهُ</span>

<span class="Translate">(2) مردی <span class="description">(مالک)</span> را که بر مصر حاکم ساختم برای ما مردی بود خیر اندیش <span class="description">(چنانکه تو هستی)</span> و بر دشمن ما چیره و توانا <span class="description">(که تو آن طور نیستی)</span> پس خدایش بیامرزد که روزگارش را <span class="description">(به سعادت و نیکبختی)</span> بسر رساند، و با مرگ روبرو شد، و ما از او خورسندیم، خداوند رحمت خود را باو عطاء فرماید، و پاداشش را دو چندان گرداند</span>

<span class="Revayat">فَأَصحِر لِعَدُوِّکَ وَ اِمضِ عَلَی بَصِیرَتِکَ وَ شَمِّر لِحَربِ مَن حَارَبَکَ وَ اُدعُ إِلیٰ سَبِیلِ رَبِّکَ وَ أَکثِرِ اَلاِستِعَانَةَ بِاللَّهِ یَکفِکَ مَا أَهَمَّکَ وَ یُعِنکَ عَلَی مَا نَزَلَ بِکَ إِن شَاءَ اَللَّهُ</span>

<span class="Translate">(3) پس <span class="description">(اکنون که مالک کشته شده و بمصر نرسیده)</span> بسوی دشمن رو <span class="description">(در شهر نمان تا دشمن بسوی تو آید)</span> و با بینائی روان گرد <span class="description">(احتیاط و آرامی در کار و روش جنگ را از دست مده)</span> و بجنگ کسیکه با تو می‌جنگد بشتاب <span class="description">(کندی مکن که بر تو فیروزی یابد)</span> و <span class="description">(آنها را)</span> براه پروردگارت بخوان <span class="description">(تا حجّت بر ایشان تمام شود و بدانند جنگ تو با آنان بدستور خدا است نه از روی هوای نفس)</span> و از خدا بسیار یاری طلب تا نگاه‌داردت از آنچه <span class="description">(گرفتاریها که)</span> ترا بغمّ‌ و اندوه انداخته، و یاریت کند در آنچه <span class="description">(سختیها که)</span> بتو رسیده است، اگر خدا <span class="description">(فتح و فیروزی برای تو)</span> خواهد</span>


==نامه 35- نامه به عبدالله بن عباس در بیان علل سقوط مصر==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی عبد الله ابن العباس بعد مقتل محمد ابن أبی بکر بمصر أَمَّا بَعدُ فَإِنَّ مِصرَ قَدِ اِفتُتِحَت وَ مُحَمَّدُ ابنُ أَبِی بَکرٍ رَحِمَهُ اَللَّهُ قَدِ اُستُشهِدَ فَعِندَ اَللَّهِ نَحتَسِبُهُ وَلَداً نَاصِحاً وَ عَامِلاً کَادِحاً وَ سَیفاً قَاطِعاً وَ رُکناً دَافِعاً</span>

<span class="Translate">35 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است بعبد اللّه ابن عبّاس <span class="description">(که از جانب آن بزرگوار حکمفرمای بصره بود)</span> بعد از کشته شدن محمّد ابن ابی بکر در مصر <span class="description">(نوشته و او را از شهادت محمّد و تسلّط عمرو ابن عاص و لشگر معاویه بر مصر آگاه می‌سازد)</span>: (1) پس از ستایش خدا و درود بر حضرت مصطفی، مصر را فتح کردند <span class="description">(لشگر معاویه آنرا گرفتند)</span> و محمّد ابن ابی بکر که خدایش بیامرزد شهید شد، از خدا مزد و پاداش او را می‌خواهیم که برای ما فرزندی خیر اندیش و مهربان، و کار گردانی رنج کشیده، و شمشیری برنده، و ستونی جلوگیرنده بود <span class="description">(محمّد ربیب یعنی پسر زن امام علیه السّلام بود، چون مادرش اسماء دختر عمیس خثعمیّه است، و او خواهر میمونه زوجۀ پیغمبر و خواهر لبابه ما در فضل و عبد اللّه زوجۀ عبّاس ابن عبد المطّلب می‌باشد، و از زنان هجرت کنندۀ به حبشه بود، در آن هنگام زوجۀ جعفر ابن ابی طالب بود که در حبشه محمّد و عبد اللّه و عون پسران جعفر را زائید، و به همراهی جعفر به مدینه بازگشت، و پس از شهادت جعفر در جنگ مؤته ابو بکر اسماء را به همسری خویش برگزید و محمّد از او پیدا شد، پس از وفات ابو بکر امیر المؤمنین علیه السّلام او را گرفت و یحیی ابن علیّ از او است، خلاصه چون محمّد را امام علیه السّلام تربیت نموده بود او را فرزند می‌خواند، چنانکه در شرح سخن شصت و هفتم گذشت)</span></span>

<span class="Revayat">وَ قَد کُنتُ حَثَثتُ اَلنَّاسَ عَلَی لِحَاقِهِ وَ أَمَرتُهُم بِغِیَاثِهِ قَبلَ اَلوَقعَةِ وَ دَعَوتُهُم سِرّاً وَ جَهراً وَ عَوداً وَ بَدءاً فَمِنهُمُ اَلآتِی کَارِهاً وَ مِنهُمُ اَلمُعتَلُّ کَاذِباً وَ مِنهُمُ اَلقَاعِدُ خَاذِلاً</span>

<span class="Translate">(2) و من مردم را به رفتن سوی او ترغیب نموده بر می‌انگیختم، و بیاری او پیش از کشته شدنش امر می‌نمودم، و ایشان را پنهان و آشکار <span class="description">(برای کمک باو)</span> می‌خواندم، و نه یک بار بلکه دوباره دعوت خود را از سر گرفته باز آنرا آغاز می‌کردم، پس بعضی از آنان با نگرانی و بی‌میلی می‌آمدند، و برخی به دروغ بهانه می‌آوردند، و گروهی نشسته بی‌اعتنا بودند</span>

<span class="Revayat">أَسأَلُ اَللَّهَ أَن یَجعَلَ لِی مِنهُم فَرَجاً عَاجِلاً فَوَاللَّهِ لَو لاَ طَمَعِی عِندَ لِقَائِی عَدُوِّی فِی اَلشَّهَادَةِ وَ تَوطِینِی نَفسِی عَلَی اَلمَنِیَّةِ لَأَحبَبتُ أَن لاَ أَبقَی مَعَ هَؤُلاَءِ یَوماً وَاحِداً وَ لاَ أَلتَقِیَ بِهِم أَبَداً</span>

<span class="Translate">(3) از خدا می‌خواهم که مرا از ایشان بزودی نجات داده رها سازد که بخدا سوگند اگر نمی‌بود آرزوی من به شهادت <span class="description">(کشته شدن در راه خدا)</span> هنگام ملاقات با دشمنم، و دل به مرگ نمی‌نهادم هر آینه نمی‌خواستم یک روز با اینان بمانم، و نه هرگز با آنها روبرو شوم <span class="description">(زیرا با چنین مردمی فیروزی بر دشمن ممکن نیست، پس ناچار با آنها زندگانی میکنم تا اگر فیروزی نیافته شهادت و کشته شدن در راه خدا را دریابم )</span></span>


==نامه 36- نامه به برادرش عقیل در جواب نامه او==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی أخیه عقیل ابن أبی طالب فی ذکر جیش أنفذه إلی بعض الأعداء و هو جواب کتاب کتبه إلیه عقیل</span>

<span class="Translate">36 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است به برادر خود عقیل ابن ابی طالب در بارۀ لشگری که امام علیه السّلام بسوی بعضی دشمنان فرستاده بود ، و آن در پاسخ نامۀ عقیل بود به آن حضرت <span class="description">(علمای رجال در بارۀ عقیل اختلاف دارند، بعضی او را از اصحاب امیر المؤمنین علیه السّلام دانسته ستوده‌اند، و شیخ صدوق «علیه الرّحمة» در مجلس بیست و هفتم از کتاب امالی بسند خود از ابن عبّاس روایت کرده: علیّ علیه السّلام از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله پرسید: عقیل را دوست می‌داری‌؟ فرمود: آری بخدا سوگند او را دوست دارم دو دوستی یکی برای خودش یکی برای اینکه ابو طالب او را دوست داشت، و برخی او را نکوهش نموده‌اند برای پیوستن به معاویه و رها کردن برادرش علیّ علیه السّلام را، ولی مرحوم آیة اللّه مامقانیّ در کتاب تنقیح المقال می‌نویسد: ما از جهت گرامی داشتن عقیل «چون برادرش علیّ علیه السّلام و پسر عمویش رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و فرزندش حضرت مسلم است» در بارۀ او سخن نمی‌گوئیم، و لکن بخبر او اعتماد و اطمینان نداریم، خلاصه امام علیه السّلام در این نامه از بد رفتاری قریش شکایت و دلتنگی کرده و استقامت و ایستادگی خویش را در راه خدا با تحمّل هر پیشآمد سخت گوشزد می‌نماید)</span></span>

<span class="Revayat">فَسَرَّحتُ إِلَیهِ جَیشاً کَثِیفاً مِنَ اَلمُسلِمِینَ فَلَمَّا بَلَغَهُ ذَلِکَ شَمَّرَ هَارِباً وَ نَکَصَ نَادِماً فَلَحِقُوهُ بِبَعضِ اَلطَّرِیقِ وَ قَد طَفَّلَتِ اَلشَّمسُ لِلإِیَابِ فَاقتَتَلُوا شَیئاً کَلاَ وَ لاَ فَمَا کَانَ إِلاَّ کَمَوقِفِ سَاعَةٍ حَتَّی نَجَا جَرِیضاً بَعدَ مَا أُخِذَ مِنهُ بِالمُخَنَّقِ وَ لَم یَبقَ مِنهُ غَیرُ اَلرَّمَقِ فَلَأیاً بِلَأیٍ مَا نَجَا</span>

<span class="Translate">(1) پس <span class="description">(اینکه نوشته‌ای دشمنم فیروزی یافته و شیعیانم مرا یاری نکرده‌اند درست نیست، بلکه)</span> لشگر انبوهی از مسلمانان بسوی او <span class="description">(دشمن)</span> فرستادم، چون این خبر باو رسید بگریز شتاب کرد و پشیمان برگشت، و لشگر من بین راه باو رسیدند وقتی که آفتاب بغروب نزدیک بود، پس اندکی مقاتله نموده با هم جنگیدند چون لا و لا <span class="description">(نه و نه یعنی با هم چنان جنگیدند مانند اینکه جنگ نکردند، خلاصه خیلی زود جنگشان بسر رسید، یا آنکه اندکی با هم جنگیدند مانند گفتن لا و لا که مثلی است گفته میشود برای کاری که زود انجام بگیرد)</span> پس درنگ نکرد مگر ساعتی تا اینکه با اندوه رهائی یافت بعد از آنکه گلویش را سخت فشرده بودند، و از او بجز نیم جانی باقی نبود، پس با سختی و دشواری پی در پی رهائی یافت <span class="description">(و امّا اینکه گفتی برادر زاده‌ها را برداشته بسوی تو شتابم اگر زنده مانیم با تو باشیم، و اگر بمیریم با تو بمیریم)</span></span>

<span class="Revayat">فَدَع عَنکَ قُرَیشاً وَ تَرکَاضَهُم فِی اَلضَّلاَلِ وَ تَجوَالَهُم فِی اَلشِّقَاقِ وَ جِمَاحَهُم فِی اَلتِّیهِ فَإِنَّهُم قَد أَجمَعُوا عَلَی حَربِی کَإِجمَاعِهِم عَلَی حَربِ رَسُولِ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله قَبلِی فَجَزَت قُرَیشاً عَنِّی اَلجَوَازِی فَقَد قَطَعُوا رَحِمِی وَ سَلَبُونِی سُلطَانَ اِبنَ أُمِّی</span>

<span class="Translate">(2) پس قریش و سخت تاختنشان در گمراهی و جولانشان در دشمنی و ستیزگی و نافرمانیشان را در سرگردانی از خود رها کن <span class="description">(در بارۀ آنان چیزی مگو)</span> زیرا آنان بجنگ با من اتّفاق نموده‌اند مانند اتّفاقی که بجنگ با رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله کرده بودند پیش از من، کیفر رساننده‌ها بجای من قریش را بکیفر رسانند <span class="description">(امید است از ستمگران ستم و سختیهای گوناگون بایشان برسد)</span> که خویشاوندی مرا <span class="description">(با پیغمبر اکرم)</span> بریدند <span class="description">(بآن پاس نگذاشتند)</span> و سلطنت <span class="description">(خلافت)</span> پسر مادرم <span class="description">(رسول خدا)</span> را <span class="description">(بر اثر کینه‌ای که با من داشتند)</span> از من ربودند <span class="description">(سبب اینکه امام علیه السّلام حضرت رسول را پسر مادر نامیده آنست که حضرت عبد اللّه پدر حضرت رسول با حضرت ابو طالب پدر حضرت امیر پسران عبد المطّلب از یک مادر بودند که فاطمه دختر عمرو ابن عمران ابن عائذ ابن مخزوم باشد، بر خلاف دیگر پسران عبد المطّلب که از مادر جدا بودند، و گفته‌اند: که فاطمه بنت اسد مادر حضرت امیر حضرت رسول را در کودکی در خانۀ ابو طالب پرستاری نموده است و پیغمبر اکرم در بارۀ او فرموده: فاطمة أمّی بعد أمّی یعنی فاطمه بعد از مادرم مادر من است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَمَّا مَا سَأَلتَ عَنهُ مِن رَأیِی فِی اَلقِتَالِ فَإِنَّ رَأیِی قِتَالُ اَلمُحِلِّینَ حَتَّی أَلقَی اَللَّهَ لاَ یَزِیدُنِی کَثرَةُ اَلنَّاسِ حَولِی عِزَّةً وَ لاَ تَفَرُّقُهُم عَنِّی وَحشَةً وَ لاَ تَحسَبَنَّ اِبنَ أَبِیکَ وَ لَو أَسلَمَهُ اَلنَّاسُ مُتَضَرِّعاً مُتَخَشِّعاً وَ لاَ مُقِرّاً لِلضَّیمِ وَاهِناً وَ لاَ سَلِسَ اَلزِّمَامِ لِلقَائِدِ وَ لاَ وَطِیءَ اَلظَّهرِ لِلرَّاکِبِ اَلمُقتَعِدِ وَ لَکِنَّهُ کَمَا قَالَ أَخُو بَنِی سُلَیمٍ فَإِن تَسأَلِینِی کَیفَ أَنتَ فَإِنَّنِی صَبُورٌ عَلَی رَیبِ اَلزَّمَانِ صَلِیبٌ یَعِزُّ عَلَیَّ أَن تُرَی بِی کَآبَةٌ فَیَشمَتَ عَادٍ أَو یُسَاءَ حَبِیبُ</span>

<span class="Translate">(3) و آنچه از رأی من در بارۀ جنگ <span class="description">(با دشمنان)</span> پرسیدی <span class="description">(و گفتی که جنگ با دشمن توانا بی‌کمک روا نیست)</span> پس اندیشۀ من جنگ با کسانیست که جنگ را جائز می‌دانند <span class="description">(عهد و پیمان الهیّ را شکسته بر خلاف دستور خدا و رسول رفتار می‌نمایند)</span> تا اینکه بخدا پیوندم <span class="description">(در راه او کشته شوم)</span> انبوهی مردم گرد من بر ارجمندیم و پراکندگی ایشان از من خوف و ترسم را نمی‌افزاید <span class="description">(خواه کسی مرا یاری نماید خواه دوری گزیند در مقابل دشمن دین ایستاده خواست خدا را انجام می‌دهم)</span> و پسر پدرت <span class="description">(امام علیه السّلام)</span> را گمان مدار - هر چند مردم او را رها کنند - <span class="description">(کمک و یاری نکنند در پیش دشمن)</span> خوار و فروتن باشد، و نه روندۀ زیر بار زور از سستی و ناتوانی، و نه <span class="description">(چون شتر رام)</span> سپارندۀ مهار بدست کشنده، و نه پشت دهنده برای سواری که بر آن بر آمده سوار شود <span class="description">(خلاصه در برابر دشمن از هیچ سختی رو نمی‌گردانم)</span> و لکن <span class="description">(سخن در بارۀ قریش و خویشاوندان)</span> مانند آنست که برادر بنی سلیم <span class="description">(شخصی از قبیلۀ بنی سلیم عبّاس ابن مرداس سلمیّ که به محبوبۀ خود چنانکه باو نسبت داده‌اند)</span> گفته: فإن تسألینی کیف أنت‌؟ فإنّنی صبور علی ریب الزّمان صلیب یعزّ علیّ أن تری بی کآبة فیشمت عاد أو یساء حبیب یعنی اگر از من بپرسی چونی‌؟ بر سختی روزگار بسیار شکیبا و توانا هستم، دشوار است بر من که غمّ و اندوهی در من دیده شود تا دشمنی شاد یا دوستی اندوهگین گردد <span class="description">(پس از اینرو سخن از قریش در میان نمی‌آورده درد دل و رنجش خود را از بد رفتاریهای آنان اظهار نمی‌کنم)</span></span>


==نامه 37- نامه به معاویه در افشای ادعاهای دروغین او==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی معاویة فَسُبحَانَ اَللَّهِ مَا أَشَدَّ لُزُومَکَ لِلأَهوَاءِ اَلمُبتَدَعَةِ وَ اَلحَیرَةِ اَلمُتَّبَعَةِ مَعَ تَضیِیعِ اَلحَقَائِقِ وَ اِطِّرَاحِ اَلوَثَائِقِ اَلَّتِی هِیَ لِلَّهِ طِلبَةٌ وَ عَلَی عِبَادِهِ حُجَّةٌ</span>

<span class="Translate">37 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است به معاویه <span class="description">(که او را نکوهش نموده و یاری نکردن عثمان را از او دانسته)</span>: (1) پس خدا را تسبیح نموده از هر عیب و نقصی منزّه می‌دانم <span class="description">(شگفتا)</span> چه بسیار است هوا پرستی و خواهشهای پدید آمده و سرگشتگی پیروی نموده تو با تباه ساختن آنچه حقّ است، و دور انداختن آنچه مورد اطمینان است، حقایقی که پسندیدۀ خدا و دلیل بندگانش می‌باشد <span class="description">(خلاصه چه بسیار گرفتار خواهشهای نفس امّاره بوده دنبال گمراهی گرفته‌ای، همواره به بدعتی مردم را فریفته برای گمراهی خود سببها می‌جویی)</span></span>

<span class="Revayat">فَأَمَّا إِکثَارُکَ اَلحِجَاجَ فِی عُثمَانَ وَ قَتَلَتِهِ فَإِنَّکَ إِنَّمَا نَصَرتَ عُثمَانَ حَیثُ کَانَ اَلنَّصرُ لَکَ وَ خَذَلتَهُ حَیثُ کَانَ اَلنَّصرُ لَهُ وَ اَلسَّلاَمُ</span>

<span class="Translate">(2) و امّا بسیار جدال و پر گفتن تو در بارۀ عثمان و کشندگانش <span class="description">(و اظهار مظلومیّت او و خونخواهی تو بی‌مورد است، زیرا)</span> عثمان را هنگامی یاری کردی که به سود خودت بود، و هنگامیکه برای او سودمند بود او را یاری نکردی <span class="description">(عثمان پی در پی به معاویه نامه نوشته از او کمک می‌خواست، معاویه وعده می‌داد تا کار بر او تنگ شده او را محاصره نمودند، معاویه یزید ابن اسد القسریّ را با لشگری روانه ساخت و باو گفت: می‌روی و در ذی خشب «نام موضعی در هشت فرسخی مدینه» می‌مانی، و مگو: الشّاهد یری ما لا یری الغائب یعنی حاضر می‌بیند آنچه را که غائب نمی‌بیند، منظورش آن بود که از پیش خود کاری انجام مده و قبل از دستور من از آنجا کوچ مکن، و در پرده باو فهماند که غرض آن نیست که تو خود را بعثمان رسانده او را یاری کنی، بلکه مصلحت دیگر در نظر دارم، تو آنجا باش تا ببینم چه میشود، او نیز چندان در آن موضع ماند که عثمان کشته شد و معاویه او را با لشگر بشام باز خواند و در صدد بدست آوردن خلافت بر آمد)</span> و درود بر شایستۀ آن</span>


==نامه 38- نامه به مردم مصر هنگام فرستادن مالک اشتر به آنجا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی أهل مصر لما ولی علیهم الأشتر</span>

<span class="Translate">38 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است باهل مصر هنگامیکه <span class="description">(مالک)</span> اشتر را بر ایشان حکومت داد <span class="description">(آنان را ستوده و به پیروی از او امر فرموده، وقتی که امام علیه السّلام مالک اشتر را بجای محمّد ابن ابی بکر روانۀ مصر نمود و این نامه را نوشت اهل مصر دو دسته بودند، دسته‌ای هوادار عثمان و معاویه که با محمّد مخالفت می‌نمودند، و دستۀ بیشتری دوستان امیر المؤمنین علیه السّلام بوده که در کشتن عثمان کوشش نموده بودند، و نامۀ حضرت خطاب بایشان است)</span></span>

<span class="Revayat">مِن عَبدِ اَللَّهِ عَلِیٍّ أَمِیرِ اَلمُؤمِنِینَ إِلَی اَلقَومِ اَلَّذِینَ غَضِبُوا لِلَّهِ حِینَ عُصِیَ فِی أَرضِهِ وَ ذُهِبَ بِحَقِّهِ فَضَرَبَ اَلجَورُ سُرَادِقَهُ عَلَی اَلبَرِّ وَ اَلفَاجِرِ وَ اَلمُقِیمِ وَ اَلظَّاعِنِ فَلاَ مَعرُوفٌ یُستَرَاحُ إِلَیهِ وَ لاَ مُنکَرٌ یُتَنَاهَی عَنهُ</span>

<span class="Translate">(1) این نامه از بندۀ خدا علیّ امیر المؤمنین است بسوی گروهی که برای خدا بخشم آمدند هنگامیکه در زمین او معصیت و نافرمانی کردند، و حقّ او را بردند <span class="description">(از امر و فرمانش پیروی ننمودند)</span> پس ستم سراپرده بر سر نکوکار و بدکار و ساکن و مسافر زد، و <span class="description">(مردم بطوری بر خلاف آنچه خدا و رسول فرموده بودند رفتار می‌نمودند که)</span> معروف و کار شایسته‌ای نبود که از توجّه بآن آسودگی رو نماید، و نه منکر و زشتی که از آن جلوگیری شود <span class="description">(خلاصه در زمان عثمان معروف ترک و منکر متداول بود، و از این سخنان بیزاری از رفتار عثمان و اطرافیان و کار گردانانش هویدا است، ولی دلیل نیست که امام علیه السّلام راضی به کشته شدن عثمان بوده و از این جهت اهل مصر را ستوده باشد چون در کشتن او کمک نموده به مدینه آمده بودند، بلکه آنان را از جهت اینکه در صدد نهی از منکر بر آمده بودند ستوده است)</span></span>

<span class="Revayat">أَمَّا بَعدُ فَقَد بَعَثتُ إِلَیکُم عَبداً مِن عِبَادِ اَللَّهِ لاَ یَنَامُ أَیَّامَ اَلخَوفِ وَ لاَ یَنکُلُ عَنِ اَلأَعدَاءِ سَاعَاتِ اَلرَّوعِ أَشَدَّ عَلَی اَلفُجَّارِ مِن حَرِیقِ اَلنَّارِ وَ هُوَ مَالِکُ اِبنُ اَلحَارِثِ أَخُو مَذحِجٍ</span>

<span class="Translate">(2) پس یکی از بندگان خدا را بسوی شما فرستادم که در روزهای ترسناک خواب نمی‌رود، و از دشمنان در اوقات بیم و هراس باز نگشته نمی‌ترسد، بر بدکاران <span class="description">(که از حقّ رو برگردانیده پیرو گمراهی‌اند)</span> از سوزاندن آتش سختتر است <span class="description">(چنان دلاوری است که دشمنان را از پای در می‌آورد)</span> و او مالک پسر حارث برادر <span class="description">(از خویشان و قبیلۀ)</span> مذحج است <span class="description">(و مذحج نام قبیله‌ایست در یمن و نخع نام طایفه‌ای است از آن قبیله و مالک اشتر نخعیّ است)</span></span>

<span class="Revayat">فَاسمَعُوا لَهُ وَ أَطِیعُوا أَمرَهُ فِیمَا طَابَقَ اَلحَقَّ فَإِنَّهُ سَیفٌ مِن سُیُوفِ اَللَّهِ لاَ کَلِیلَ اَلظُّبَةِ وَ لاَ نَابِی اَلضَّرِیبَةِ فَإِن أَمَرَکُم أَن تَنفِرُوا فَانفِرُوا وَ إِن أَمَرَکُم أَن تُقِیمُوا فَأَقِیمُوا فَإِنَّهُ لاَ یُقدِمُ وَ لاَ یُحجِمُ وَ لاَ یُؤَخِّرُ وَ لاَ یُقَدِّمُ إِلاَّ عَن أَمرِی</span>

<span class="Translate">(3) پس سخنش را بشنوید، و امر و فرمانش را در آنچه مطابق حقّ است پیرو باشید، زیرا او شمشیری است از شمشیرهای خدا که تیزی آن کند نمی‌شود، و زدن آن بی‌اثر نمی‌گردد <span class="description">(بهر جا زده شود می‌برد)</span> پس اگر شما را امر کند که <span class="description">(بسوی دشمن)</span> بروید روانه گردید، و اگر فرمان دهد که نروید بمانید که او <span class="description">(در هر کاری)</span> پیش نمی‌افتد و بر نمی‌گردد، و رو بر نمی‌گرداند و جلو نمی‌رود مگر بدستور و فرمان من</span>

<span class="Revayat">وَ قَد آثَرتُکُم بِهِ عَلَی نَفسِی لِنَصِیحَتِهِ لَکُم وَ شِدَّةِ شَکِیمَتِهِ عَلَی عَدُوِّکُم</span>

<span class="Translate">(4) و به داشتن او شما را بر خود برگزیدم <span class="description">(با اینکه باو نیازمندم بسوی شما روانه‌اش نمودم)</span> بجهت خیر خواهیش برای شما، و استواری دهن بند او بر دشمنتان <span class="description">(که دهانه بر دهان دشمن می‌زند تا او را از پای در آورد )</span></span>


==نامه 39- نامه به عمرو بن عاص در بیان علل انحرافش==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی عمرو ابن العاص فَإِنَّکَ قَد جَعَلتَ دِینَکَ تَبَعاً لِدُنیَا اِمرِئٍ ظَاهِرٍ غَیُّهُ مَهتُوکٍ سِترُهُ یَشِینُ اَلکَرِیمَ بِمَجلِسِهِ وَ یُسَفِّهُ اَلحَلِیمَ بِخِلطَتِهِ فَاتَّبَعتَ أَثَرَهُ وَ طَلَبتَ فَضلَهُ اِتِّبَاعَ اَلکَلبِ لِلضِّرغَامِ یَلُوذُ إِلَی مَخَالِبِهِ وَ یَنتَظِرُ مَا یُلقِی إِلَیهِ مِن فَضلِ فَرِیسَتِهِ فَأَذهَبتَ دُنیَاکَ وَ آخِرَتَکَ وَ لَو بِالحَقِّ أَخَذتَ أَدرَکتَ مَا طَلَبتَ</span>

<span class="Translate">39 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است بعمرو ابن عاص <span class="description">(که بر اثر گمراهی و پیروی از معاویه او را سرزنش فرموده)</span>: (1) پس <span class="description">(از درود بر هدایت یافتگان رستگار شده، بدان که)</span> تو دین خود را تابع دنیای کسی <span class="description">(معاویه)</span> قرار دادی که گمراهی او آشکار است، پردۀ او دریده <span class="description">(گفته‌اند: معاویه هر گونه کار غیر مشروع و زشتی مرتکب می‌شد: شراب می‌نوشیده، جامۀ حریر می‌پوشیده، ظروف طلا و نقره بکار می‌برده، ولی از خوف عمر در زمان خلافت او بسیاری از آنها را در پنهانی می‌نمود، و در عهد عثمان پروایی نداشت، و چون بر دعوی خلافت تصمیم گرفت بعضی را آشکار و بعضی را پنهان می‌نمود)</span> در مجلس خود شخص بزرگوار را عیب دار و سر افکنده می‌نماید، و با آمیزش خویش دانا را نادان می‌گرداند <span class="description">(هر که با او نشیند اگر پاکست ناپاک و اگر بزرگوار است ننگین گردد، و اگر با عقل و دانا است بی‌خرد و نادان میشود، یا آنکه در مجلس خود از بزرگوار خرده گرفته و دانا را نادان می‌پندارد، و ابن ابی الحدید در اینجا می‌نویسد: معاویه در مجلس خود به بنی هاشم ناسزا می‌گفت)</span> پس از پی چنین کسی رفتی، و بخشش او را خواستی مانند پیروی سگ از شیر که <span class="description">(بطمع خوردن لقمه)</span> به چنگالهایش نگریسته انتظار دارد که از پس ماندۀ شکارش به سویش افکند، پس دنیا و آخرت خویش را به باد دادی <span class="description">(در دنیا خود را ننگین و در آخرت بعذاب الهیّ گرفتار نمودی)</span>! و اگر بحقّ چنگ می‌زدی <span class="description">(رو بما می‌آوردی)</span> آنچه <span class="description">(از دنیا و آخرت)</span> می‌خواستی می‌یافتی</span>

<span class="Revayat">فَإِن یُمَکِّنِ اَللَّهُ مِنکَ وَ مِنِ اِبنِ أَبِی سُفیَانَ أَجزِکُمَا بِمَا قَدَّمتُمَا وَ إِن تُعجِزَا وَ تَبقَیَا فَمَا أَمَامَکُمَا شَرٌّ لَکُمَا وَ اَلسَّلاَمُ</span>

<span class="Translate">(2) پس <span class="description">(اکنون که از حقّ رو گردانده در گمراهی افتادی)</span> اگر خدا مرا بر تو و پسر ابی سفیان مسلّط ساخت شما را به کیفر می‌رسانم، و اگر مرا ناتوان ساختید و <span class="description">(بعد از من)</span> ماندید آنچه جلو روی شما است <span class="description">(عذاب و کیفر الهیّ‌)</span> برای شما بدتر است <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 20 - ی 127 می‌فرماید: «وَ لَعَذٰابُ اَلآخِرَةِ أَشَدُّ وَ أَبقیٰ‌» یعنی عذاب و کیفر آخرت سختتر و پاینده‌تر است «از عذاب دنیا»)</span> و درود بر شایستۀ آن</span>


==نامه 40- نامه به یکی از کارگزارانش در مورد خیانت در بیت المال==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی بعض عماله أَمَّا بَعدُ فَقَد بَلَغَنِی عَنکَ أَمرٌ إِن کُنتَ فَعَلتَهُ فَقَد أَسخَطتَ رَبَّکَ وَ عَصَیتَ إِمَامَکَ وَ أَخزَیتَ أَمَانَتَکَ</span>

<span class="Translate">40 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است به یکی از کار گردانانش <span class="description">(که او را از نادرستیش نکوهش نموده و از او حساب خواسته)</span>: (1) پس از حمد خدا و درود بر پیغمبر اکرم، بمن از تو خبر کاری رسیده که اگر کرده باشی پروردگارت را بخشم آورده امام و پیشوایت را نافرمانی نموده، و امانت خود را خوار گردانیده‌ای <span class="description">(در کارت خیانت کرده و دیگر لیاقت حکمرانی نداری)</span></span>

<span class="Revayat">بَلَغَنِی أَنَّکَ جَرَّدتَ اَلأَرضَ فَأَخَذتَ مَا تَحتَ قَدَمَیکَ وَ أَکَلتَ مَا تَحتَ یَدَیکَ فَارفَع إِلَیَّ حِسَابَکَ وَ اِعلَم أَنَّ حِسَابَ اَللَّهِ أَعظَمُ مِن حِسَابِ اَلنَّاسِ وَ اَلسَّلاَمُ</span>

<span class="Translate">(2) بمن رسیده است که تو زمین را برهنه کرده‌ای <span class="description">(محصول اشجار و زراعات را برای خود برده و چیزی به رعیّت نداده‌ای)</span> پس هر چه زیر دو پایت بوده گرفته، و آنچه در دو دستت بوده خورده‌ای <span class="description">(اموال و دارائی بیت المال را تصرّف کرده برای خویش اندوخته‌ای)</span> اکنون برای من حساب <span class="description">(دخل و خرج)</span> خود را بفرست، و بدان که حساب خدا <span class="description">(در روز رستخیز)</span> از حساب و وارسی مردم بزرگتر است <span class="description">(دقیق‌تر است، زیرا اینجا ممکن است صورت دروغ و بر خلاف واقع تنظیم شود، ولی آنجا جز راستی کاری انجام نمی‌گیرد)</span> و درود بر شایستۀ آن</span>


==نامه 41- نامه به یکی از فرماندارانش در مورد خیانت در حکومت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی بعض عماله أَمَّا بَعدُ فَإِنِّی کُنتُ أَشرَکتُکَ فِی أَمَانَتِی وَ جَعَلتُکَ شِعَارِی وَ بِطَانَتِی وَ لَم یَکُن فِی أَهلِی رَجُلٌ أَوثَقَ مِنکَ فِی نَفسِی لِمُوَاسَاتِی وَ مُوَازَرَتِی وَ أَدَاءِ اَلأَمَانَةِ إِلَیَّ فَلَمَّا رَأَیتَ اَلزَّمَانَ عَلَی اِبنِ عَمِّکَ قَد کَلِبَ وَ اَلعَدُوَّ قَد حَرِبَ وَ أَمَانَةَ اَلنَّاسِ قَد خَزِیَت وَ هَذِهِ اَلأُمَّةَ قَد فُتِکَت وَ شَغَرَت قَلَبتَ لاِبنِ عَمِّکَ ظَهرَ اَلمِجَنِّ فَفَارَقتَهُ مَعَ اَلمُفَارِقِینَ وَ خَذَلتَهُ مَعَ اَلخَاذِلِینَ وَ خُنتَهُ مَعَ اَلخَائِنِینَ فَلاَ اِبنَ عَمِّکَ آسَیتَ وَ لاَ اَلأَمَانَةَ أَدَّیتَ</span>

<span class="Translate">41 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است به یکی از کار گردانان خود <span class="description">(که او را بر اثر پیمان شکنی و خوردن از بیت المال سرزنش نموده است ، و بین رجال دانان و شرح نویسان بر نهج البلاغه اختلافست که امام علیه السّلام این نامه را به کدام یک از کار گردانانش نوشته است: بعضی گفته‌اند: بعبد اللّه ابن عبّاس نوشته که از جانب حضرت حاکم بصره بوده بیت المال را برداشته به مکّه رفته و در آنجا خوش می‌گذرانید، دیگری گفته: عبد اللّه را مقامی ارجمند بوده و از خدمت و متابعت آن حضرت هیچ گاه جدائی ننموده، و برخی گفته‌اند: نامه را بعبید اللّه ابن عبّاس برادر عبد اللّه نگاشته، و عبید اللّه کسی است که دینش درهم و پول بوده و بخبر او اعتماد نداشته ضعیف می‌شمارند، و شمّه‌ای از داستان گریختن او با سعید ابن نمران از یمن و آمدنشان نزد امیر المؤمنین علیه السّلام به کوفه در شرح خطبۀ بیست و پنجم در باب خطبه‌ها گذشت، و سعید ابن نمران را رجال دانان از شیعیان حضرت و حسن الحال می‌دانند، و دیگری گفته: عبید اللّه ابن عبّاس از جانب حضرت حاکم یمن بوده و از او چنین چیزی نقل نشده است، خلاصه معلوم نگشته که این نامه را به کدام یک از پسر عموهایش که حاکم بصره بوده نوشته است)</span>: (1) پس از حمد خدا و درود حضرت مصطفی، من ترا در امانت خود <span class="description">(حکومت رعیّت و اصلاح امر معاش و معاد ایشان)</span> شریک و انباز خویش ساختم، و ترا <span class="description">(چون)</span> پیراهن و آستر جامه‌ام گردانیدم <span class="description">(همواره ترا از خواصّ و نزدیکترین شخص بخود می‌پنداشتم)</span> و هیچیک از خویشانم برای موافقت و یاری و رساندن امانت <span class="description">(اموال بیت المال)</span> بمن از تو درستگارتر نبود پس چون دیدی روزگار بر پسر عمویت سخت گرفته، و دشمن بر او خشم نموده، و امانت مردم <span class="description">(عهد و پیمانشان)</span> تباه گشت، و این امّت <span class="description">(به خونریزی و ستم)</span> دلیر شده پراکنده گردیدند، به پسر عمویت پشت سپر برگرداندی <span class="description">(از پیروی او دست کشیدی)</span> و از او دوری کردی همراه دوری کرده‌ها، و او را یاری نکردی همدست آنانکه از یاری خودداری کردند، و باو خیانت کردی بکمک خیانت کنندگان پس نه به پسر عمویت همراهی نمودی، و نه امانت را اداء کردی</span>

<span class="Revayat">وَ کَأَنَّکَ لَم تَکُنِ اَللَّهَ تُرِیدُ بِجِهَادِکَ وَ کَأَنَّکَ لَم تَکُن عَلَی بَیِّنَةٍ مِن رَبِّکَ وَ کَأَنَّکَ إِنَّمَا کُنتَ تَکِیدُ هَذِهِ اَلأُمَّةَ عَن دُنیَاهُم وَ تَنوِی غِرَّتَهُم عَن فَیئِهِم فَلَمَّا أَمکَنَتکَ اَلشِّدَّةُ فِی خِیَانَةِ اَلأُمَّةِ أَسرَعتَ اَلکَرَّةَ وَ عَاجَلتَ اَلوَثبَةَ وَ اِختَطَفتَ مَا قَدَرتَ عَلَیهِ مِن أَموَالِهِمُ اَلمَصُونَةِ لِأَرَامِلِهِم وَ أَیتَامِهِمِ اِختِطَافَ اَلذِّئبِ اَلأَزَلِّ دَامِیَةَ اَلمِعزَی اَلکَسِیرَةَ فَحَمَلتَهُ إِلَی اَلحِجَازِ رَحِیبَ اَلصَّدرِ بِحَملِهِ غَیرَ مُتَأَثِّمٍ مِن أَخذِهِ کَأَنَّکَ لاَ أَبَا لِغَیرِکَ حَدَرتَ إِلَی أَهلِکَ تُرَاثَکَ مِن أَبِیکَ وَ أُمِّکَ</span>

<span class="Translate">(2) و گویا تو با کوشش خود <span class="description">(در راه دین)</span> خدا را در نظر نداشتی، و گویا تو <span class="description">(در ایمان)</span> به پروردگارت بر حجّت و دلیلی نبودی <span class="description">(مانند سست ایمانان خدا را نشناخته او را سرسری پنداشتی)</span> و بآن ماند که تو با این مردم مکر و حیله بکار می‌بردی، و قصد داشتی آنها را از جهت دارائیشان بفریبی <span class="description">(خلاصه منظور از اظهار دین و ایمانت آن بود که مردم را فریفته دارائیشان را بربائی)</span> که چون بسیاری خیانت بمردم ترا توانا ساخت زود حمله نموده برجستی، و ربودی آنچه بر آن دست یافتی از دارائیهاشان که برای بیوه زنان و یتیمانشان اندوخته بودند مانند ربودن گرگ سبک ران بز از پا افتاده را پس آن مال را به حجاز <span class="description">(مکّه یا مدینه)</span> با گشادگی سینه <span class="description">(خرّم و شاد)</span> بروی، و از گناه ربودن آن باک نداشتی، غیر ترا پدر مباد <span class="description">(افّ بر تو)</span> بآن ماند که تو میراثت را <span class="description">(که)</span> از پدرت و مادرت <span class="description">(رسیده برداشته)</span> نزد خانواده‌ات آورده‌ای <span class="description">(بیت المال را مرده ریگ پدر و مادر پنداشتی)</span></span>

<span class="Revayat">فَسُبحَانَ اَللَّهِ أَ مَا تُؤمِنُ بِالمَعَادِ أَو مَا تَخَافُ نِقَاشَ اَلحِسَابِ أَیُّهَا اَلمَعدُودُ کَانَ عِندَنَا مِن ذَوِی اَلأَلبَابِ کَیفَ تُسِیغُ شَرَاباً وَ طَعَاماً وَ أَنتَ تَعلَمُ أَنَّکَ تَأکُلُ حَرَاماً وَ تَشرَبُ حَرَاماً وَ تَبتَاعُ اَلإِمَاءَ وَ تَنکِحُ اَلنِّسَاءَ مِن مَالِ اَلیَتَامَی وَ اَلمَسَاکِینِ وَ اَلمُؤمِنِینَ اَلمُجَاهِدِینَ اَلَّذِینَ أَفَاءَ اَللَّهُ عَلَیهِم هَذِهِ اَلأَموَالَ وَ أَحرَزَ بِهِم هَذِهِ اَلبِلاَدَ</span>

<span class="Translate">(3) خدا را تسبیح کرده او را از هر عیب و نقصی منزّه می‌دانم <span class="description">(شگفتا)</span> آیا تو بمعاد و بازگشت ایمان نداری، یا از مو شکافی در حساب و باز پرسی <span class="description">(در آخرت)</span> نمی‌ترسی‌؟ ای آنکه نزد ما از خردمندان بشمار می‌آمدی، چگونه آشامیدن و خوردن <span class="description">(آن مال)</span> را جائز و گوارا دانی، با اینکه میدانی حرام می‌خوری و حرام می‌آشامی‌؟ و کنیزان خریده زنان نکاح میکنی از مال یتیمان و بی‌چیزان و مؤمنان جهاد کنندگانی که خدا این مال را برای آنان قرار داده، و بآنها این شهرها را <span class="description">(از دشمنان)</span> محافظت و نگاه‌داری نموده است!!</span>

<span class="Revayat">فَاتَّقِ اَللَّهَ وَ اُردُد إِلَی هَؤُلاَءِ اَلقَومِ أَموَالَهُم فَإِنَّکَ إِن لَم تَفعَل ثُمَّ أَمکَنَنِی اَللَّهُ مِنکَ لَأُعذِرَنَّ إِلَی اَللَّهِ فِیکَ وَ لَأَضرِبَنَّکَ بِسَیفِی اَلَّذِی مَا ضَرَبتُ بِهِ أَحَداً إِلاَّ دَخَلَ اَلنَّارَ</span>

<span class="Translate">(4) پس از خدا بترس و مالهای این گروه را بخود باز گردان که اگر این کار نکرده باشی و خدا مرا بتو توانا گرداند هر آینه در بارۀ <span class="description">(بکیفر رساندن)</span> تو نزد خدا عذر بیاورم و ترا به شمشیرم که کسیرا بآن نزده‌ام مگر آنکه در آتش داخل شده بزنم!</span>

<span class="Revayat">وَ اَللَّهِ لَو أَنَّ اَلحَسَنَ وَ اَلحُسَینَ فَعَلاَ مِثلَ اَلَّذِی فَعَلتَ مَا کَانَت لَهُمَا عِندِی هَوَادَةٌ وَ لاَ ظَفِرَا مِنِّی بِإِرَادَةٍ حَتَّی آخُذَ اَلحَقَّ مِنهُمَا وَ أُزِیلَ اَلبَاطِلَ عَن مَظلَمَتِهِمَا وَ أُقسِمُ بِاللَّهِ رَبِّ اَلعَالَمِینَ مَا یَسُرُّنِی أَنَّ مَا أَخَذتَهُ مِن أَموَالِهِم حَلاَلٌ لِی أَترُکُهُ مِیرَاثاً لِمَن بَعدِی</span>

<span class="Translate">(5) و بخدا سوگند اگر حسن و حسین <span class="description">(علیهما السّلام)</span> کرده بودند مانند آنچه تو کردی با ایشان صلح و آشتی نمی‌کردم، و از من به خواهشی نمی‌رسیدند تا اینکه حقّ را از آنان بستانم، و باطل رسیدۀ از ستم آنها را دور سازم و سوگند بخدا پروردگار جهانیان: آنچه را که از مال ایشان برده‌ای بحلال اگر برای من باشد مرا شاد نمی‌کند که آنرا برای پس از خود ارث بگذارم</span>

<span class="Revayat">فَضَحِّ رُوَیداً فَکَأَنَّکَ قَد بَلَغتَ اَلمَدَی وَ دُفِنتَ تَحتَ اَلثَّرَی وَ عُرِضَت عَلَیکَ أَعمَالُکَ بِالمَحَلِّ اَلَّذِی یُنَادِی اَلظَّالِمُ فِیهِ بِالحَسرَةِ وَ یَتَمَنَّی اَلمُضَیِّعُ فِیهِ اَلرَّجعَةَ وَ لاٰتَ حِینَ مَنٰاصٍ</span>

<span class="Translate">(6) پس ضحّ رویدا یعنی در چاشت شتر را آهسته بچران <span class="description">(این جمله مثلی است برای کسیکه در جای آرام رفتن شتاب کند، اشاره باینکه در صرف مال تندروی مکن)</span> که بآن ماند که تو بآخرت <span class="description">(مرگ)</span> رسیده‌ای، و زیر خاک پنهان گشته‌ای، و کردارت بتو نمایانده شده در جائیکه ستمکار در آنجا بر اثر غمّ و اندوه <span class="description">(آنچه از دست داده)</span> فریاد میکند، و تباه کننده <span class="description">(حقّ دیگران)</span> برگشت <span class="description">(بدنیا)</span> را آرزو می‌نماید، در حالیکه آن وقت هنگام گریختن <span class="description">(از عذاب الهیّ‌)</span> نیست</span>


==نامه 42- نامه به عمر بن ابی سلمه مخزومی در دلجویی از او به علت عزلش از حکومت بحرین==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی عمر ابن أبی سلمة المخزومی و کان عامله علی البحرین فعزله و استعمل نعمان ابن عجلان الزّرقی مکانه</span>

<span class="Translate">42 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است بعمر بن ابی سلمۀ مخزومیّ که از جانب آن بزرگوار بر بحرین حاکم بود او را عزل نموده، و به جایش نعمان ابن عجلان زرقیّ را گماشت <span class="description">(در آن عمر را ستوده و او را برای همراه بردن با خود در جنگ خواسته، و این عمر پسر زن رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله است از امّ سلمه، و نعمان از مهتران انصار بوده، رجال دانان این دو را از نیکان یاران امیر المؤمنین علیه السّلام دانسته و در نقل اخبار از ایشان آنها را مورد وثوق و اطمینان قرار داده‌اند، و در بعضی از کتب عمرو ابن ابی سلمه دیده میشود، ولی عمر ابن ابی سلمه درستتر است، زیرا در بیشتر از نسخ نهج البلاغه عمر ضبط شده است نه عمرو با واو)</span></span>

<span class="Revayat">أَمَّا بَعدُ فَإِنِّی قَد وَلَّیتُ نُعمَانَ اِبنَ عَجلاَنَ اَلزُّرَقِیَّ عَلَی اَلبَحرَینِ وَ نَزَعتُ یَدَکَ بِلاَ ذَمٍّ لَکَ وَ لاَ تَثرِیبٍ عَلَیکَ فَلَقَد أَحسَنتَ اَلوِلاَیَةَ وَ أَدَّیتَ اَلأَمَانَةَ فَأَقبِل غَیرَ ظَنِینٍ وَ لاَ مَلُومٍ وَ لاَ مُتَّهَمٍ وَ لاَ مَأثُومٍ</span>

<span class="Translate">(1) پس از ستایش خداوند و درود پیغمبر اکرم، من نعمان ابن عجلان زرقیّ را والی و حاکم بحرین گردانیدم، و دست ترا بدون آنکه نکوهش و سرزنشی برایت باشد کوتاه کردم <span class="description">(ترا فرا خواندم)</span> و تو حکومت را نیک انجام دادی، و امانت <span class="description">(بیت المال)</span> را اداء نمودی، پس <span class="description">(نزد من)</span> بیا بی‌آنکه گمان بدی بتو داشته باشم یا سرزنش نموده تهمت زده گناه کارت دانم</span>

<span class="Revayat">فَلَقَد أَرَدتُ اَلمَسِیرَ إِلَی ظَلَمَةِ أَهلِ اَلشَّامِ وَ أَحبَبتُ أَن تَشهَدَ مَعِی فَإِنَّکَ مِمَّن أَستَظهِرُ بِهِ عَلَی جِهَادِ اَلعَدُوِّ وَ إِقَامَةِ عَمُودِ اَلدِّینِ إِن شَاءَ اَللَّهُ</span>

<span class="Translate">(2) پس <span class="description">(سبب خواستن تو آنست که)</span> رفتن بسوی <span class="description">(جنگ)</span> ستمگران اهل شام را تصمیم گرفته دوست دارم تو با من باشی، زیرا تو از کسانی هستی که برای جنگ با دشمن و برپا داشتن ستون دین <span class="description">(اجرای احکام اسلام)</span> بایشان پشت گرمم، اگر خدا بخواهد</span>


==نامه 43- نامه به مصقلة بن هبیره شیبانی در مورد تقسیم عادلانه بیت المال==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی مصقلة ابن هبیرة الشیبانی و هو عامله علی أردشیرخرة</span>

<span class="Translate">43 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است بمصقلة ابن هبیرۀ شیبانیّ که از جانب آن بزرگوار بر اردشیر خرّه <span class="description">(نام شهری بوده در فارس)</span> حاکم بود <span class="description">(او را بر ستمگری در پخش غنیمت «مالی که مسلمانان از دشمن بر اثر فیروزی گرفته‌اند» سرزنش می‌نماید، و رجال دانان از او بزندیق تعبیر میکنند یعنی مردیکه در ظاهر با ایمان و در باطن کافر است، و داستان او با معقل ابن قیس که از یاران و فداکاران امام علیه السّلام است در شرح سخن چهل و چهارم باب خطبه‌ها گذشت)</span></span>

<span class="Revayat">بَلَغَنِی عَنکَ أَمرٌ إِن کُنتَ فَعَلتَهُ فَقَد أَسخَطتَ إِلَهَکَ وَ أَغضَبتَ إِمَامَکَ أَنَّکَ تَقسِمُ فَیءَ اَلمُسلِمِینَ اَلَّذِی حَازَتهُ رِمَاحُهُم وَ خُیُولُهُم وَ أُرِیقَت عَلَیهِ دِمَاؤُهُم فِیمَنِ اِعتَامَکَ مِن أَعرَابِ قَومِکَ</span>

<span class="Translate">(1) بمن از تو خبری رسیده که اگر آنرا بجا آورده باشی خدای خود را بخشم آورده‌ای <span class="description">(رحمت او شامل حالت نمی‌شود)</span> و امام و پیشوایت را غضبناک ساخته‌ای <span class="description">(که باید از تو انتقام بکشد، زیرا خبر رسیده)</span>: که تو اموال مسلمانها را که نیزه‌ها و اسبهاشان آنرا گرد آورده، و خونهاشان بر سر آن ریخته شده در بین عربهای خویشاوند خود که ترا گزیده‌اند قسمت میکنی</span>

<span class="Revayat">فَوَالَّذِی فَلَقَ اَلحَبَّةَ وَ بَرَأَ اَلنَّسَمَةَ لَئِن کَانَ ذَلِکَ حَقّاً لَتَجِدَنَّ بِکَ عَلَیَّ هَوَاناً وَ لَتَخِفَّنَّ عِندِی مِیزَاناً فَلاَ تَستَهِن بِحَقِّ رَبِّکَ وَ لاَ تُصلِح دُنیَاکَ بِمَحقِ دِینِکَ فَتَکُونَ مِنَ اَلأَخسَرِینَ أَعمَالاً</span>

<span class="Translate">(2) پس سوگند به خدائی که دانه را <span class="description">(زیر زمین)</span> شکافته، و انسان را آفریده اگر این کار <span class="description">(که خبر داده‌اند)</span> راست باشد، از من نسبت بخود زبونی یابی، و از مقدار و مرتبه نزد من سبک گردی، پس حقّ پروردگارت را خوار نگردانده و دنیایت را بکاستن دینت آباد مکن که <span class="description">(در روز رستخیز)</span> در جرگۀ آنان که از جهت کردارها زیانکارترند خواهی بود</span>

<span class="Revayat">أَلاَ وَ إِنَّ حَقَّ مَن قِبَلَکَ وَ قِبَلَنَا مِنَ اَلمُسلِمِینَ فِی قِسمَةِ هَذَا اَلفَیءِ سَوَاءٌ یَرِدُونَ عِندِی عَلَیهِ وَ یَصدُرُونَ عَنهُ</span>

<span class="Translate">(3) آگاه باش حقّ کسیکه نزد تو و نزد ما است از مسلمانها در قسمت نمودن این مالها یکسان است: پیش من بر سر آن مال می‌آیند و برمیگردند <span class="description">(چنانکه هر کس برای آب بر سر چشمه رفته و بر می‌گردد و چشمه بی‌تفاوت بهمه آب می‌بخشد، بنا بر این حقّ نداری که آن مالها را به خویشاوندانت اختصاص دهی )</span></span>


==نامه 44- نامه به زیاد بن أبیه در بر حذر داشتن او از نیرنگ معاویه==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی زیاد ابن أبیه و قد بلغه أن معاویة کتب إلیه یرید خدیعته باستلحاقه</span>

<span class="Translate">44 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است بزیاد ابن ابیه هنگامیکه بآن بزرگوار خبر رسید که معاویه نامه باو نوشته می‌خواهد او را با ملحق ساختن بخود <span class="description">(که برادر می‌باشند)</span> بفریبد <span class="description">(در آن او را از فریب معاویه برحذر می‌نماید، و این زیاد پدر عبید اللّه ابن مرجانه قاتل حضرت سیّد الشّهداء علیه السّلام بوده، و مرجانه مادر عبید اللّه کنیزی بوده که بزناء دادن شهرت بسیار داشت، و پدر زیاد معلوم نیست، برخی او را زیاد ابن عبید گفته و به ثقیف نسبت دهند، و زیاد ابن ابو سفیان، و زیاد ابن ابیه یعنی زیاد پسر پدرش، و زیاد ابن امّه یعنی زیاد پسر مادرش، و زیاد ابن سمیّه نیز گفته شده است، و گفته‌اند: پیش از ملحق شدن بابی سفیان او را زیاد ابن عبید می‌خواندند، و عبید بنده‌ای بود که تا ایّام دولت و رشد زیاد ماند و زیاد او را خریده آزاد نمود، و مادر او سمیّه نام داشت که کنیز حارث ابن کلده ثقفیّ طبیب مشهور عرب بود، و گفته‌اند: در عهد عمر بن خطّاب روزی زیاد در مجلس او سخن می‌گفت که شنوندگان را به شگفت آورد، عمرو ابن عاص گفت: شگفتا این جوان اگر قرشیّ بود عرب را به عصای خود میراند! ابو سفیان گفت: آگاه باش سوگند بخدا او قرشیّ است، اگر او را می‌شناختی می‌دانستی که از بهترین اهل تو است، عمرو گفت: پدرش کیست‌؟ ابو سفیان گفت: سوگند بخدا من او را در رحم مادرش نهادم، عمرو گفت: چرا او را به خودت ملحق نمی‌گردانی‌؟ ابو سفیان گفت: از بزرگی که اینجا نشسته یعنی عمر می‌ترسم که پوست مرا بکند، و گفته‌اند: کنیه‌اش ابو مغیره است، و در طائف سال فتح مکّه یا سال هجرت یا روز جنگ بدر بدنیا آمده، و پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله را ندیده، و در همه جا با امیر المؤمنین و بعد از آن حضرت با امام حسن علیهما السّلام تا زمان صلح آن بزرگوار با معاویه بوده و پس از آن به معاویه ملحق گردید، و در کوفه در ماه رمضان سال پنجاه و سه هجریّ بر اثر نفرین امام حسن علیه السّلام بمرض فالج که دردی است در جانبی از بدن پیدا میشود و آنرا از حسّ‌ و حرکت می‌اندازد، یا بمرض طاعون و وباء هلاک گردید. ابن ابی الحدید در اینجا و جای دیگر در بارۀ بد طینتی و زشتکاریهای او نسبت بامام حسن و شیعیان امیر المؤمنین علیهما السّلام و ناسزاهایی که گفته و جسارتهایی که بامام زمان خود کرده قضایایی نقل نموده که از خواندن آنها دست بر سر زده گریان و دل شکسته شدم و از ترجمۀ آن شرمم آمد، پس در خصوص خباثت و بد طینتی او اکتفاء میکنم بآنچه از قول ابن ابی الحدید در شرح نامۀ بیست و یکم نوشتم، خلاصه امیر المؤمنین علیه السّلام در عهد خود زیاد را حاکم فارس گردانیده بود که آن دیار را نیکو ضبط کرده نگهداری می‌نمود و از اینرو معاویه نامه‌ای باو نوشت تا او را به برادری بفریبد، چون بامام علیه السّلام خبر رسید بزیاد نوشت)</span></span>

<span class="Revayat">وَ قَد عَرَفتُ أَنَّ مُعَاوِیَةَ کَتَبَ إِلَیکَ یَستَزِلُّ لُبَّکَ وَ یَستَفِلُّ غَربَکَ فَاحذَرهُ فَإِنَّمَا هُوَ اَلشَّیطَانُ یَأتِی اَلمَرءَ مِن بَینِ یَدَیهِ وَ مِن خَلفِهِ وَ عَن یَمِینِهِ وَ عَن شِمَالِهِ لِیَقتَحِمَ غَفلَتَهُ وَ یَستَلِبَ غِرَّتَهُ</span>

<span class="Translate">(1) و آگاه شدم که معاویه نامه‌ای بتو نوشته می‌خواهد دلت را <span class="description">(از راه نیکبختی)</span> بلغزاند، و می‌خواهد در تیزی و تندی <span class="description">(زیرکی)</span> تو رخنه کند، پس از او بر حذر بوده بترس چه او شیطانی است که از پیش و پس و راست و چپ شخص می‌آید تا ناگهان در هنگام غفلت و بیخبری او درآید، و عقلش را برباید <span class="description">(و در دنیا به حیرانی و سرگردانی و در آخرت بعذاب جاوید گرفتارش سازد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ قَد کَانَ مِن أَبِی سُفیَانَ فِی زَمَنِ عُمَرَ اِبنِ اَلخَطَّابِ فَلتَةٌ مِن حَدِیثِ اَلنَّفسِ وَ نَزغَةٌ مِن نَزَغَاتِ اَلشَّیطَانِ لاَ یَثبُتُ بِهَا نَسَبٌ وَ لاَ یُستَحَقُّ بِهَا إِرثٌ وَ اَلمُتَعَلِّقُ بِهَا کَالوَاغِلِ اَلمُدَفَّعِ وَ اَلنَّوطِ اَلمُذَبذَبِ فَلَمَّا قَرَأَ زِیَادٌ اَلکِتَابَ قَالَ شَهِدَ بِهَا وَ رَبِّ اَلکَعبَةِ وَ لَم تَزَل فِی نَفسِهِ حَتَّی اِدَّعَاهُ مُعَاوِیَةُ قوله علیه‌السلام الواغل هو الذی یهجم علی الشرب لیشرب معهم و لیس منهم فلا یزال مدفعا محاجزا و النوط المذبذب هو ما یناط برحل الراکب من قعب أو قدح أو ما أشبه ذلک فهو أبدا یتقلقل إذا حث ظهره و استعجل سیره</span>

<span class="Translate">(2) و در عهد عمر ابن خطّاب از ابو سفیان سخن نسنجیده‌ای از خواهش نفس و وسوسه‌ای از وسوسه‌های شیطان رخ داد <span class="description">(بعمرو ابن عاص گفت: این نتیجۀ زنای من با مادر او است)</span> به گفتن این سخن نسبی ثابت نشده و بر اثر آن کسی سزاوار بردن ارث نمی‌گردد <span class="description">(چنانکه بعضی از عرب نسب را بزناء ثابت می‌دانستند و رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله آنرا نادرست دانست و فرمود: الولد للفراش و للعاهر الحجر و یعنی فرزند از آن صاحب بستر و مردیکه زن در نکاح و تصرّف او است می‌باشد، و زناکار محروم است «باو چیزی نرسیده ارث نمی‌برد» و گفته‌اند: یعنی زناکار را سنگ باران کنند، ولی سخن امام علیه السّلام در اینجا معنی اوّل را تأیید میکند که می‌فرماید:)</span> و کسیکه به چنین سخن نادرست دل بندد به شخصی ماند که ناخوانده خود را در بین شراب خواران درآورد و پیوسته او را دفع نموده دور سازند، و به کاسۀ چوبینی ماند که <span class="description">(بر بار کش می‌آویزند و)</span> قرار نگرفته می‌جنبد <span class="description">(خلاصه به گفتار ابو سفیان در مجلس عمر تو داخل نسب بنی امیّه نمی‌گردی که معاویه آنرا دلیل نموده ترا بفریبد سیّد رضیّ علیه الرّحمة فرماید:)</span> چون زیاد نامۀ حضرت را خواند گفت: سوگند به پروردگار کعبه ابو سفیان بآن گفتار گواهی داده و همواره در نظرش بود تا معاویه او را برادر خود خواند <span class="description">(زیاد هم باو پیوست)</span> فرمایش حضرت علیه السّلام الواغل: کسی است که خود را بین می خوارگان اندازد تا با ایشان بیاشامد و از آنان نباشد، پس همواره او را رانده مانع شوند و النّوط المذبذب: چیزی است از قبیل کاسۀ چوبین یا قدحی یا مانند آن که بر بار سوار آویخته میشود که پیوسته جنبان است هنگامیکه بر بار کش سوار باشد، و آنرا تند براند</span>


==نامه 45- نامه به عثمان بن حنیف انصاری در پرهیز از گرایش حاکم به سرمایه داران==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی عثمان ابن حنیف الأنصاری و هو عامله علی البصرة و قد بلغه أنه دعی إلی ولیمة قوم من أهلها فمضی إلیها</span>

<span class="Translate">45 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است بعثمان ابن حنیف انصاریّ که از جانب آن بزرگوار حاکم بصره بود ، هنگامیکه بحضرت خبر رسید که او را گروهی از اهل بصره به مهمانی خوانده‌اند و رفته <span class="description">(و او را بجهت رفتن بآن مهمانی نکوهش نموده است، و عثمان و برادرش سهل ابن حنیف که از جانب امام علیه السّلام بر مدینه حکومت داشت هر دو از اصحاب رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و تا آخر عمر شیعه و دوستدار امیر المؤمنین علیه السّلام بودند، و از اینرو رجال دانان در نیکی این دو برادر اختلاف و تردید نداشته در نقل اخبار آنها را مورد وثوق و اطمینان می‌دانند، و پاره‌ای از سرگذشت عثمان ابن حنیف در وقت تسلّط اصحاب جمل بر بصره در شرح خطبۀ یک صد و هفتاد و یکم گذشت)</span></span>

<span class="Revayat">أَمَّا بَعدُ یَا اِبنَ حُنَیفٍ فَقَد بَلَغَنِی أَنَّ رَجُلاً مِن فِتیَةِ أَهلِ اَلبَصرَةِ دَعَاکَ إِلَی مَأدَبَةٍ فَأَسرَعتَ إِلَیهَا تُستَطَابُ لَکَ اَلأَلوَانُ وَ تُنقَلُ إِلَیکَ اَلجِفَانُ وَ مَا ظَنَنتُ أَنَّکَ تُجِیبُ إِلَی طَعَامِ قَومٍ عَائِلُهُم مَجفُوٌّ وَ غَنِیُّهُم مَدعُوٌّ فَانظُر إِلَی مَا تَقضِمُهُ مِن هَذَا اَلمَقضَمِ فَمَا اِشتَبَهَ عَلَیکَ عِلمُهُ فَالفِظهُ وَ مَا أَیقَنتَ بِطِیبِ وَجهِهِ فَنَل مِنهُ</span>

<span class="Translate">(1) پس از ستایش خداوند و درود رسول اکرم، ای پسر حنیف بمن رسیده که یکی از جوانان اهل بصره ترا بطعام عروسی خوانده است و بسوی آن طعام شتابان رفته‌ای، و خورشهای رنگارنگ گوارا برایت خواسته و کاسه‌های بزرگ به سویت آورده می‌شد و گمان نداشتم تو بروی به مهمانی گروهی که درویش و نیازمندشان را برانند و توانگرشان را بخوانند، پس نظر کن بآنچه دندان بر آن می‌نهی از این خوردنی، و چیزی را که بر تو آشکار نیست <span class="description">(نمی‌دانی حلال است یا حرام)</span> بیفکن <span class="description">(مخور)</span> و آنچه را که به پاکی راههای بدست آوردن آن دانائی <span class="description">(میدانی از راه حلال و درستکاری بدست آمده)</span> بخور</span>

<span class="Revayat">أَلاَ وَ إِنَّ لِکُلِّ مَأمُومٍ إِمَاماً یَقتَدِی بِهِ وَ یَستَضِیءُ بِنُورِ عِلمِهِ أَلاَ وَ إِنَّ إِمَامَکُم قَدِ اِکتَفَی مِن دُنیَاهُ بِطِمرَیهِ وَ مِن طُعمِهِ بِقُرصَیهِ أَلاَ وَ إِنَّکُم لاَ تَقدِرُونَ عَلَی ذَلِکَ وَ لَکِن أَعِینُونِی بِوَرَعٍ وَ اِجتِهَادٍ وَ عِفَّةٍ وَ سَدَادٍ</span>

<span class="Translate">(2) آگاه باش هر پیروی کننده را پیشوایی است که از او پیروی کرده بنور دانش او روشنی می‌جوید <span class="description">(راه راستی گفتار و درستی کردار را از او می‌آموزد، و تو نیز باید پیرو پیشوای خود باشی)</span> بدان که پیشوای شما از دنیای خود بدو کهنه جامه <span class="description">(رداء و ازار یعنی جامه‌ای که سر تا پا را می‌پوشاند)</span> و از خوراکش بدو قرص نان <span class="description">(جهت افطار و سحر، یا ناهار و شام)</span> اکتفاء کرده است، و شما بر چنین رفتاری توانا نیستید، ولی مرا به پرهیزکاری و کوشش و پاکدامنی و درستکاری یاری کنید <span class="description">(از کارهای ناشایسته دوری گزیده خود را از هر ناپاکی دور سازید تا مرا به اصلاح حال رعایا و زیر دستان یاری نموده باشید)</span></span>

<span class="Revayat">فَوَاللَّهِ مَا کَنَزتُ مِن دُنیَاکُم تِبراً وَ لاَ اِدَّخَرتُ مِن غَنَائِمِهَا وَفراً وَ لاَ أَعدَدتُ لِبَالِی ثَوبِی طِمراً</span>

<span class="Translate">(3) بخدا سوگند از دنیای شما طلا نیندوخته، و از غنیمتهای آن مال فراوانی ذخیره نکرده، و با کهنه جامه‌ای که در بر دارم جامۀ کهنۀ دیگری آماده ننموده‌ام</span>

<span class="Revayat">بَلَی کَانَت فِی أَیدِینَا فَدَکٌ مِن کُلِّ مَا أَظَلَّتهُ اَلسَّمَاءُ فَشَحَّت عَلَیهَا نُفُوسُ قَومٍ وَ سَخَت عَنهَا نُفُوسُ قَومٍ آخَرِینَ وَ نِعمَ اَلحَکَمُ اَللَّهُ</span>

<span class="Translate">(4) بله از تمام آنچه آسمان سایه بر آن افکنده است <span class="description">(از مال دنیا)</span> فدک در دست ما بود که گروهی <span class="description">(سه خلیفه)</span> بر آن بخل ورزیدند <span class="description">(بغصب از دست ما گرفتند)</span> و دیگران <span class="description">(امام علیه السّلام و اهل بیتش)</span> بخشش نموده از آن گذشتند، و خداوند نیکو داوری است <span class="description">(که بین حقّ و باطل حکم خواهد فرمود! و فدک نام یکی از قریه‌های یهود بوده که مسافت بین آن و مدینه دو منزل و بین آن و خیبر کمتر از یک منزل بوده، و داستان غصب فدک و تظلّم حضرت فاطمه علیها السّلام و شکایت آن معصومه از ستمی که باو روا داشتند در کتابهای تازی و فارسی بیان شده و ما برای روشن شدن مطلب شمّه‌ای از آنچه شارح بحرانیّ در اینجا نگاشته گوشزد می‌نماییم: فدک مخصوص حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله بود، زیرا چون خیبر «نام شهری که تا مدینه از سمت شام سه روز راه بود» فتح شد اهل فدک نصف آنرا و به قولی تمام را بصلح و آشتی تسلیم نمودند، رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله آن قریه را در حیات خود به فاطمه علیها السّلام بخشید، و از طرق مختلفه در این باب روایات رسیده، از جمله از ابی سعید خدریّ «که مورد وثوق و اطمینان رجال دانان است» روایت شده که چون آیۀ «وَ آتِ ذَا اَلقُربیٰ حَقَّهُ وَ اَلمِسکِینَ وَ اِبنَ اَلسَّبِیلِ‌» «س 17 ی 26 یعنی حقّ خویشاوند و بی‌چیز و رهگذر را اداء کن» از جانب خدا به پیغمبر اکرم رسید آن حضرت فدک را به فاطمه علیها السّلام داد، و ابو بکر که خلیفه شد خواست آنرا بگیرد فاطمه علیها السّلام باو پیغام داد که فدک از آن من است که پدرم بمن بخشیده، و امیر المؤمنین علیه السّلام و امّ ایمن «مربّیه و آزاد شدۀ پیغمبر اکرم» بر آن گواهی دادند، ابو بکر گفت: رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرموده ما گروه پیغمبران باهل خود میراث ندهیم، آنچه باقی گذاریم صدقه و بخشش است، و فدک مال مسلمانان بوده در دست آن حضرت که در کار امّت و راه خدا صرف می‌نموده من نیز در همان راه صرف می‌نمایم، پس فاطمه علیها السّلام چادر بر سر انداخته با بعضی از خدمتکاران و زنان خویشاوند خود بمسجد رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله آمدند و ابو بکر و بسیاری از مهاجرین و انصار حاضر بودند، و در میان پرده‌ای آویختند، آنگاه بنالید و زارید بطوری که همه گریستند، پس از آن زمانی دراز خاموش ماندند تا جوش و خروش مردم آرام گردید، پس خطبه‌ای دراز بیان فرمود از جمله: ای پسر ابی قحافه تو از پدرت میراث می‌بری و من از پدرم ارث نمی‌برم بعد رو بقبر مقدّس پدر بزرگوارش نموده از امّت اظهار رنجش و درد دل نمود، راوی گوید: هیچ روزی دیده نشده بود که زن و مرد مدینه بیش از آن روز گریسته باشند، پس بمسجد انصار توجّه نموده با آنان هم سخنانی فرمود، از جمله: بدانید من شما را می‌بینم که منکر دین شدید، و لقمۀ گوارا را از دهن بیرون انداختید، و اگر شما و هر که در روی زمین است کافر شوید خدا بی‌نیاز است، پس به خانه بازگشت و سوگند یاد کرد که با ابو بکر سخن نگوید و بر او نفرین نمود، و بر این حال از دنیا رفت، و وصیّت کرد ابو بکر بر او نماز نخواند، و عبّاس بر او نماز گزارد و در شب دفن گردید، خلاصه ابو بکر غلّه و سود آنرا گرفته بقدر کفایت باهل بیت علیهم السّلام می‌داد و خلفای بعد از او هم بر آن اسلوب رفتار نمودند تا زمان معاویه که ثلث آنرا بعد از امام حسن علیه السّلام بمروان داد، و مروان در خلافت خود تمام آنرا تصرّف و کرد و فرزندانش دست بدست می‌بردند تا زمان عمر ابن عبد العزیز که او به اولاد فاطمه علیها السّلام برگردانید، و شیعه گوید: اوّل مظلمه و چیزیکه از روی ظلم و ستم گرفته شده بود ردّ کرد فدک بود، و سنّی گوید: اوّل آنرا ملک خود گردانید، و بعد به اولاد فاطمه علیها السّلام بخشید، و پس از او باز غصب کردند تا در دولت بنی عبّاس ابو العبّاس سفّاح برگردانید، و منصور گرفت، و پسرش مهدیّ برگردانید، و دو پسرش موسی و هارون گرفتند، و مأمون برگردانید تا زمان متوکّل و او سود آنرا بعبد اللّه ابن عمر بازیار واگذاشت، و گویند: در آنجا یازده نخله بود که حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله بدست مبارک خود نشانده، فرزندان فاطمه علیها السّلام خرمای آنها را برای حاجّ ارمغان می‌فرستادند و مالهای بسیاری دریافت می‌نمودند، بازیار کس فرستاد آن درختها را برید و چون ببصره برگشت فالج گردید، ابن ابی الحدید در شرح نامۀ نهم به مناسبتی می‌نویسد: ابو العاص شوهر زینب دختر رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله که مشرک بود «و تا در مکّه بود پیغمبر اکرم نمی‌توانست بین او و زینب جدائی اندازد و اگر چه اسلام آوردن زینب بین او و شوهرش را جدا ساخته بود» در جنگ اسیر و دستگیر گردید، و اهل مکّه فدیه و مال می‌فرستادند تا اسیرانشان را رها سازند، زینب قلاده‌ای که مادرش خدیجه باو داده بود فرستاد، رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله چون آن قلاده را دید سخت برقّت آمد، و به مسلمانان فرمود: اگر اسیر زینب را رها کنید و فدیۀ او پس دهید شایسته است، گفتند: آری یا رسول اللّه جانها و مالهای ما فدای تو، پس فدیۀ زینب را باز گردانیده ابو العاص را بدون فدیه رها کردند، پس از آن می‌نویسد: این خبر را بر نقیب ابو جعفر یحیی ابن ابو زید بصریّ علویّ که خدایش رحمت کند می‌خواندم، گفت: گمان میکنی ابو بکر و عمر در این واقعه حاضر نبودند؟! آیا مقتضی نبود که دل فاطمه علیها السّلام را خوش کنند و از مسلمانان بخواهند که حقّ خود باو واگزارند، آیا مقام و منزلت او نزد رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله از زینب کمتر بود و حال آنکه سیّدۀ زنان جهانیان است، و این در صورتیست که برای او در بارۀ فدک حقّی ثابت نشده باشد نه به نحله و بخشش و نه به ارث بردن)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَا أَصنَعُ بِفَدَکٍ وَ غَیرِ فَدَکٍ وَ اَلنَّفسُ مَظَانُّهَا فِی غَدٍ جَدَثٌ تَنقَطِعُ فِی ظُلمَتِهِ آثَارُهَا وَ تَغِیبُ أَخبَارُهَا وَ حُفرَةٌ لَو زِیدَ فِی فُسحَتِهَا وَ أَوسَعَت یَدَا حَافِرِهَا لَأَضغَطَهَا اَلحَجَرُ وَ اَلمَدَرُ وَ سَدَّ فُرَجَهَا اَلتُّرَابُ اَلمُتَرَاکِمُ وَ إِنَّمَا هِیَ نَفسِی أَرُوضُهَا بِالتَّقوَی لِتَأتِیَ آمِنَةً یَومَ اَلخَوفِ اَلأَکبَرِ وَ تَثبُتَ عَلَی جَوَانِبِ اَلمَزلَقِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(الحاصل امام علیه السّلام به ستمی که بر او وارد گشته اشاره نموده و در بارۀ دلبستگی نداشتن بمال دنیا می‌فرماید:)</span> (5) و فدک و غیر فدک را چه خواهم کرد؟ در حالیکه جایگاه شخص فردا <span class="description">(پس از مردن)</span> قبر و گور است که در تاریکی آن اثرهایش بریده و خبرهایش پنهان میشود، و گودالی است که اگر گشادگی آن زیاده شود و دو دست گور کن در فراخی آن بکوشد سنگ و کلوخ آنرا می‌فشارد، و رخنه‌هایش را خاک روی هم انباشته ببندد و همّت و اندیشۀ من در اینست که نفس خود را با پرهیزکاری تربیت نموده خوار گردانم تا در روزی <span class="description">(قیامت)</span> که ترس و بیم آن بسیار است آسوده باشد، و بر اطراف لغزشگاه استوار ماند</span>

<span class="Revayat">وَ لَو شِئتُ لاَهتَدَیتُ اَلطَّرِیقَ إِلَی مُصَفَّی هَذَا اَلعَسَلِ وَ لُبَابِ هَذَا اَلقَمحِ وَ نَسَائِجِ هَذَا اَلقَزِّ وَ لَکِن هَیهَاتَ أَن یَغلِبَنِی هَوَایَ وَ یَقُودَنِی جَشَعِی إِلَی تَخَیُّرِ اَلأَطعِمَةِ وَ لَعَلَّ بِالحِجَازِ أَو اَلیَمَامَةِ مَن لاَ طَمَعَ لَهُ فِی اَلقُرصِ وَ لاَ عَهدَ لَهُ بِالشِّبَعِ أَو أَبِیتَ مِبطَاناً وَ حَولِی بُطُونٌ غَرثَی وَ أَکبَادٌ حَرَّی أَو أَکُونَ کَمَا قَالَ اَلقَائِلُ وَ حَسبُکَ دَاءً أَن تَبِیتَ بِبِطنَةٍ وَ حَولَکَ أَکبَادٌ تَحِنُّ إِلَی اَلقِدِّ</span>

<span class="Translate">(6) و اگر بخواهم راه می‌برم به صافی و پاکیزگی این عسل و مغز این نان گندم و بافته‌های این جامۀ ابریشم، ولی چه دور است که هوا و خواهش بر من فیروزی یابد، و بسیاری حرص مرا به برگزیدن طعامها وا دارد و حال آنکه شاید به حجاز <span class="description">(مکّه و مدینه و سائر شهرهای آن)</span> یا یمامه <span class="description">(شهری است از یمن)</span> کسی باشد که طمع و آز در قرص نان نداشته <span class="description">(چون در دسترسش نیست)</span> و سیر شدن را یاد ندارد!! یا چه دور است که من با شکم پر بخوابم و به دورم شکمهای گرسنه و جگرهای گرم <span class="description">(تشنه)</span> باشد، یا چنان باشم که گوینده‌ای <span class="description">(حاتم ابن عبد اللّه طایی)</span> گفته: <span class="description">(و حسبک داء أن تبیت ببطنة و حولک أکباد تحنّ إلی القدّ)</span> یعنی این درد برای تو بس است که شب با شکم پر بخوابی و در گردت جگرها باشد که قدح پوستی را آرزو کنند <span class="description">(و برای آنان فراهم نشود چه جای آنکه طعام داشته باشند )</span></span>

<span class="Revayat">أَ أَقنَعُ مِن نَفسِی بِأَن یُقَالَ أَمِیرُ اَلمُؤمِنِینَ وَ لاَ أُشَارِکَهُم فِی مَکَارِهِ اَلدَّهرِ أَو أَکُونَ أُسوَةً لَهُم فِی جُشُوبَةِ اَلعَیشِ فَمَا خُلِقتُ لِیَشغَلَنِی أَکلُ اَلطَّیِّبَاتِ کَالبَهِیمَةِ اَلمَربُوطَةِ هَمُّهَا عَلَفُهَا أَوِ اَلمُرسَلَةِ شُغلُهَا تَقَمُّمُهَا تَکتَرِشُ مِن أَعلاَفِهَا وَ تَلهُو عَمَّا یُرَادُ بِهَا أَو أُترَکَ سُدًی أَو أُهمَلَ عَابِثاً أَو أَجُرَّ حَبلَ اَلضَّلاَلَةِ أَو أَعتَسِفَ طَرِیقَ اَلمَتَاهَةِ</span>

<span class="Translate">(7) آیا قناعت میکنم که بمن بگویند زمامدار و سردار مؤمنین در حالیکه به سختیهای روزگار با آنان همدرد نبوده یا در تلخکامی جلو ایشان نباشم‌؟ پس مرا نیافریده‌اند که خوردن طعامهای نیکو <span class="description">(از نیکبختی جاوید)</span> بازم دارد مانند چهار پای بسته شده که اندیشه‌اش علف آنست، یا مانند چهار پای رها گشته که خاکروبه‌ها را بهم زند تا چیزی یافته بخورد، پر میکند شکنبه را از علفی که بدست آورده، و غفلت دارد از آنچه برایش در نظر دارند <span class="description">(نمی‌داند که صاحبش می‌خواهد فربه شود تا به کشتارگاهش فرستد یا برایش بار کشی نموده کارش را انجام دهد)</span> یا مرا نیافریده‌اند که بیکار مانده و بیهوده رها شوم، یا ریسمان گمراهی را کشیده بی‌اندیشه در راه سرگردانی رهسپار گردم</span>

<span class="Revayat">وَ کَأَنِّی بِقَائِلِکُم یَقُولُ إِذَا کَانَ هَذَا قُوتَ اِبنِ أَبِی طَالِبٍ فَقَد قَعَدَ بِهِ اَلضَّعفُ عَن قِتَالِ اَلأَقرَانِ وَ مُنَازَلَةِ اَلشُّجعَانِ أَلاَ وَ إِنَّ اَلشَّجَرَةَ اَلبَرِّیَّةَ أَصلَبُ عُوداً وَ اَلرَّوَائِعَ اَلخَضِرَةَ أَرَقُّ جُلُوداً وَ اَلنَّبَاتَاتُ اَلبَدَوِیَّةُ أَقوَی وُقُوداً وَ أَبطَأُ خُمُوداً</span>

<span class="Translate">(8) و چنانست که می‌بینم گوینده‌ای از شما می‌گوید: اگر این است خوراک پسر ابو طالب پس ضعف و سستی او را از جنگ با همسران و معارضه و برابری با دلیران باز می‌دارد؟! بدانید درخت بیابانی <span class="description">(که آب کم بآن می‌رسد)</span> چوبش سختتر <span class="description">(استوارتر)</span> است، و درختهای سبز و خرّم <span class="description">(که در باغهای پر آب کاشته شده)</span> پوستشان نازکتر است، و گیاههای دشتی <span class="description">(که جز آب باران آب دیگری نیابند)</span> شعلۀ آتش آنها افروخته‌تر و خاموشی آنها دیرتر است <span class="description">(آری انسان هر قدر کمتر بخورد و بیاشامد اندامش استوارتر و در کارزار دلیرتر است، و هر قدر بیشتر بخورد و بیاشامد نازک پوست و سست دل و ترسناکتر است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَنَا مِن رَسُولِ اَللَّهِ کَالصِّنوِ مِنَ اَلصِّنوِ وَ اَلذِّرَاعِ مِنَ اَلعَضُدِ وَ اَللَّهِ لَو تَظَاهَرَتِ اَلعَرَبُ عَلَی قِتَالِی لَمَا وَلَّیتُ عَنهَا وَ لَو أَمکَنَتِ اَلفُرَصُ مِن رِقَابِهَا لَسَارَعتُ إِلَیهَا وَ سَأَجهَدُ فِی أَن أُطَهِّرَ اَلأَرضَ مِن هَذَا اَلشَّخصِ اَلمَعکُوسِ وَ اَلجِسمِ اَلمَرکُوسِ حَتَّی تَخرُجَ اَلمَدَرَةُ مِن بَینِ حَبِّ اَلحَصِیدِ</span>

<span class="Translate">(9) و <span class="description">(اتّصال و همبستگی)</span> من با رسول خدا مانند <span class="description">(اتّصال)</span> نخلی است از نخل <span class="description">(که هر دو از یک بیخ روییده)</span> و مانند <span class="description">(اتّصال)</span> دست است به بازو <span class="description">(که بهم پیوسته‌اند، بنا بر این)</span> سوگند بخدا اگر عرب بر جنگ من با هم همراه شوند از ایشان رو برنگردانم، و اگر فرصتها بدست آید به سویشان می‌شتابم <span class="description">(همه را در راه خدا و یاری دین گردن می‌زنم)</span> و زود باشد که کوشش نمایم در اینکه زمین را از این شخص وارونه و کالبد سرنگون <span class="description">(معاویه)</span> پاک سازم تا اینکه گلولۀ خاکی از بین دانه درو شده بیرون آید <span class="description">(منافق و دو رو را از بین مؤمنین رانده راه دین را از رهزنان گمراهی آسوده سازم )</span></span>

<span class="Revayat">وَ مِن هَذَا اَلکِتَابِ وَ هُوَ آخِرُهُ إِلَیکِ عَنِّی یَا دُنیَا فَحَبلُکِ عَلَی غَارِبِکِ قَدِ اِنسَلَلتُ مِن مَخَالِبِکِ وَ أَفلَتُّ مِن حَبَائِلِکِ وَ اِجتَنَبتُ اَلذَّهَابَ فِی مَدَاحِضِکِ أَینَ اَلقُرُونُ اَلَّذِینَ غَرَرتِهِم بِمَدَاعِبِکِ أَینَ اَلأُمَمُ اَلَّذِینَ فَتَنتِهِم بِزَخَارِفِکِ هَا هُم رَهَائِنُ اَلقُبُورِ وَ مَضَامِینُ اَللُّحُودِ</span>

<span class="Translate">و قسمتی از این نامه و پایان آنست <span class="description">(در نکوهش دنیا و ستودن پارسایان و کسانیکه دل بآن نبسته از کار خدا غافل نمانده‌اند)</span>: (10) ای دنیا از من دور شو که مهارت بر کوهانت است <span class="description">(مهارت را به گردنت انداخته ترا رها کرده‌ام)</span> من از چنگالهایت جسته، و از دامهایت رسته، و از رفتن در لغزشگاههایت <span class="description">(گمراهیهایت)</span> دوری گزیدم کجایند کسانیکه به بازیها و شوخیهایت گرفته فریبشان دادی، کجایند مردمانی که به زینت و آرایشهایت در فتنه و گمراهیشان انداختی‌؟ اینک ایشان گروگان گورها و فرو رفتۀ در لحدها هستند!</span>

<span class="Revayat">وَ اَللَّهِ لَو کُنتِ شَخصاً مَرئِیّاً وَ قَالِباً حِسِّیّاً لَأَقَمتُ عَلَیکِ حُدُودَ اَللَّهِ فِی عِبَادٍ غَرَرتِهِم بِالأَمَانِیِّ وَ أُمَمٍ أَلقَیتِهِم فِی اَلمَهَاوِی وَ مُلُوکٍ أَسلَمتِهِم إِلَی اَلتَّلَفِ وَ أَورَدتِهِم مَوَارِدَ اَلبَلاَءِ إِذ لاَ وِردَ وَ لاَ صَدَرَ</span>

<span class="Translate">(11) سوگند بخدا اگر تو شخصی بودی دیدنی و کالبدی محسوس حدود <span class="description">(کیفرهای)</span> الهیّ‌ را بر تو اجرا می‌نمودم به سزای بندگانی که بسبب آرزوها فریب دادی، و مردمانی که در پرتگاه‌ها <span class="description">(ی شقاوت و بدبختی)</span> انداختی، و پادشاهانی که به نابودی سپردی، و آنان را در آبگاههای بلاء و سختی فرود آوردی جائیکه فرود آمدن و بازگشت <span class="description">(سزاوار)</span> نبود</span>

<span class="Revayat">هَیهَاتَ مَن وَطِئَ دَحضَکِ زَلِقَ وَ مَن رَکِبَ لُجَجَکِ غَرِقَ وَ مَنِ اِزوَرَّ عَن حِبَالِکِ وُفِّقَ وَ اَلسَّالِمُ مِنکِ لاَ یُبَالِی إِن ضَاقَ بِهِ مُنَاخُهُ وَ اَلدُّنیَا عِندَهُ کَیَومٍ حَانَ اِنسِلاَخُهُ اُعزُبِی عَنِّی فَوَاللَّهِ لاَ أَذِلُّ لَکِ فَتَستَذِلِّینِی وَ لاَ أَسلَسُ لَکِ فَتَقُودِینِی وَ اَیمُ اَللَّهِ یَمِیناً أَستَثنِی فِیهَا بِمَشِیئَةِ اَللَّهِ لَأَرُوضَنَّ نَفسِی رِیَاضَةً تَهُشُّ مَعَهَا إِلَی اَلقُرصِ إِذَا قَدَرَت عَلَیهِ مَطعُوماً وَ تَقنَعُ بِالمِلحِ مَأدُوماً وَ لَأَدَعَنَّ مُقلَتِی کَعَینِ مَاءٍ نَضَبَ مَعِینُهَا مُستَفرَغَةً دُمُوعُهَا</span>

<span class="Translate">(12) چه دور است که من از تو فریب خورم هر که بر لغزشگاهت گام نهد بلغزد، و هر که در آبهای انبوهت سوار شود غرق گردد، و آنکه از ریسمانهای دامت کناره گیرد موفّق شده <span class="description">(رستگار گشته)</span> است، و کسیکه از تو سالم ماند اگر جای خوابگاهش تنگ باشد <span class="description">(در سختی و ناکامی زندگانی کند)</span> باکی ندارد <span class="description">(چون میداند این سختی بزودی می‌گذرد، لذا می‌فرماید:)</span> و دنیا نزد او به روزی ماند که وقت گذشتن آن رسیده است ( 13 )از من دور شو که بخدا سوگند رام تو نمی‌گردم تا مرا خوار سازی، و هموارت نمی‌شوم <span class="description">(فرمانت نمی‌برم)</span> تا مرا <span class="description">(بهر جا خواهی)</span> بکشی، و سوگند بخدا سوگندی که در آن مشیّت و خواست خدا را جدا می‌سازم <span class="description">(چنانکه خداوند بآن دستور داده در قرآن کریم س 18 ی 23 می‌فرماید: «وَ لاٰ تَقُولَنَّ لِشَی‌ءٍ إِنِّی فٰاعِلٌ ذٰلِکَ غَداً» ی 24 «إِلاّٰ أَن یَشٰاءَ اَللّٰهُ‌» یعنی هرگز برای کاری مگو من آنرا فردا خواهم کرد مگر آنکه خدا بخواهد یعنی بگو انجام می‌دهم اگر خدا بخواهد)</span> خود را تربیت میکنم چنان تربیتی که شاد و شگفته گردد بقرص نانی که بر آن خورشی یابد، و در خورش به نمک قناعت کرده بسازد و <span class="description">(از بسیاری گریه)</span> کاسۀ چشمم را بحال خود گذارم که اشکهایش تهی شود مانند چشمه‌ای که آبش فرو رفته است <span class="description">(آنقدر بگریم که اشکم نماند)</span></span>

<span class="Revayat">أَ تَمتَلِئُ اَلسَّائِمَةُ مِن رِعیِهَا فَتَبرُکَ وَ تَشبَعُ اَلرَّبِیضَةُ مِن عُشبِهَا فَتَربِضَ وَ یَأکُلُ عَلِیٌّ مِن زَادِهِ فَیَهجَعُ قَرَّت إِذاً عَینُهُ إِذَا اِقتَدَی بَعدَ اَلسِّنِینَ اَلمُتَطَاوِلَةِ بِالبَهِیمَةِ اَلهَامِلَةِ وَ اَلسَّائِمَةِ اَلمَرعِیَّةِ</span>

<span class="Translate">(14) آیا شکم حیوان چرنده از آنچه می‌چرد پر میشود که به پهلو می‌افتد، و رمۀ گوسفند از علف و گیاهش سیر می‌گردد و سوی خوابگاه می‌رود، و علیّ <span class="description">(صلوات اللّه علیه)</span> توشۀ خود را خورده مانند چهارپایان می‌خواهد؟ در چنین حالی چشمش روشن باد که پس از سالهای دراز به چهار پای یله و چرنده در گله پیروی نماید <span class="description">(در صورتی که ننگ است که همّت و اندیشۀ شخص خوردن و آشامیدن باشد)</span>!</span>

<span class="Revayat">طُوبَی لِنَفسٍ أَدَّت إِلَی رَبِّهَا فَرضَهَا وَ عَرَکَت بِجَنبِهَا بُؤسَهَا وَ هَجَرَت فِی اَللَّیلِ غُمضَهَا حَتَّی إِذَا غَلَبَ اَلکَرَی عَلَیهَا اِفتَرَشَت أَرضَهَا وَ تَوَسَّدَت کَفَّهَا فِی مَعشَرٍ أَسهَرَ عُیُونَهُم خَوفُ مَعَادِهِم وَ تَجَافَت عَن مَضَاجِعِهِم جُنُوبُهُم وَ هَمهَمَت بِذِکرِ رَبِّهِم شِفَاهُهُم وَ تَقَشَّعَت بِطُولِ اِستِغفَارِهِم ذُنُوبُهُم أُولٰئِکَ حِزبُ اَللّٰهِ أَلاٰ إِنَّ حِزبَ اَللّٰهِ هُمُ اَلمُفلِحُونَ فَاتَّقِ اَللَّهَ یَا اِبنَ حُنَیفٍ وَ لتَکفِکَ أَقرَاصُکَ لِیَکُونَ مِنَ اَلنَّارِ خَلاَصُکَ</span>

<span class="Translate">(15) خوشا نفسی که آنچه پروردگارش واجب کرده اداء کند، و در سختی شکیبا باشد، و در شب از خواب دوری گزیند تا زمانیکه خواب و پینکی بر او غلبه نماید زمین را فرش پنداشته دستش را بالش قرار دهد، در گروهی که ترس بازگشت <span class="description">(روز رستخیز)</span> چشمهاشان را بیدار داشته، و پهلوهاشان را از خوابگاهها دور ساخته و لبهاشان بذکر و یاد پروردگارشان آهسته گویا است، و به بسیاری استغفار <span class="description">(و درخواست آمرزش)</span> گناهانشان <span class="description">(مانند ابرهای پراکنده)</span> پراکنده شده است <span class="description">(در قرآن کریم س ی 58 22 می‌فرماید: «أُولٰئِکَ حِزبُ اَللّٰهِ أَلاٰ إِنَّ حِزبَ اَللّٰهِ هُمُ اَلمُفلِحُونَ‌» یعنی)</span> آنان حزب و گروه خدا هستند، بدانید که حزب خدا رستگارند ( 16 )پس ای پسر حنیف از خدا بترس <span class="description">(شکم چرانی مکن)</span> و چند قرص نانت باید ترا بس باشد تا سبب رهائیت از آتش گردد</span>


==نامه 46- نامه به مالک اشتر در اصول اخلاقی رهبر اسلامی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی بعض عماله أَمَّا بَعدُ فَإِنَّکَ مِمَّن أَستَظهِرُ بِهِ عَلَی إِقَامَةِ اَلدِّینِ وَ أَقمَعُ بِهِ نَخوَةَ اَلأَثِیمِ وَ أَسُدُّ بِهِ لَهَاةَ اَلثَّغرِ اَلمَخُوفِ فَاستَعِن بِاللَّهِ عَلَی مَا أَهَمَّکَ وَ اِخلِطِ اَلشِّدَّةَ بِضِغثٍ مِنَ اَللِّینِ وَ اُرفُق مَا کَانَ اَلرِّفقُ أَرفَقَ وَ اِعتَزِم بِالشِّدَّةِ حِینَ لاَ یُغنِی عَنکَ إِلاَّ اَلشِّدَّةُ</span>

<span class="Translate">46 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است به یکی از کار گردانان خود <span class="description">(که در آن مداراة و خوش رفتاری با رعیّت و سختگیری در هنگام مقتضی را باو امر می‌فرماید)</span>: (1) پس از ستایش خدا و درود بر پیغمبر اکرم، تو از کسانی هستی که من برای نگاه‌داشتن دین بآنان یاری می‌جویم، و سرکشی گناهکار را فرو می‌نشانم، و زبانک <span class="description">(مرز)</span> ترسناک راه دشمن را می‌بندم <span class="description">(مرز را به گوشتی که نزدیک گلوی شخص است و آنرا زبانک می‌نامند تشبیه فرموده که چون گرفته شود نفس قطع گردد)</span> پس در کاری که ترا اندوهناک سازد از خدا یاری بجو، و <span class="description">(با رعیّت در کارها)</span> سختی و درشتی را با مقداری نرمی و همواری بیامیز <span class="description">(تا اگر خواستی به آسانی دلش را بدست آوری بتوانی)</span> و مداراة و مهربانی کن هنگامیکه مداراة شایسته‌تر باشد، و بسختی و درشتی بپرداز آنگاه که از تو جز سختگیری پیش نمی‌رود</span>

<span class="Revayat">وَ اِخفِض لِلرَّعِیَّةِ جَنَاحَکَ وَ اُبسُط لَهُم وَجهَکَ وَ أَلِن لَهُم جَانِبَکَ وَ آسِ بَینَهُم فِی اَللَّحظَةِ وَ اَلنَّظرَةِ وَ اَلإِشَارَةِ وَ اَلتَّحِیَّةِ حَتَّی لاَ یَطمَعَ اَلعُظَمَاءُ فِی حَیفِکَ وَ لاَ یَیأَسَ اَلضُّعَفَاءُ مِن عَدلِکَ وَ اَلسَّلاَمُ</span>

<span class="Translate">(2) و برای رعیّت بالت را فرود آور، و رویت را بگشا، و پهلویت را نرم کن <span class="description">(مهربان و هموار و خوشخو باش)</span> و در نگریستن به گوشۀ چشم و خیره نگاه کردن و اشاره نمودن و درود گفتن بین ایشان یکسان رفتار کن <span class="description">(یکی را بر دیگری امتیاز مده)</span> تا بزرگان در ستم کردن تو طمع و آز ننمایند <span class="description">(در صدد دشمنی با تو بر نیایند)</span> و زیر دستان از دادگری تو نومید نشوند، و درود بر شایستۀ آن</span>


==نامه 47- وصیت امام علیه السلام به فرزندانش پس ازضربت ابن ملجم==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من وصیة له علیه‌السلام للحسن و الحسین علیهماالسلام لما ضربه ابن ملجم لعنه الله أُوصِیکُمَا بِتَقوَی اَللَّهِ وَ أَلاَّ تَبغِیَا اَلدُّنیَا وَ إِن بَغَتکُمَا وَ لاَ تَأسَفَا عَلَی شَیءٍ مِنهَا زُوِیَ عَنکُمَا وَ قُولاَ بِالحَقِّ وَ اِعمَلاَ لِلأَجرِ وَ کُونَا لِلظَّالِمِ خَصماً وَ لِلمَظلُومِ عَوناً</span>

<span class="Translate">47 - از وصیّتهای آن حضرت علیه السّلام است بحسن و حسین علیهما السّلام هنگامیکه ابن ملجم که خدا او را از رحمتش دور گرداند، بآن بزرگوار ضربت زده بود <span class="description">(و در آن از خونخواهی نهی نموده و به کارهای نیکو امر فرموده است)</span> ( 1 )شما را بتقوی و ترس از خدا سفارش میکنم، و اینکه دنیا را نخواهید هر چند شما را بجوید <span class="description">(به کالای دنیا دل نبندید هر چند در دسترستان باشد)</span> و اندوهناک نشوید بر چیزی از دنیا که از شما گرفته شده باشد، و راست و درست سخن گویید، و برای پاداش یافتن <span class="description">(در آخرت)</span> کار کنید، و ستمگر را دشمن و ستمدیده را یار و مدد کار باشید</span>

<span class="Revayat">أُوصِیکُمَا وَ جَمِیعَ وَلَدِی وَ أَهلِی وَ مَن بَلَغَهُ کِتَابِی بِتَقوَی اَللَّهِ وَ نَظمِ أَمرِکُم وَ صَلاَحِ ذَاتِ بَینِکُم فَإِنِّی سَمِعتُ جَدَّکُمَا صلی‌الله‌علیه‌وآله یَقُولُ صَلاَحُ ذَاتِ اَلبَینِ أَفضَلُ مِن عَامَّةِ اَلصَّلاَةِ وَ اَلصِّیَامِ</span>

<span class="Translate">(2) شما و همۀ فرزندان و اهل بیتم و هر که را که نامه‌ام باو می‌رسد سفارش میکنم بتقوی و ترس از خدا، و مرتّب کردن و بهم پیوستن کارتان، و اصلاح زد و خوردی که موجب جدائی بین شما گردد که من از جدّ شما - صلّی اللّه علیه و آله - شنیدم می‌فرمود: اصلاح ذات البین <span class="description">(چگونگی که باعث پراکندگی است)</span> از کلّیّه نماز و روزه بهتر است <span class="description">(زیرا با جدائی بین مردم امر دین منظّم نگردد، و دشمن چیره شود، و آبادی رو به ویرانی آرد)</span></span>

<span class="Revayat">اَللَّهَ اَللَّهَ فِی اَلأَیتَامِ فَلاَ تُغِبُّوا أَفوَاهَهُم وَ لاَ یَضِیعُوا بِحَضرَتِکُم وَ اَللَّهَ اَللَّهَ فِی جِیرَانِکُم فَإِنَّهُم وَصِیَّةُ نَبِیِّکُم مَا زَالَ یُوصِی بِهِم حَتَّی ظَنَنَّا أَنَّهُ سَیُوَرِّثُهُم وَ اَللَّهَ اَللَّهَ فِی اَلقُرآنِ لاَ یَسبِقُکُم بِالعَمَلِ بِهِ غَیرُکُم وَ اَللَّهَ اَللَّهَ فِی اَلصَّلاَةِ فَإِنَّهَا عَمُودُ دِینِکُم وَ اَللَّهَ اَللَّهَ فِی بَیتِ رَبِّکُم لاَ تُخَلُّوهُ مَا بَقِیتُم فَإِنَّهُ إِن تُرِکَ لَم تُنَاظَرُوا وَ اَللَّهَ اَللَّهَ فِی اَلجِهَادِ بِأَموَالِکُم وَ أَنفُسِکُم وَ أَلسِنَتِکُم فِی سَبِیلِ اَللَّهِ</span>

<span class="Translate">(3) از خدا بترسید از خدا بترسید در بارۀ یتیمان، پس برای دهنهاشان نوبت قرار ندهید <span class="description">(گاه سیر و گاه گرسنه‌شان مگذارید)</span> و در نزد شما <span class="description">(بر اثر گرسنگی و برهنگی و بی‌سرپرستی)</span> فاسد و تباه نشوند، و از خدا بترسید از خدا بترسید در بارۀ همسایگانتان که آنان سفارش شدۀ پیغمبرتان هستند، همواره در بارۀ ایشان سفارش می‌فرمود تا گمان کردیم برای آنها <span class="description">(از همسایه)</span> میراث قرار دهد <span class="description">(در مالشان سهمی تعیین فرماید)</span> و بترسید از خدا بترسید از خدا در بارۀ قرآن که دیگران با عمل بآن بر شما پیشی نگیرند، و از خدا بترسید از خدا بترسید در بارۀ نماز که ستون دین شما است، و از خدا بترسید از خدا بترسید در بارۀ خانۀ پروردگارتان <span class="description">(مکّۀ معظّمه)</span> آنرا خالی مگذارید تا زنده هستید که اگر آن رها شود <span class="description">(از نرفتن شما خالی ماند، از کیفر الهیّ‌)</span> مهلت داده نمی‌شوید <span class="description">(بعذاب خدا مبتلی می‌شوید)</span> و از خدا بترسید از خدا بترسید در بارۀ جهاد به دارائیها و جانها و زبانهاتان در راه خدا <span class="description">(برای ترویج دین و جنگ با دشمنان خدا و رسول از هیچ چیز خودداری ننمائید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ عَلَیکُم بِالتَّوَاصُلِ وَ اَلتَّبَاذُلِ وَ إِیَّاکُم وَ اَلتَّدَابُرَ وَ اَلتَّقَاطُعَ لاَ تَترُکُوا اَلأَمرَ بِالمَعرُوفِ وَ اَلنَّهیَ عَنِ اَلمُنکَرِ فَیُوَلَّی عَلَیکُم أَشرَارُکُم ثُمَّ تَدعُونَ فَلاَ یُستَجَابُ لَکُم</span>

<span class="Translate">(4) و بر شما باد که با هم وابستگی و دوستی داشته بهم بخشائید، و از پشت کردن بیکدیگر و جدائی از هم بترسید، امر بمعروف <span class="description">(وادار نمودن بانجام کار شایسته)</span> و نهی از منکر <span class="description">(بازداشتن از کار زشت)</span> را رها مکنید که <span class="description">(اگر رها کردید)</span> بد کردارانتان بر شما مسلّط میشوند پس از آن دعا می‌کنید <span class="description">(دفع آنها را از خدا می‌خواهید)</span> روا نشود <span class="description">(زیرا بر اثر نکردن امر بمعروف و نهی از منکر خدا را آزرده و این بلاء و سختی را فراهم کرده‌اید، پس تا توبه و بازگشت ننمائید درخواستتان پذیرفته نگردد )</span></span>

<span class="Revayat">ثُمَّ قَالَ یَا بَنِی عَبدِ اَلمُطَّلِبِ لاَ أُلفِیَنَّکُم تَخُوضُونَ دِمَاءَ اَلمُسلِمِینَ خَوضاً تَقُولُونَ قُتِلَ أَمِیرُ اَلمُؤمِنِینَ قُتِلَ أَمِیرُ اَلمُؤمِنِینَ أَلاَ لاَ یُقتَلُنَّ بِی إِلاَّ قَاتِلِی</span>

<span class="Translate">پس از آن فرمود: (5) ای پسران عبد المطّلب نمی‌خواهم شما را بیابم که در خونهای مسلمانان فرو روید به بهانۀ اینکه بگوئید: امیر المؤمنین کشته شد، امیر المؤمنین کشته شد <span class="description">(کشتن مرا سبب جنگ و خونریزی قرار ندهید)</span> بدانید که باید بعوض من کشته نشود مگر کشنده‌ام</span>

<span class="Revayat">اُنظُرُوا إِذَا أَنَا مُتُّ مِن ضَربَتِهِ هَذِهِ فَاضرِبُوهُ ضَربَةً بِضَربَةٍ وَ لاَ یُمَثَّلُ بِالرَّجُلِ فَإِنِّی سَمِعتُ رَسُولَ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله یَقُولُ إِیَّاکُم وَ اَلمُثلَةَ وَ لَو بِالکَلبِ اَلعَقُورِ</span>

<span class="Translate">(6) بنگرید هرگاه بر اثر این ضربت او من مردم بعوض آن ضربتی باو بزنید، و باید او مثله نشود <span class="description">(پیش یا پس از کشته شدن چشم و گوش و بینی و لب و دست و پا و سائر اعضایش را نبرید، و یا کارهای زشت دیگر باو روا ندارید)</span> که من از رسول خدا، صلّی اللّه علیه و آله، شنیدم می‌فرمود: از مثله نمودن دوری کرده بترسید هر چند به سگ آزار رساننده باشد <span class="description">(زیرا اینگونه کیفرها را مردم خدا پرست نمی‌پسندند هر چند از کشنده اندوه فراوان داشته باشند، و آن روش نادانان و بد سیرتان است که از بسیاری کینه دل خود را بآن خنک کرده بد سیرتیشان را آشکار می‌سازند )</span></span>


==نامه 48- به معاویه در بیان عوامل هلاکت دین و دنیا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی معاویة أیضا فَإِنَّ اَلبَغیَ وَ اَلزُّورَ یُوتِغَانِ بِالمَرءِ فِی دِینِهِ وَ دُنیَاهُ وَ یُبدِیَانِ خَلَلَهُ عِندَ مَن یَعِیبُهُ وَ قَد عَلِمتَ أَنَّکَ غَیرُ مُدرِکٍ مَا قُضِیَ فَوَاتُهُ وَ قَد رَامَ أَقوَامٌ أَمراً بِغَیرِ اَلحَقِّ فَتَأَوَّلُوا عَلَی اَللَّهِ فَأَکذَبَهُم</span>

<span class="Translate">48 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است به معاویه <span class="description">(که او را اندرز می‌دهد)</span>: (1) پس ستمگری و دروغگویی شخص را در دین و دنیایش تباه می‌گردانند، و نقص و بی‌قدریش را نزد عیب جویش هویدا می‌سازند، و تو میدانی که در نمی‌یابی آنچه <span class="description">(خواهشهای در دنیا، یا یاری عثمان بعد از کشته شدنش)</span> را که از دست رفتن آن مقدّر شده است، و گروه‌هایی کاری <span class="description">(امامت و خلافت)</span> را نادرست قصد کردند، و <span class="description">(برای پیروی ننمودن از امام حقیقی، یا نقض عهد و بدست آوردن ریاست و کالای دنیا)</span> دستور آشکار الهیّ را تأویل نمودند <span class="description">(خلافت را بمیل خود به رأی مردم واگذاشتند، و برای رسیدن به آرزوی خویش خونخواهی عثمان را بهانه نمودند)</span> پس خدا ایشان را دروغگو خوانده <span class="description">(و عذاب و کیفر دروغگویان را بآنها خواهد داد)</span></span>

<span class="Revayat">فَاحذَر یَوماً یَغتَبِطُ فِیهِ مَن أَحمَدَ عَاقِبَةَ عَمَلِهِ وَ یَندَمُ مَن أَمکَنَ اَلشَّیطَانَ مِن قِیَادِهِ فَلَم یُجَاذِبهُ</span>

<span class="Translate">(2) پس بر حذر باش از روزی که در آن خوشنود است کسیکه پایان کارش را پسندیده یافته و پشیمان است کسیکه اختیارش را بشیطان داده و با او ستیزگی نکرده است <span class="description">(مهار خود را از کف او بیرون نکشیده تا بهر جا که خواسته او را برده)</span></span>

<span class="Revayat">وَ قَد دَعَوتَنَا إِلَی حُکمِ اَلقُرآنِ وَ لَستَ مِن أَهلِهِ وَ لَسنَا إِیَّاکَ أَجَبنَا وَ لَکِنَّا أَجَبنَا اَلقُرآنَ فِی حُکمِهِ وَ اَلسَّلاَمُ</span>

<span class="Translate">(3) و تو ما را <span class="description">(در جنگ صفّین)</span> بحکم قرآن دعوت نمودی با اینکه اهل قرآن نبودی <span class="description">(چون کارهایت بر خلاف دستور و احکام آنست)</span> و ما ترا پاسخ ندادیم، بلکه حکم قرآن را پذیرفتیم، و درود بر آنکه شایسته است</span>


==نامه 49- به معاویه در هشدار از دنیا پرستی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی معاویة أیضا أَمَّا بَعدُ فَإِنَّ اَلدُّنیَا مَشغَلَةٌ عَن غَیرِهَا وَ لَم یُصِب صَاحِبُهَا مِنهَا شَیئاً إِلاَّ فَتَحَت لَهُ حِرصاً عَلَیهَا وَ لَهَجاً بِهَا وَ لَن یَستَغنِیَ صَاحِبُهَا بِمَا نَالَ فِیهَا عَمَّا لَم یَبلُغهُ مِنهَا وَ مِن وَرَاءِ ذَلِکَ فِرَاقُ مَا جَمَعَ وَ نَقضُ مَا أَبرَمَ</span>

<span class="Translate">49 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است نیز به معاویه <span class="description">(که او را پند می‌دهد)</span>: (1) پس از ستایش خدا و درود بر حضرت مصطفی، دنیا <span class="description">(برای انسان)</span> جای سرگرم کردن و بازداشتن است از غیرش <span class="description">(آخرت)</span> و دنیا خواه از چیز دنیا بهره نمی‌برد مگر حرص و شیفتگیش بر آن افزون می‌گردد <span class="description">(هر چه بیابد بهره نبرده آرزوی بیشتر کند)</span> و دنیا خواه بآنچه <span class="description">(کالای دنیا)</span> که در آن یافته هرگز بی‌نیاز نگردد از آنچه <span class="description">(نعمتهای آخرت)</span> را که از آن بدست نیاورده در صورتیکه پس از گرد آوردنش جدائی، و پس از استوار کردنش شکست و برهم ریختنی است</span>

<span class="Revayat">وَ لَوِ اِعتَبَرتَ بِمَا مَضَی حَفِظتَ مَا بَقِیَ وَ اَلسَّلاَمُ</span>

<span class="Translate">(2) و اگر از آنچه گذشته <span class="description">(از عمر خودت یا پیشآمدهای روزگار)</span> پند گیری در باقی مانده خود را نگهداشته بهره‌مند خواهی شد، و درود بر آنکه شایسته است</span>


==نامه 50- نامه به فرماندهان لشکر در بیان حقوق و تکالیف فرماندهان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی أمرائه علی الجیوش مِن عَبدِ اَللَّهِ عَلِیِّ اِبنِ أَبِی طَالِبٍ أَمِیرِ اَلمُؤمِنِینَ إِلَی أَصحَابِ اَلمَسَالِحِ أَمَّا بَعدُ فَإِنَّ حَقّاً عَلَی اَلوَالِی أَن لاَ یُغَیِّرَهُ عَلَی رَعِیَّتِهِ فَضلٌ نَالَهُ وَ لاَ طَولٌ خُصَّ بِهِ وَ أَن یَزِیدَهُ مَا قَسَمَ اَللَّهُ لَهُ مِن نِعَمِهِ دُنُوّاً مِن عِبَادِهِ وَ عَطفاً عَلَی إِخوَانِهِ</span>

<span class="Translate">50 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است بسران لشگرهایش <span class="description">(که در آن حقّ آنان را بر خود و حقّ خویش را بر آنها بیان کرده و ایشان را به دادگری و پیروی امر فرموده است)</span>: (1) این نامه از بندۀ خدا علیّ ابن ابی طالب سردار و کار فرمای مؤمنان است به مرزبانانش پس از ستایش خدا و درود بر پیغمبر اکرم، سزاوار است کار فرما را که فزونی یافته و نعمتی که بآن رسیده سبب تغییر حال او بر رعیّت نشود <span class="description">(مقام و منزلت او را به آزار زیر دستان واندارد)</span> و نعمت‌هایی که خدا بهرۀ او گردانیده او را به بسیار آشنائی با بندگان خدا و مهربانی بر برادرانش وا دارد <span class="description">(که هر که چنین نکند شکر نعمتهای پروردگارش را بجا نیاورده است)</span></span>

<span class="Revayat">أَلاَ وَ إِنَّ لَکُم عِندِی أَن لاَ أَحتَجِزَ دُونَکُم سِرّاً إِلاَّ فِی حَربٍ وَ لاَ أَطوِیَ دُونَکُم أَمراً إِلاَّ فِی حُکمٍ وَ لاَ أُؤَخِّرَ لَکُم حَقّاً عَن مَحَلِّهِ وَ لاَ أَقِفَ بِهِ دُونَ مَقطَعِهِ وَ أَن تَکُونُوا عِندِی فِی اَلحَقِّ سَوَاءً فَإِذَا فَعَلتُ ذَلِکَ وَجَبَت لِلَّهِ عَلَیکُمُ اَلنِّعمَةُ وَ لِی عَلَیکُمُ اَلطَّاعَةُ وَ أَن لاَ تَنکُصُوا عَن دَعوَةٍ وَ لاَ تُفَرِّطُوا فِی صَلاَحٍ وَ أَن تَخُوضُوا اَلغَمَرَاتِ إِلَی اَلحَقِّ فَإِن أَنتُم لَم تَستَقِیمُوا لِی عَلَی ذَلِکَ لَم یَکُن أَحَدٌ أَهوَنَ عَلَیَّ مِمَّنِ اِعوَجَّ مِنکُم ثُمَّ أُعظِمُ لَهُ اَلعُقُوبَةَ وَ لاَ یَجِدُ عِندِی فِیهَا رُخصَةً</span>

<span class="Translate">(2) آگاه باشید حقّ شما بر من آنست که رازی را از شما پوشیده ندارم مگر در جنگ <span class="description">(که فاش شدن اسرار جنگ دشمن را بر آن آگاه می‌سازد)</span> و کاری را بدون شور با شما انجام ندهم مگر در حکم شرعیّ <span class="description">(که مشورت لازم نیست زیرا همۀ احکام را باید از من بیاموزید)</span> و در رساندن حقّی را که بجا است برای شما کوتاهی نکنم، و از آن بی‌استوار نمودن و تمام کردنش دست بر ندارم، و اینکه شما در حقّ نزد من برابر باشید <span class="description">(یکی را بر دیگری برتری ندهم)</span> پس هرگاه رفتار من با شما چنین شد بر خدا است که نعمت را بر شما تمام کند و حقّ من بر شما پیروی و فرمانبرداری است، و اینکه از فرمان من رو برنگردانید، و در کاری که صلاح بدانم کوتاهی ننمائید، و در سختیهای راه حقّ فرو روید <span class="description">(متحمّل رنجها گردید تا حقّ را بیابید)</span> پس اگر شما اینها را در بارۀ من بجا نیاورید کسی از کج رو شما نزد من خوارتر نیست، پس او را بکیفر بزرگ می‌رسانم و نزد من رخصت و رهائی برای او نمی‌باشد</span>

<span class="Revayat">فَخُذُوا هَذَا مِن أُمَرَائِکُم وَ أَعطُوهُم مِن أَنفُسِکُم مَا یُصلِحُ اَللَّهُ بِهِ أَمرَکُم وَ اَلسَّلاَمُ</span>

<span class="Translate">(3) و شما <span class="description">(نیز)</span> این پیمان را از سران <span class="description">(زیر دست)</span> خود بگیرید، و از خود بایشان ببخشید چیزی را که خدا بآن کار شما را اصلاح می‌فرماید <span class="description">(آنها را خوار ننمائید تا بکمک آنان به دشمن فیروزی یابید)</span> و درود بر آنکه شایسته است</span>


==نامه 51- نامه به مأموران مالیاتی در مورد نحوه جمع آوری مالیات==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی عماله علی الخراج مِن عَبدِ اَللَّهِ عَلِیٍّ أَمِیرِ اَلمُؤمِنِینَ إِلَی أَصحَابِ اَلخَرَاجِ أَمَّا بَعدُ فَإِنَّ مَن لَم یَحذَر مَا هُوَ صَائِرٌ إِلَیهِ لَم یُقَدِّم لِنَفسِهِ مَا یُحرِزُهَا وَ اِعلَمُوا أَنَّ مَا کُلِّفتُم یَسِیرٌ وَ أَنَّ ثَوَابَهُ کَثِیرٌ وَ لَو لَم یَکُن فِیمَا نَهَی اَللَّهُ عَنهُ مِنَ اَلبَغیِ وَ اَلعُدوَانِ عِقَابٌ یُخَافُ لَکَانَ فِی ثَوَابِ اِجتِنَابِهِ مَا لاَ عُذرَ فِی تَرکِ طَلَبِهِ</span>

<span class="Translate">51 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است به کارگردانانش که خراجگیر بودند <span class="description">(در آن از آزار رساندن برای گرفتن خراج و وادار نمودن به فروش چیزیکه فروشش زیان دارد نهی می‌فرماید)</span>: (1) این نامه از بندۀ خدا علیّ امیر مؤمنین است به باج گیران: پس از ستایش خدا و درود بر پیغمبر اکرم، هر که از آنچه به سویش بر می‌گردد <span class="description">(حساب و وارسی روز رستخیز)</span> نترسید، برای خود چیزی که او را <span class="description">(از عذاب و کیفر)</span> نگاه‌دارد پیش نفرستاده است و بدانید آنچه بانجام آن مأمور شده‌اید اندکست و پاداش آن بسیار، و اگر نبود در آنچه خدا نهی فرموده از قبیل ستم و زیاده‌روی کیفری که از آن بترسند در پاداش دوری از آن، چیزی است که عذری نیست در ترک خواستن آن <span class="description">(گیرم مخالفت دستور را کیفری نبود ولی پیروی از آن را پاداشی دهند که نمی‌توان از آن چشم پوشید)</span></span>

<span class="Revayat">فَأَنصِفُوا اَلنَّاسَ مِن أَنفُسِکُم وَ اِصبِرُوا لِحَوَائِجِهِم فَإِنَّکُم خُزَّانُ اَلرَّعِیَّةِ وَ وُکَلاَءُ اَلأُمَّةِ وَ سُفَرَاءُ اَلأَئِمَّةِ وَ لاَ تُحشِمُوا أَحَداً عَن حَاجَتِهِ وَ لاَ تَحبِسُوهُ عَن طَلِبَتِهِ</span>

<span class="Translate">(2) پس با مداراة و انصاف با مردم رفتار کنید، و بر خواهشهاشان شکیبا باشید، زیرا شما خزانه‌داران رعیّت هستید <span class="description">(که بواسطۀ گرفتن خراج با جمعی سر و کار دارید، و به دستۀ دیگری باید ردّ کنید و چنین کس باید بردبار و شکیبا باشد)</span> و وکیل‌های مردم و نمایندگان پیشوایانید <span class="description">(که بوسیلۀ شما در بارۀ رعیّت دستور می‌دهند)</span> و کسیرا از درخواستش بخشم نیاورده از مطلوبش منع نکنید <span class="description">(کارش را معطّل نگذارده و بگوئید چنین بکن چنین نکن، یا زمین را نکار یا آب از فلان جا بیرون آور، خلاصه او را سرگردان ننمائید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لاَ تَبِیعُنَّ لِلنَّاسِ فِی اَلخَرَاجِ کِسوَةَ شِتَاءٍ وَ لاَ صَیفٍ وَ لاَ دَابَّةٍ یَعتَمِلُونَ عَلَیهَا وَ لاَ عَبداً وَ لاَ تَضرِبُنَّ أَحَداً سَوطاً لِمَکَانِ دِرهَمٍ وَ لاَ تَمَسُّنَّ مَالَ أَحَدٍ مِنَ اَلنَّاسِ مُصَلٍّ وَ لاَ مُعَاهِدٍ إِلاَّ أَن تَجِدُوا فَرَساً أَو سِلاَحاً یُعدَی بِهِ عَلَی أَهلِ اَلإِسلاَمِ فَإِنَّهُ لاَ یَنبَغِی لِلمُسلِمِ أَن یَدَعَ ذَلِکَ فِی أَیدِی أَعدَاءِ اَلإِسلاَمِ فَیَکُونَ شَوکَةً عَلَیهِ</span>

<span class="Translate">(3) هنگام باج گرفتن از مردم لباس زمستانی و تابستانی و چهار پائی که با آن کار میکنند و غلام را نفروشید <span class="description">(اگر مالی نداشته باشد که خراج را اداء کند آنچه بآن نیازمندند از آنها نگیرید)</span> و البتّه کسیرا برای درهمی تازیانه نزنید، و بمال هیچیک از نمازگزاران و پیمان بسته‌ها <span class="description">(که با دادن جزیه در پناه اسلامند)</span> دست نزنید مگر اسب و سلاحی که بوسیلۀ آن بر مسلمانان ستم شود بیابید، زیرا سزاوار نیست مسلمانان آنها را در دست دشمنان اسلام باقی گذارد تا بر او توانائی داشته باشند</span>

<span class="Revayat">وَ لاَ تَدَّخِرُوا أَنفُسَکُم نَصِیحَةً وَ لاَ اَلجُندَ حُسنَ سِیرَةٍ وَ لاَ اَلرَّعِیَّةَ مَعُونَةً وَ لاَ دِینَ اَللَّهِ قُوَّةً وَ أَبلُوا فِی سَبِیلِ اَللَّهِ مَا اِستَوجَبَ عَلَیکُم فَإِنَّ اَللَّهَ سُبحَانَهُ قَدِ اِصطَنَعَ عِندَنَا وَ عِندَکُم أَن نَشکُرَهُ بِجُهدِنَا وَ أَن نَنصُرَهُ بِمَا بَلَغَت قُوَّتُنَا وَ لاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ اَلعَلِیِّ اَلعَظِیمِ</span>

<span class="Translate">(4) و از پند و اندرز بر خودتان و نیکوئی بر لشگر و کمک بر رعیّت و توانا ساختن دین خدا خودداری نکنید و در راه خدا آنچه سزاوار و بر شما واجب و لازم است بجا آورید، زیرا خداوند سبحان از ما و شما خواسته که در برابر احسان و نیکوئی او با کوشش خود او را سپاس گزاریم، و بمنتهی درجۀ توانائی خویش او را یاری کنیم، و <span class="description">(هر چند ما را)</span> توانائی نیست مگر بیاری خداوند بلند قدر بزرگوار</span>


==نامه 52- نامه به فرمانداران در مورد وقت های نماز پنجگانه==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی أمراء البلاد فی معنی الصلاة</span>

<span class="Translate">52 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است به حاکمهای شهرها در بارۀ <span class="description">(اوقات)</span> نماز</span>

<span class="Revayat">أَمَّا بَعدُ فَصَلُّوا بِالنَّاسِ اَلظُّهرَ حَتَّی تَفِیءَ اَلشَّمسُ مِثلَ مَربِضِ اَلعَنزِ وَ صَلُّوا بِهِمُ اَلعَصرَ وَ اَلشَّمسُ بَیضَاءُ حَیَّةٌ فِی عُضوٍ مِنَ اَلنَّهَارِ حِینَ یُسَارُ فِیهَا فَرسَخَانِ وَ صَلُّوا بِهِمُ اَلمَغرِبَ حِینَ یُفطِرُ اَلصَّائِمُ وَ یَدفَعُ اَلحَاجُّ إِلَی مِنًی وَ صَلُّوا بِهِمُ اَلعِشَاءَ حِینَ یَتَوَارَی اَلشَّفَقُ إِلَی ثُلثِ اَللَّیلِ وَ صَلُّوا بِهِمُ اَلغَدَاةَ وَ اَلرَّجُلُ یَعرِفُ وَجهَ صَاحِبِهِ</span>

<span class="Translate">(1) پس از ستایش خدای تعالی و درود بر حضرت مصطفی، با مردم نماز ظهر گزارید <span class="description">(از هنگام میل خورشید از وسط آسمان بسمت مغرب)</span> تا زمانیکه سایۀ آفتاب برگردد بقدر <span class="description">(دیوار)</span> آغل بز <span class="description">(تا سایۀ هر چیز بقدر آن گردد، و این وقت فضیلت آنست، و در چند نسخه از نهج البلاغه حین تفیء الشّمس مثل مربض العنز است یعنی آنگاه نماز گزارید که سایه بقدر دیوار آغل بز گردد)</span> و با ایشان نماز عصر گزارید هنگامیکه آفتاب سفید و جلوه دار است <span class="description">(پژمرده نیست)</span> در پاره‌ای از روز <span class="description">(نه پایان آن)</span> وقتی که در آن <span class="description">(تا غروب)</span> دو فرسخ راه بتوان پیمود <span class="description">(اقوال و اختلاف فقهاء و مجتهدین در تحدید وقت ظهر و عصر بسیار و محلّ آن کتب فقهیّه است، و گفته‌اند: جمعی بظاهر فرمایش امام علیه السّلام در اینجا استدلال کرده نماز ظهر و عصر را با هم خواندن جائز ندانسته‌اند، ولی روایات و فتاوی مجتهدین به درست بودن با هم خواندن گویا است)</span> و با آنان نماز مغرب بخوانید هنگامیکه روزه دار افطار میکند، و حاجّ <span class="description">(از عرفات)</span> بمنی روانه میشود، و با آنها نماز عشاء گزارید هنگامیکه سرخی <span class="description">(از جانب مغرب)</span> پنهان میشود تا سه یک از شب، و با آنان نماز بامداد گزارید هنگامیکه مرد روی رفیق و همراه خود را ببیند</span>

<span class="Revayat">وَ صَلُّوا بِهِم صَلاَةَ أَضعَفِهِم وَ لاَ تَکُونُوا فَتَّانِینَ</span>

<span class="Translate">(2) و با ایشان نماز گزارید مانند نماز ناتوانترین آنها <span class="description">(از مستحبّات بکاهید)</span> و سبب فتنه و فساد نباشید <span class="description">(نماز را آنقدر طول نداده دراز نکنید که نمازگزاران با شما توانائی نداشته باشند و بر اثر آن به جماعت حاضر نشوند. علاّمۀ مجلسیّ‌، رحمه اللّه، در مجلّد هیجدهم کتاب بحار الأنوار از ارشاد القلوب دیلمیّ نقل می‌فرماید که علیّ‌ علیه السّلام روزی در جنگ صفّین که مشغول زد و خورد بود در بین دو لشگر آفتاب را می‌پایید، ابن عبّاس عرض کرد یا امیر المؤمنین این چه کاری است‌؟ فرمود بزوال می‌نگرم که نماز گزاریم، ابن عبّاس گفت: آیا این هنگام وقت نماز است در حالیکه جنگ ما را از نماز باز داشته‌؟! حضرت فرمود: ما با ایشان نمی‌جنگیم مگر برای نماز، ابن عبّاس گفت: هرگز حضرت نماز شب را حتّی در لیلة الهریر ترک ننمود !!)</span></span>


==نامه 53- عهد نامه مالک اشتر==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من عهد له علیه‌السلام کتبه للأشتر النخعی رحمه الله لما ولاه علی مصر و أعمالها حین اضطرب أمر أمیرها محمد ابن أبی بکر و هو أطول عهد کتبه و أجمعه للمحاسن</span>

<span class="Translate">53 - از عهد و پیمانهای آن حضرت علیه السّلام است که برای <span class="description">(مالک ابن حارث)</span> اشتر نخعیّ‌ - خدا او را بیامرزد - نوشته چون او را بر مصر و بر اطراف آن سامان فرمانروا قرار داد هنگامیکه حکومت محمّد ابن ابی بکر درهم و پریشان گردیده بود، و آن درازترین و جمعترین پیمانی است که برای نکوکاریها <span class="description">(دستور دادرسی، رموز رعیّت پروری، آداب مملکت داری، طریق لشگر کشی و پند و اندرز به همگان)</span> نوشته است</span>

<span class="Revayat">بِسمِ اَللَّهِ اَلرَّحمَنِ اَلرَّحِیمِ هَذَا مَا أَمَرَ بِهِ عَبدُ اَللَّهِ عَلِیٌّ أَمِیرُ اَلمُؤمِنِینَ مَالِکَ اِبنَ اَلحَارِثِ اَلأَشتَرَ فِی عَهدِهِ إِلَیهِ حِینَ وَلاَّهُ مِصرَ جِبَایَةَ خَرَاجِهَا وَ جِهَادَ عَدُوِّهَا وَ اِستِصلاَحَ أَهلِهَا وَ عِمَارَةَ بِلاَدِهَا</span>

<span class="Translate">بنام خداوند روزی دهندۀ بخشنده (1) این دستوری است که بندۀ خدا علیّ امیر المؤمنین بمالک ابن حارث اشتر در پیمان خود با او امر فرموده، هنگامیکه او را والی مصر گردانیده: تا خراج آنجا را گرد آورد، و با دشمن آن بجنگد، و به اصلاح حال مردم آن بپردازد، و شهرهای آنجا را آباد سازد</span>

<span class="Revayat">أَمَرَهُ بِتَقوَی اَللَّهِ وَ إِیثَارِ طَاعَتِهِ وَ اِتِّبَاعِ مَا أَمَرَ بِهِ فِی کِتَابِهِ مِن فَرَائِضِهِ وَ سُنَنِهِ اَلَّتِی لاَ یَسعَدُ أَحَدٌ إِلاَّ بِاتِّبَاعِهَا وَ لاَ یَشقَی إِلاَّ مَعَ جُحُودِهَا وَ إِضَاعَتِهَا</span>

<span class="Translate">(2) امر می‌نماید او را به پرهیزکاری و ترس از خدا، و برگزیدن فرمان او، و پیروی از آنچه در کتاب خود <span class="description">(قرآن کریم)</span> بآن امر فرموده از واجبات و مستحبّات که کسی نیک‌بخت نمی‌شود مگر به پیروی از آنها، و بدبخت نمی‌گردد جز به زیر بار نرفتن و تباه ساختن آنها</span>

<span class="Revayat">وَ أَن یَنصُرَ اَللَّهَ سُبحَانَهُ بِقَلبِهِ وَ یَدِهِ وَ لِسَانِهِ فَإِنَّهُ جَلَّ اِسمُهُ قَد تَکَفَّلَ بِنَصرِ مَن نَصَرَهُ وَ إِعزَازِ مَن أَعَزَّهُ</span>

<span class="Translate">(3) و اینکه <span class="description">(دین)</span> خداوند سبحان را بدل و دست و زبان یاری کند <span class="description">(بدل ایمان و باور داشته و بدست از دشمن جلو گیرد و به زبان امر بمعروف و نهی از منکر نماید)</span> زیرا خداوندی که برتر است نام او ضامن گشته که یاری کنندۀ خود را یاری کند، و ارجمند داننده‌اش را ارجمند فرماید</span>

<span class="Revayat">وَ أَمَرَهُ أَن یَکسِرَ نَفسَهُ عِندَ اَلشَّهَوَاتِ وَ یَزَعَهَا عِندَ اَلجَمَحَاتِ فَإِنَّ اَلنَّفسَ أَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاَّ مَا رَحِمَ اَللَّهُ</span>

<span class="Translate">(4) و او را امر می‌فرماید که نفس خود را هنگام شهوات و خواهشها فرو نشاند، و هنگام سرکشیها آنرا باز دارد <span class="description">(تا عنان بدست او نیافتاده و در سختیهایش نیافکند)</span> زیرا نفس به بدی وامی‌دارد <span class="description">(آدمی از شرّ او آسوده نیست)</span> مگر کسیرا که خدا رحم فرماید <span class="description">(حضرت امام موسی ابن جعفر از پدران خود علیهم السّلام روایت کرده که امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله گروهی از لشگریان را بجنگ فرستاد چون باز گشتند، فرمود: خوشا بحال گروهی که از جهاد اصغر فراغت یافتند و برایشان جهاد اکبر باقی مانده است، گفتند یا رسول اللّه جهاد اکبر چیست‌؟ فرمود: جهاد و زد و خورد با نفس، پس فرمود: بالاترین جهاد، جهاد کسی است که با نفس خود که با اوست جهاد کند )</span></span>

<span class="Revayat">ثُمَّ اِعلَم یَا مَالِکُ أَنِّی قَد وَجَّهتُکَ إِلَی بِلاَدٍ قَد جَرَت عَلَیهَا دُوَلٌ قَبلَکَ مِن عَدلٍ وَ جَورٍ وَ أَنَّ اَلنَّاسَ یَنظُرُونَ مِن أُمُورِکَ فِی مِثلِ مَا کُنتَ تَنظُرُ فِیهِ مِن أُمُورِ اَلوُلاَةِ قَبلَکَ وَ یَقُولُونَ فِیکَ مَا کُنتَ تَقُولُ فِیهِم وَ إِنَّمَا یُستَدَلُّ عَلَی اَلصَّالِحِینَ بِمَا یُجرِی اَللَّهُ لَهُم عَلَی أَلسُنِ عِبَادِهِ فَلیَکُن أَحَبُّ اَلذَّخَائِرِ إِلَیکَ ذَخِیرَةَ اَلعَمَلِ اَلصَّالِحِ</span>

<span class="Translate">(5) پس بدان، ای مالک من ترا به شهرهائی فرستادم که پیش از تو حکمرانان دادرس و ستمگر در آنها بوده، و مردم به کارهای تو همان نظر میکنند که تو به کارهای حکمرانان پیش از خود می‌نگری، و در بارۀ تو همان را گویند که تو در بارۀ آنان میگوئی و به سخنانی که خداوند به زبان بندگانش <span class="description">(از نیک و بد)</span> جاری می‌فرماید می‌توان به نیکوکاران پی برده آنها را شناخت <span class="description">(اگر از آنها نیکوئی بر زبانها جاری باشد مردم ایشان را نیکوکار شمرده دعا می‌نمایند، و اگر در زبانها بد نام باشند آنان را بدکار دانسته نفرین میکنند، از اینرو حکمران چه مسلمان مانند عمر ابن عبد العزیز و چه کافر باشد مانند انوشیروان و هر زمامدار قومی باید کاری کند که ذکر جمیل و نام نیکویش به یادگار بماند تا مردم در باره‌اش دعای خیر نمایند و بر اثر آن نیکبختی جاوید بدست آرد)</span> پس باید بهترین اندوخته‌های تو کردار شایسته باشد</span>

<span class="Revayat">فَاملِک هَوَاکَ وَ شُحَّ بِنَفسِکَ عَمَّا لاَ یَحِلُّ لَکَ فَإِنَّ اَلشُّحَّ بِالنَّفسِ اَلإِنصَافُ مِنهَا فِیمَا أَحَبَّت أَو کَرِهَت وَ أَشعِر قَلبَکَ اَلرَّحمَةَ لِلرَّعِیَّةِ وَ اَلمَحَبَّةَ لَهُم وَ اَللُّطفَ بِهِم وَ لاَ تَکُونَنَّ عَلَیهِم سَبُعاً ضَارِیاً تَغتَنِمُ أَکلَهُم فَإِنَّهُم صِنفَانِ إِمَّا أَخٌ لَکَ فِی اَلدِّینِ وَ إِمَّا نَظِیرٌ لَکَ فِی اَلخَلقِ یَفرُطُ مِنهُمُ اَلزَّلَلُ وَ تَعرِضُ لَهُمُ اَلعِلَلُ وَ یُؤتَی عَلَی أَیدِیهِم فِی اَلعَمدِ وَ اَلخَطَاءِ فَأَعطِهِم مِن عَفوِکَ وَ صَفحِکَ مِثلَ اَلَّذِی تُحِبُّ أَن یُعطِیَکَ اَللَّهُ مِن عَفوِهِ وَ صَفحِهِ فَإِنَّکَ فَوقَهُم وَ وَالِی اَلأَمرِ عَلَیکَ فَوقَکَ وَ اَللَّهُ فَوقَ مَن وَلاَّکَ وَ قَدِ اِستَکفَاکَ أَمرَهُم وَ اِبتَلاَکَ بِهِم</span>

<span class="Translate">(6) و بر هوا و خواهش خود مسلّط باش <span class="description">(مهارش را بدست گیر تا در سختیهایت نیافکند)</span> و بنفس خویش از آنچه برایت حلال و روا نیست بخل بورز، زیرا بخل بنفس انصاف و عدل است از او در آنچه او را خوش آید یا ناخوش سازد <span class="description">(بخل بنفس آنست که گرد آنچه ترا روا نباشد نگردی اگر چه بسیار دوستدار و آرزومند آن باشی)</span> و مهربانی و خوش رفتاری و نیکوئی با رعیّت را در دل خود جای ده <span class="description">(نه آنکه در ظاهر اظهار دوستی کرده در باطن با آنان دشمن باشی که موجب پراکندگی رعیّت گردد، چنانکه در قرآن کریم س 3 ی 159 به پیغمبر اکرم می‌فرماید: «فَبِمٰا رَحمَةٍ مِنَ اَللّٰهِ لِنتَ لَهُم وَ لَو کُنتَ فَظًّا غَلِیظَ اَلقَلبِ لاَنفَضُّوا مِن حَولِکَ فَاعفُ عَنهُم وَ اِستَغفِر لَهُم وَ شٰاوِرهُم فِی اَلأَمرِ فَإِذٰا عَزَمتَ فَتَوَکَّل عَلَی اَللّٰهِ إِنَّ اَللّٰهَ یُحِبُّ اَلمُتَوَکِّلِینَ‌» یعنی بر اثر بخشایش خدا تو با مردم مهربان گشتی و اگر تندخو و سخت دل بودی از گردت پراکنده می‌شدند، پس «اگر بتو بدی کنند» از آنان درگذر و برایشان آمرزش خواه، و در کار «جنگ» با ایشان مشورت نما، و «پس از مشورت» اگر تصمیم گرفتی بخدا اعتماد کن که خدا اعتماد کنندگان را دوست دارد)</span> و مبادا نسبت بایشان <span class="description">(چون)</span> جانور درنده بوده خوردنشان را غنیمت دانی که آنان دو دسته‌اند: یا با تو برادر دینیند یا در آفرینش مانند تو هستند که از پیش گرفتار لغزش بوده و سببهای بد کاری بآنان رو آورده عمدا و سهوا <span class="description">(دانسته یا ندانسته)</span> در دسترشان قرار می‌گیرد پس <span class="description">(چون جز پیغمبر و امام که معصوم هستند کسی نیست که از خطاء و نادرستی ایمن باشد اگر پیشآمدی آنها را عمدا و سهوا به بدکاری واداشت نباید بایشان بخشش روا نداشت، بلکه)</span> با بخشش و گذشت خود آنان را عفو کن همانطور که دوست داری خدا با بخشش و گذشتش ترا بیامرزد، زیرا تو بر آنها برتری، و کسیکه ترا به حکمرانی فرستاده از تو برتر است، و خدا برتر است از کسیکه این حکومت را بتو سپرده و خواسته است کارشان را انجام دهی، و آنان را سبب آزمایش تو قرار داده <span class="description">(هر گونه با آنها رفتار نمائی با تو معامله خواهد نمود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لاَ تَنصِبَنَّ نَفسَکَ لِحَربِ اَللَّهِ فَإِنَّهُ لاَ یَدَی لَکَ بِنِقمَتِهِ وَ لاَ غِنَی بِکَ عَن عَفوِهِ وَ رَحمَتِهِ وَ لاَ تَندَمَنَّ عَلَی عَفوٍ وَ لاَ تَبجَحَنَّ بِعُقُوبَةٍ وَ لاَ تُسرِعَنَّ إِلَی بَادِرَةٍ وَجَدتَ مِنهَا مَندُوحَةً وَ لاَ تَقُولَنَّ إِنِّی مُؤَمَّرٌ آمُرُ فَأُطَاعُ فَإِنَّ ذَلِکَ إِدغَالٌ فِی اَلقَلبِ وَ مَنهَکَةٌ لِلدِّینِ وَ تَقَرُّبٌ مِنَ اَلغِیَرِ</span>

<span class="Translate">(7) و مبادا خود را برای جنگ با خدا آماده سازی <span class="description">(مخالفت دین نموده بمردم ستم روا داری)</span> که ترا توانائی خشم او نبوده از بخشش و مهربانیش بی‌نیاز نیستی، و هرگز از بخشش و گذشت پشیمان و بکیفر شاد مباش و به خشمی که می‌توانی مرتکب نشوی شتاب منما، و <span class="description">(از سرکشی و بد دلی)</span> مگو من مأمورم و <span class="description">(بهر چه خواهم)</span> امر میکنم پس باید فرمان مرا بپذیرند و این روش سبب فساد و خرابی دل و ضعف و سستی دین و تغییر و زوال نعمتها گردد</span>

<span class="Revayat">وَ إِذَا أَحدَثَ لَکَ مَا أَنتَ فِیهِ مِن سُلطَانِکَ أُبَّهَةً أَو مَخِیلَةً فَانظُر إِلَی عِظَمِ مُلکِ اَللَّهِ فَوقَکَ وَ قُدرَتِهِ مِنکَ عَلَی مَا لاَ تَقدِرُ عَلَیهِ مِن نَفسِکَ فَإِنَّ ذَلِکَ یُطَامِنُ إِلَیکَ مِن طِمَاحِکَ وَ یَکُفُّ عَنکَ مِن غَربِکَ وَ یَفِیءُ إِلَیکَ بِمَا عَزَبَ عَنکَ مِن عَقلِکَ</span>

<span class="Translate">(8) و هرگاه سلطنت و حکومت برایت عظمت و بزرگی یا کبر و خود پسندی پدید آورد به بزرگی پادشاهی خدا که فوق تو است و به توانائی او نسبت بخود بآنچه از جانب خویش بر آن توانا نیستی بنگر که این نگریستن <span class="description">(اندیشه نمودن در بزرگواری و غالب بودن خدا بر هر چیز)</span> کبر و سرکشی ترا فرو می‌نشاند، و سرفرازی را از تو باز می‌دارد، و از عقل و خردی که از تو دور گشته به سویت بر می‌گردد <span class="description">(اندیشه در این کار سبب میشود که بخود باز آمده کبر و خودپسندی را از خود برانی)</span></span>

<span class="Revayat">إِیَّاکَ وَ مُسَامَاةَ اَللَّهِ فِی عَظَمَتِهِ وَ اَلتَّشَبُّهَ بِهِ فِی جَبَرُوتِهِ فَإِنَّ اَللَّهَ یُذِلُّ کُلَّ جَبَّارٍ وَ یُهِینُ کُلَّ مُختَالٍ</span>

<span class="Translate">(9) و بر حذر باش از برابر داشتن خود با خدا در بزرگواریش، و مانند قرار دادن خویش را باو در توانائیش، زیرا خدا هر گردن کش متکبّری را خوار و پست می‌گرداند</span>

<span class="Revayat">أَنصِفِ اَللَّهَ وَ أَنصِفِ اَلنَّاسَ مِن نَفسِکَ وَ مِن خَاصَّةِ أَهلِکَ وَ مَن لَکَ فِیهِ هَوًی مِن رَعِیَّتِکَ فَإِنَّکَ إِلاَّ تَفعَل تَظلِم وَ مَن ظَلَمَ عِبَادَ اَللَّهِ کَانَ اَللَّهُ خَصمَهُ دُونَ عِبَادِهِ وَ مَن خَاصَمَهُ اَللَّهُ أَدحَضَ حُجَّتَهُ وَ کَانَ لِلَّهِ حَرباً حَتَّی یَنزِعَ وَ یَتُوبَ وَ لَیسَ شَیءٌ أَدعَی إِلَی تَغیِیرِ نِعمَةِ اَللَّهِ وَ تَعجِیلِ نِقمَتِهِ مِن إِقَامَةٍ عَلَی ظُلمٍ فَإِنَّ اَللَّهَ یَسمَعُ دَعوَةَ اَلمُضطَهَدِینَ وَ هُوَ لِلظَّالِمِینَ بِالمِرصَادِ</span>

<span class="Translate">(10) با خدا به انصاف رفتار کن <span class="description">(اوامر او را کار بند و از نواهیش بپرهیز)</span> و از جانب خود و خویشان نزدیک و هر رعیّتی که دوستش می‌داری در بارۀ مردم انصاف را از دست مده <span class="description">(نه خود بآنها ستم نما و نه بگذار خویشان و دوستانت بنام تو ستم نمایند)</span> که اگر نکنی ستمکار باشی و کسیکه با بندگان خدا ستم کند خدا بجای بندگانش با او دشمن است، و خدا با هر که دشمن باشد برهان و دلیلش را نادرست می‌گرداند <span class="description">(عذرش را نمی‌پذیرد)</span> و آن کس در جنگ با خدا است تا اینکه <span class="description">(از ستم)</span> دست کشد و توبه و بازگشت نماید و تغییر <span class="description">(از دست رفتن)</span> نعمت خدا و زود بخشم آوردن <span class="description">(دوری از رحمت)</span> او را هیچ چیز مؤثّرتر از ستمگری <span class="description">(بر بندگان خدا)</span> نیست، زیرا خدا دعای ستمدیدگان را شنوا و در کمین ستمکاران است <span class="description">(انتقام آنان را خواهد کشید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لیَکُن أَحَبُّ اَلأُمُورِ إِلَیکَ أَوسَطَهَا فِی اَلحَقِّ وَ أَعَمَّهَا فِی اَلعَدلِ وَ أَجمَعَهَا لِرِضَی اَلرَّعِیَّةِ فَإِنَّ سُخطَ اَلعَامَّةِ یُجحِفُ بِرِضَی اَلخَاصَّةِ وَ إِنَّ سُخطَ اَلخَاصَّةِ یُغتَفَرُ مَعَ رِضَی اَلعَامَّةِ</span>

<span class="Translate">(11) و کاری که باید بیش از هر کار دوست داشته باشی میانه روی در حقّ است، و همگانی کردن آن در برابری و دادگری که بیشتر سبب خوشنودی رعیّت می‌گردد <span class="description">(در هر کار آنرا اختیار کن که بصلاح حال همه باشد هر چند بر خواصّ گران آمده از آن راضی نباشند)</span> زیرا خشم همگان رضاء و خوشنودی چند تن را پایمال می‌سازد، و خشم چند تن در برابر خوشنودی همگان اهمیّت ندارد</span>

<span class="Revayat">وَ لَیسَ أَحَدٌ مِنَ اَلرَّعِیَّةِ أَثقَلَ عَلَی اَلوَالِی مَئُونَةً فِی اَلرَّخَاءِ وَ أَقَلَّ مَعُونَةً لَهُ فِی اَلبَلاَءِ وَ أَکرَهَ لِلإِنصَافِ وَ أَسأَلَ بِالإِلحَافِ وَ أَقَلَّ شُکراً عِندَ اَلإِعطَاءِ وَ أَبطَأَ عُذراً عِندَ اَلمَنعِ وَ أَضعَفَ صَبراً عِندَ مُلِمَّاتِ اَلدَّهرِ مِن أَهلِ اَلخَاصَّةِ</span>

<span class="Translate">(12) و از رعیّت هیچکس بر حکمران در هنگام رفاه و آسانی گران بارتر، و در گرفتاری کم یاری کننده‌تر، و در انصاف و برابری ناراضی‌تر، و در خواهش پر اصرارتر، و موقع بخشش کم سپاستر، و هنگام ردّ دیر عذر پذیرنده‌تر، و در پیشآمد سختیهای روزگار در شکیبائی سست‌تر، از خواصّ نیست</span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّمَا عَمُودُ اَلدِّینِ وَ جِمَاعُ اَلمُسلِمِینَ وَ اَلعُدَّةُ لِلأَعدَاءِ اَلعَامَّةُ مِنَ اَلأُمَّةِ فَلیَکُن صَغوُکَ لَهُم وَ مَیلُکَ مَعَهُم</span>

<span class="Translate">(13) و ستون دین و انبوهی مسلمانها و آماده برای <span class="description">(جلوگیری از)</span> دشمنان همگان از مردم هستند <span class="description">(نه چند تن از خواصّ که از آنان به تنهایی کاری ساخته نیست)</span> پس باید با آنان همراه بوده و میل و رغبت تو با آنها باشد</span>

<span class="Revayat">وَ لیَکُن أَبعَدُ رَعِیَّتِکَ مِنکَ وَ أَشنَؤُهُم عِندَکَ أَطلَبَهُم لِمَعَایِبِ اَلنَّاسِ فَإِنَّ فِی اَلنَّاسِ عُیُوباً اَلوَالِی أَحَقُّ مَن سَتَرَهَا فَلاَ تَکشِفَنَّ عَمَّا غَابَ عَنکَ مِنهَا فَإِنَّمَا عَلَیکَ تَطهِیرُ مَا ظَهَرَ لَکَ وَ اَللَّهُ یَحکُمُ عَلَی مَا غَابَ عَنکَ فَاستُرِ اَلعَورَةَ مَا اِستَطَعتَ یَستُرِ اَللَّهُ مِنکَ مَا تُحِبُّ سَترَهُ مِن رَعِیَّتِکَ</span>

<span class="Translate">(14) و باید از رعیّت کسی را بیش از همه دور و دشمن داشته باشی که به گفتن زشتیهای مردم اصرار دارد، زیرا مردم را عیوب و زشتیهایی است که سزاوارتر کس برای پوشاندن آنها حاکم است، پس آنچه از زشتیهای مردم بتو پوشیده است پی مکن <span class="description">(کنجکاوی منما)</span> که بر تو است پوشیدن آنچه <span class="description">(از زشتیهای ایشان)</span> بر تو آشکار شود و خدا بر آنچه از تو پنهان است حکم می‌فرماید، پس تا می‌توانی زشتی <span class="description">(مردم)</span> را بپوشان که خدا بپوشاند زشتی ترا که دوست می‌داری از رعیّت پنهان داری</span>

<span class="Revayat">أَطلِق عَنِ اَلنَّاسِ عُقدَةَ کُلِّ حِقدٍ وَ اِقطَع عَنکَ سَبَبَ کُلِّ وِترٍ وَ تَغَابَ عَن کُلِّ مَا لاَ یَصِحُّ لَکَ وَ لاَ تَعجَلَنَّ إِلَی تَصدِیقِ سَاعٍ فَإِنَّ اَلسَّاعِیَ غَاشٌ وَ إِن تَشَبَّهَ بِالنَّاصِحِینَ</span>

<span class="Translate">(15) از مردم گره هر کینه را بگشا <span class="description">(کینۀ آنها را در دل راه مده)</span> و از خود رشتۀ هر انتقام و باز خواستی را جدا کن، و از هر چه که ترا نادرست در نظر آید خود را نادان بنما، و در تصدیق و باور داشتن <span class="description">(گفتار)</span> بد گو و سخن‌چین شتاب منما، زیرا سخن چین خیانتکار و فریب دهنده است هر چند خود را بصورت پند دهندگان درآورد <span class="description">(پس شتاب در قبول گفتار او شاید باعث خطائی شود که پشیمانی بعد از آن را سودی نباشد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لاَ تُدخِلَنَّ فِی مَشوَرَتِکَ بَخِیلاً یَعدِلُ بِکَ عَنِ اَلفَضلِ وَ یَعِدُکَ اَلفَقرَ وَ لاَ جَبَاناً یُضعِفُکَ عَنِ اَلأُمُورِ وَ لاَ حَرِیصاً یُزَیِّنُ لَکَ اَلشَّرَهَ بِالجَورِ فَإِنَّ اَلبُخلَ وَ اَلجُبنَ وَ اَلحِرصَ غَرَائِزُ شَتَّی یَجمَعُهَا سُوءُ اَلظَّنِّ بِاللَّهِ</span>

<span class="Translate">(16) و در کنگاش <span class="description">(کار)</span> خود بخیل را راه مده که ترا از نیکی و بخشش باز داشته از بی‌چیزی و درویشی می‌ترساند، و نه بی‌دل و ترسو را که ترا از <span class="description">(اقدام در)</span> کارها سست می‌گرداند، و نه حریص را که از بسیاری حرص <span class="description">(اندوختن جهت روز نیازمندی)</span> ستمگری <span class="description">(بمردم)</span> را در نظرت جلوه می‌دهد، پس بخل و ترس و حرص طبیعتهای گوناگونی می‌باشند که بدگمانی بخدا آنها را گرد می‌آورد! <span class="description">(منشأ این خوها بدگمانی بخدا است، و بد گمان بخدا او را نمی‌شناسد، زیرا بخیل اگر او را بسیار بخشنده داند به دیگران بخل نمی‌ورزد، و ترسو اگر او را نگهدار خواند از اقدام در کار خدا پسند نمی‌ترسد، و حریص اگر او را روزی دهنده داند برای اندوختن حرص نمی‌زند )</span></span>

<span class="Revayat">إِنَّ شَرَّ وُزَرَائِکَ مَن کَانَ لِلأَشرَارِ قَبلَکَ وَزِیراً وَ مَن شَرِکَهُم فِی اَلآثَامِ فَلاَ یَکُونَنَّ لَکَ بِطَانَةً فَإِنَّهُم أَعوَانُ اَلأَثَمَةِ وَ إِخوَانُ اَلظَّلَمَةِ وَ أَنتَ وَاجِدٌ مِنهُم خَیرَ اَلخَلَفِ مِمَّن لَهُ مِثلُ آرَائِهِم وَ نَفَاذِهِم وَ لَیسَ عَلَیهِ مِثلُ آصَارِهِم وَ أَوزَارِهِم مِمَّن لَم یُعَاوِن ظَالِماً عَلَی ظُلمِهِ وَ لاَ آثِماً عَلَی إِثمِهِ أُولَئِکَ أَخَفُّ عَلَیکَ مَئُونَةً وَ أَحسَنُ لَکَ مَعُونَةً وَ أَحنَی عَلَیکَ عَطفاً وَ أَقَلُّ لِغَیرِکَ إِلفاً فَاتَّخِذ أُولَئِکَ خَاصَّةً لِخَلَوَاتِکَ وَ حَفَلاَتِکَ</span>

<span class="Translate">(17) بدترین وزیران تو <span class="description">(کسیرا که بر شئون مملکت گماشته از رأی و اندیشه‌اش کمک می‌طلبی)</span> وزیری است که پیش از تو وزیر اشرار و بد کرداران و در گناهان <span class="description">(کارهای ناشایسته)</span> با آنها شریک و انباز بوده، پس <span class="description">(چنین کس)</span> نباید از خواصّ و نزدیکان تو باشد، زیرا آنان یار گناهکاران و برادر <span class="description">(همراه)</span> ستمگران هستند در حالیکه تو بجای آنها در کسانیکه دارای اندیشه‌ها و کاربریهای نیکو مانند آنها <span class="description">(در امور مملکت)</span> هستند می‌توانی بهترین وزیر را بیابی که چنان گناهان و کارهای زشت آنان <span class="description">(که در حکومت اشرار مرتکب شده‌اند)</span> بر او نیست، و ستمگر را بر ستم و گناهکار را بر گناهش همراهی و یاری نکرده‌اند هزینۀ ایشان برای تو سبکتر <span class="description">(زیرا اندک نعمت ترا بسیار دانسته از آن قدر دانی نموده سپاسگزار می‌باشند)</span> و یاریشان برایت نیکوتر، و میل و رغبتشان بتو از روی مهربانی بیشتر، و دوستیشان با غیر تو کمتر است، پس ایشان را در خلوتها و مجلسهای خود از نزدیکان قرار ده</span>

<span class="Revayat">ثُمَّ لیَکُن آثَرُهُم عِندَکَ أَقوَلَهُم بِمُرِّ اَلحَقِّ لَکَ وَ أَقَلَّهُم مُسَاعَدَةً فِیمَا یَکُونُ مِنکَ مِمَّا کَرِهَ اَللَّهُ لِأَولِیَائِهِ وَاقِعاً ذَلِکَ مِن هَوَاکَ حَیثُ وَقَعَ</span>

<span class="Translate">(18) و باید برگزیده‌ترین ایشان نزد تو وزیری باشد که سخن تلخ حقّ بتو بیشتر گوید، و کمتر ترا در گفتار و کردارت که خدا برای دوستانش نمی‌پسندد بستاید اگر چه سخن تلخ و کمتر ستودن خواهش و آرزوی تو سبب دلتنگیت شود <span class="description">(هر چند گفتار و کردار تلخ او بر تو گران آید و از روش او خوشنود نباشی)</span></span>

<span class="Revayat">وَ الصَق بِأَهلِ اَلوَرَعِ وَ اَلصِّدقِ ثُمَّ رُضهُم عَلَی أَن لاَ یُطرُوکَ وَ لاَ یُبَجِّحُوکَ بِبَاطِلٍ لَم تَفعَلهُ فَإِنَّ کَثرَةَ اَلإِطرَاءِ تُحدِثُ اَلزَّهوَ وَ تُدنِی مِنَ اَلعِزَّةِ</span>

<span class="Translate">(19) و خود را به پرهیزکاران و راستگویان بچسبان <span class="description">(همیشه با آنها همنشین باش)</span> و آنان را وادار و بیاموز که بسیار ترا نستایند، و از اینکه نادرستی بجا نیاورده‌ای <span class="description">(و شایستۀ بیان نیست)</span> ترا شاد نگردانند <span class="description">(تا ترا بخود متوجّه سازند)</span> زیرا بسیاری اصرار در ستایش شخص را خود پسند ساخته سرکشی بار می‌آورد</span>

<span class="Revayat">لاَ یَکُونَنَّ اَلمُحسِنُ وَ اَلمُسِیءُ عِندَکَ بِمَنزِلَةٍ سَوَاءٍ فَإِنَّ فِی ذَلِکَ تَزهِیداً لِأَهلِ اَلإِحسَانِ فِی اَلإِحسَانِ وَ تَدرِیباً لِأَهلِ اَلإِسَاءَةِ عَلَی اَلإِسَاءَةِ وَ أَلزِم کُلاًّ مِنهُم مَا أَلزَمَ نَفسَهُ</span>

<span class="Translate">(20) و نباید نیکوکار و بدکار نزد تو بیک پایه باشد که آن نیکوکاران را از نیکوئی کردن بی‌رغبت سازد و بد کرداران را به بدی کردن وادارد، و هر یک از ایشان را بآنچه گزیده جزاء ده <span class="description">(نیکوکار را پاداش و بد کردار را کیفر ده)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَم أَنَّهُ لَیسَ شَیءٌ بِأَدعَی إِلَی حُسنِ ظَنِّ وَالٍ بِرَعِیَّتِهِ مِن إِحسَانِهِ إِلَیهِم وَ تَخفِیفِهِ اَلمَئُونَاتِ عَلَیهِم وَ تَرکِ اِستِکرَاهِهِ إِیَّاهُم عَلَی مَا لَیسَ لَهُ قِبَلَهُم فَلیَکُن مِنکَ فِی ذَلِکَ أَمرٌ یَجتَمِعُ لَکَ بِهِ حُسنُ اَلظَّنِّ بِرَعِیَّتِکَ فَإِنَّ حُسنَ اَلظَّنِّ یَقطَعُ عَنکَ نَصَباً طَوِیلاً</span>

<span class="Translate">(21) و بدان چیزی سبب خوش بینی حاکم نسبت به رعیّت بهتر از نیکوئی و بخشش او بایشان و سبک گردانیدن هزینه‌های آنها و رنجش نداشتن از آنان بر چیزی که حقّی بآنها ندارد نیست پس باید در این باب کاری کنی که خوش بینی به رعیّتت را بدست آوری، زیرا خوش بینی رنج بسیار را از تو دور می‌دارد <span class="description">(برای آنکه بد بینی به رعیّت سبب سختگیری میشود، و سختگیری رنجش می‌آورد و چون رنجیدند بزوال و عزل تو کوشیده باندازۀ توانائی در صدد مخالفت با تو بر آمده در پی فرصت می‌گردند، و تو ناچار همواره بر اثر اندیشه در کار ایشان غمگین و اندوهناک بوده و آسودگی را از دست می‌دهی)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّ أَحَقَّ مَن حَسُنَ ظَنُّکَ بِهِ لَمَن حَسُنَ بَلاَؤُکَ عِندَهُ وَ إِنَّ أَحَقَّ مَن سَاءَ ظَنُّکَ بِهِ لَمَن سَاءَ بَلاَؤُکَ عِندَهُ</span>

<span class="Translate">(22) و سزاوارتر کسیکه باید باو خوش بین باشی کسی است که بیشتر باو احسان نموده و نیکوتر آزموده‌ای، و سزاوارتر کسیکه باید باو بد بین باشی کسی است که با او بد سلوک کرده و کمتر آزموده‌ای <span class="description">(پس هرگاه بیاری ایشان نیازمند شدی اعتماد کن بکسیکه باو احسان نموده‌ای، نه بکسی که از تو بدی و سختی دیده)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لاَ تَنقُض سُنَّةً صَالِحَةً عَمِلَ بِهَا صُدُورُ هَذِهِ اَلأُمَّةِ وَ اِجتَمَعَت بِهَا اَلأُلفَةُ وَ صَلَحَت عَلَیهَا اَلرَّعِیَّةُ وَ لاَ تُحدِثَنَّ سُنَّةً تَضُرُّ بِشَیءٍ مِن مَاضِی تِلکَ اَلسُّنَنِ فَیَکُونَ اَلأَجرُ لِمَن سَنَّهَا وَ اَلوِزرُ عَلَیکَ بِمَا نَقَضتَ مِنهَا</span>

<span class="Translate">(23) و مشکن سنّت <span class="description">(طریقۀ)</span> شایسته‌ای را که رؤساء و بزرگان این امّت بآن رفتار نموده‌اند، و الفت و انس <span class="description">(بین مردم)</span> بسبب آن پیدا شده، و <span class="description">(کار)</span> رعیّت بر آن منظّم گردیده، و نباید سنّت و طریقه‌ای را بکار بری که بچیزی از سنّتهای گذشته زیان رساند، پس <span class="description">(اگر چنین کردی بدان سود نخواهی برد، زیرا)</span> مزد و پاداش کسی را است که آن سنّتها <span class="description">(ی نیکو)</span> را بناء گذاشت، و گناه ترا خواهد بود بآنچه آن سنّتها را شکست دادی</span>

<span class="Revayat">وَ أَکثِر مُدَارَسَةَ اَلعُلَمَاءِ وَ مُنَافَثَةَ اَلحُکَمَاءِ فِی تَثبِیتِ مَا صَلَحَ عَلَیهِ أَمرُ بِلاَدِکَ وَ إِقَامَةِ مَا اِستَقَامَ بِهِ اَلنَّاسُ قَبلَکَ</span>

<span class="Translate">(24) و در بارۀ استوار ساختن آنچه کار شهرهای تو را منظّم گرداند و برپا داشتن آنچه مردم پیش از تو برپا داشته بودند بسیار با دانشمندان مذاکره و با راستگویان و درست کرداران گفتگو کن <span class="description">(که بر اثر آن همیشه حکومت تو پایدار مانده و کار رعیّتت به شایستگی انجام گیرد )</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَم أَنَّ اَلرَّعِیَّةَ طَبَقَاتٌ لاَ یَصلُحُ بَعضُهَا إِلاَّ بِبَعضٍ وَ لاَ غِنَی بِبَعضِهَا عَن بَعضٍ فَمِنهَا جُنُودُ اَللَّهِ وَ مِنهَا کُتَّابُ اَلعَامَّةِ وَ اَلخَاصَّةِ وَ مِنهَا قُضَاةُ اَلعَدلِ وَ مِنهَا عُمَّالُ اَلإِنصَافِ وَ اَلرِّفقِ وَ مِنهَا أَهلُ اَلجِزیَةِ وَ اَلخَرَاجِ مِن أَهلِ اَلذِّمَّةِ وَ مُسلِمَةِ اَلنَّاسِ وَ مِنهَا اَلتُّجَّارُ وَ أَهلُ اَلصِّنَاعَاتِ وَ مِنهَا اَلطَّبَقَةُ اَلسُّفلَی مِن ذَوِی اَلحَاجَةِ وَ اَلمَسکَنَةِ وَ کُلٌّ قَد سَمَّی اَللَّهُ لَهُ سَهمَهُ وَ وَضَعَ عَلَی حَدِّهِ وَ فَرِیضَتِهِ فِی کِتَابِهِ أَو سُنَّةِ نَبِیِّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله عَهداً مِنهُ عِندَنَا مَحفُوظاً</span>

<span class="Translate">(25) و بدان که رعیّت <span class="description">(مردمی که زیر فرمان هستند)</span> چند دسته می‌باشند که <span class="description">(کار)</span> بعضی بسامان نمی‌رسد مگر ببعض دیگر، و گروهی را از گروه دیگر بی‌نیازی نیست: پس بعضی از آن دسته‌ها <span class="description">(نخستین)</span> لشگرهای خدا <span class="description">(که برای دفع دشمنان او آماده)</span> هستند، و برخی از آنها <span class="description">(دوّم)</span> نویسندگان عمومی و خصوصی، و بعضی از آنها <span class="description">(سوّم)</span> قاضیهای دادرس <span class="description">(که احکام را بین مردم از روی عدل اجرا نمایند)</span> و دسته‌ای از آنها <span class="description">(چهارم)</span> کار گردانان <span class="description">(مأمورین حکمرانی)</span> که با انصاف و مداراة رفتار می‌نمایند و بعضی از آنها <span class="description">(پنجم)</span> جزیه دهندگان اهل ذمّه <span class="description">(کفّاری که باج می‌دهند تا مال و جان و ناموس آنان در پناه اسلام باشد)</span> و خراج دهندگان مسلمان <span class="description">(که حقوق خدا را می‌پردازند)</span> و برخی از آنان <span class="description">(ششم)</span> سوداگر و بازرگان و صنعتگر، و دسته‌ای از آنها <span class="description">(هفتم)</span> فروتنان که نیازمندان و بیچارگانند و برای هر یک از این چند دسته خداوند نصیب و بهرۀ او را نام برده است، و حدّ و اندازۀ واجب آنرا در کتاب خود <span class="description">(قرآن کریم)</span> یا در سنّت پیغمبرش - صلّی اللّه علیه و آله - پیمان و دستوری داده است که نزد ما محفوظ و نگهداری شده است <span class="description">(آن حدود و عهود در دسترس ما می‌باشد)</span></span>

<span class="Revayat">فَالجُنُودُ بِإِذنِ اَللَّهِ حُصُونُ اَلرَّعِیَّةِ وَ زَینُ اَلوُلاَةِ وَ عِزُّ اَلدِّینِ وَ سُبُلُ اَلأَمنِ وَ لَیسَ تَقُومُ اَلرَّعِیَّةُ إِلاَّ بِهِم</span>

<span class="Translate">(26) پس <span class="description">(سود این دسته‌ها آنست که)</span> سپاهیان به فرمان خدا برای رعیّت <span class="description">(مانند)</span> دژها و قلعه‌ها <span class="description">(که آنها را از شرّ دشمنان آسوده می‌دارند)</span> و زینت و آراستگی حکمرانان و ارجمندی دین و راههای امن و آسایش <span class="description">(برای رهروان)</span> هستند، و رعیّت برپا نمی‌ماند مگر با بودن ایشان</span>

<span class="Revayat">ثُمَّ لاَ قِوَامَ لِلجُنُودِ إِلاَّ بِمَا یُخرِجُ اَللَّهُ لَهُم مِنَ اَلخَرَاجِ اَلَّذِی یَقوَونَ بِهِ عَلَی جِهَادِ عَدُوِّهِم وَ یَعتَمِدُونَ عَلَیهِ فِیمَا یُصلِحُهُم وَ یَکُونُ مِن وَرَاءِ حَاجَتِهِم</span>

<span class="Translate">(27) و نظام و آسایشی برای سپاهیان نیست مگر بخراج <span class="description">(حقوق واجبه‌ای)</span> که خدا برای ایشان تعیین فرموده که بوسیلۀ آن بجنگ با دشمنانشان توانا می‌گردند، و بآن در اصلاح کار خود اعتماد می‌نمایند، و آن هنگام حاجت و نیازمندی ایشان بکار می‌رود</span>

<span class="Revayat">ثُمَّ لاَ قِوَامَ لِهَذَینِ اَلصِّنفَینِ إِلاَّ بِالصِّنفِ اَلثَّالِثِ مِنَ اَلقُضَاةِ وَ اَلعُمَّالِ وَ اَلکُتَّابِ لِمَا یُحکِمُونَ مِنَ اَلمَعَاقِدِ وَ یَجمَعُونَ مِنَ اَلمَنَافِعِ وَ یُؤتَمَنُونَ عَلَیهِ مِن خَوَاصِّ اَلأُمُورِ وَ عَوَامِّهَا</span>

<span class="Translate">(28) و نظام و آسایشی برای این دو دسته <span class="description">(سپاهیان و خراج دهندگان)</span> نیست مگر به دستۀ سوّم که عبارتست از قاضیها که برای عقدها <span class="description">(ی داد و ستد و زناشوییها)</span> حکم می‌نمایند، و کار گردانان که باج و خراج گرد می‌آورند، و نویسندگان که برای کارهای همگانی و خصوصی بآنها اعتماد میشود <span class="description">(و سر رشته حساب نگاه می‌دارند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لاَ قِوَامَ لَهُم جَمِیعاً إِلاَّ بِالتُّجَّارِ وَ ذَوِی اَلصِّنَاعَاتِ فِیمَا یَجتَمِعُونَ عَلَیهِ مِن مَرَافِقِهِم وَ یُقِیمُونَهُ مِن أَسوَاقِهِم وَ یَکفُونَهُم مِنَ اَلتَّرَفُّقِ بِأَیدِیهِم مِمَّا لاَ یَبلُغُهُ رِفقُ غَیرِهِم</span>

<span class="Translate">(29) و نظام و آسایشی برای همۀ این دسته‌ها نیست مگر به سوداگران و صنعتگرانی که سودهاشان را گرد آورده بازارها بر پا می‌دارند، و کارهایی انجام می‌دهند که سعی و کوشش غیر ایشان آن کارها را سامان نتواند داد</span>

<span class="Revayat">ثُمَّ اَلطَّبَقَةُ اَلسُّفلَی مِن أَهلِ اَلحَاجَةِ وَ اَلمَسکَنَةِ اَلَّذِینَ یَحِقُّ رِفدُهُم وَ مَعُونَتُهُم</span>

<span class="Translate">(30) پس از این دستۀ فروتنان هستند که نیازمندان و بیچارگانند و بخشش و کمک بآنها <span class="description">(بر توانگران)</span> واجب و لازم است</span>

<span class="Revayat">وَ فِی اَللَّهِ لِکُلٍّ سَعَةٌ وَ لِکُلٍّ عَلَی اَلوَالِی حَقٌّ بِقَدَرٍ مَا یُصلِحُهُ وَ لَیسَ یَخرُجُ اَلوَالِی مِن حَقِیقَةِ مَا أَلزَمَهُ اَللَّهُ مِن ذَلِکَ إِلاَّ بِالاِهتِمَامِ وَ اَلاِستِعَانَةِ بِاللَّهِ وَ تَوطِینِ نَفسِهِ عَلَی لُزُومِ اَلحَقِّ وَ اَلصَّبرِ عَلَیهِ فِیمَا خَفَّ عَلَیهِ أَو ثَقُلَ</span>

<span class="Translate">(31) و نزد خدا برای هر یک از این طبقات گشایشی است <span class="description">(نه تنگی و ناتوانی، پس اگر بعضی را به بعضی نیازمند گردانیده طبق حکمت و مصلحت بوده نه از روی تنگی و کمی قدرت)</span> و هر یک از آن دسته‌ها را بر حکمران حقّی است به اندازه‌ای که کار آنرا بصلاح آورد، و حکمران از عهدۀ آنچه خدا بر او لازم گردانیده بر نمی‌آید مگر به سعی و کوشش، و یاری خواستن از خدا، و آماده نمودن خود بر بکار بستن حقّ‌، و شکیبائی بر آن در کار آسان یا گران و دشوار</span>

<span class="Revayat">فَوَلِّ مِن جُنُودِکَ أَنصَحَهُم فِی نَفسِکَ لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِإِمَامِکَ وَ أَنقَاهُم جَیباً وَ أَفضَلَهُم حِلماً مِمَّن یُبطِئُ عَنِ اَلغَضَبِ وَ یَستَرِیحُ إِلَی اَلعُذرِ وَ یَرأَفُ بِالضُّعَفَاءِ وَ یَنبُو عَلَی اَلأَقوِیَاءِ وَ مِمَّن لاَ یُثِیرُهُ اَلعُنفُ وَ لاَ یَقعُدُ بِهِ اَلضَّعفُ</span>

<span class="Translate">(32) پس <span class="description">(برای انجام کارها)</span> از سپاهیانت برگمار کسیرا که برای <span class="description">(بدست آوردن رضاء و خوشنودی)</span> خدا و رسول او و برای <span class="description">(پیروی از)</span> امام و پیشوایت پند پذیرنده‌تر و پاکدلتر <span class="description">(راست گفتار و درست کردار)</span> و خردمندتر و بردبارترین آنان باشد: از کسانیکه دیر بخشم آیند، و زود عذر <span class="description">(گناهکار)</span> پذیرند <span class="description">(نه مانند بد سیرتان که آسودگی را در آن بینند که خشم بکار برده عذر نپذیرند)</span> و به زیر دستان مهربان بوده، و بر زورمندان سختگیری و گردن فرازی نماید، و از آنانکه درشتی او را از جا نکند <span class="description">(که بر اثر آن ستم روا دارد)</span> و نرمی او را <span class="description">(در انجام کار)</span> ننشاند <span class="description">(باز ندارد)</span></span>

<span class="Revayat">ثُمَّ اِلصَق بِذَوِی اَلأَحسَابِ وَ أَهلِ اَلبُیُوتَاتِ اَلصَّالِحَةِ وَ اَلسَّوَابِقِ اَلحَسَنَةِ ثُمَّ أَهلِ اَلنَّجدَةِ وَ اَلشُّجَاعَةِ وَ اَلسَّخَاءِ وَ اَلسَّمَاحَةِ فَإِنَّهُم جِمَاعٌ مِنَ اَلکَرَمِ وَ شُعَبٌ مِنَ اَلعُرفِ ثُمَّ تَفَقَّد مِن أُمُورِهِم مَا یَتَفَقَّدُ اَلوَالِدَانِ مِن وَلَدِهِمَا وَ لاَ یَتَفَاقَمَنَّ فِی نَفسِکَ شَیءٌ قَوَّیتَهُم بِهِ وَ لاَ تَحقِرَنَّ لُطفاً تَعَاهَدتَهُم بِهِ وَ إِن قَلَّ فَإِنَّهُ دَاعِیَةٌ لَهُم إِلَی بَذلِ اَلنَّصِیحَةِ لَکَ وَ حُسنِ اَلظَّنِّ بِکَ</span>

<span class="Translate">(33) پس همنشین باش با آنانکه از خانواده‌های شریف و خوشنام و کسانیکه دارای سابقه‌های نیکو <span class="description">(خدمت بخلق و پیروی از خالق)</span> می‌باشند، و با جنگجویان و دلیران و بخشندگان و جوانمردان <span class="description">(رؤسای لشگر و کشورت را از چنین مردمی برگزین)</span> زیرا آنان جامع بزرگواری و شاخه‌های احسان و نیکوئی هستند پس به کارهای آنها رسیدگی کن چون پدر و مادری که به فرزندشان رسیدگی می‌نمایند، و باید نیکوئی که در بارۀ آنان نموده و آنها را با آن توانا ساخته‌ای نزد تو بزرگ <span class="description">(دشوار)</span> نیاید، و همراهی که برایشان متعهّد شده‌ای کوچک مشماری اگر چه اندک باشد <span class="description">(همواره در بارۀ آنها نیکوئی کن اندک یا بسیار، پس اگر احسان بزرگ پیش آید آنرا بزرگ مپندار، و اگر اندک بود آنرا نیز کوچک مشمار و بجا آور)</span> زیرا احسان آنان را خیر خواه و خوش بین بتو می‌نماید <span class="description">(که در نتیجه فرمانت را به خوبی انجام می‌دهند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لاَ تَدَع تَفَقُّدَ لَطِیفِ أُمُورِهِمُ اِتِّکَالاً عَلَی جَسِیمِهَا فَإِنَّ لِلیَسِیرِ مِن لُطفِکَ مَوضِعاً یَنتَفِعُونَ بِهِ وَ لِلجَسِیمِ مَوقِعاً لاَ یَستَغنُونَ عَنهُ</span>

<span class="Translate">(34) و یاری کردن در کارهای کم اهمیّت را رها مکن باعتماد و امید رسیدگی به کارهای بزرگ آنها <span class="description">(هیچ گاه مگو پرسش بیمار و مبارک باد بچۀ تازه بدنیا آمده و مانند آن چندان اهمیّت ندارد برای من که در کارهای بزرگ با آنها همراهم)</span> زیرا احسان اندک تو جائی دارد که از آن سود می‌برند، و احسان بزرگ هم موقعیّتی دارد که از آن بی‌نیاز نیستند <span class="description">(خلاصه احسان اندک را ترک مکن و آنها را چشم براه احسان بزرگ مگذار که سبب رنجش و دلگیری خواهد بود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لیَکُن آثَرُ رُءُوسِ جُندِکَ عِندَکَ مَن وَاسَاهُم فِی مَعُونَتِهِ وَ أَفضَلَ عَلَیهِم مِن جِدَتِهِ بِمَا یَسَعُهُم وَ یَسَعُ مَن وَرَاءَهُم مِن خُلُوفِ أَهلِیهِم حَتَّی یَکُونَ هَمُّهُم هَمّاً وَاحِداً فِی جِهَادِ اَلعَدُوِّ فَإِنَّ عَطفَکَ عَلَیهِم یَعطِفُ قُلُوبَهُم عَلَیکَ</span>

<span class="Translate">(35) و باید برگزیده‌تر سران سپاهت کسی باشد که با لشگر در همراهی <span class="description">(مال و دارائی)</span> مؤاسات کند <span class="description">(از اصل مال با آنها خود را برابر داند، نه از زیادی آن که اگر از زیادی بخشد آنرا مؤاسات نگویند)</span> و از توانائی خویش <span class="description">(خوار و بار لشگر که در دست او است)</span> بآنها احسان نماید به اندازه‌ای که ایشان و خانواده‌شان در آسایش باشند، تا اینکه در جنگ با دشمن یک دل و یک اندیشه گردند <span class="description">(در کارزار غمّ نادرستی خانواده نداشته باشند)</span> زیرا مهربانی و کمک تو بایشان دلهاشان را بتو متوجّه و مهربان می‌نماید <span class="description">(آری اگر پادشاه سران لشگر را وا داشت که با لشگریان مؤاسات نموده جیره و ماهیانۀ آنان را بموقع بپردازند همه هوا خواه او میشوند، و گر نه دلهاشان برمیگردد و باعث خرابی و پیش نرفتن کار مملکت میشود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّ أَفضَلَ قُرَّةِ عَینِ اَلوُلاَةِ اِستِقَامَةُ اَلعَدلِ فِی اَلبِلاَدِ وَ ظُهُورُ مَوَدَّةِ اَلرَّعِیَّةِ و إِنَّهُ لاَ تَظهَرُ مَوَدَّتُهُم إِلاَّ بِسَلاَمَةِ صُدُورِهِم وَ لاَ تَصِحُّ نَصِیحَتُهُم إِلاَّ بِحِیطَتِهِم عَلَی وُلاَةِ أُمُورِهِم وَ قِلَّةِ اِستِثقَالِ دُوَلِهِم وَ تَرکِ اِستِبطَاءِ اِنقِطَاعِ مُدَّتِهِم</span>

<span class="Translate">(36) و نیکوترین چیزی که حکمرانان را خوشنود می‌دارد برپا داشتن عدل و دادگری در شهرها و آشکار ساختن دوستی رعیّت می‌باشد و دوستی آنان آشکار نمی‌گردد مگر بسالم ماندن سینه‌هاشان <span class="description">(از بیماری خشم و کینه)</span> و خیرخواه <span class="description">(با سینۀ سالم)</span> نمی‌مانند مگر به دوستداری به نگهداری حکمرانان و گرد آنان بودن و سنگین نشمردن حکومتشان، و انتظار نداشتن بسر رسیدن مدّت <span class="description">(حکومت)</span> آنها</span>

<span class="Revayat">فَافسَح فِی آمَالِهِم وَ وَاصِل فِی حُسنِ اَلثَّنَاءِ عَلَیهِم وَ تَعدِیدِ مَا أَبلَی ذَوُو اَلبَلاَءِ مِنهُم فَإِنَّ کَثرَةَ اَلذِّکرِ لِحُسنِ أَفعَالِهِم تَهُزُّ اَلشُّجَاعَ وَ تُحَرِّضُ اَلنَّاکِلَ إِن شَاءَ اَللَّهُ</span>

<span class="Translate">(37) پس آرزوهای ایشان بر آور، و آنها را به نیکوئی یاد کن، و کسانی را که آزمایشی نموده رنجی برده‌اند همّتشان را به زبان آور، زیرا یاد کردن نیکوکارشان دلیر را بهیجان آورده به جنبش وامی‌دارد، و نشسته <span class="description">(از کار مانده)</span> را به خواست خدای تعالی ترغیب می‌نماید <span class="description">(او را دوباره بکار می‌آورد )</span></span>

<span class="Revayat">ثُمَّ اِعرِف لِکُلِّ اِمرِئٍ مِنهُم مَا أَبلَی وَ لاَ تُضِیفَنَّ بَلاَءَ اِمرِئٍ إِلَی غَیرِهِ وَ لاَ تُقَصِّرَنَّ بِهِ دُونَ غَایَةَ بَلاَئِهِ وَ لاَ یَدعُوَنَّکَ شَرَفُ اِمرِئٍ إِلَی أَن تُعَظِّمَ مِن بَلاَئِهِ مَا کَانَ صَغِیراً وَ لاَ ضَعَةُ اِمرِئٍ إِلَی أَن تَستَصغِرَ مِن بَلاَئِهِ مَا کَانَ عَظِیماً</span>

<span class="Translate">(38) پس رنج و کار هر یک از آنان را برای خودش بدان، و رنج کسیرا بدیگری نسبت مده <span class="description">(تا رنج برده از عدل و انصاف والی نومید نگردد و دیگران هم به کارهای بزرگ اقدام کنند)</span> و باید در پاداش باو هنگام بسر رساندن کارش کوتاهی ننمایی، و باید بزرگی کسی ترا بر آن ندارد که رنج و کار کوچک او را بزرگ شماری، و پستی کس ترا وادار نسازد که رنج و کار بزرگش را کوچک پنداری <span class="description">(زیرا چنین رفتار بر خلاف عدل و دادگری است، و سبب بی‌رغبتی کار گردانان در انجام کارها میشود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اُردُد إِلَی اَللَّهِ وَ رَسُولِهِ مَا یُضلِعُکَ مِنَ اَلخُطُوبِ وَ یَشتَبِهُ عَلَیکَ مِنَ اَلأُمُورِ فَقَد قَالَ اَللَّهُ سُبحَانَهُ لِقَومٍ أَحَبَّ إِرشَادَهُم یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اَللّٰهَ وَ أَطِیعُوا اَلرَّسُولَ وَ أُولِی اَلأَمرِ مِنکُم فَإِن تَنٰازَعتُم فِی شَیءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اَللّٰهِ وَ اَلرَّسُولِ فَالرَّدُّ إِلَی اَللَّهِ اَلأَخذُ بِمُحکَمِ کِتَابِهِ وَ اَلرَّدُّ إِلَی اَلرَّسُولِ اَلأَخذُ بِسُنَّتِهِ اَلجَامِعَةِ غَیرِ اَلمُفَرِّقَةِ</span>

<span class="Translate">(39) و در کارهای مشکلی که درمانی و کارهایی که بر تو مشتبه گردد <span class="description">(که برای دانستن حکم حقّ سرگردان باشی)</span> به <span class="description">(کتاب)</span> خدا و <span class="description">(سنّت)</span> پیغمبر او باز گردان که خداوند سبحان برای گروهی که خواسته هدایت و راهنمائی کند <span class="description">(در قرآن کریم س 4 ی 59)</span> فرموده: «یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اَللّٰهَ وَ أَطِیعُوا اَلرَّسُولَ وَ أُولِی اَلأَمرِ مِنکُم فَإِن تَنٰازَعتُم فِی شَی‌ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اَللّٰهِ وَ اَلرَّسُولِ‌» یعنی ای کسانیکه ایمان آورده‌اید از خدا و رسول و اولی الأمر از خودتان <span class="description">(امام و پیشوا خلیفۀ بر حقّ و جانشین پیغمبر اکرم)</span> اطاعت و پیروی نمائید، پس اگر در حکمی اختلاف پیدا کنید بخدا و رسولش رجوع نمائید <span class="description">(از روی هوای نفس قضاوت نکنید که سبب تباهکاری گردد)</span> پس رجوع بخدا فرا گرفتن محکم از کتاب او <span class="description">(آنچه در معنی آن اشتباه و تردیدی نیست)</span> می‌باشد، و رجوع برسول فرا گرفتن سنّت <span class="description">(احکام)</span> او است سنّتی که گرد می‌آورد و پراکنده نمی‌سازد <span class="description">(سنّتی که اختلاف را رفع می‌نماید و همه را در رأی و اندیشه یگانه گرداند، نه سنّت پراکنده کننده که مقصود از آن واضح و هویدا نمی‌باشد )</span></span>

<span class="Revayat">ثُمَّ اِختَر لِلحُکمِ بَینَ اَلنَّاسِ أَفضَلَ رَعِیَّتِکَ فِی نَفسِکَ مِمَّن لاَ تَضِیقُ بِهِ اَلأُمُورُ وَ لاَ تَمحَکُهُ اَلخُصُومُ وَ لاَ یَتَمَادَی فِی اَلزَّلَّةِ وَ لاَ یَحصَرُ مِنَ اَلفَیءِ إِلَی اَلحَقِّ إِذَا عَرَفَهُ وَ لاَ تُشرِفُ نَفسُهُ عَلَی طَمَعٍ وَ لاَ یَکتَفِی بِأَدنَی فَهمٍ دُونَ أَقصَاهُ وَ أَوقَفَهُم فِی اَلشُّبُهَاتِ وَ آخَذَهُم بِالحُجَجِ وَ أَقَلَّهُم تَبَرُّماً بِمُرَاجَعَةِ اَلخَصمِ وَ أَصبَرَهُم عَلَی تَکَشُّفِ اَلأُمُورِ وَ أَصرَمَهُم عِندَ اِتِّضَاحِ اَلحُکمِ مِمَّن لاَ یَزدَهِیهِ إِطرَاءٌ وَ لاَ یَستَمِیلُهُ إِغرَاءٌ وَ أُولَئِکَ قَلِیلٌ</span>

<span class="Translate">(40) پس برای قضاوت و داوری بین مردم بهترین رعیّتت را اختیار کن کسیکه کارها باو سخت نیاید <span class="description">(از عهدۀ هر حکمی بر آید نه آنکه ناتوان باشد)</span> و نزاع کنندگان در ستیزه و لجاج رأی خود را بر او تحمیل ننمایند، و در لغزش پایداری نکند، و از بازگشت بحقّ هرگاه آنرا شناخت درمانده نشود <span class="description">(چون بخطاء خود آگاه شد یا او را بآن لغزش آشنا نمودند باز گردد، نه آنکه بر اشتباه خویش ایستادگی نماید)</span> و نفس او بطمع و آز مائل نباشد <span class="description">(زیرا اگر طمع داشته باشد نمی‌تواند بحقّ حکم کند)</span> و <span class="description">(در حکم دادن)</span> به اندک فهم بدون بکار بردن اندیشۀ کافی اکتفاء نکند <span class="description">(بلکه جستجو نماید تا منتهی درجه آنچه لازمست بدست آورد)</span> و کسیکه در شبهات تأمّل و درنگش از همه بیشتر باشد <span class="description">(در امر مشتبه تا حقیقت را بدست نیاورد حکم ندهد)</span> و حجّت و دلیلها را بیش از همه فرا گیرد، و کمتر از همه از مراجعۀ داد خواه دلتنگ گردد، و بر <span class="description">(رنج بردن در)</span> آشکار ساختن کارها از همه شکیباتر و هنگام روشن شدن حکم از همه برنده‌تر باشد <span class="description">(چون بمطلب پی برد فوری حکم آنرا بدهد و تأخیر نیاندازد که موجب سرگردانی نزاع کننده‌ها شود)</span> کسیکه بسیار ستودن او را بخود بینی وا ندارد، و بر انگیختن و گول زدن او را مائل <span class="description">(به یکی از دو طرف)</span> نگرداند، و حکم دهندگان آراستۀ باین صفات کم بدست می‌آیند <span class="description">(باید در طلب ایشان بسیار سعی و کوشش نمود)</span></span>

<span class="Revayat">ثُمَّ أَکثِر تَعَاهُدَ قَضَائِهِ وَ اِفسَح لَهُ فِی اَلبَذلِ مَا یُزِیلُ عِلَّتَهُ وَ تَقِلُّ مَعَهُ حَاجَتُهُ إِلَی اَلنَّاسِ وَ أَعطِهِ مِنَ اَلمَنزِلَةِ لَدَیکَ مَا لاَ یَطمَعُ فِیهِ غَیرُهُ مِن خَاصَّتِکَ لِیَأمَنَ بِذَلِکَ اِغتِیَالَ اَلرِّجَالِ لَهُ عِندَکَ</span>

<span class="Translate">پس (41) از آن از قضاوت او بسیار خبر گیر و وارسی کن <span class="description">(مبادا خطائی از او سر زند که نتوانی جبران نمود)</span> و آنقدر باو ببخش و زندگیش را فراخ ساز که عذر او را از بین ببرد، و نیازش بمردم با آن بخشش کم باشد <span class="description">(تا بهانه‌ای برای رشوه گرفتن نداشته براستی و درستی در کارها حکم نماید)</span> و نزد خویش منزلت و بزرگی باو بده که دیگری از نزدیکان تو در <span class="description">(از بین بردن)</span> او طمع نکند تا باین سبب از تباه کردن ناگهانی مردم او را نزد تو ایمن و آسوده باشد <span class="description">(زیرا دشمن و رشکبر قاضی بسیار است و اگر مقام و منزلتی نداشته باشد آسوده نبوده از بیان حکم حقّ می‌ترسد)</span></span>

<span class="Revayat">فَانظُر فِی ذَلِکَ نَظَراً بَلِیغاً فَإِنَّ هَذَا اَلدِّینَ قَد کَانَ أَسِیراً فِی أَیدِی اَلأَشرَارِ یُعمَلُ فِیهِ بِالهَوَی وَ تُطلَبُ بِهِ اَلدُّنیَا</span>

<span class="Translate">(42) پس در بارۀ برگزیدن قضات و صفاتی را که برای آنها شمردم از هر جهت اندیشه کن، زیرا این دین در دست اشرار و بد کرداران گرفتار بوده که در آن از روی هوا و خواهش رفتار می‌شده و با آن دنیا می‌خواسته‌اند</span>

<span class="Revayat">ثُمَّ اُنظُر فِی أُمُورِ عُمَّالِکَ فَاستَعمِلهُمُ اِختِبَاراً وَ لاَ تُوَلِّهِم مُحَابَاةً وَ أَثَرَةً فَإِنَّهُمَا جِمَاعٌ مِن شُعَبِ اَلجَورِ وَ اَلخِیَانَةِ وَ تَوَخَّ مِنهُم أَهلَ اَلتَّجرِبَةِ وَ اَلحَیَاءِ مِن أَهلِ اَلبُیُوتَاتِ اَلصَّالِحَةِ وَ اَلقَدَمِ فِی اَلإِسلاَمِ اَلمُتَقَدِّمَةِ فَإِنَّهُم أَکرَمُ أَخلاَقاً وَ أَصَحُّ أَعرَاضاً وَ أَقَلُّ فِی اَلمَطَامِعِ إِشرَافاً وَ أَبلَغُ فِی عَوَاقِبِ اَلأُمُورِ نَظَراً</span>

<span class="Translate">(43) پس در کارهای عمّال و کار گردانانت نظر و اندیشه کن، و چون آنان را تجربه و آزمایش نمودی بکار وادار <span class="description">(تا دیانت و راستی و درستیشان را نیازموده‌ای بکاری مگمار)</span> و آنها را بمیل خود و کمک بایشان و سر خود <span class="description">(بی‌مشورت)</span> بکاری نفرست، زیرا بمیل و سر خود کسیرا بکاری گماشتن گرد آمده‌ایست از شاخه‌های ستم و نادرستی <span class="description">(به رعیّت، چون حکمران اگر سر خود بدون مشورت و آزمایش به هوای نفس اشخاصی را به کارهایی گماشت خلاف عدل و داد رفتار نموده و امانت مردم را تباه ساخته است)</span> و ایشان را از آزمایش شدگان و شرم داران از خاندانهای نجیب و شایسته و پیش قدم در اسلام بخواه <span class="description">(بکار بگمار)</span> زیرا آنها دارای اخلاق و خوهای گرامیتر و ناموس درستتر <span class="description">(ننگ بر خود روا نداشته‌اند)</span> و طمعهای کمتر و اندیشۀ در پایان کارها را رساتر هستند</span>

<span class="Revayat">ثُمَّ أَسبِغ عَلَیهِمُ اَلأَرزَاقَ فَإِنَّ ذَلِکَ قُوَّةٌ لَهُم عَلَی اِستِصلاَحِ أَنفُسِهِم وَ غِنًی لَهُم عَن تَنَاوُلِ مَا تَحتَ أَیدِیهِم وَ حُجَّةٌ عَلَیهِم إِن خَالَفُوا أَمرَکَ أَو ثَلَمُوا أَمَانَتَکَ</span>

<span class="Translate">(44) پس جیره و خوار و بارشان را فراوان ده که این کار آنان را به اصلاح <span class="description">(و نیک کردن خوهای)</span> خودشان توانا می‌دارد، و بی‌نیاز می‌گرداند از خوردن آنچه <span class="description">(مال مسلمانها)</span> که زیر دستهاشان می‌باشد، و حجّت و دلیل است بر ایشان اگر فرمانت را بکار نبستند یا در امانتت رخنه‌ای گشودند <span class="description">(اگر آنها را سیر نموده باشی و دستورت را انجام ندهند یا در امانتت خیانت نموده رشوه گیرند و تو بخواهی به کیفرشان برسانی عذری ندارند)</span></span>

<span class="Revayat">ثُمَّ تَفَقَّد أَعمَالَهُم وَ اِبعَثِ اَلعُیُونَ مِن أَهلِ اَلصِّدقِ وَ اَلوَفَاءِ عَلَیهِم فَإِنَّ تَعَاهُدَکَ فِی اَلسِّرِّ لِأُمُورِهِم حَدوَةٌ لَهُم عَلَی اِستِعمَالِ اَلأَمَانَةِ وَ اَلرِّفقِ بِالرَّعِیَّةِ</span>

<span class="Translate">(45) پس در کارهایشان کاوش و رسیدگی کن، و بازرسهای راستکار و وفادار بر آنان بگمار، زیرا خبرگیری و بازرسی در نهانی تو کارهای آنها را سبب وادار نمودن ایشان است بر امانت داری و مداراة نمودن و نرمی با رعیّت <span class="description">(هرگاه والی به کارهایشان نرسد آنها از راه عدل و دادگری بیرون رفته و بمردم ستم روا دارند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ تَحَفَّظ مِنَ اَلأَعوَانِ فَإِن أَحَدٌ مِنهُم بَسَطَ یَدَهُ إِلَی خِیَانَةٍ اِجتَمَعَت بِهَا عَلَیهِ عِندَکَ أَخبَارُ عُیُونِکَ اِکتَفَیتَ بِذَلِکَ شَاهِداً فَبَسَطتَ عَلَیهِ اَلعُقُوبَةَ فِی بَدَنِهِ وَ أَخَذتَهُ بِمَا أَصَابَ مِن عَمَلِهِ ثُمَّ نَصَبتَهُ بِمَقَامِ اَلمَذَلَّةِ وَ وَسَمتَهُ بِالخِیَانَةِ وَ قَلَّدتَهُ عَارَ اَلتُّهمَةِ</span>

<span class="Translate">(46) و خود را از یاران <span class="description">(خیانتکار)</span> دور دار، و اگر یکی از ایشان به خیانت و نادرستی دستش را بیالاید و خبرهای باز رسانت به خیانت او گرد آید به گواهی همان خبرها اکتفا کن <span class="description">(این جمله شاید اشاره بآن باشد که شرط گواهی دادن در امور مملکتی عدد خاصّ و عدالت «که مجتهدین آنرا در احکام شرط گواهی دادن می‌دانند» نیست)</span> پس باید او را کیفر بدنی بدهی و او را به کردارش بگیری، و بی‌مقدار و خوارش گردانی، و داغ خیانت بر او بزنی، و ننگ تهمت و بد نامی را <span class="description">(چون طوق)</span> به گردنش بنهی <span class="description">(تا نادرستان را عبرت و پند باشد )</span></span>

<span class="Revayat">وَ تَفَقَّد أَمرَ اَلخَرَاجِ بِمَا یُصلِحُ أَهلَهُ فَإِنَّ فِی صَلاَحِهِ وَ صَلاَحِهِم صَلاَحاً لِمَن سِوَاهُم وَ لاَ صَلاَحَ لِمَن سِوَاهُم إِلاَّ بِهِم لِأَنَّ اَلنَّاسَ کُلَّهُم عِیَالٌ عَلَی اَلخَرَاجِ وَ أَهلِهِ</span>

<span class="Translate">(47) و در کار خراج بصلاح خراج دهندگان کنجکاوی کن، زیرا در صلاح خراج و صلاح خراج دهندگان دیگران را آسایش و راحتی است، و آسایش و راحتی برای دیگران نیست مگر بواسطۀ خراج دهندگان، چون مردم همه جیره‌خوار خراج و خراج دهندگانند <span class="description">(پس اگر امر خراج و خراج گزاران درست باشد مردم در آسایشند و اگر بآن اعتناء نکنی همه گرفتارند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لیَکُن نَظَرُکَ فِی عِمَارَةِ اَلأَرضِ أَبلَغَ مِن نَظَرِکَ فِی اِستِجلاَبِ اَلخَرَاجِ لِأَنَّ ذَلِکَ لاَ یُدرَکُ إِلاَّ بِالعِمَارَةِ وَ مَن طَلَبَ اَلخَرَاجَ بِغَیرِ عِمَارَةٍ أَخرَبَ اَلبِلاَدَ وَ أَهلَکَ اَلعِبَادَ وَ لَم یَستَقِم أَمرُهُ إِلاَّ قَلِیلاً</span>

<span class="Translate">(48) و باید اندیشۀ تو در آبادی زمین <span class="description">(که از آن خراج گرفته میشود)</span> از اندیشه در ستاندن خراج بیشتر باشد، زیرا خراج بدست نمی‌آید مگر به آبادی، و کسیکه خراج را بی‌آباد نمودن بطلبد به ویرانی شهرها و تباه نمودن بندگان پرداخته، و کار او جز اندکی پایدار نمی‌ماند</span>

<span class="Revayat">فَإِن شَکَوا ثِقلاً أَو عِلَّةً أَوِ اِنقِطَاعَ شِربٍ أَو بَالَّةٍ أَو إِحَالَةَ أَرضٍ اِغتَمَرَهَا غَرَقٌ أَو أَجحَفَ بِهَا عَطَشٌ خَفَّفتَ عَنهُم بِمَا تَرجُو أَن یَصلُحَ بِهِ أَمرُهُم</span>

<span class="Translate">(49) پس اگر خراج دهندگان شکایت کنند از سنگینی <span class="description">(مالیاتی که بر ایشان مقرّر گشته)</span> یا از علّت و آفتی <span class="description">(که بمحصول رسیده باشد)</span> یا از قطع شدن بهرۀ آب <span class="description">(باینکه کاریزشان بند آمده یا سدّ اصطخر و رودخانه را سیل برده و مانند آن)</span> یا از نیامدن باران و شبنم یا از تغییر یافتن و دگرگون شدن زمین که آنرا آب <span class="description">(سیل و مانند آن)</span> پوشانده یا بی‌آبی <span class="description">(گیاه)</span> آن را تباه ساخته، بایشان تخفیف بده به اندازه‌ای که امیدواری کار آنان درست و نیکو شود <span class="description">(شارح قزوینیّ ملاّ محمّد صالح «رحمه اللّه» در اینجا فرموده: این کلام دلالت کند بر آنکه خراج تنها زکوات نیست که در شرع تعیین گردیده، بلکه مالیاتی است مقرّر بر زمین و آب و غیر آن باندازۀ لزوم که بر طبق مصلحت وقت در آن تفاوت می‌نهند، و ظاهرا تخصیص به ارباب ذمّه ندارد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لاَ یَثقُلَنَّ عَلَیکَ شَیءٌ خَفَّفتَ بِهِ اَلمَئُونَةَ عَنهُم فَإِنَّهُ ذُخرٌ یَعُودُونَ بِهِ عَلَیکَ فِی عِمَارَةِ بِلاَدِکَ وَ تَزیِینِ وِلاَیَتِکَ مَعَ اِستِجلاَبِکَ حُسنَ ثَنَائِهِم وَ تَبَجُّحِکَ بِاستِفَاضَةِ اَلعَدلِ فِیهِم مُعتَمِداً فَضلَ قُوَّتِهِم بِمَا ذَخَرتَ عِندَهُم مِن إِجمَامِکَ لَهُم وَ اَلثِّقَةِ مِنهُم بِمَا عَوَّدتَهُم مِن عَدلِکَ عَلَیهِم وَ رِفقِکَ بِهِم</span>

<span class="Translate">(50) و باید سبک ساختن سنگینی بار ایشان بر تو گران نیاید، زیرا تخفیفی که بآنها داده‌ای اندوخته‌ای است که با آبادی شهرها و آرایش دادن حکومتت بتو باز می‌گردانند با جلب خوش بینی و ستایش آنها بخود و خورسند بودن تو از برقرار کردن عدل و داد بین آنان، در حالیکه افزون شدن توانائی ایشان را بآنچه نزدشان اندوخته‌ای از رفاهیّت و آسایش و اطمینان داشتن به مداراتی که بآنها نموده‌ای از عدل و داد خود بر آنان را برای خویش تکیه‌گاه قرار داده‌ای</span>

<span class="Revayat">فَرُبَّمَا حَدَثَ مِنَ اَلأُمُورِ مَا إِذَا عَوَّلتَ فِیهِ عَلَیهِم مِن بَعدُ اِحتَمَلُوهُ طِیبَةَ أَنفُسِهِم بِهِ فَإِنَّ اَلعُمرَانَ مُحتَمِلٌ مَا حَمَّلتَهُ وَ إِنَّمَا یُؤتَی خَرَابُ اَلأَرضِ مِن إِعوَازِ أَهلِهَا وَ إِنَّمَا یُعوِزُ أَهلُهَا لِإِشرَافِ أَنفُسِ اَلوُلاَةِ عَلَی اَلجَمعِ وَ سُوءِ ظَنِّهِم بِالبَقَاءِ وَ قِلَّةِ اِنتِفَاعِهِم بِالعِبَرِ</span>

<span class="Translate">(51) پس بسا پیشآمدی که پس از نیکی بآنها هرگاه آنرا بایشان واگزاری با خوشدلی انجام دهند، زیرا به مملکت آباد آنچه بار کنی می‌تواند بکشد <span class="description">(و این با نیکوئی حال رعیّت و اطمینان ایشان به حکمران انجام یابد)</span> و همواره ویرانی زمین بجهت دست تنگی اهل آنست، و رعیّت نیازمند و پریشان میشود بتوجّه حکمرانان بجمع و گرد آوردن <span class="description">(مال و دارائی)</span> و بد گمانیشان به پایداری <span class="description">(حکومت و ریاست خود)</span> و کم بهره بردنشان از پیشآمدها و پندها و اندیشۀ در احوال روزگار</span>

<span class="Revayat">ثُمَّ اُنظُر فِی حَالِ کُتَّابِکَ فَوَلِّ عَلَی أُمُورِکَ خَیرَهُم وَ اُخصُص رَسَائِلَکَ اَلَّتِی تُدخِلُ فِیهَا مَکَایِدَکَ وَ أَسرَارَکَ بِأَجمَعِهِم لِوُجُوهِ صَالِحِ اَلأَخلاَقِ مِمَّن لاَ تُبطِرُهُ اَلکَرَامَةُ فَیَجتَرِئَ بِهَا عَلَیکَ فِی خِلاَفٍ لَکَ بِحَضرَةِ مَلَإٍ وَ لاَ تَقصُرُ بِهِ اَلغَفلَةُ عَن إِیرَادِ مُکَاتَبَاتِ عُمِّالِکَ عَلَیکَ وَ إِصدَارِ جَوَابَاتِهَا عَلَی اَلصَّوَابِ عَنکَ وَ فِیمَا یَأخُذُ لَکَ وَ یُعطِی مِنکَ وَ لاَ یُضعِفُ عَقداً اِعتَقَدَهُ لَکَ وَ لاَ یَعجِزُ عَن إِطلاَقِ مَا عُقِدَ عَلَیکَ وَ لاَ یَجهَلُ مَبلَغَ قَدرِ نَفسِهِ فِی اَلأُمُورِ فَإِنَّ اَلجَاهِلَ بِقَدرِ نَفسِهِ یَکُونُ بِقَدرِ غَیرِهِ أَجهَلَ</span>

<span class="Translate">(52) پس از آن در حال نویسندگانت بنگر و بهترین ایشان را <span class="description">(از جهت راستی گفتار و درستی کردار)</span> به کارهایت بگمار، و نامه‌هایت که در آنها تدبیرها و رازها <span class="description">(برای دفع دشمن و ملک داری)</span> بیان میکنی تخصیص ده بکسی که در همه خوهای پسندیده <span class="description">(دینداری، امانت، خیر خواهی، پاکدامنی و مانند آنها)</span> از نویسندگان دیگر جامع‌تر باشد <span class="description">(زیرا کسیکه بر اسرار سلطنت و حکومت از همه بیشتر دست می‌یابد باید دارای اوصاف شایسته باشد، و گر نه به اندک غرضی شکست لشگر را در جنگ و زیان مملکت را در کارها فراهم می‌آورد)</span> کسیرا که مقام و بزرگواری سرکش نسازد که به مخالفت با تو در حضور مردم و بزرگان بی‌باک باشد و کسیرا که غفلت و فراموشی سبب نشود که کوتاهی کند در رساندن نامه‌های کار گردانانت بتو و نیکو پاسخ دادن آنها از جانب تو، و در چیزهائی که برای تو می‌ستاند و از جانب تو می‌بخشد، و کسیکه قرار داد به سود ترا سست نبندد <span class="description">(بلکه آنرا استوار و زباندار گرداند)</span> و از گشادن گره قراردادی که به زیان تو بسته شده ناتوان نگردد و اندازۀ مقام و پایۀ خود را در کارها بداند، زیرا نادان بمقام و کار خویش بمقام و کار دیگری نادانتر است <span class="description">(پس نویسندۀ مخصوص ملک و حاکم باید به پایه و قدر خود دانا باشد تا پایه و کار هر کس را بشناسد)</span></span>

<span class="Revayat">ثُمَّ لاَ یَکُنِ اِختِیَارُکَ إِیَّاهُم عَلَی فِرَاسَتِکَ وَ اِستِنَامَتِکَ وَ حُسنِ اَلظَّنِّ مِنکَ فَإِنَّ اَلرِّجَالَ یَتَعَرَّضُونَ لِفِرَاسَاتِ اَلوُلاَةِ بِتَصَنُّعِهِم وَ حُسنِ خِدمَتِهِم وَ لَیسَ وَرَاءَ ذَلِکَ مِنَ اَلنَّصِیحَةِ وَ اَلأَمَانَةِ شَیءٌ وَ لَکِنِ اِختَبِرهُم بِمَا وُلُّوا لِلصَّالِحِینَ قَبلَکَ فَاعمِد لِأَحسَنِهِم کَانَ فِی اَلعَامَّةِ أَثَراً وَ أَعرَفِهِم بِالأَمَانَةِ وَجهاً فَإِنَّ ذَلِکَ دَلِیلٌ عَلَی نَصِیحَتِکَ لِلَّهِ وَ لِمَن وُلِّیتَ أَمرَهُ</span>

<span class="Translate">(53) و دیگر ایشان را <span class="description">(برای کارها)</span> به فراست و دریافتن و اطمینان و نیکو گمانی خود نباید برگزینی، زیرا مردان <span class="description">(کار گردانان)</span> برای بدست آوردن دل حکمرانان آراسته و نیکو خدمت خود را می‌شناسانند <span class="description">(امانت و نیک نفسی و خیر اندیشی از خود جلوه می‌دهند، و عیوب و بدیهاشان را از والی می‌پوشانند تا او را فریفتۀ اعتقاد و حسن ظنّ او را جلب نموده به کارهای دیوانی برسند)</span> در حالیکه غیر از آنچه از خود نشان می‌دهند و خویش را بآن می‌آرایند چیزی از خیر خواهی و امانت <span class="description">(در ایشان)</span> نیست ولی آنان را به کرداری که برای نیکان پیش از تو انجام داده‌اند بیازما، آنگاه نیکوترین آنان را که بین مردم آشکار و درستکارتر آنها را که روشناس و در زبانهاشان باشد برگزین، و این آزمایش تو دلیل است بر فرمانبری تو از خدا و کسی <span class="description">(امام علیه السّلام)</span> که کار را بدست تو سپرده</span>

<span class="Revayat">وَ اِجعَل لِرَأسِ کُلِّ أَمرٍ مِن أُمُورِکَ رَأساً مِنهُم لاَ یَقهَرُهُ کَبِیرُهَا وَ لاَ یَتَشَتَّتُ عَلَیهِ کَثِیرُهَا وَ مَهمَا کَانَ فِی کُتَّابِکَ مِن عَیبٍ فَتَغَابَیتَ عَنهُ أُلزِمتَهُ ثُمَّ اِستَوصِ بِالتُّجَّارِ وَ ذَوِی اَلصِّنَاعَاتِ وَ أَوصِ بِهِم خَیراً اَلمُقِیمِ مِنهُم وَ اَلمُضطَرِبِ بِمَالِهِ وَ اَلمُتَرَفِّقِ بِبَدَنِهِ فَإِنَّهُم مَوَادُّ اَلمَنَافِعِ وَ أَسبَابُ اَلمَرَافِقِ وَ جُلاَّبُهَا مِنَ اَلمَبَاعِدِ وَ اَلمَطَارِحِ فِی بَرِّکَ وَ بَحرِکَ وَ سَهلِکَ وَ جَبَلِکَ وَ حَیثُ لاَ یَلتَئِمُ اَلنَّاسُ لِمَوَاضِعِهَا وَ لاَ یَجتَرِءُونَ عَلَیهَا فَإِنَّهُم سِلمٌ لاَ تُخَافُ بَائِقَتُهُ وَ صُلحٌ لاَ تُخشَی غَائِلَتُهُ</span>

<span class="Translate">(54) و برای هر کاری از کارهایت رئیس و کار گردانی از نویسندگان قرار ده که بزرگی کارها او را مغلوب و ناتوان نکند، و بسیاری آنها او را پریشان نسازد، و هرگاه در نویسندگانت عیب و بدی باشد و تو از آن غافل باشی ترا بآن بدی می‌گیرند <span class="description">(بازخواست آن بر تو باشد)</span>. (55) پس سفارش در بارۀ سوداگران و صنعتگران را بپذیر، و در بارۀ نیکی کردن بآنان <span class="description">(به گماشتگان خود)</span> سفارش کن <span class="description">(که بطمع مال و دارائی ایشان بهانه‌ها نیاورده آنها را نرنجانند تا دل سرد نشوند)</span> کسیرا از ایشان که مقیم است <span class="description">(در شهری می‌خرد و می‌فروشد یا شریک و همکار او کالایی از جای دیگر می‌فرستد و او می‌فروشد)</span> و آنکه با مال و دارائی خود در رفت و آمد است، و آنکه از بدن خود سود می‌رساند <span class="description">(صنعتگران که با دست و باز و حوائج مردم را آماده می‌نمایند)</span> زیرا ایشان سبب و ریشه‌های سودها هستند، و بدست آورندۀ آن از راههای سخت و جاهای دور در بیابان و دریا و زمین هموار و کوهستان قلمرو تو، و از جاهایی که مردم در آن گرد نمی‌آیند، و به رفتن آن مواضع جرأت نمی‌کنند، پس سوداگران آسودگی می‌باشند که ترس سختی ندارد، و صلح و آشتی که بیم و شرّ و بدی بآنها نمی‌رود</span>

<span class="Revayat">وَ تَفَقَّد أُمُورَهُم بِحَضرَتِکَ وَ فِی حَوَاشِی بِلاَدِکَ وَ اِعلَم مَعَ ذَلِکَ أَنَّ فِی کَثِیرٍ مِنهُم ضِیقاً فَاحِشاً وَ شُحّاً قَبِیحاً وَ اِحتِکَاراً لِلمَنَافِعِ وَ تَحَکُّماً فِی اَلبِیَاعَاتِ وَ ذَلِکَ بَابُ مَضَرَّةٍ لِلعَامَّةِ وَ عَیبٌ عَلَی اَلوُلاَةِ</span>

<span class="Translate">(56) و کارهای ایشان را در حضور خود و در گوشه‌های شهرهایت وارسی کن <span class="description">(از دور و نزدیک آسودگی آنها را بخواه تا ظلم و ستمی بر آنها رخ ندهد)</span> و با همۀ این سفارشها که در بارۀ ایشان شد بدان که در بسیاری از آنان سختگیری بی‌اندازه و بخل ورزی زشت و نکوهیده و احتکار و نگاه‌داری <span class="description">(اشیاء)</span> برای گران فروشی و به دلخواه نرخ نهادن در فروختنیها می‌باشد، و این کارهای ایشان سبب زیان رساندن به همگان و زشتی حکمرانان است</span>

<span class="Revayat">فَامنَع مِنَ اَلاِحتِکَارِ فَإِنَّ رَسُولَ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله مَنَعَ مِنهُ وَ لیَکُنِ اَلبَیعُ بَیعاً سَمحاً بِمَوَازِینِ عَدلٍ وَ أَسعَارٍ لاَ تُجحِفُ بِالفَرِیقَینِ مِنَ اَلبَائِعِ وَ اَلمُبتَاعِ فَمَن قَارَفَ حُکرَةً بَعدَ نَهیِکَ إِیَّاهُ فَنَکِّل بِهِ وَ عَاقِبهُ فِی غَیرِ إِسرَافٍ</span>

<span class="Translate">(57) پس از احتکار جلوگیری کن که رسول خدا - صلّی اللّه علیه و آله - از آن منع فرموده <span class="description">(و قواعد و مسائل آن در کتب فقهیّه بیان شده)</span> است، و داد و ستد باید آسان به ترازوهای بی کم و کاست و نرخهایی باشد که بفروشنده و خریدار اجحاف و زیاده‌روی نشود <span class="description">(شارح قزوینیّ «رحمه اللّه» در اینجا فرموده: ظاهر این کلام آن است که حاکم می‌تواند ایشان را به نرخی بی کم و کاست الزام نماید تا ستم بر جانبی رخ ندهد)</span> پس کسیرا که بعد از نهی تو احتکار کند بکیفر رسان کیفری که سبب رسوایی او <span class="description">(و عبرت دیگران)</span> باشد، ولی از اندازه تجاوز نکند <span class="description">(کیفر زیاده از گناه نباشد، و آن نسبت بطبقات مردم مختلف است، پس بسا کسیرا اندک سرزنش کیفر باشد، و بسا بحبس و شکنجه متنبّه نگشته بخود نیاید، در این صورت تشخیص کیفر هر کس با حکمران است )</span></span>

<span class="Revayat">ثُمَّ اَللَّهَ اَللَّهَ فِی اَلطَّبَقَةِ اَلسُّفلَی مِنَ اَلَّذِینَ لاَ حِیلَةَ لَهُم مِنَ اَلمَسَاکِینِ وَ اَلمُحتَاجِینَ وَ أَهلِ اَلبُؤسَی وَ اَلزَّمنَی فَإِنَّ فِی هَذِهِ اَلطَّبَقَةِ قَانِعاً وَ مُعتَرّاً وَ اِحفَظ لِلَّهِ مَا اِستَحفَظَکَ مِن حَقِّهِ فِیهِم وَ اِجعَل لَهُم قِسماً مِن بَیتِ مَالِکَ وَ قِسماً مِن غَلاَّتِ صَوَافِی اَلإِسلاَمِ فِی کُلِّ بَلَدٍ فَإِنَّ لِلأَقصَی مِنهُم مِثلَ اَلَّذِی لِلأَدنَی</span>

<span class="Translate">(58) پس از خدا بترس، از خدا بترس در بارۀ دستۀ زیردستان درماندۀ بیچاره و بی‌چیز و نیازمند و گرفتار در سختی و رنجوری و ناتوانی، زیرا در این طبقه هم خواهنده است که ذلّت و بیچارگیش را اظهار میکند و هم کسی است که بعطاء و بخشش نیازمند است، ولی <span class="description">(از عفّت نفس)</span> اظهار نمی‌نماید و برای رضای خدا آنچه را که از حقّ خود در بارۀ ایشان بتو امر فرموده بجا آور، و قسمتی از بیت المال که در دست داری و قسمتی از غلاّت و بهره‌هایی که از زمینهای غنیمت اسلام بدست آمده در هر شهری برای ایشان مقرّر دار، زیرا دورترین ایشان را همان نصیب و بهره‌ای است که نزدیکترین آنها دارد <span class="description">(همۀ ایشان از بیت المال و غلاّت زمینهایی که از جنگ کنندۀ با مسلمانها گرفته شده بهره می‌برند خواه دور و خواه نزدیک، و چون توانائی ندارند که خود را بشهر تو برسانند و سهم خود را بگیرند پس در شهر خودشان مأموری بگمار که حقّ آنها را بپردازد تا کسی محروم و نومید نماند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ کُلٌّ قَدِ اِستُرعِیتَ حَقَّهُ وَ لاَ یَشغَلَنَّکَ عَنهُم بَطَرٌ فَإِنَّکَ لاَ تُعذَرُ بِتَضیِیعِ اَلتَّافِهِ لِإِحکَامِکَ اَلکَثِیرَ اَلمُهِمَّ فَلاَ تُشخِص هَمَّکَ عَنهُم وَ لاَ تُصَعِّر خَدَّکَ لَهُم</span>

<span class="Translate">(59) و رعایت حقّ هر یک از ایشان از تو خواسته شده است، پس ترا سرکشی شادی و فرو رفتن در نعمت از حال آنان باز ندارد، زیرا توبه از دست دادن کار کوچک برای استوار نمودن کار بزرگ که اهتمام و رسیدگیت بآن بیشتر است معذور نیستی، پس همّت خود را از <span class="description">(رسیدگی کار)</span> آنان دریغ مدار، و از روی گردنکشی از آنان رو بر مگردان</span>

<span class="Revayat">وَ تَفَقَّد أُمُورَ مَن لاَ یَصِلُ إِلَیکَ مِنهُم مِمَّن تَقتَحِمُهُ اَلعُیُونُ وَ تَحقِرُهُ اَلرِّجَالُ فَفَرِّغ لِأُولَئِکَ ثِقَتَکَ مِن أَهلِ اَلخَشیَةِ وَ اَلتَّوَاضُعِ فَلیَرفَع إِلَیکَ أُمُورَهُم ثُمَّ اِعمَل فِیهِم بِالإِعذَارِ إِلَی اَللَّهِ یَومَ تَلقَاهُ فَإِنَّ هَؤُلاَءِ مِن بَینِ اَلرَّعِیَّةِ أَحوَجُ إِلَی اَلإِنصَافِ مِن غَیرِهِم وَ کُلٌّ فَأَعذِر إِلَی اَللَّهِ فِی تَأدِیَةِ حَقِّهِ إِلَیهِ</span>

<span class="Translate">(60) و رسیدگی و وارسی کن کارهای کسی <span class="description">(درویش و ناتوان)</span> از ایشان را که دسترسی بتو ندارد از کسانیکه چشمها <span class="description">(ی مردم)</span> آنها را خوار می‌نگرند، و مردم آنان را کوچک می‌شمارند <span class="description">(چون به درویشان و ناتوانان دربانان بذلّت و خواری نگاه میکنند و دیر میشود که ایشان را به والی راه دهند، پس تو برای آنان کاری کن که درخواستهای خود را بی‌ترس و رنج بتو اظهار نمایند تا کسی ستمدیده و افسرده نماند و شکایت تو را به خدای تعالی نبرد)</span> پس امین خود را که <span class="description">(از خدا)</span> بترسد و فروتن باشد برای <span class="description">(رسیدگی به احوال)</span> ایشان قرار ده تا کارهای آنها را بتو برساند آنگاه در بارۀ ایشان چنان رفتار کن که روزی که <span class="description">(حساب و وارسی)</span> خدا را <span class="description">(در قیامت)</span> ملاقات کنی عذرت را بپذیرند، زیرا ایشان در بین رعیّت بعدل و داد از دیگران نیازمندترند <span class="description">(چون آنان توانائی دفاع از حقّ خویشتن ندارند)</span> پس در ادای حقّ‌ هر یک از ایشان نزد خدا عذر و حجّت داشته باش <span class="description">(تا هیچ گونه مسئول نباشی)</span></span>

<span class="Revayat">وَ تَعَهَّد أَهلَ اَلیُتمِ وَ ذَوِی اَلرِّقَّةِ فِی اَلسِّنِّ مِمَّن لاَ حِیلَةَ لَهُ وَ لاَ یَنصِبُ لِلمَسأَلَةِ نَفسَهُ وَ ذَلِکَ عَلَی اَلوُلاَةِ ثَقِیلٌ وَ اَلحَقُّ کُلُّهُ ثَقِیلٌ وَ قَد یُخَفِّفُهُ اَللَّهُ عَلَی أَقوَامٍ طَلَبُوا اَلعَاقِبَةَ فَصَبَّرُوا أَنفُسَهُم وَ وَثِقُوا بِصِدقِ مَوعُودِ اَللَّهِ لَهُم</span>

<span class="Translate">(61) و رسیدگی کن به یتیمان <span class="description">(خردسال)</span> و پیران سالخورده که چاره‌ای ندارند، و <span class="description">(از روی ناتوانی)</span> خود را برای خواستن آماده نساخته‌اند، و آنچه گفتیم <span class="description">(و آنرا برنامۀ تو قرار دادیم عمل بآن)</span> بر حکمرانان سنگین و گران است، و <span class="description">(بلکه)</span> هر گونه حقّی گران آید، و گاه باشد خداوند آنرا سبک می‌گرداند به کسانی که پاداش نیکو و رستگاری می‌طلبند، و خود را به شکیبایی می‌دارند، و براستی آنچه خدا برای ایشان وعده داده <span class="description">(بهشت جاوید)</span> اطمینان دارند <span class="description">(پس آنرا به آسانی بجا می‌آورند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِجعَل لِذَوِی اَلحَاجَاتِ مِنکَ قِسماً تُفَرِّغُ لَهُم فِیهِ شَخصَکَ وَ تَجلِسُ لَهُم مَجلِساً عَامّاً فَتَتَوَاضَعُ فِیهِ لِلَّهِ اَلَّذِی خَلَقَکَ وَ تُقعِدُ عَنهُم جُندَکَ وَ أَعوَانَکَ مِن أَحرَاسِکَ وَ شُرَطِکَ حَتَّی یُکَلِّمَکَ مُتَکَلِّمُهُم غَیرَ مُتَتَعتِعٍ فَإِنِّی سَمِعتُ رَسُولَ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله یَقُولُ فِی غَیرِ مَوطِنٍ لَن تُقَدَّسَ أُمَّةٌ لاَ یُؤخَذُ لِلضَّعِیفِ فِیهَا حَقُّهُ مِنَ اَلقَوِیِّ غَیرَ مُتَتَعتِعٍ</span>

<span class="Translate">(62) و پاره‌ای از وقت را برای نیازمندان از خود قرار ده که در آن وقت خویشتن را برای <span class="description">(رسیدگی به خواست)</span> ایشان آماده ساخته در مجلس عمومی بنشینی <span class="description">(تا ناتوانان و بیچارگان بتو دسترسی داشته باشند)</span> پس برای <span class="description">(خوشنودی)</span> خدائی که ترا آفریده <span class="description">(با آنان)</span> فروتنی کن، و لشگریان و دربانان از نگهبانان و پاسداران خود را از <span class="description">(جلوگیری)</span> آنها باز دار تا سخنران ایشان بی لکنت و گرفتگی زبان و بی ترس و نگرانی سخن گوید <span class="description">(نیاز خود را بخواهد)</span> که من از رسول خدا - صلّی اللّه علیه و آله - بارها شنیدم که می‌فرمود: هرگز امّتی پاک و آراسته نگردد که در آن امّت حقّ ناتوان بی لکنت و ترس و نگرانی از توانا گرفته نشود</span>

<span class="Revayat">ثُمَّ اِحتَمِلِ اَلخُرقَ مِنهُم وَ اَلعِیَّ وَ نَحِّ عَنهُمُ اَلضِّیقَ وَ اَلأَنَفَ یَبسُطِ اَللَّهُ عَلَیکَ بِذَلِکَ أَکنَافَ رَحمَتِهِ وَ یُوجِب لَکَ ثَوَابَ طَاعَتِهِ وَ أَعطِ مَا أَعطَیتَ هَنِیئاً وَ اِمنَع فِی إِجمَالٍ وَ إِعذَارٍ</span>

<span class="Translate">(63) پس درشتی و ناهمواری و آداب سخن ندانستن را از آنان تحمّل کن و بروی خود نیاور <span class="description">(زیرا بسیاری از حاجتمندان تنگدل و در سخن ناتوانند، و اگر والی خوشخو و بردبار نباشد کارشان درست نمی‌شود)</span> و تندی <span class="description">(بد خوئی)</span> و خود پسندی <span class="description">(بنشست و برخاست و گفتگوی با آنها)</span> را از خویشتن دور کن تا خدا درهای رحمتش را بروی تو بگشاید، و پاداش طاعت و فرمانبریش را بتو ارزانی فرماید، و <span class="description">(اگر خواستی چیزی به یکی از آنان بدهی)</span> آنچه می‌بخشی به خوشروئی ببخش <span class="description">(تا خواستار را گوارا آید)</span> و <span class="description">(اگر بانجام خواهش او توانا نبوده یا مصلحت ندانستی، آنچه از او منع می‌نمایی)</span> با مهربانی و عذر خواهی منع کن <span class="description">(تا نرنجد و کینه‌ات را در دل نگیرد )</span></span>

<span class="Revayat">ثُمَّ أُمُورٌ مِن أُمُورِکَ لاَ بُدَّ لَکَ مِن مُبَاشَرَتِهَا مِنهَا إِجَابَةُ عُمَّالِکَ بِمَا یَعیَا عَنهُ کُتَّابُکَ وَ مِنهَا إِصدَارُ حَاجَاتِ اَلنَّاسِ عِندَ وُرُودِهَا عَلَیکَ بِمَا تَحرَجُ بِهِ صُدُورُ أَعوَانِکَ</span>

<span class="Translate">(64) و در بین کارهای تو کارهائی است که ناچار باید خودت انجام دهی: از آنها پاسخ دادن <span class="description">(مطالب)</span> کار گزارانت است آنجا که نویسندگانت درمانده شوند <span class="description">(نتوانند سر خود پاسخ دهند، و اگر شخص والی رسیدگی نکند سبب سرگردانی نویسندگان و کارگزاران گردد)</span> و از آن کارها انجام <span class="description">(پاسخ دادن)</span> درخواستهای مردم است روزی که بتو می‌رسد درخواستهایی که بسبب <span class="description">(بسیاری)</span> آنها یارانت <span class="description">(کار گردانانت)</span> را تنگدل می‌سازد <span class="description">(برای آسوده ماندن خود بخواهند آنها را عقب اندازند، تو خود باید رسیدگی کرده نگذاری تأخیر افتد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَمضِ لِکُلِّ یَومٍ عَمَلَهُ فَإِنَّ لِکُلِّ یَومٍ مَا فِیهِ وَ اِجعَل لِنَفسِکَ فِیمَا بَینَکَ وَ بَینَ اَللَّهِ أَفضَلَ تِلکَ اَلمَوَاقِیتِ وَ أَجزَلَ تِلکَ اَلأَقسَامِ وَ إِن کَانَت کُلُّهَا لِلَّهِ إِذَا صَلُحَت فِیهَا اَلنِّیَّةُ وَ سَلِمَت مِنهَا اَلرَّعِیَّةُ</span>

<span class="Translate">(65) و در هر روز کار آنروز را بجا آور زیرا برای هر روز کاری است مخصوص آن <span class="description">(پس اگر غفلت نموده کار امروز را به فردا و فردا را به پس فردا افکنی کارها بسیار گشته از عهده آن بر نمی‌آیی و مردم سرگردان و از کار باز می‌مانند و در نتیجه مملکت ضائع و تباه می‌گردد)</span> و بهترین وقتها و پاکترین قسمت آن را برای خود و آنچه بین تو و خدا است <span class="description">(عبادت و بندگی)</span> قرار ده <span class="description">(مثلا در اوّل وقت که سرشار هستی نماز بخوان نه آنکه همه کارها را که انجام دادی با خستگی و بی‌میلی نماز گزاری)</span> هر چند همۀ آن وقتها <span class="description">(که بکار مردم می‌رسی)</span> از آن خدا است <span class="description">(عبادت و بندگی است)</span> اگر نیّت و قصد در آن شایسته و رعیّت از آن در آسایش باشد</span>

<span class="Revayat">وَ لیَکُن فِی خَاصَّةِ مَا تُخلِصُ لِلَّهِ بِهِ دِینَکَ إِقَامَةُ فَرَائِضِهِ اَلَّتِی هِیَ لَهُ خَاصَّةً فَأَعطِ اَللَّهَ مِن بَدَنِکَ فِی لَیلِکَ وَ نَهَارِکَ وَ وَفِّ مَا تَقَرَّبتَ بِهِ إِلَی اَللَّهِ مِن ذَلِکَ کَامِلاً غَیرَ مَثلُومٍ وَ لاَ مَنقُوصٍ بَالِغاً مِن بَدَنِکَ مَا بَلَغَ</span>

<span class="Translate">(66) و باید برپا داشتن واجبات که برای خدا است و بس در وقت گزیده‌ای باشد که برای خدا و نیت را خالص می‌گردانی <span class="description">(چنانکه بهترین اوقات را برای عبادت باید تخصیص داد، بهترین اوقات عبادت را برای اداء واجبات بایستی بکار برد)</span> پس در <span class="description">(قسمتی از)</span> شب و روزت از تن خود بخدا واگذار <span class="description">(به عبادت او بپرداز)</span> و بآن <span class="description">(واجبی)</span> که بوسیلۀ آن بخدا نزدیک می‌شوی وفا کن و کوشش نما که دارای شرائط کمال و بی عیب و نقص <span class="description">(بی‌رئاء و خودنمایی و توجّه بغیر)</span> باشد اگر چه تنت را بفرساید <span class="description">(مانند وضوء گرفتن در هوای سرد و روزه داشتن در هوای گرم)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِذَا قُمتَ فِی صَلاَتِکَ لِلنَّاسِ فَلاَ تَکُونَنَّ مُنَفِّراً وَ لاَ مُضَیِّعاً فَإِنَّ فِی اَلنَّاسِ مَن بِهِ اَلعِلَّةُ وَ لَهُ اَلحَاجَةُ وَ قَد سَأَلتُ رَسُولَ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله حِینَ وَجَّهَنِی إِلَی اَلیَمَنِ کَیفَ أُصَلِّی بِهِم فَقَالَ صَلِّ بِهِم کَصَلاَةِ أَضعَفِهِم وَ کُن بِالمُؤمِنِینَ رَحِیماً</span>

<span class="Translate">(67) و هرگاه نمازت را با مردم گزاری <span class="description">(به جماعت بخوانی)</span> پس <span class="description">(بسبب دراز گردانیدن)</span> مردم را از خود دور و رنجیده و نماز را <span class="description">(با ترک واجبات آن)</span> ضائع و تباه مگردان، زیرا در مردم علیل و بیمار و حاجتمند و کاردار هست <span class="description">(که علیل و بیمار را طاقت و توانائی طول دادن و کاردار را فرصت نمی‌باشد)</span> و من از رسول خدا - صلّی اللّه علیه و آله - هنگامیکه بیمن روانه‌ام می‌ساخت پرسیدم چگونه با آنان نماز گزارم‌؟ فرمود: با آنها چون نماز ضعیفتر و ناتوانتر ایشان نماز گزار، و بمؤمنین مهربان باش</span>

<span class="Revayat">وَ أَمَّا بَعدَ هَذَا فَلاَ تُطَوِّلَنَّ اِحتِجَابَکَ عَن رَعِیَّتِکَ فَإِنَّ اِحتِجَابَ اَلوُلاَةِ عَنِ اَلرَّعِیَّةِ شُعبَةٌ مِنَ اَلضِّیقِ وَ قِلَّةُ عِلمٍ بِالأُمُورِ وَ اَلاِحتِجَابُ مِنهُم یَقطَعُ عَنهُم عِلمَ مَا اِحتَجَبُوا دُونَهُ فَیَصغُرُ عِندَهُمُ اَلکَبِیرُ وَ یَعظُمُ اَلصَّغِیرُ وَ یَقبُحُ اَلحَسَنُ وَ یَحسُنُ اَلقَبِیحُ وَ یُشَابُ اَلحَقُّ بِالبَاطِلِ وَ إِنَّمَا اَلوَالِی بَشَرٌ لاَ یَعرِفُ مَا تَوَارَی عَنهُ اَلنَّاسُ بِهِ مِنَ اَلأُمُورِ وَ لَیسَت عَلَی اَلحَقِّ سِمَاتٌ تُعرَفُ بِهَا ضُرُوبُ اَلصِّدقِ مِنَ اَلکَذِبِ</span>

<span class="Translate">(68) و پس از این دستورها مبادا خویشتن را زیادة از رعیّت پنهان کنی، زیرا رو نشان ندادن حکمرانان به رعیّت قسمتی از تنگی <span class="description">(نامهربانی)</span> و کم دانشی و آگاه نبودن به کارها است <span class="description">(چون حکمرانان با نشست و برخاست و سخن گفتن با مردم از احوال مملکت و رعیّت آگاه می‌گردند، ولی اگر تنها بنشینند به بسیاری از اسرار و رموز کارها پی نمی‌برند)</span> و رو نشان ندادن حکمرانان به رعیّت اطّلاع بر آنچه <span class="description">(احوال و اوضاع مملکت و رعیّت)</span> را که از آن پنهان بوده‌اند از ایشان پوشیده می‌سازد، پس <span class="description">(در این صورت گاهی)</span> نزد حکمرانان کار بزرگ خرد و کار خرد بزرگ و نیکوئی زشتی و زشتی نیکوئی و حقّ و درستی بباطل و نادرستی آمیخته گردد و والی و حکمران بشر است که به کارهای مردم که از او پنهان می‌دارند آگاهی ندارد، و حقّ را هم نشانه‌هایی نیست که با آنها انواع راستی از دروغی شناخته شود</span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّمَا أَنتَ أَحَدُ رَجُلَینِ إِمَّا اِمرُؤٌ سَخَت نَفسُکَ بِالبَذلِ فِی اَلحَقِّ فَفِیمَ اِحتِجَابُکَ مِن وَاجِبِ حَقٍّ تُعطِیهِ أَو فِعلٍ کَرِیمٍ تُسدِیهِ أَو مُبتَلًی بِالمَنعِ فَمَا أَسرَعَ کَفَّ اَلنَّاسِ عَن مَسأَلَتِکَ إِذَا أَیِسُوا مِن بَذلِکَ مَعَ أَنَّ أَکثَرَ حَاجَاتِ اَلنَّاسِ إِلَیکَ مِمَّا لاَ مَئُونَةَ فِیهِ عَلَیکَ مِن شَکَاةِ مَظلِمَةٍ أَو طَلَبِ إِنصَافٍ فِی مُعَامَلَةٍ</span>

<span class="Translate">(69) و تو یکی از دو مرد خواهی بود: یا مردی که در بخشیدن حقّ و درستی سخیّ و دستبازی، پس سبب رو نشان ندادنت از حقّی واجب که عطاء کنی یا کار نیکوئی که بجا آوری چیست‌؟ یا مردی هستی سخت و بی‌بخشش، پس <span class="description">(باز هم چرا رو نشان ندهی، زیرا)</span> زود باشد که مردم از درخواست از تو دست بدارند چون از بذل و بخشش تو نومید گردند با اینکه بیشتر خواهشهای مردم از تو چیزی است که برایت مایه و زحمتی ندارد از قبیل شکایت کردن از ستمی <span class="description">(که بایشان رسیده و دفع از آنرا از تو بخواهند)</span> یا درخواست انصاف و داد در معامله و رفتاری</span>

<span class="Revayat">ثُمَّ إِنَّ لِلوَالِی خَاصَّةً وَ بِطَانَةً فِیهِمُ اِستِئثَارٌ وَ تَطَاوُلٌ وَ قِلَّةُ إِنصَافٍ فِی مُعَامَلَةٍ فَاحسِم مَادَّةَ أُولَئِکَ بِقَطعِ أَسبَابِ تِلکَ اَلأَحوَالِ</span>

<span class="Translate">(70) سپس <span class="description">(بدان)</span> حکمرانان را نزدیکان و خویشانی است که بخود سری و گردنکشی و دراز دستی <span class="description">(بمال مردم)</span> و کمی انصاف خو گرفته‌اند <span class="description">(و رعیّت را بسختی و گرفتاری دوچار می‌نمایند)</span> ریشه و اساس <span class="description">(شرّ)</span> ایشان را با جدا کردن و دور ساختن موجبات آن صفات از بین ببر <span class="description">(عادل و دادگر و از اوضاع داخلی مملکت با خبر باش تا ایشان بی عدالتی و بیخبری ترا وسیلۀ خودسری و دراز دستی و کم انصافی قرار ندهند و به رعیّت آزار نرسانند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لاَ تُقطِعَنَّ لِأَحَدٍ مِن حَاشِیَتِکَ وَ حَامَّتِکَ قَطِیعَةً وَ لاَ یَطمَعَنَّ مِنکَ فِی اِعتِقَادِ عُقدَةٍ تَضُرُّ بِمَن یَلِیهَا مِنَ اَلنَّاسِ فِی شِربٍ أَو عَمَلٍ مُشتَرَکٍ یَحمِلُونَ مَئُونَتَهُ عَلَی غَیرِهِم فَیَکُونَ مَهنَأُ ذَلِکَ لَهُم دُونَکَ وَ عَیبُهُ عَلَیکَ فِی اَلدُّنیَا وَ اَلآخِرَةِ</span>

<span class="Translate">(71) و بکسی از آنان که در گردت هستند و اهل بیت و خویشاوندانت زمینی واگذار مکن، و باید کسی از تو در طمع نیافتد به گرفتن مزرعه و کشت زاری که زیان رساند بمردم همسایۀ آن در آبشخور یا کاری که به شرکت باید انجام داد که سختی کار مشترک را به همسایگان تحمیل نمایند، پس سود و گوارایی آن برای ایشان خواهد بود، نه تو، و عیب و سرزنش آن در دنیا و آخرت بر تو خواهد ماند</span>

<span class="Revayat">وَ أَلزِمِ اَلحَقَّ مَن لَزِمَهُ مِنَ اَلقَرِیبِ وَ اَلبَعِیدِ وَ کُن فِی ذَلِکَ صَابِراً مُحتَسِباً وَاقِعاً ذَلِکَ مِن قَرَابَتِکَ وَ خَاصَّتِکَ حَیثُ وَقَعَ وَ اِبتَغِ عَاقِبَتَهُ بِمَا یَثقُلُ عَلَیکَ مِنهُ فَإِنَّ مَغَبَّةَ ذَلِکَ مَحمُودَةٌ</span>

<span class="Translate">(72) و حقّ را برای آنکه شایسته است از نزدیک و دور <span class="description">(خویش و بیگانه)</span> اجرا کن، و در آن کار شکیبا و <span class="description">(از خدا)</span> پاداش خواه باش اگر چه از بکار بردن حقّ به خویشان و نزدیکانت برسد هر چه برسد <span class="description">(مثلا لازم آید که از روی حقّ یکی از خویشان را قصاص نمایی)</span> و پایان حقّ را با آنچه بر تو گران <span class="description">(و بر نزدیکان سخت و دشوار)</span> است بنگر که پسندیده و فرخنده است</span>

<span class="Revayat">وَ إِن ظَنَّتِ اَلرَّعِیَّةُ بِکَ حَیفاً فَأَصحِر لَهُم بِعُذرِکَ وَ اِعدِل عَنکَ ظُنُونَهُم بِإِصحَارِکَ فَإِنَّ فِی ذَلِکَ رِیَاضَةً مِنکَ لِنَفسِکَ وَ رِفقاً بِرَعِیَّتِکَ وَ إِعذَاراً تَبلُغُ بِهِ حَاجَتَکَ مِن تَقوِیمِهِم عَلَی اَلحَقِّ</span>

<span class="Translate">(73) و اگر رعیّت بتو گمان ستمگری بردند عذر و دلیلت را برای ایشان آشکار کن و گمانهای آنها را با آشکار کردنت از خویشتن دور نما، زیرا در آن کار ریاضت و عادت دادن است بخود <span class="description">(عدل و انصاف را)</span> و مهربانی است به رعیّت، و عذر آوردنی است که با آن بآنچه خواستاری از وادار نمودن آنها بحقّ می‌رسی <span class="description">(تو که می‌خواهی از بدگمانی و سرزنش آنها برهی عذر خود را بیان کن تا از اشتباه بیرون آمده دوستیت را در دل جا دهند )</span></span>

<span class="Revayat">وَ لاَ تَدفَعَنَّ صُلحاً دَعَاکَ إِلَیهِ عَدُوُّکَ لِلَّهِ فِیهِ رِضًا فَإِنَّ فِی اَلصُّلحِ دَعَةً لِجُنُودِکَ وَ رَاحَةً مِن هُمُومِکَ وَ أَمناً لِبِلاَدِکَ وَ لَکِنِ اَلحَذَرَ کُلَّ اَلحَذَرِ مِن عَدُوِّکَ بَعدَ صُلحِهِ فَإِنَّ اَلعَدُوَّ رُبَّمَا قَارَبَ لِیَتَغَفَّلَ فَخُذ بِالحَزمِ وَ اِتَّهِم فِی ذَلِکَ حُسنَ اَلظَّنِّ</span>

<span class="Translate">(74) و از صلح و آشتی را که رضاء و خوشنودی خدا در آنست و دشمنت ترا بآن بخواند سرپیچی مکن، زیرا در آشتی راحت لشگریان و آسایش اندوهها و آسودگی برای <span class="description">(اهل)</span> شهرهایت است <span class="description">(چنانکه خداوند در قرآن کریم س 8 ی 61 می‌فرماید: «وَ إِن جَنَحُوا لِلسَّلمِ فَاجنَح لَهٰا وَ تَوَکَّل عَلَی اَللّٰهِ إِنَّهُ هُوَ اَلسَّمِیعُ اَلعَلِیمُ‌» یعنی اگر دشمنان بصلح و آشتی گراییدند تو نیز آنرا بپسند و «اگر در باطن مکر و حیله بکار برده بصلح و آشتی می‌خواهند ترا فریب دهند مترس» کار خود بخدا واگزار که خدا «به گفتارشان» شنوا و «به اندیشه‌هاشان» دانا است)</span> ولی از دشمنت پس از آشتی او سخت برحذر باش و بترس، زیرا دشمن چه بسیار خود را نزدیک گرداند تا غافل گیر کند <span class="description">(آنگاه کار حریف را بسازد یا او را در سختی اندازد)</span> پس احتیاط و استوار کاری را پیشه کن و زیر بار حسن ظنّ و نیکو گمانی بزودی مرو <span class="description">(مؤمن با اینکه بهمه کس نیک بین است در امور اجتماعی باید از زیان نفاق و دوروئی و مکر دشمن آگاه و هشیار باشد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِن عَقَدتَ بَینَکَ وَ بَینَ عَدُوٍّ لَکَ عُقدَةً أَو أَلبَستَهُ مِنکَ ذِمَّةً فَحُط عَهدَکَ بِالوَفَاءِ وَ اِرعَ ذِمَّتَکَ بِالأَمَانَةِ وَ اِجعَل نَفسَکَ جُنَّةً دُونَ مَا أَعطَیتَ فَإِنَّهُ لَیسَ مِن فَرَائِضِ اَللَّهِ شَیءٌ اَلنَّاسُ أَشَدُّ عَلَیهِ اِجتِمَاعاً مَعَ تَفَرُّقِ أَهوَائِهِم وَ تَشَتُّتِ آرَائِهِم مِن تَعظِیمِ اَلوَفَاءِ بِالعُهُودِ وَ قَد لَزِمَ ذَلِکَ اَلمُشرِکُونَ فِیمَا بَینَهُم دُونَ اَلمُسلِمِینَ لِمَا اِستَوبَلُوا مِن عَوَاقِبِ اَلغَدرِ</span>

<span class="Translate">(75) و اگر بین خود و دشمنت پیمانی بستی و او را از جانب خویش <span class="description">(جامۀ)</span> امان و آسودگی پوشاندی <span class="description">(پناه دادی)</span> به پیمانت وفادار باش و پناه دادنت را بدرستی رعایت کن، و خود را سپر پیمان و زنهاری که داده‌ای قرار ده زیرا چیزی از واجبات خدا در اجتماع مردم با اختلاف هواها و پراکندگی اندیشه‌هاشان از بزرگ دانستن وفای به پیمانها نیست، و مشرکین هم پیش از مسلمانها وفاء بعهد را بین خود لازم می‌دانستند بجهت آنکه وبال و بد عاقبتی پیمان شکنی را دریافته بودند <span class="description">(آزموده بودند، و مسلمانها بانجام آن سزاوارترند)</span></span>

<span class="Revayat">فَلاَ تَغدِرَنَّ بِذِمَّتِکَ وَ لاَ تَخیِسَنَّ بِعَهدِکَ وَ لاَ تَختِلَنَّ عَدُوَّکَ فَإِنَّهُ لاَ یَجتَرِئُ عَلَی اَللَّهِ إِلاَّ جَاهِلٌ شَقِیٌّ</span>

<span class="Translate">(76) پس به‌ج‌امان و زنهارت خیانت نکرده پیمانت را مشکن، و دشمنت را فریب مده، زیرا <span class="description">(پیمان شکنی جرأت و دلیری بر خدا است، و)</span> بر خدا جرأت و دلیری نمی‌کند مگر نادان بد بخت</span>

<span class="Revayat">وَ قَد جَعَلَ اَللَّهُ عَهدَهُ وَ ذِمَّتَهُ أَمناً أَفضَاهُ بَینَ اَلعِبَادِ بِرَحمَتِهِ وَ حَرِیماً یَسکُنُونَ إِلَی مَنَعَتِهِ وَ یَستَفِیضُونَ إِلَی جِوَارِهِ فَلاَ إِدغَالَ وَ لاَ مُدَالَسَةَ وَ لاَ خِدَاعَ فِیهِ</span>

<span class="Translate">(77) و خداوند پیمان و زنهارش را امن و آسایشی که از روی رحمت و مهربانیش بین بندگان گسترده قرار داده است <span class="description">(آنان را بمراعات آن امر فرموده تا از هرج و مرج و قتل و فساد رها گردند)</span> و آنرا حریم و پناهگاهی قرار داده که به استواری آن زیست کرده در پناه آن بروند، پس تباهکاری و فریب در آن روا نیست</span>

<span class="Revayat">وَ لاَ تَعقِد عَقداً تُجَوِّزُ فِیهِ اَلعِلَلُ وَ لاَ تُعَوِّلَنَّ عَلَی لَحنِ قَولٍ بَعدَ اَلتَّأکِیدِ وَ اَلتَّوثِقَةِ</span>

<span class="Translate">(78) و عهد و پیمانی مبند که در آن تأویل و بهانه و بکار بردن مکر و فریب راه داشته باشد <span class="description">(چنانکه با دشمن پیمان بندد که اسیرانش را آزاد سازد تا لشگرش را از فلان شهر بیرون برد، چون اسیران را آزاد نمود شهر را ویران کرده خالی کند)</span> و بعد از برقراری و استوار نمودن عهد و پیمان گفتار دو پهلو بکار مبر <span class="description">(توریه و پنهان نمودن قصد در وقتی که شخص به سوگند خوردن بغیر حقّ ناچار گردد تا سوگند به دروغ نخورد بد نیست، ولی هنگام پیمان بستن و آشتی با گروه روا نیست، و ادّعای توریه پذیرفته نگردد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لاَ یَدعُوَنَّکَ ضِیقُ أَمرٍ لَزِمَکَ فِیهِ عَهدُ اَللَّهِ إِلَی طَلَبِ اِنفِسَاخِهِ بِغَیرِ اَلحَقِّ فَإِنَّ صَبرَکَ عَلَی ضِیقِ أَمرٍ تَرجُو اِنفِرَاجَهُ وَ فَضلَ عَاقِبَتِهِ خَیرٌ مِن غَدرٍ تَخَافُ تَبِعَتَهُ وَ أَن تُحِیطَ بِکَ مِنَ اَللَّهِ فِیهِ طِلبَةٌ لاَ تَستَقِیلَ فِیهَا دُنیَاکَ وَ لاَ آخِرَتَکَ</span>

<span class="Translate">(79) و سختی کار که باید در آن عهد خدا <span class="description">(پیمانی که با دیگری بسته‌ای)</span> را مراعات کنی ترا بدون حقّ به شکستن آن وا ندارد، زیرا شکیبا بودن تو بر کار سختی که در پاداش آن آسایش و افزونی امید داری بهتر است از حیله و مکری که از وبال و کیفر آن و از اینکه از جانب خدا از تو بازخواست شود بطوریکه راهی نداشته در دنیا و آخرت نتوانی عفو و بخشش آنرا درخواست نمائی بترسی <span class="description">(و اینکه پیمان بستن با دیگری را پیمان خدا نامیده برای تأکید در مراعات نمودن و تهدید بر شکستن آنست )</span></span>

<span class="Revayat">إِیَّاکَ وَ اَلدِّمَاءَ وَ سَفکَهَا بِغَیرِ حِلِّهَا فَإِنَّهُ لَیسَ شَیءٌ أَدعَی لِنِقمَةٍ وَ لاَ أَعظَمَ لِتَبِعَةٍ وَ لاَ أَحرَی بِزَوَالِ نِعمَةٍ وَ اِنقِطَاعِ مُدَّةٍ مِن سَفکِ اَلدِّمَاءِ بِغَیرِ حَقِّهَا وَ اَللَّهُ سُبحَانَهُ مُبتَدِئٌ بِالحُکمِ بَینَ اَلعِبَادِ فِیمَا تَسَافَکُوا مِنَ اَلدِّمَاءِ یَومَ اَلقِیَامَةِ فَلاَ تُقَوِّیَنَّ سُلطَانَکَ بِسَفکِ دَمٍ حَرَامٍ فَإِنَّ ذَلِکَ مِمَّا یُضعِفُهُ وَ یُوهِنُهُ بَل یُزِیلُهُ وَ یَنقُلُهُ وَ لاَ عُذرَ لَکَ عِندَ اَللَّهِ وَ لاَ عِندِی فِی قَتلِ اَلعَمدِ لِأَنَّ فِیهِ قَوَدَ اَلبَدَنِ</span>

<span class="Translate">(80) بترس از خونها <span class="description">(آدم کشی)</span> و بنا حقّ ریختن آن، زیرا چیزی بیشتر موجب عذاب و کیفر و بزرگتر برای بازخواست و سزاوارتر برای از دست دادن نعمت و بسر رسیدن عمر از ریختن خونهای بنا حقّ نیست، و خداوند سبحان روز رستخیز نخستین چیزی را که بین بندگان حکم فرماید در بارۀ خونهایی است که ریخته‌اند پس قوّت و برقراری حکومتت را با ریختن خون حرام <span class="description">(کشتن بر خلاف دستور دین)</span> مخواه، زیرا ریختن خون حرام از اموری است که حکومت را ضعیف و سست می‌گرداند بلکه آنرا از بین برده و <span class="description">(از خاندانی به خاندان دیگر)</span> انتقال می‌دهد، و ترا نزد خدا و نزد من در کشتن از روی عمد عذری نیست، زیرا در آن <span class="description">(بی چون و چرا)</span> قصاص تن <span class="description">(کشتن همانطوری که دیگری را کشته‌ای)</span> لازم آید</span>

<span class="Revayat">وَ إِنِ اُبتُلِیتَ بِخَطَإٍ وَ أَفرَطَ عَلَیکَ سَوطُکَ أَو سَیفُکَ أَو یَدُکَ بِالعُقُوبَةِ فَإِنَّ فِی اَلوَکَزَةِ فَمَا فَوقَهَا مَقتَلَةً فَلاَ تَطمَحَنَّ بِکَ نَخوَةُ سُلطَانِکَ عَن أَن تُؤَدِّیَ إِلَی أَولِیَاءِ اَلمَقتُولِ حَقَّهُم</span>

<span class="Translate">(81) و اگر از روی خطاء و اشتباه دیگری را کشتی و تازیانه یا شمشیر یا دستت به شکنجه زیاده‌روی کرد <span class="description">(بدون قصد بقتل انجامید)</span> پس مشت زدن و بالاتر از آن هم کشتنی است <span class="description">(گاهی سبب مرگ میشود)</span> که باید گردنکشی حکومت ترا از ادای خونبهای کشته شده به اولیاء و خویشان او باز ندارد <span class="description">(بلکه باید با کمال فروتنی خونبهای او را اداء کنی )</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِیَّاکَ وَ اَلإِعجَابَ بِنَفسِکَ وَ اَلثِّقَةَ بِمَا یُعجِبُکَ مِنهَا وَ حُبِّ اَلإِطرَاءِ فَإِنَّ ذَلِکَ مِن أَوثَقِ فُرَصِ اَلشَّیطَانِ فِی نَفسِهِ لِیَمحَقَ مَا یَکُونُ مِن إِحسَانِ اَلمُحسِنِینَ</span>

<span class="Translate">(82) و بپرهیز از خودپسندی و تکیۀ به چیزی که ترا بخود پسندی وا دارد، و از اینکه دوست بداری مردم ترا بسیار بستایند، زیرا این حالت از مهمّترین فرصتهای شیطان است <span class="description">(همواره در صدد بدست آوردن چنین فرصتی است)</span> تا نیکی نیکوکاران را از بین ببرد <span class="description">(شخص را بخود پسندی و ستایش دوستی وا می‌دارد تا کار نیکی که انجام داده بی‌اثر گردد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِیَّاکَ وَ اَلمَنَّ عَلَی رَعِیَّتِکَ بِإِحسَانِکَ أَوِ اَلتَّزَیُّدَ فِیمَا کَانَ مِن فِعلِکَ أَو أَن تَعِدَهُم فَتُتبِعَ مَوعِدَکَ بِخُلفِکَ فَإِنَّ اَلمَنَّ یُبطِلُ اَلإِحسَانَ وَ اَلتَّزَیُّدَ یَذهَبُ بِنُورِ اَلحَقِّ وَ اَلخُلفَ یُوجِبُ اَلمَقتَ عِندَ اَللَّهِ وَ اَلنَّاسِ قَالَ اَللَّهُ تَعَالَی کَبُرَ مَقتاً عِندَ اَللّٰهِ أَن تَقُولُوا مٰا لاٰ تَفعَلُونَ</span>

<span class="Translate">(83) و بپرهیز از اینکه بر رعیّتت به نیکی که میکنی منّت گزاری، یا کاری که انجام می‌دهی بیش از آنچه هست در نظر آری، یا به وعده‌ای که بآنان می‌دهی وفا نکنی زیرا منّت نهادن احسان را بی‌نتیجه می‌گرداند <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 2 ی 264 می‌فرماید: «یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُبطِلُوا صَدَقٰاتِکُم بِالمَنِّ وَ اَلأَذیٰ‌» یعنی ای کسانیکه ایمان آورده‌اید بخششهای خود را با منّت نهادن و آزار رساندن تباه نسازید)</span> و کار را بیش از آنچه هست پنداشتن <span class="description">(که نوعی از خود پسندی و ستم و دروغ است)</span> نور حقّ را می‌زداید <span class="description">(احسان و راستی را بی‌پاداش می‌سازد)</span> و وفاء نکردن بوعده سبب خشم خدا و مردم می‌گردد، خدای تعالی <span class="description">(س 61 ی 3)</span> فرموده: «کَبُرَ مَقتاً عِندَ اَللّٰهِ أَن تَقُولُوا مٰا لاٰ تَفعَلُونَ‌» یعنی خداوند سخت بخشم می‌آید از اینکه بگوئید آنچه را که نمی‌کنید</span>

<span class="Revayat">وَ إِیَّاکَ وَ اَلعَجَلَةَ بِالأُمُورِ قَبلَ أَوَانِهَا أَوِ اَلتَّسَاقُطَ فِیهَا عِندَ إِمکَانِهَا أَوِ اَللَّجَاجَةَ فِیهَا إِذَا تَنَکَّرَت أَوِ اَلوَهنَ عَنهَا إِذَا اِستَوضَحَت فَضَع کُلَّ أَمرٍ مَوضِعَهُ وَ أَوقِع کُلَّ عَمَلٍ مَوقِعَهُ</span>

<span class="Translate">(84) و بترس از شتاب زدگی به کارها پیش از رسیدن هنگام آنها، یا دنبال گیری و سخت کوشی در آنها هنگام دسترسی بآنها، یا از ستیزگی در آنها وقتی که سر رشته ناپیدا باشد، یا از سستی در آنها چون در دسترس آید. پس هر چیز را بجای خود بگذار، و هر کاری را در وقت آن انجام ده <span class="description">(که عدل و برابری و درستکاری اینست، ولی اگر در هر امری از امور دنیا و آخرت افراط یا تفریط نمودی یعنی از حقّ تجاوز یا در آن کوتاهی کردی ستمکار بوده‌ای)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِیَّاکَ وَ اَلاِستِئثَارَ بِمَا اَلنَّاسُ فِیهِ أُسوَةٌ وَ اَلتَّغَابِیَ عَمَّا تُعنَی بِهِ مِمَّا قَد وَضَحَ لِلعُیُونِ فَإِنَّهُ مَأخُوذٌ مِنکَ لِغَیرِکَ وَ عَمَّا قَلِیلٍ تَنکَشِفُ عَنکَ أَغطِیَةُ اَلأُمُورِ وَ یُنتَصَفُ مِنکَ لِلمَظلُومِ</span>

<span class="Translate">(85) و بترس از بخود اختصاص دادن آنچه مردم در آن یکسانند <span class="description">(همه حقّ دارند مانند غنائم و مالهایی که مسلمانان در جنگ با کفّار بیغما بدست آورده‌اند که همه در آنها شریکند، و مانند چراگاهها که مالک خاصّی ندارد، و آب سیل یا درختهای جنگلها، و مانند بکار بردن رای و اندیشه در امری از امور مملکت و رعیّت که سود و زیان آن همگانی باشد که نباید در آن به رأی خود اکتفا کنی، بلکه باید با خردمندان مشورت نمائی و به اندیشۀ آنها بی‌اعتنا نباشی)</span> و بپرهیز از خود را به نادانی زدن در آنچه توجّه بآن بر تو لازم است از اموری که همه می‌دانند <span class="description">(حقّی که نداری طلب نکرده و از حقّی که ضائع گشته چشم پوشی مکن)</span> زیرا آن <span class="description">(مظلمه و چیزی که به ستم گرفته‌ای)</span> از تو برای دیگری <span class="description">(مظلوم و ستمدیده)</span> گرفته خواهد شد، و بزودی پرده‌ها از روی کارها برداشته شود <span class="description">(پنهانیها آشکار گردد)</span> و داد مظلوم و ستمکشیده از تو بستانند</span>

<span class="Revayat">اِملِک حَمِیَّةَ أَنفِکَ وَ سَورَةَ حَدِّکَ وَ سَطوَةَ یَدِکَ وَ غَربَ لِسَانِکَ وَ اِحتَرِس مِن کُلِّ ذَلِکَ بِکَفِّ اَلبَادِرَةِ وَ تَأخِیرِ اَلسَّطوَةِ حَتَّی یَسکُنَ غَضَبُکَ فَتَملِکَ اَلاِختِیَارَ وَ لَن تَحکُمَ ذَلِکَ مِن نَفسِکَ حَتَّی تُکثِرَ هُمُومَکَ بِذِکرِ اَلمَعَادِ إِلَی رَبِّکَ</span>

<span class="Translate">(86) هنگام افروختگی خشم و تیزی سرکشی و حملۀ با دست و تندی و زشت گوئی زبانت بر خود مسلّط باش، و از این کارهای زشت با شتاب نکردن و حمله را عقب انداختن خودداری کن تا خشمت فرو نشیند که <span class="description">(در این هنگام)</span> اختیار و اقتدار یافته بر خود مسلّط می‌گردی، و هرگز بر خویشتن تسلّط نمی‌یابی و از خشم نمی‌رهی تا اندیشه‌هایت را بسیار بیاد بازگشت بسوی پروردگارت نگردانی <span class="description">(خشمت را که از کبر و سرکشی شعله‌ور گشته نمی‌توانی فرونشانی مگر وقتی که ذلّت و بیچارگی و گرفتاری روز رستخیز را بیاد آوری)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلوَاجِبُ عَلَیکَ أَن تَتَذَکَّرَ مَا مَضَی لِمَن تَقَدَّمَکَ مِن حُکُومَةٍ عَادِلَةٍ أَو سُنَّةٍ فَاضِلَةٍ أَو أَثَرٍ عَن نَبِیِّنَا صلی‌الله‌علیه‌وآله أَو فَرِیضَةٍ فِی کِتَابِ اَللَّهِ فَتَقتَدِیَ بِمَا شَاهَدتَ مِمَّا عَمِلنَا بِهِ فِیهَا وَ تَجتَهِدَ لِنَفسِکَ فِی اِتِّبَاعِ مَا عَهِدتُ إِلَیکَ فِی عَهدِی هَذَا وَ اِستَوثَقتُ بِهِ مِنَ اَلحُجَّةِ لِنَفسِی عَلَیکَ لِکَیلاَ تَکُونَ لَکَ عِلَّةٌ عِندَ تَسَرُّعِ نَفسِکَ إِلَی هَوَاهَا فَلَن یَعصِمَ مِنَ اَلسُّوءِ وَ لاَ یُوَفِّقُ لِلخَیرِ إِلاَّ اَللَّهُ تَعَالَی وَ قَد کَانَ فِیمَا عَهِدَ اِلَیَّ رَسُولُ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله فِی وَصَایَاهُ تَحضِیضٌ عَلَی اَلصَّلاَةِ وَ اَلزَّکَاةِ وَ مَا مَلَکَتهُ أَیمَانُکُم فَبِذَلِکَ أَختِمُ لَکَ بِمَا عَهِدتُ وَ لاَ حَولَ وَ لاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ اَلعَلِیِّ اَلعَظِیمِ</span>

<span class="Translate">(87) و بر تو واجب است که یاد آوری آنچه را که به پیشینیانت گذشته از حکمهایی که بعدل و درستی داده‌اند، یا روش نیکوئی بکار برده‌اند، یا خبری که از پیغمبران - صلّی اللّه علیه و آله - نقل کرده‌اند، یا امر واجب در کتاب خدا را که بپاداشته‌اند پس آنچه را دیدی که ما در این امور بآن رفتار نمودیم پیروی میکنی، و در پیروی آنچه در این عهد نامه بتو سفارش کردم کوشش می‌نمایی، و من باین عهد نامه حجّت خود را بر تو استوار نمودم تا هنگامیکه نفس تو به هوا و خواهش شتاب کند بهانه‌ای نداشته باشی</span>

<span class="Revayat">وَ مِن هَذَا اَلعَهدِ وَ هُوَ آخِرُهُ وَ أَنَا أَسأَلُ اَللَّهَ بِسَعَةِ رَحمَتِهِ وَ عَظِیمِ قُدرَتِهِ عَلَی إِعطَاءِ کُلِّ رَغبَةٍ أَن یُوَفِّقَنِی وَ إِیَّاکَ لِمَا فِیهِ رِضَاهُ مِنَ اَلإِقَامَةِ عَلَی اَلعُذرِ اَلوَاضِحِ إِلَیهِ وَ إِلَی خَلقِهِ مَعَ حُسنِ اَلثَّنَاءِ فِی اَلعِبَادِ وَ جَمِیلِ اَلأَثَرِ فِی اَلبِلاَدِ وَ تَمَامِ اَلنِّعمَةِ وَ تَضعِیفِ اَلکَرَامَةِ وَ أَن یَختِمَ لِی وَ لَکَ بِالسَّعَادَةِ وَ اَلشَّهَادَةِ إِنّٰا إِلَیهِ رٰاجِعُونَ</span>

<span class="Translate">پس بجز خدای تعالی کسی هرگز از بدی نگاه‌دارنده و به نیکی توفیق دهنده نیست، (88) و آنرا که رسول خدا - صلّی اللّه علیه و آله - در وصیّتهایش با من عهد و سفارش فرموده ترغیب و کوشش در نماز و زکوة و مهربانی بر غلامانتان بود، و من وصیّت و سفارش آن حضرت را پایان پیمانی که برای تو نوشتم قرار می‌دهم، و <span class="description">(کسیرا)</span> جنبش و توانائی نیست مگر به مشیّت و خواست خدای بلند مرتبه و بزرگوار. و قسمتی از این عهد نامه است که پایان آنست: (89) و من از خدا به فراخی رحمت و بزرگی توانائیش بر بخشیدن هر مطلوبی درخواست می‌نمایم اینکه من و ترا موفّق بدارد بآنچه در آن رضاء و خوشنودی او است از داشتن عذر هویدا در برابر او و خلقش <span class="description">(عذر هویدا عدل و دادگری است برای کسیکه در بارۀ او قضاوت می‌نمایی، و نزد خدا در بارۀ بکیفر یا پاداش دادن آن کس است بدرستی)</span> با نیکنام بودن در بین بندگان، و نشانۀ نیک داشتن در شهرها، و تمامی نعمت و افزونی عزّت، و اینکه زندگی من و ترا به نیکبختی و شهادت <span class="description">(کشته شدن در راه خدا)</span> بسر رساند که ما بسوی او بر می‌گردیم <span class="description">(جویای رحمت او می‌باشیم)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلسَّلاَمُ عَلَی رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ اَلطَّیِّبِینَ اَلطَّاهِرِینَ</span>

<span class="Translate">(90) و درود بر فرستادۀ خدا <span class="description">(حضرت مصطفی)</span> بر او و آل او که <span class="description">(از هر عیب و نقصی)</span> پاک و پاکیزه‌اند خدا درود فرستد</span>


==نامه 54- نامه به طلحه و زبیر در پاسخ به ادعاهای سران ناکثین==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی طلحة و الزبیر مع عمران ابن الحصین الخزاعی ذکره أبو جعفر الإسکافی فی کتاب المقامات فی مناقب أمیر المؤمنین علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">54 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است به طلحه و زبیر که <span class="description">(در آن بی‌حقّی آنها را به پیمان شکنی اثبات نموده ، و)</span> بوسیلۀ عمران ابن حصین خزاعیّ فرستاده <span class="description">(خزاع نام قبیله‌ای است از ازد و عمران از دانشمندان اصحاب رسول خدا - صلّی اللّه علیه و آله - و از شیعیان امام علیه السّلام بوده، و)</span> آنرا ابو جعفر <span class="description">(محمّد ابن عبد اللّه)</span> اسکافیّ <span class="description">(اسکاف ده بزرگی بین نهروان و بصره بوده)</span> در کتاب مقاماتش که در فضائل امیر المؤمنین علیه السّلام است بیان کرده</span>

<span class="Revayat">أَمَّا بَعدُ فَقَد عَلِمتُمَا وَ إِن کَتَمتُمَا أَنِّی لَم أُرِدِ اَلنَّاسَ حَتَّی أَرَادُونِی وَ لَم أُبَایِعهُم حَتَّی بَایَعُونِی وَ إِنَّکُمَا مِمَّن أَرَادَنِی وَ بَایَعَنِی وَ إِنَّ اَلعَامَّةَ لَم تُبَایِعنِی لِسُلطَانٍ غَالِبٍ وَ لاَ لِعَرَضٍ حَاضِرٍ فَإِن کُنتُمَا بَایَعتُمَانِی طَائِعَینِ فَارجِعَا وَ تُوبَا إِلَی اَللَّهِ مِن قَرِیبٍ وَ إِن کُنتُمَا بَایَعتُمَانِی کَارِهَینِ فَقَد جَعَلتُمَا لِی عَلَیکُمَا اَلسَّبِیلَ بِإِظهَارِکُمَا اَلطَّاعَةَ وَ إِسرَارِکُمَا اَلمَعصِیَةَ</span>

<span class="Translate">(1) پس از حمد خدا و درود بر پیغمبر اکرم، شما می‌دانید با اینکه پوشانده‌اید که من قصد مردم نکردم <span class="description">(خواستار بیعت نبودم)</span> تا اینکه قصد من کردند <span class="description">(بیعت با مرا خواستند)</span> و <span class="description">(برای بیعت بستن)</span> دست بسوی آنان دراز ننمودم تا اینکه ایشان دست پیش من دراز کردند، و شما از جملۀ کسانی بودید که قصد من کرد و بیعت نمود و مردم با من بیعت نکردند بجهت تسلّط و غلبه <span class="description">(که داشته باشم)</span> و نه بجهت مال و دارائی موجود <span class="description">(که طمع بآن کرده باشند، بلکه با اختیار و خواست خود دست بیعت به سویم دراز کردند)</span> پس اگر شما با من باختیار بیعت نموده پیمان بستید <span class="description">(از شکستن آن)</span> برگردید تا زود است <span class="description">(از این کار زشت)</span> توبه و بازگشت بسوی خدا نمائید، و اگر با بی‌میلی پیمان بستید به آشکار ساختن طاعت و فرمانبری <span class="description">(بیعت نمودن)</span> و معصیت و نافرمانی در نهان <span class="description">(بی میلی به پیمان بستن)</span> برای <span class="description">(بازخواست نمودن)</span> من بر خود راه گشودید <span class="description">(تا از شما بپرسم چرا بی اکراه و زور بیعت نمودید اگر در باطن بی‌میل بودید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَعَمرِی مَا کُنتُمَا بِأَحَقِّ اَلمُهَاجِرِینَ بِالتَّقِیَّةِ وَ اَلکِتمَانِ وَ إِنَّ دَفعَکُمَا هَذَا اَلأَمرَ مِن قَبلِ أَن تَدخُلاَ فِیهِ کَانَ أَوسَعَ عَلَیکُمَا مِن خُرُوجِکُمَا مِنهُ بَعدَ إِقرَارِکُمَا بِهِ</span>

<span class="Translate">(2) و به جانم سوگند <span class="description">(که بمیل و رغبت برای مقصد نادرستی که داشتید با من بیعت نمودید و اکنون که بآن نرسیدید پیمان شکستید، زیرا)</span> شما به تقیّه و ترس و اظهار بی‌میلی ننمودن در بارۀ بیعت با من از مهاجرین سزاوارتر نبودید <span class="description">(زیرا شما از آنان تواناتر بودید و تسلّط و زور بشما کمتر بود)</span> و نرفتن شما زیر بار بیعت پیش از آنکه در آن داخل شوید از پیمان شکنی پس از پذیرفتن‌تان بر شما آسانتر بود</span>

<span class="Revayat">وَ قَد زَعَمتُمَا أَنِّی قَتَلتُ عُثمَانَ فَبَینِی وَ بَینَکُمَا مَن تَخَلَّفَ عَنِّی وَ عَنکُمَا مِن أَهلِ اَلمَدِینَةِ ثُمَّ یُلزَمُ کُلُّ اِمرِئٍ بِقَدرِ مَا اِحتَمَلَ فَارجِعَا أَیُّهَا اَلشَّیخَانِ عَن رَأیِکُمَا فَإِنَّ اَلآنَ أَعظَمُ أَمرِکُمَا اَلعَارُ مِن قَبلِ أَن یَجتَمِعَ اَلعَارُ وَ اَلنَّارُ وَ اَلسَّلاَمُ</span>

<span class="Translate">(3) و <span class="description">(بهانه‌ای که برای پیمان شکنی خود آماده کرده‌اید آنست که)</span> گمان نموده‌اید من عثمان را کشته‌ام <span class="description">(و شما به خونخواهی او در صدد جنگ با من برآمده‌اید)</span> پس بین من و شما از اهل مدینه کسانی <span class="description">(مانند محمّد ابن مسلمه و اسامة ابن زید و عبد اللّه ابن عمر)</span> که از من و شما کناره گرفته‌اند <span class="description">(و هیچیک را یاری نمی‌نمایند)</span> هستند <span class="description">(که گواهی بدهند و بگویند کشندۀ عثمان کیست)</span> پس <span class="description">(اگر ایشان گفتند عثمان را کی کشته)</span> هر کدام <span class="description">(از ما طبق گواهی که در بارۀ او بدهند)</span> الزام میشود به اندازه‌ای که در این کار داخل بود زیر بار رود <span class="description">(و از او خونخواهی شود، و شکّ نیست که اگر حکم می‌دادند معلوم می‌شد که باعث کشتن عثمان طلحه و زبیر بودند، و امام علیه السّلام از آن مبرّی است)</span> پس ای پیر مردان از اندیشۀ خود برگردید <span class="description">(به نادرستی بهانه نگرفته از جنگ و خونریزی دست کشید)</span> زیرا اکنون بزرگترین پیشآمد شما ننگ <span class="description">(در دنیا)</span> است پیش از آنکه <span class="description">(این)</span> ننگ و آتش <span class="description">(روز رستخیز)</span> با هم گرد آیند <span class="description">(اگر در بارۀ شما بگویند: پشیمان شده توبه و بازگشت نمودند بهتر است از اینکه اصحاب پیغمبر اکرم بسبب مخالفت با امام زمان خود بعذاب الهیّ گرفتار شوند که در اینجا ننگ و آتش با هم گرد آمده‌اند)</span> و درود بر شایسته آن</span>


==نامه 55- نامه به معاویه در اندرز و هشدار به او==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی معاویة أَمَّا بَعدُ فَإِنَّ اَللَّهَ سُبحَانَهُ قَد جَعَلَ اَلدُّنیَا لِمَا بَعدَهَا وَ اِبتَلَی فِیهَا أَهلَهَا لِیَعلَمَ أَیُّهُم أَحسَنُ عَمَلاً وَ لَسنَا لِلدُّنیَا خُلِقنَا وَ لاَ بِالسَّعیِ فِیهَا أُمِرنَا وَ إِنَّمَا وُضِعنَا فِیهَا لِنُبتَلَی بِهَا</span>

<span class="Translate">55 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است به معاویه <span class="description">(در اندرز باو)</span>: (1) پس از حمد خدا و درود بر پیغمبر اکرم، خداوند سبحان دنیا را برای آخرت قرار داده، و <span class="description">(با اینکه به آشکار و نهانها دانا است)</span> اهل دنیا را در آن بیازمود تا بداند <span class="description">(به دیگران هویدا سازد)</span> که کردار کدامین ایشان نیکوتر است، و ما برای دنیا آفریده نشده و به کوشش در <span class="description">(کار)</span> آن مأمور نگشته‌ایم <span class="description">(اگر چه هر کس برای طلب روزی ناچار می‌کوشد، ولی اصل کوشش در کار آخرتست)</span> و ما را بدنیا آورده‌اند که با آن آزمایش شویم <span class="description">(تا نیکوکار و بدکار آشکار شوند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ قَدِ اِبتَلاَنِی اَللَّهُ بِکَ وَ اِبتَلاَکَ بِی فَجَعَلَ أَحَدَنَا حُجَّةً عَلَی اَلآخَرِ فَعَدَوتَ عَلَی طَلَبِ اَلدُّنیَا بِتَأوِیلِ اَلقُرآنِ وَ طَلَبتَنِی بِمَا لَم تَجنِ یَدِی وَ لاَ لِسَانِی وَ عَصَبتَهُ أَنتَ وَ أَهلُ اَلشَّامِ بِی وَ أَلَبَّ عَالِمُکُم جَاهِلَکُم وَ قَائِمُکُم قَاعِدَکُم</span>

<span class="Translate">(2) و خداوند مرا بتو و ترا بمن مبتلی ساخته و آزمایش نموده و یکی از ما را حجّت دیگری قرار داده است <span class="description">(مرا بر تو حجّت گردانیده، یا آنکه هر یک را بر دیگری حجّت قرار داده و معاویه نیز بر آن حضرت حجّت بوده که اگر در صدد دفع فساد او بر نمی‌آمد بازخواست می‌شد)</span> پس برای دنیا طلبی بتأویل قرآن شتافتی <span class="description">(از معنی حقیقی آن چشم پوشیده به اندیشۀ نادرست خود بمردم فهماندی، چنانکه باهل شام می‌گفت: من متصدّی امر عثمان هستم و خداوند در قرآن کریم س 17 ی 33 فرموده: «وَ مَن قُتِلَ مَظلُوماً فَقَد جَعَلنٰا لِوَلِیِّهِ سُلطٰاناً» یعنی کسیکه به ستم و ناحقّ کشته شود ما ولیّ و وارث او را مسلّط گردانیدیم «تا کشنده را بقصاص رسانده از او انتقام کشد»)</span> و از من چیزی <span class="description">(خون عثمان را)</span> خواستی که دست و زبانم جنایت و گناهی مرتکب نشده <span class="description">(نه او را کشتم و نه به کشتنش دستور دادم)</span> و تو با اهل شام مرا به خون عثمان گرفتید، و بر انگیخت فهمیدۀ شما نادانتان و ایستادۀ شما نشسته‌تان را <span class="description">(با چنین سخنان نادرست یکدیگر را بر من شورا ندید)</span></span>

<span class="Revayat">فَاتَّقِ اَللَّهَ فِی نَفسِکَ وَ نَازِعِ اَلشَّیطَانَ قِیَادَکَ وَ اِصرِف إِلَی اَلآخِرَةِ وَجهَکَ فَهِیَ طَرِیقُنَا وَ طَرِیقُکَ</span>

<span class="Translate">(3) پس در بارۀ خود از خدا بترس، و با شیطان ایستادگی کرده مهارت را از چنگش بیرون کن، و رو بآخرت آور که راه ما و تو است <span class="description">(همه به آن راه خواهیم رفت)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِحذَر أَن یُصِیبَکَ اَللَّهُ مِنهُ بِعَاجِلِ قَارِعَةٍ تَمَسُّ اَلأَصلَ وَ تَقطَعُ اَلدَّابِرَ فَإِنِّی أُولِی لَکَ بِاللَّهِ أَلِیَّةً غَیرَ فَاجِرَةٍ لَئِن جَمَعَتنِی وَ إِیَّاکَ جَوَامِعُ اَلأَقدَارِ لاَ أَزَالُ بِبَاحَتِکَ حَتّٰی یَحکُمَ اَللّٰهُ بَینَنٰا وَ هُوَ خَیرُ اَلحٰاکِمِینَ</span>

<span class="Translate">(4) و بترس از اینکه خداوند از جانب خود ترا به بلای شتابنده گرفتار نماید که به اصل و بنیانت رسیده و عقبت را ببرد <span class="description">(چنان بلائی که از تو و نسلت اثری باقی نگذارد، در قرآن کریم س 6 ی 45 می‌فرماید: «فَقُطِعَ دٰابِرُ اَلقَومِ اَلَّذِینَ ظَلَمُوا» یعنی دنبالۀ گروه ستمکار بریده شد. اشاره باینکه نسل ایشان باقی نماند)</span> من برای تو بخدا سوگند یاد میکنم سوگندی که دروغ در آن راه ندارد که اگر مقدّرات گرد آورنده من و تو را بهم رساند همواره با تو می‌مانم <span class="description">( «حَتّٰی یَحکُمَ اَللّٰهُ بَینَنٰا وَ هُوَ خَیرُ اَلحٰاکِمِینَ‌» س 7 ی 87 یعنی)</span> تا خدا بین ما حکم کند <span class="description">(ترا بکیفر ظلم و ستم که کرده‌ای برساند)</span> که او بهترین داد رسان است</span>


==نامه 56- نامه به شریح بن هانی در ضرورت خویشتن داری فرمانده==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کلام له علیه‌السلام وصی به شریح ابن هانئ لما جعله علی مقدمته إلی الشام</span>

<span class="Translate">56 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است که شریح ابن هانی را <span class="description">(که شمّه‌ای در بارۀ او در شرح نامۀ یازدهم گذشت)</span> بآن سفارش فرموده آنگاه که او <span class="description">(و زیاد ابن نصر)</span> را سردار بر لشگر و پیشرو خود که <span class="description">(دوازده هزار نفر و برای جنگ با معاویه)</span> متوجّه شام بودند قرار داد</span>

<span class="Revayat">اِتَّقِ اَللَّهَ فِی کُلِّ صَبَاحٍ وَ مَسَاءٍ وَ خَف عَلَی نَفسِکَ اَلدُّنیَا اَلغَرُورَ وَ لاَ تَأمَنهَا عَلَی حَالٍ</span>

<span class="Translate">(1) در هر صبح و شب از خدا بترس <span class="description">(بر خلاف دستور او کاری نکن)</span> و بر نفس خود از دنیای فریبنده برحذر باش، و هیچ گاه از او ایمن و آسوده خاطر مباش</span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَم أَنَّکَ إِن لَم تَردَع نَفسَکَ عَن کَثِیرٍ مِمَّا تُحِبُّ مَخَافَةَ مَکرُوهٍ سَمَت بِکَ اَلأَهوَاءُ إِلَی کَثِیرٍ مِنَ اَلضَّرَرِ فَکُن لِنَفسِکَ مَانِعاً رَادِعاً وَ لِنَزوَتِکَ عِندَ اَلحَفِیظَةِ وَاقِماً قَامِعاً</span>

<span class="Translate">(2) و بدان اگر نفست را از بسیاری از آنچه دوست می‌داری بجهت ناشایستگی آن <span class="description">(که در پایان بتو خواهد رسید)</span> باز نداری و جلوگیری نکنی خواهشها و آرزوها زیان فراوان بتو خواهد رساند، پس نفس خود را <span class="description">(از شهوات و خواهشها)</span> مانع و جلوگیر و بر آشفتگیت را هنگام خشم دور کننده باش</span>


==نامه 57- نامه به مردم کوفه برای شرکت در نبرد جمل==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی أهل الکوفة عند مسیره من المدینة إلی البصرة</span>

<span class="Translate">57 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است باهل کوفه هنگام حرکت از مدینه ببصره <span class="description">(بجنگ اصحاب جمل، که در آن از ایشان کمک خواسته)</span></span>

<span class="Revayat">أَمَّا بَعدُ فَإِنِّی خَرَجتُ مِن حَیِّی هَذَا إِمَّا ظَالِماً وَ إِمَّا مَظلُوماً وَ إِمَّا بَاغِیاً وَ إِمَّا مَبغِیّاً عَلَیهِ</span>

<span class="Translate">(1) پس از حمد خدا و درود بر پیغمبر اکرم، من از جای قبیلۀ خود <span class="description">(از مدینه بعزم بصره)</span> بیرون آمدم در حالیکه <span class="description">(نزد کسیکه با حقیقت آشنا نبوده امام زمانش را نمی‌شناسد)</span> یا ستمگرم یا ستمگر دیده، و یا گردن کش و یا رنج برده</span>

<span class="Revayat">وَ أَنَاَ أُذَکِّرُ اَللَّهَ مَن بَلَغَهُ کِتَابِی هَذَا لَمَّا نَفَرَ إِلَیَّ فَإِن کُنتُ مُحسِناً أَعَانَنِی وَ إِن کُنتُ مُسِیئاً اِستَعتَبَنِی</span>

<span class="Translate">(2) و <span class="description">(در هر دو صورت)</span> من خدا را بیاد کسیکه این نامه‌ام باو می‌رسد می‌آورم تا زود نزدم آید، اگر <span class="description">(دانست که در این کار)</span> روشم درست بود کمکم نماید، و اگر کردارم را درست ندانست بازگشت بدرستی و خوشنودی ایشان را از من بخواهد <span class="description">(بنا بر این کسی نباید بهانه گرفته از خانه بیرون نیاید، بلکه باید خدا را در نظر داشت و از خانه بیرون آمد و مظلوم را کمک و ظالم را نهی از منکر نمود، بله اگر نتوانست ظالم و مظلوم را تشخیص دهد ایشان را بحال خود گذارد که در این صورت عذر نادانی او پذیرفته است )</span></span>


==نامه 58- نامه به مردم شهرها در بیان حقایق نبرد صفین==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام کتبه إلی أهل الأمصار یقتص فیه ما جری بینه و بین أهل صفین</span>

<span class="Translate">58 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است بمردم شهرها که در آن سرگذشت خود را با مردم <span class="description">(شام در جنگ)</span> صفّین بیان می‌فرماید</span>

<span class="Revayat">وَ کَانَ بَدءُ أَمرِنَا أَنَّا اِلتَقَینَا وَ اَلقَومُ مِن أَهلِ اَلشَّامِ وَ اَلظَّاهِرُ أَنَّ رَبَّنَا وَاحِدٌ وَ نَبِیَّنَا وَاحِدٌ وَ دَعوَتَنَا فِی اَلإِسلاَمِ وَاحِدَةٌ وَ لاَ نَستَزِیدُهُم فِی اَلإِیمَانِ بِاللَّهِ وَ اَلتَّصدِیقِ بِرَسُولِهِ وَ لاَ یَستَزِیدُونَنَا وَ اَلأَمرُ وَاحِدٌ إِلاَّ مَا اِختَلَفنَا فِیهِ مِن دَمِ عُثمَانَ وَ نَحنُ مِنهُ بِرَاءٌ</span>

<span class="Translate">(1) و ابتدای کار ما این بود که ما و اهل شام بهم برخوردیم در حالیکه بحسب ظاهر پروردگارمان یکی و پیغمبرمان یکی و روش تبلیغمان <span class="description">(در هدایت و رستگاری مردم)</span> در اسلام یکسان بود و ما از ایشان نمی‌خواستیم که ایمان بخدا و رسولش را زیاده کنند و آنان هم از ما این را نمی‌خواستند، و <span class="description">(اگر چه در باطن «چنانکه در نامۀ شانزدهم گذشت» بخدا و رسول ایمان نداشتند، ولی در ظاهر)</span> کار یکنواخت بوده و هیچ اختلاف و جدائی بین ما نبود مگر در بارۀ خون عثمان، و <span class="description">(متّهم ساختن ما را بیاری کشندگان او که)</span> ما از آن دور و بآن آلوده نبودیم!</span>

<span class="Revayat">فَقُلنَا تَعَالَوا نُدَاوِی مَا لاَ یُدرَکُ اَلیَومَ بِإِطفَاءِ اَلنَّائِرَةِ وَ تَسکِینِ اَلعَامَّةِ حَتَّی یَشتَدَّ اَلأَمرُ وَ یَستَجمِعَ فَنَقوَی عَلَی وَضعِ اَلحَقِّ مَوَاضِعَهُ فَقَالُوا بَل نُدَاوِیهِ بِالمُکَابَرَةِ فَأَبَوا حَتَّی جَنَحَتِ اَلحَربُ وَ رَکَدَت وَ وَقَدَت نِیرَانُهَا وَ حَمِسَت فَلَمَّا ضَرَّسَتنَا وَ إِیَّاهُم وَ وَضَعَت مَخَالِبَهَا فِینَا وَ فِیهِم أَجَابُوا عِندَ ذَلِکَ إِلَی اَلَّذِی دَعَونَاهُم إِلَیهِ فَأَجَبنَاهُم إِلَی مَا دَعَوا وَ سَارَعنَاهُم إِلَی مَا طَلَبُوا حَتَّی اِستَبَانَت عَلَیهِمُ اَلحُجَّةُ وَ اِنقَطَعَت مِنهُمُ اَلمَعذِرَةُ</span>

<span class="Translate">(2) پس <span class="description">(چون باین بهانه موجبات جنگ را فراهم ساختند)</span> گفتیم: بیایید امروز با خاموش کردن آتش فتنه و آرامش دادن بمردم چاره کنیم چیزی را که پس از این <span class="description">(ریخته شدن خون مسلمانان در کارزار)</span> علاج و چاره نمی‌توان کرد تا کار استوار و منظّم گردد و ما بتوانیم حقّ را در مواضع آن بکار بریم، گفتند: <span class="description">(نه)</span> بلکه ما چارۀ این کار را به دشمنی و زد و خورد می‌کنیم! پس <span class="description">(از اندرز ما)</span> سرپیچی کردند تا اینکه جنگ برپا و استوار گردید، و آتش آن افروخته و کار دشوار شد، و چون جنگ و زد و خورد ما و آنان را دندان گرفته و چنگالهایش را در ما و ایشان فرو برد <span class="description">(کارزارمان سخت گردید و شکست را دیدند)</span> در آن هنگام پذیرفتند چیزی را که ما ایشان را <span class="description">(پیش از جنگ)</span> بآن می‌خواندیم پس <span class="description">(از ما خواستند تا دست از جنگ بکشیم)</span> دعوتشان را پذیرفته و به خواهش آنان شتافتیم تا آنکه حجّت <span class="description">(حقّانیّت ما)</span> بر ایشان هویدا گردد و عذر برای آنها باقی نماند <span class="description">(خواهششان را پذیرفتیم که بدانند منظور ما خونریزی نبوده و حقّ داشتیم با آنان بجنگیم، زیرا کشته شدن عثمان بهانۀ مخالفت و زد و خورد و حجّت برای آنها نبود)</span></span>

<span class="Revayat">فَمَن تَمَّ عَلَی ذَلِکَ مِنهُم فَهُوَ اَلَّذِی أَنقَذَهُ اَللَّهُ مِنَ اَلهَلَکَةِ وَ مَن لَجَّ وَ تَمَادَی فَهُوَ اَلرَّاکِسُ اَلَّذِی رَانَ اَللَّهُ عَلَی قَلبِهِ وَ صَارَت دَائِرَةُ اَلسَّوءِ عَلَی رَأسِهِ</span>

<span class="Translate">(3) پس هر که از اینان بر این سخن <span class="description">(کتاب خدا که ما را بآن خواندند و ما هم پذیرفتیم)</span> پایدار باشد او را خدا از هلاک و تباهی رهائی داده، و هر که ستیزگی نموده به گمراهی خویش باقی بماند او بحال اوّل خود برگشته <span class="description">(پیمان شکسته)</span> و خدا دلش را <span class="description">(با پردۀ غفلت)</span> پوشانده، و پیشآمد بدی دور سر او چرخ می‌زند <span class="description">(خلاصه، پیرو کتاب خدا نیک‌بخت و کسیکه آنرا پشت سر اندازد بدبخت و دچار عذاب الهیّ خواهد گردید )</span></span>


==نامه 59- نامه به اسود بن قطبه در ضرورت خویشتن داری حاکم==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی الأسود ابن قطبة صاحب جند حلوان أَمَّا بَعدُ فَإِنَّ اَلوَالِیَ إِذَا اِختَلَفَ هَوَاهُ مَنَعَهُ ذَلِکَ کَثِیراً مِنَ اَلعَدلِ فَلیَکُن أَمرُ اَلنَّاسِ عِندَکَ فِی اَلحَقِّ سَوَاءً فَإِنَّهُ لَیسَ فِی اَلجَورِ عِوَضٌ مِنَ اَلعَدلِ</span>

<span class="Translate">59 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است به اسود ابن قطبه سردار سپاه حلوان <span class="description">(شهری است که بین آن تا بغداد نزدیک به پنج روز راه است. رجال نویسان در بارۀ اسود ابن قطبه چیزی ننوشته‌اند، ولی دور نیست از نیکان بوده باشد، و امام علیه السّلام در این نامه او را به دادگری امر می‌فرماید)</span>: (1) پس از ستایش خدا و درود بر رسول اکرم، هرگاه میل و خواست حکمران <span class="description">(نسبت بهر کس و هر امر)</span> یکسان نباشد این روش او را از بسیاری از دادگری باز می‌دارد، پس باید کار مردم <span class="description">(خویش و بیگانه و بزرگ و توانگر و زیر دست و درویش)</span> در حقّ نزد تو یکسان باشد، زیرا بجای ستم نتیجه و سود عدل و داد بدست نمی‌آید</span>

<span class="Revayat">فَاجتَنِب مَا تُنکِرُ أَمثَالَهُ وَ اِبتَذِل نَفسَکَ فِیمَا اِفتَرَضَ اَللَّهُ عَلَیکَ رَاجِیاً ثَوَابَهُ وَ مُتَخَوِّفاً عِقَابَهُ</span>

<span class="Translate">(2) و دوری کن از کاری که نظائر آنرا نپسندی <span class="description">(کاری را که شایسته نمی‌دانی دیگران بجا آورند بجا نیاور)</span> و نفس خود را وادار در آنچه خدا بتو واجب گردانیده به امید پاداش و ترس از کیفرش</span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَم أَنَّ اَلدُّنیَا دَارُ بَلِیَّةٍ لَم یَفرُغ صَاحِبُهَا فِیهَا قَطُّ سَاعَةً إِلاَّ کَانَت فَرغَتُهُ عَلَیهِ حَسرَةً یَومَ اَلقِیَامَةِ</span>

<span class="Translate">(3) و بدان که دنیا سرای گرفتاری است که آدمی هرگز در آن ساعتی آسوده نبوده است مگر آنکه آسودگی آن ساعت در روز قیامت موجب اندوهش می‌گردد <span class="description">(اندوه خورد که چرا در آن ساعت توشه‌ای نیاندوخته، و اگر آن ساعت به معصیت مشغول بوده اندوهش دو چندان گردد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَنَّهُ لَن یُغنِیَکَ عَنِ اَلحَقِّ شَیءٌ أَبَداً وَ مِنَ اَلحَقِّ عَلَیکَ حِفظُ نَفسِکَ وَ اَلاِحتِسَابُ عَلَی اَلرَّعِیَّةِ بِجُهدِکَ فَإِنَّ اَلَّذِی یَصِلُ إِلَیکَ مِن ذَلِکَ أَفضَلُ مِنَ اَلَّذِی یَصِلُ بِکَ وَ اَلسَّلاَمُ</span>

<span class="Translate">(4) و بدان هرگز ترا چیزی از حقّ‌ بی‌نیاز نمی‌گرداند <span class="description">(پس هیچ گرد باطل و نادرست مگرد)</span> و از جملۀ حقّ بر تو نگاه‌داری نفس خویش است <span class="description">(از هوا و هوس و نافرمانی)</span> و کوشش در کار رعیّت و اصلاح در مفاسد آنها، زیرا سود و پاداشی که از این راه <span class="description">(از خدا)</span> بتو می‌رسد بیشتر است از سودی که بوسیلۀ تو <span class="description">(به رعیّت)</span> می‌رسد، و درود بر شایستۀ آن</span>


==نامه 60- نامه به فرمانداران در جبران خسارت عبور لشکریان از شهرها==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی العمال الذین یطأ الجیش عملهم</span>

<span class="Translate">60 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است به حکمرانانی که <span class="description">(در راه لشگر قرار گرفته، و)</span> لشگر از زمینهای آنها می‌گذرد <span class="description">(که در بارۀ آنها و رعیّت سفارش می‌نماید)</span></span>

<span class="Revayat">مِن عَبدِ اَللَّهِ عَلِیٍّ أَمِیرِ اَلمُؤمِنِینَ إِلَی مَن مَرَّ بِهِ اَلجَیشُ مِن جُبَاةِ اَلخَرَاجِ وَ عُمَّالِ اَلبِلاَدِ أَمَّا بَعدُ فَإِنِّی قَد سَیَّرتُ جُنُوداً هِیَ مَارَّةٌ بِکُم إِن شَاءَ اَللَّهُ وَ قَد أَوصَیتُهُم بِمَا یَجِبُ لِلَّهِ عَلَیهِم مِن کَفِّ اَلأَذَی وَ صَرفِ اَلشَّذَا وَ أَنَا أَبرَأُ إِلَیکُم وَ إِلَی ذِمَّتِکُم مِن مَعَرَّةِ اَلجَیشِ إِلاَّ مِن جَوعَةِ اَلمُضطَرِّ لاَ یَجِدُ عَنهَا مَذهَباً إِلَی شِبَعِهِ</span>

<span class="Translate">(1) از بندۀ خدا علیّ امیر المؤمنین به باج گیران و حکمرانان شهرهایی که لشگر از <span class="description">(زمینهای)</span> آن عبور میکند پس از حمد خدا و درود بر پیغمبر اکرم، من لشگری را که به <span class="description">(زمینهای)</span> شما عبور خواهند کرد به خواست خدا روانه نمودم، و آنها را بآنچه خدا بر ایشان واجب گردانیده از آزار و بدی نرساندن <span class="description">(بمردم)</span> سفارش نمودم، و من نزد شما و اهل ذمّه <span class="description">(جزیه دهندگان که در پناه)</span> شما <span class="description">(هستند)</span> در بارۀ زیان رساندن لشگر مبرّی هستم <span class="description">(زیرا ایشان را از زیان رساندن منع نمودم و شما را آگاه ساختم که مگذارید به رعیّت زیان رسانند و بمال و کشتشان دست دراز کنند)</span> مگر کسیکه گرسنه و بیچاره باشد و برای سیر شدنش راهی <span class="description">(بجز برداشتن مال رعیّت به اندازه‌ای که خود یا اسبش که در حکم او است سیر شوند)</span> نیابد <span class="description">(که چنین زیانی روا است)</span></span>

<span class="Revayat">فَنَکِّلُوا مَن تَنَاوَلَ مِنهُم ظُلماً عَن ظُلمِهِم وَ کُفُّوا أَیدِیَ سُفَهَائِکُم عَن مُضَارَّتِهِم وَ اَلتَّعَرُّضِ لَهُم فِیمَا اِستَثنَینَاهُ مِنهُم وَ أَنَا بَینَ أَظهُرِ اَلجَیشِ فَارفَعُوا إِلَیَّ مَظَالِمَکُم وَ مَا عَرَاکُم مِمَّا یَغلِبُکُم مِن أَمرِهِم وَ لاَ تُطِیقُونَ دَفعَهُ إِلاَّ بِاللَّهِ وَ بِی فَأَنَا أُغَیِّرُهُ بِمَعُونَةِ اَللَّهِ إِن شَاءَ اَللَّهُ</span>

<span class="Translate">(2) پس دور کنید و بکیفر رسانید سپاهی را که <span class="description">(گرسنه و بیچاره نیست، و)</span> برای ستمگری <span class="description">(بمال مردم)</span> دست درازی میکند، و بی‌خردانتان را از جلوگیری و تعرّض بایشان در آنچه اجازه دادم باز دارید <span class="description">(تا فتنه و آشوب برپا نشود)</span> و من پشت سر سپاه هستم، پس بمن خبر دهید ستمهایی را که از ایشان بشما رسیده، و سختی را که از روش آنها بشما رو آورده و نتوانستید جلوگیری نمائید مگر بیاری خدا و به مراجعۀ بمن، پس من بکمک و خواست خدا آنرا اصلاح خواهم کرد <span class="description">(به شکایات شما رسیدگی نموده ظلم و ستم آنها را دور می‌گردانم )</span></span>


==نامه 61- نامه به کمیل بن زیاد در نکوهش سستی او در انجام وظیفه==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی کمیل ابن زیاد النخعی و هو عامله علی هیت ینکر علیه ترکه دفع من یجتاز به من جیش العدو طالبا للغارة</span>

<span class="Translate">61 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است به کمیل ابن زیاد نخعیّ <span class="description">(از خواصّ اصحاب و شیعیان امام علیه السّلام)</span> که از جانب آن بزرگوار حکمران هیت <span class="description">(شهری در کنار فرات)</span> بود <span class="description">(در آن)</span> او را برای ترک جلوگیری از سپاه دشمن که برای تاخت و تاراج <span class="description">(شهرها)</span> از شهر او گذشتند سرزنش می‌نماید <span class="description">(که چرا در چنان هنگامی شهر خود را رها کرده به جلوگیری دشمن دیگر رفته است)</span></span>

<span class="Revayat">أَمَّا بَعدُ فَإِنَّ تَضیِیعَ اَلمَرءِ مَا وُلِّیَ وَ تَکَلُّفَهُ مَا کُفِیَ لَعَجزٌ حَاضِرٌ وَ رَأیٌ مُتَبَّرٌ</span>

<span class="Translate">(1) پس از حمد خدای تعالی و درود بر پیغمبر اکرم، از دست دادن شخص چیزی را که بر آن گماشته شده و باو سپرده‌اند و رنج بردن در کاری که آنرا باو نگماشته و بدیگری واگزارده‌اند ناتوانی آشکار و اندیشه‌ایست که دارنده‌اش را به تباهی می‌کشد <span class="description">(چون منشأ آن کم خردی است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّ تَعَاطِیَکَ اَلغَارَةَ عَلَی أَهلِ قِرقِیسِیَا وَ تَعطِیلَکَ مَسَالِحَکَ اَلَّتِی وَلَّینَاکَ لَیسَ بِهَا مَن یَمنَعُهَا وَ لاَ یَرُدُّ اَلجَیشَ عَنهَا لَرَأیٌ شَعَاعٌ فَقَد صِرتَ جِسراً لِمَن أَرَادَ اَلغَارَةَ مِن أَعدَائِکَ عَلَی أَولِیَائِکَ غَیرَ شَدِیدِ اَلمَنکِبِ وَ لاَ مَهِیبِ اَلجَانِبِ وَ لاَ سَادٍّ ثُغرَةً وَ لاَ کَاسِرٍ لِعَدُوٍّ شَوکَةً وَ لاَ مُغنٍ عَن أَهلِ مِصرِهِ وَ لاَ مُجزٍ عَن أَمِیرِهِ وَ اَلسَّلاَمُ</span>

<span class="Translate">(2) و تاخت و تاراج تو باهل قرقیسیا <span class="description">(شهری در کنار فرات)</span> و رها کردنت سر حدّها و مرزهایی که بر آنها والی و زمامدارت گردانیدیم در صورتیکه آن سر حدّها را کسی نیست که حمایت و نگهداری نماید و سپاه <span class="description">(دشمن)</span> را از آنها برگرداند، اندیشۀ پراکنده‌ایست پس <span class="description">(این کار تو چنان است که)</span> پل گشته‌ای برای <span class="description">(گذشتن)</span> دشمنانت که خواهان تاخت و تاراج دوستانت بودند، در حالیکه دوش استوار <span class="description">(توانائی)</span> نداشتی و از تو خوف و ترسی نبود <span class="description">(تا دشمنانت بجای خود نشینند)</span> و نه رخنه <span class="description">(راه دشمن)</span> را بستی، و نه استواری و توانائی دشمن را شکستی و برهم زدی، و نه کسی بودی که اهل شهرش را <span class="description">(از جلوگیری دشمن)</span> بی‌نیاز گرداند، و نه از جانب امیر و فرماندۀ خود کاری انجام دهد <span class="description">(بنا بر این همچون تویی بکار حکمرانی نمی‌آید)</span> و درود بر شایستۀ آن</span>


==نامه 62- نامه به مردم مصر درباره گماردن مالک اشتر==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی أهل مصر مع مالک الأشتر رحمه الله لما ولاه إمارتها</span>

<span class="Translate">62 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است باهل مصر که با مالک اشتر «خدایش رحمت فرماید» آنگاه که او را والی و فرمانروای آن سامان گردانیده فرستاده <span class="description">(در آن شمّه‌ای از سرگذشت خود را بعد از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله بیان می‌فرماید)</span></span>

<span class="Revayat">أَمَّا بَعدُ فَإِنَّ اَللَّهَ سُبحَانَهُ بَعَثَ مُحَمَّداً صلی‌الله‌علیه‌وآله نَذِیراً لِلعَالَمِینَ وَ مُهَیمِناً عَلَی اَلمُرسَلِینَ فَلَمَّا مَضَی صلی‌الله‌علیه‌وآله تَنَازَعَ اَلمُسلِمُونَ اَلأَمرَ مِن بَعدِهِ</span>

<span class="Translate">(1) پس از حمد باری تعالی و درود بر پیغمبر اکرم، خداوند سبحان محمّد صلّی اللّه علیه و آله را بر انگیخت ترسانندۀ جهانیان <span class="description">(از عذاب الهیّ‌)</span> و گواه بر پیغمبران <span class="description">(که برای رستگاری مردم از جانب خدای تعالی فرستاده شده‌اند)</span> چون آن حضرت صلّی اللّه علیه و آله درگذشت پس از او مسلمانان در بارۀ خلافت نزاع و گفتگو کردند</span>

<span class="Revayat">فَوَاللَّهِ مَا کَانَ یُلقَی فِی رُوعِی وَ لاَ یَخطُرُ بِبَالِی أَنَّ اَلعَرَبَ تُزعِجُ هَذَا اَلأَمرَ مِن بَعدِهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله عَن أَهلِ بَیتِهِ وَ لاَ أَنَّهُم مُنَحُّوهُ عَنِّی مِن بَعدِهِ</span>

<span class="Translate">(2) و سوگند بخدا دلم راه نمی‌داد و به خاطرم نمی‌گذشت که عرب پس از آن حضرت صلّی اللّه علیه و آله خلافت را از اهل بیت و خاندان او بدیگری واگزارند، و نه آنکه آنان پس از آن بزرگوار <span class="description">(با همۀ سفارشها و آشکارا تعیین نمودن مرا برای خلافت در غدیر خمّ و سائر مواضع)</span> آنرا از من باز دارند <span class="description">(امام علیه السّلام گذشته و آینده را میداند، پس این جمله: دلم راه نمی‌داد که خلافت را بدیگری واگزارند اشاره است باینکه خلاف قول پیغمبر رفتار نمودن را کسی باور نداشت، و چنین کاری از اصحاب پیغمبر اکرم تصوّر نمی‌شد)</span></span>

<span class="Revayat">فَمَا رَاعَنِی إِلاَّ اِنثِیَالُ اَلنَّاسِ عَلَی فُلاَنٍ یُبَایِعُونَهُ فَأَمسَکتُ یَدِی حَتَّی رَأَیتُ رَاجِعَةَ اَلنَّاسِ قَد رَجَعَت عَنِ اَلإِسلاَمِ یَدعُونَ إِلَی مَحقِ دَینِ مُحَمَّدٍ صلی‌الله‌علیه‌وآله فَخَشِیتُ إِن لَم أَنصُرِ اَلإِسلاَمَ وَ أَهلَهُ أَن أَرَی فِیهِ ثَلماً أَو هَدماً تَکُونُ اَلمُصِیبَةُ بِهِ عَلَیَّ أَعظَمَ مِن فَوتِ وِلاَیَتِکُمُ اَلَّتِی إِنَّمَا هِیَ مَتَاعُ أَیَّامٍ قَلاَئِلَ یَزُولُ مِنهَا مَا کَانَ کَمَا یَزُولُ اَلسَّرَابُ أَو کَمَا یَتَقَشَّعُ اَلسَّحَابُ</span>

<span class="Translate">(3) و مرا برنج نیافکند <span class="description">(یا به شگفت نیاورد مرا یعنی هر خردمند آگاهی را)</span> مگر شتافتن مردم بر فلان <span class="description">(ابی بکر)</span> که با او بیعت کنند، پس <span class="description">(با آن حال)</span> دست خود نگاه‌داشتم <span class="description">(ایشان را بخود واگذاشتم)</span> تا اینکه دیدم گروهی از مردم مرتدّ شدند و از اسلام برگشته می‌خواستند دین محمّد - صلّی اللّه علیه و آله - را از بین ببرند ترسیدم اگر بیاری اسلام و مسلمانان نپردازم رخنه یا ویرانی در آن ببینم که مصیبت و اندوه آن بر من بزرگتر از فوت شدن ولایت و حکومت بر شما باشد چنان ولایتی که کالای چند روزی است که آنچه از آن حاصل میشود از دست می‌رود مانند آنکه سراب <span class="description">(آب نما که تشنۀ گرما زده آب می‌بیند و چون نزدیک می‌رود)</span> زائل می‌گردد، یا چون ابر از هم پاشیده میشود</span>

<span class="Revayat">فَنَهَضتُ فِی تِلکَ اَلأَحدَاثِ حَتَّی زَاحَ اَلبَاطِلُ وَ زَهَقَ وَ اِطمَأَنَّ اَلدِّینُ وَ تَنَهنَهَ</span>

<span class="Translate">(4) پس در میان آن پیشآمدها و تباهکاریها برخاستم <span class="description">(اسلام و مسلمانان را یاری نموده آنان را از سرگردانی رهاندم)</span> تا اینکه جلو نادرستی و تباهکاری گرفته شده از بین رفت، و دین <span class="description">(از فتنۀ مرتدّین و تباهکاران)</span> آرام گرفته و <span class="description">(از نگرانی)</span> باز ایستاد <span class="description">(برای حفظ اساس دین با آنانکه حقّ مرا غصب کردند همراهی و موافقت نمودم و بعد از عثمان هم که خلافت ظاهریّه را پذیرفتم برای آن بود که امر دین از انتظام نیافتد و احکام پیغمبر اکرم برقرار ماند )</span></span>

<span class="Revayat">وَ مِن هَذَا اَلکِتَابِ إِنِّی وَ اَللَّهِ لَو لَقِیتُهُم وَاحِداً وَ هُم طِلاَعُ اَلأَرضِ کُلِّهَا مَا بَالَیتُ وَ لاَ اِستَوحَشتُ وَ إِنِّی مِن ضَلاَلِهِمُ اَلَّذِی هُم فِیهِ وَ اَلهُدَی اَلَّذِی أَنَا عَلَیهِ لَعَلَی بَصِیرَةٍ مِن نَفسِی وَ یَقِینٍ مِن رَبِّی وَ إِنِّی إِلَی لِقَاءِ اَللَّهِ لَمُشتَاقٌ وَ لِحُسنِ ثَوَابِهِ لَمُنتَظِرٌ رَاجٍ</span>

<span class="Translate">و قسمتی از این نامه است <span class="description">(در اینکه جهاد آن حضرت برای اجرای حقّ بوده و از بسیاری دشمن هراس ندارد)</span>: (5) بخدا سوگند اگر من تنها با ایشان <span class="description">(معاویه و لشگرش)</span> روبرو شوم و آنها <span class="description">(از انبوهی)</span> همۀ روی زمین را پر کرده باشند باک نداشته و نمی‌هراسم، و من در بارۀ گمراهی آنان که در آن گرفتارند و هدایت و رستگاری که خود بر آن هستم از جانب خویش بینا و از جانب پروردگارم یقین و باور دارم، و به ملاقات <span class="description">(کشته شدن در راه)</span> خدا مشتاق بوده و انتظار نیکوئی پاداش او را امیدوارانه دارم <span class="description">(پس کمی و بسیاری دشمن در نظرم یکسان است و از نزاع و زد و خورد پروا ندارم، چون جنگ با آنان در هر صورت سبب افزونی سعادت و نیکبختی است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَکِنَّنِی آسَی أَن یَلِیَ أَمرَ هَذِهِ اَلأُمَّةِ سُفَهَاؤُهَا وَ فُجَّارُهَا فَیَتَّخِذُوا مَالَ اَللَّهِ دُوَلاً وَ عِبَادَهُ خَوَلاً وَ اَلصَّالِحِینَ حَرباً وَ اَلفَاسِقِینَ حِزباً فَإِنَّ مِنهُمُ اَلَّذِی شَرِبَ فِیکُمُ اَلحَرَامَ وَ جُلِدَ حَدّاً فِی اَلإِسلاَمِ وَ إِنَّ مِنهُم مَن لَم یُسلِم حَتَّی رُضِخَت لَهُ عَلَی اَلإِسلاَمِ اَلرَّضَائِخُ</span>

<span class="Translate">(6) ولی اندوه من از اینست که بر کار این امّت بی‌خردان و بد کارانشان <span class="description">(بنی امیّه)</span> ولایت و حکمرانی نمایند، و مال خدا <span class="description">(بیت المال مسلمانها)</span> را بین خودشان دولت دست بدست رسیده و بندگان او را غلامان و نیکان را دشمنان و بد کرداران را یارانشان قرار دهند زیرا از ایشان کسی است که در بین شما <span class="description">(مسلمانها)</span> شراب آشامید و او را <span class="description">(برای این کار زشت)</span> بحدّی که در اسلام تعیین شده تازیانه زدند <span class="description">(گفته‌اند: مغیرة ابن شعبه از بنی امیّه از جانب عمر بر کوفه حکمفرما بود در مستی با مردم نماز گزارد و بعدد رکعات افزود و در محراب «جای ایستادن پیشنماز در» مسجد قی کرد پس او را حدّ زدند، و همچنین عتبة ابن ابی سفیان را بر اثر نوشیدن شراب خالد ابن عبد اللّه در طائف حدّ زد)</span> و از ایشان کسی است که مسلمان نشد <span class="description">(مانند ابو سفیان و معاویه)</span> تا اینکه برای اسلام آوردن بایشان بخششهای کمی دادند <span class="description">(رضیخه بخشش اندکی است که بجهت تألیف قلوب و سازگاری بکفّار می‌دادند تا اسلام و مسلمانها را کمک کنند)</span></span>

<span class="Revayat">فَلَو لاَ ذَلِکَ مَا أَکثَرتُ تَألِیبَکُم وَ تَأنِیبَکُم وَ جَمعَکُم وَ تَحرِیضَکُم وَ لَتَرَکتُکُم إِذ أَبَیتُم وَ وَنَیتُم</span>

<span class="Translate">(7) پس اگر برای والی شدن این اشخاص نبود بسیار شما را <span class="description">(بجهاد و زد و خورد)</span> وادار ننموده و <span class="description">(از کاهلی)</span> سرزنش نمی‌کردم، و در گرد آوردن و ترغیب نمودن شما کوشش نداشتم، و هنگامی که زیر بار <span class="description">(جنگیدن با دشمن)</span> نمی‌رفتید و سستی می‌نمودید شما را رها می‌کردم <span class="description">(بحال خود می‌گذاشتم)</span></span>

<span class="Revayat">أَ لاَ تَرَونَ إِلَی أَطرَافِکُم قَدِ اِنتَقَصَت وَ إِلَی أَمصَارِکُم قَدِ اُفتُتِحَت وَ إِلَی مَمَالِکِکُم تُزوَی وَ إِلَی بِلاَدِکُم تُغزَی</span>

<span class="Translate">(8) آیا نمی‌بینید اطراف شما کم گردیده و به دیارتان فیروزی یافته‌اند و آنچه در تصرّف شما بود بدست آورند، و در شهرتان جنگ میکنند <span class="description">(نمی‌بینید معاویه بعضی از شهرهای شما را گرفته و می‌جنگد تا همۀ مملکت را در اختیار گیرد)</span>؟!</span>

<span class="Revayat">اِنفِرُوا رَحِمَکُمُ اَللَّهُ إِلَی قِتَالِ عَدُوِّکُم وَ لاَ تَثَّاقَلُوا إِلَی اَلأَرضِ فَتُقِرُّوا بِالخَسفِ وَ تَبُوءُوا بِالذُّلِّ وَ یَکُونَ نَصِیبُکُمُ اَلأَخَسَّ وَ إِنَّ أَخَا اَلحَربِ اَلأَرِقُ وَ مَن نَامَ لَم یُنَم عَنهُ وَ اَلسَّلاَمُ</span>

<span class="Translate">(9) خدا شما را بیامرزد، بجنگ با دشمن خود بروید و خود را بزمین گران مسازید <span class="description">(در خانه نمانده سستی نورزید)</span> که به خواری تن دهید، و به بیچارگی برگردید، و پست‌تر چیز بهرۀ شما باشد، و برادر جنگ <span class="description">(جنگجو)</span> بیدار و هشیار است، و هر که <span class="description">(از دشمن آسوده)</span> بخوابد دشمن از او به خواب نرفته <span class="description">(کسیکه خود را آسودۀ از دشمن پندارد دشمن از او آسوده نیست)</span> و درود بر شایستۀ آن</span>


==نامه 63- نامه به ابو موسی اشعری در باز داشتن او از فتنه انگیزی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی أبی موسی الأشعری و هو عامله علی الکوفة و قد بلغه عنه تثبیطه الناس عن الخروج إلیه لما ندبهم لحرب أصحاب الجمل</span>

<span class="Translate">63 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است به ابو موسی اشعریّ‌ که <span class="description">(رجال نویسان او را مردی بد کردار دانسته به روایاتش اعتماد ندارند، و اشعر نام قبیله‌ای است در یمن و اشعریّ منسوب است بآن، و او)</span> از جانب امام علیه السّلام بر کوفه حاکم بود زمانیکه بحضرت خبر رسید که مردم را از آمدن بکمک آن بزرگوار باز می‌دارد و آنها را به مخالفت وامی‌دارد هنگامیکه ایشان را برای جنگ با اصحاب جمل <span class="description">(طلحه و زبیر و عایشه و پیروانشان)</span> خواسته بود <span class="description">(و ابو موسی می‌گفت: این فتنه و تباهکاری است که بین مسلمانان افتاده و باید از آن کناره گرفت، و اخبار از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله نقل می‌نمود که هرگاه بین امّت فتنه هویدا گردید شما کناره گیرید، چون خبر بامام علیه السّلام رسید فرزندش امام حسن علیه السّلام را با این نامه روانۀ کوفه نمود، و ابو موسی را در آن بر اثر این کار زشت تهدید کرده سرزنش فرمود)</span></span>

<span class="Revayat">مِن عَبدِ اَللَّهِ عَلِیٍّ أَمِیرِ اَلمُؤمِنِینَ إِلَی عَبدِ اَللَّهِ اِبنِ قَیسٍ أَمَّا بَعدُ فَقَد بَلَغَنِی عَنکَ قَولٌ هُوَ لَکَ وَ عَلَیکَ فَإِذَا قَدِمَ عَلَیکَ رَسُولِی فَارفَع ذَیلَکَ وَ اُشدُد مِئزَرَکَ وَ اُخرُج مِن جُحرِکَ وَ اُندُب مَن مَعَکَ فَإِن حَقَّقتَ فَانفُذ وَ إِن تَفَشَّلتَ فَابعُد</span>

<span class="Translate">(1) از بندۀ خدا علیّ امیر المؤمنین بعبد اللّه ابن قیس پس از حمد خدا و درود بر پیغمبر اکرم، سخنی از تو بمن رسیده که هم به سود تو و هم به زیان تو است <span class="description">(زیرا واداشتن مردم را به کناره‌گیری از فتنه و نقل فرمایش حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله بحسب ظاهر درست و به سود تو است چون منظورت آنست که مردم را از همراهی من باز داری، ولی چون در حقیقت جنگ من با اصحاب جمل فتنه و تباهکاری نیست بلکه جلوگیر فتنه و سبب آسایش است پس مخالفت تو و آنرا بنا حقّ فتنه پنداشتن به زیان تو است، برای آنکه در دنیا بکیفر من و در آخرت بعذاب الهیّ گرفتار خواهی شد)</span> پس هرگاه آورندۀ پیغام من نزد تو آمد دامنت را به کمر زن و بندت را استوار ببند و از سوراخ و جایگاهت <span class="description">(کوفه)</span> بیرون بیا <span class="description">(نپندار که مانند سوسمار در سوراخ آسوده می‌مانی)</span> و آنها که با تو هستند <span class="description">(یارانت)</span> را بخوان و بر انگیز <span class="description">(بیاری ما وادار)</span> پس اگر <span class="description">(کار ما را)</span> راست پنداشته باور نمودی <span class="description">(بسوی ما)</span> بیا، و اگر ترسیدی <span class="description">(در پیروی از ما سست بودی)</span> دور شو <span class="description">(از حکومت و لشگر کناره گیر)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَیمُ اَللَّهِ لَتُؤتَیَنَّ حَیثُ أَنتَ وَ لاَ تُترَکُ حَتَّی یُخلَطَ زُبدُکَ بِخَاثِرِکَ وَ ذَائِبُکَ بِجَامِدِکَ وَ حَتَّی تُعجَلُ عَن قِعدَتِکَ وَ تَحذَرَ مِن أَمَامِکَ کَحَذَرِکَ مِن خَلفِکَ</span>

<span class="Translate">(2) و سوگند بخدا هر جا باشی ترا می‌آورند و رها نمی‌کنند تا اینکه کره تو با شیرت و گداخته‌ات با ناگداخته‌ات آمیخته گردد <span class="description">(این جمله مثلی است اشاره باینکه ترا زیر و زبر کنم)</span> و تا اینکه فرصت نشستن نیافته از پیش رویت بترسی مانند ترسیدن از پشت سرت <span class="description">(هیچ گونه آسوده نباشی نه از جلو و نه از عقب)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَا هِیَ بِالهُوَینَی اَلَّتِی تَرجُو وَ لَکِنَّهَا اَلدَّاهِیَةُ اَلکُبرَی یُرکَبُ جَمَلُهَا وَ یُذَلُّ صَعبُهَا وَ یُسَهَّلُ جَبَلُهَا فَاعقِل عَقلَکَ وَ اِملِک أَمرَکَ وَ خُذ نَصِیبَکَ وَ حَظَّکَ فَإِن کَرِهتَ فَتَنَحَّ إِلَی غَیرِ رُحبٍ وَ لاَ فِی نَجَاةٍ فَبِالحَرِیِّ لَتُکفَیَنَّ وَ أَنتَ نَائِمٌ حَتَّی لاَ یُقَالَ أَینَ فُلاَنٌ</span>

<span class="Translate">(3) و فتنۀ اصحاب جمل فتنه‌ای نیست که تو آنرا آسان پنداری، بلکه مصیبت و دردی بسیار بزرگ و سختی است که باید شتر آنرا سوار شده دشواریش را آسان و کوهستانش را هموار گردانید <span class="description">(از این پیشآمد نمی‌توان غفلت ورزید و آنرا آسان پنداشت، بلکه باید تلاش کرد تا آتش آن فرو نشیند)</span> پس خردت را مقیّد نما، و بر کارت مسلّط شو، و نصیب و بهره‌ات را بیاب <span class="description">(خلاصه در صلاح و فساد کارت درست اندیشه کن)</span> اگر نمی‌خواهی <span class="description">(ما را یاری کنی)</span> دور شو بجای تنگی که رهائی در آن نیست <span class="description">(برو به جائی که رستگاری نبینی)</span> که سزاوار آنست که دیگران این کار را بسر رسانند و تو خواب باشی بطوریکه گفته نشود: فلانی کجا است‌؟ <span class="description">(کناره گیر که این جنگ بی کمک تو انجام یابد، و بودن و نبودنت آنجا یکسان است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَللَّهِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مَعَ مُحِقٍّ وَ لاَ یُبَالِی مَا صَنَعَ اَلمُلحِدُونَ وَ اَلسَّلاَمُ</span>

<span class="Translate">(4) و سوگند بخدا که این جنگ و زد و خورد بحقّ و درستی است بدست کسی <span class="description">(امام علیه السّلام)</span> که بر حقّ است، و باک ندارد از آنچه کسانیکه از دین و راه حقّ دوری گزیده‌اند بجا می‌آورند <span class="description">(زیرا کسیکه بر حقّ است از باطل و نادرست هراسی ندارد)</span> و درود بر شایستۀ آن</span>


==نامه 64- نامه به معاویه در جواب نامه اش==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی معاویة جوابا عن کتابه أَمَّا بَعدُ فَإِنَّا کُنَّا نَحنُ وَ أَنتُم عَلَی مَا ذَکَرتَ مِنَ اَلأُلفَةِ وَ اَلجَمَاعَةِ فَفَرَّقَ بَینَنَا وَ بَینَکُم أَمسِ أَنَّا آمَنَّا وَ کَفَرتُم وَ اَلیَومَ أَنَّا اِستَقَمنَا وَ فُتِنتُم وَ مَا أَسلَمَ مُسلِمُکُم إِلاَّ کُرهاً وَ بَعدَ أَن کَانَ أَنفُ اَلإِسلاَمِ کُلُّهُ لِرَسُولِ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله حِزباً</span>

<span class="Translate">64 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است در پاسخ نامه معاویه <span class="description">(که نادرستی گفتارش را بیان فرموده او را سرزنش می‌نماید)</span>: (1) پس از حمد خدای تعالی و درود بر حضرت مصطفی، بطوریکه یاد آوردی ما و شما <span class="description">(پیش از اسلام)</span> دوست و با هم بودیم، پس دیروز <span class="description">(اسلام)</span> بین ما و شما جدائی انداخت که ما ایمان آوردیم <span class="description">(به رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله گرویدیم)</span> و شما کافر شدید، و امروز <span class="description">(پس از آن حضرت)</span> ما راست ایستادیم <span class="description">(بدستور دین رفتار می‌نماییم)</span> و شما بفتنه و تباهکاری گراییدید <span class="description">(از راه دین قدم بیرون نهادید)</span> و <span class="description">(در زمان پیغمبر اکرم هم)</span> مسلمان شما اسلام نیاورد مگر به اجبار و پس از آنکه همۀ بزرگان اسلام <span class="description">(پیش از فتح مکّه)</span> یا رسول خدا - صلّی اللّه علیه و آله - گشتند <span class="description">(این جمله اشاره است به ابو سفیان که اسلام نیاورد تا آنکه پیغمبر اکرم مکّه معظّمه را فتح نموده و با لشگری که بیش از ده هزار کس بود در شب وارد مکّه گردید، عبّاس بر استر آن حضرت سوار شده در اطراف مکّه می‌گشت تا قریش را آگاه سازد که نزد آن بزرگوار آمده معذرت بخواهند، به ابو سفیان برخورد، گفت: در پشت من سوار شو تا ترا نزد رسول خدا برم و زنهار برایت بگیرم، چون نزد حضرت رسول آمدند، پیغمبر فرمود: اسلام بیاور، زیر بار نرفت، عمر گفت: یا رسول اللّه فرمانده گردنش را بزنم، عبّاس از جهت اینکه خویش او بود بکمک او گفت: یا رسول اللّه فردا اسلام می‌آورد، فردا هم که پیغمبر باو امر فرمود اسلام آور باز زیر بار نرفت، عبّاس در نهان باو گفت: بتوحید و رسالت گواهی ده هر چند بدل باور نداشته باشی و گر نه کشته می‌شوی، پس از روی ناچاری به زبان اسلام آورد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ ذَکَرتَ أَنِّی قَتَلتُ طَلحَةَ وَ اَلزُّبَیرَ وَ شَرَّدتُ بِعَائِشَةَ وَ نَزَلتُ بَینَ اَلمِصرَینِ وَ ذَلِکَ أَمرٌ غِبتَ عَنهُ فَلاَ عَلَیکَ وَ لاَ اَلعُذرُ فِیهِ إِلَیکَ</span>

<span class="Translate">(2) و یاد نمودی که من <span class="description">(ابو محمّد)</span> طلحه و <span class="description">(ابو عبد اللّه)</span> زبیر را کشتم و عائشه را دور کرده کارش را بی سرانجام نمودم و در بصره و کوفه فرود آمدم <span class="description">(از مکّه و مدینه دوری گزیدم)</span>! این کاری است که تو از آن کنار بودی <span class="description">(این پیشآمدها بتو ربط ندارد)</span> پس بتو زیانی نیست و عذر آوردن در آن بسوی تو نشاید <span class="description">(ترا نمی‌رسد که در آن داوری کرده بامام زمانت اعتراض نمائی)</span></span>

<span class="Revayat">وَ ذَکَرتَ أَنَّکَ زَائِرِی فِی اَلمُهَاجِرِینَ وَ اَلأَنصَارِ وَ قَدِ اِنقَطَعَتِ اَلهِجرَةُ یَومَ أُسِرَ أَخُوکَ فَإِن کَانَ فِیکَ عَجَلٌ فَاستَرفِه فَإِنِّی إِن أَزُرکَ فَذَلِکَ جَدِیرٌ أَن یَکُونَ اَللَّهُ إِنَّمَا بَعَثَنِی إِلَیکَ لِلنِّقمَةِ مِنکَ وَ إِن تَزُرنِی فَکَمَا قَالَ أَخُو بَنِی أَسَدٍ مُستَقبِلِینَ رِیَاحَ اَلصَّیفِ تَضرِبُهُم بِحَاصِبٍ بَینَ أَغوَارٍ وَ جُلمُودٍ</span>

<span class="Translate">(3) و یاد نمودی که مرا در <span class="description">(لشگری از)</span> مهاجرین و انصار <span class="description">(که همراه و یاور تو هستند)</span> دیدن خواهی نمود <span class="description">(بجنگ من خواهی آمد)</span> و حال آنکه روزی که برادرت <span class="description">(عمرو ابن ابی سفیان در جنگ بدر)</span> اسیر و دستگیر گردید هجرت بریده شد <span class="description">(اشاره باینکه تو می‌خواهی با این سخن خود را از مهاجرین بشمار بیاوری در صورتیکه تو و پدر و برادرانت در اوّل اسیر شدید و بعد اسلام آوردید)</span> پس اگر <span class="description">(برای جنگ با من)</span> شتاب داری آسوده باش، زیرا <span class="description">(ناچار ما بیکدیگر خواهیم رسید، پس)</span> اگر من به ملاقات تو آمدم <span class="description">(در شهرهایی که در تصرّف تو است با تو جنگیدم)</span> شایسته است که خدا مرا برای بکیفر رساندن تو بر انگیخته باشد <span class="description">(چون برای دفع تباهکاران من از دیگران سزاوارترم)</span> و اگر تو به ملاقات من بیایی <span class="description">(در شهرهای تصرّف من با من بجنگی)</span> مانند آنست که برادر <span class="description">(شاعری از قبیلۀ)</span> بنی اسد گفته: مستقبلین ریاح الصّیف تضربهم بحاصب بین أغوار و جلمود یعنی رو آورند به بادهای تابستانی که سنگ ریزه را بین زمینهای نشیب و سنگ بزرگ بر می‌دارد و بر ایشان می‌زند <span class="description">(اشاره باینکه چون سنگریزه‌های آن بادها تیر و نیزه و شمشیر بتو و لشگرت خواهد بارید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ عِندِی اَلسَّیفُ اَلَّذِی أَعضَضتُهُ بِجَدِّکَ وَ خَالِکَ وَ أَخِیکَ فِی مَقَامٍ وَاحِدٍ وَ إِنَّکَ وَ اَللَّهِ مَا عَلِمتُ اَلأَغلَفُ اَلقَلبِ اَلمُقَارِبُ اَلعَقلِ وَ اَلأَولَی أَن یُقَالَ لَکَ إِنَّکَ رَقِیتَ سُلَّماً أَطلَعَکَ مَطلَعَ سُوءٍ عَلَیکَ لاَ لَکَ لِأَنَّکَ نَشَدتَ غَیرَ ضَالَّتِکَ وَ رَعَیتَ غَیرَ سَائِمَتِکَ وَ طَلَبتَ أَمراً لَستَ مِن أَهلِهِ وَ لاَ فِی مَعدِنِهِ فَمَا أَبعَدَ قَولَکَ مِن فِعلِکَ</span>

<span class="Translate">(4) و شمشیری که با آن بجدّ <span class="description">(مادری)</span> تو <span class="description">(عتبة ابن ربیعه)</span> و به دائیت <span class="description">(ولید ابن عتبه)</span>. و برادرت <span class="description">(حنظلة ابن ابی سفیان)</span> در یک جا <span class="description">(جنگ بدر)</span> زدم نزد من است، و بخدا سوگند تو آن چنان که من دانستم دلت در غلاف <span class="description">(فتنه و گمراهی است که پند و اندرز بآن سودی نبخشد)</span> و خردت سست و کم است <span class="description">(که براه حقّ قدم نمی‌نهی)</span> و سزاوار آنست که در بارۀ تو گفته شود بر نردبانی بالا رفته‌ای که بتو نشان داده جای بلند بدی را که به زیان تو است نه به سودت، زیرا طلب نمودی چیزی را که گمشدۀ تو نیست، و چرانیدی چراکننده‌ای را که مال تو نمی‌باشد، و خواستی امری را که شایستۀ آن نیستی و از معدن آن دوری، پس چه دور است گفتار تو از کردارت!! <span class="description">(زیرا میگوئی من در صدد خونخواهی عثمانم و می‌خواهم یاری مظلوم و ستمکشیده نموده از فساد و ناشایسته جلوگیری نمایم، ولی کردارت ستم و تباهکاری و یاغی شدن بر امام زمان خود می‌باشد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ قَرِیبٌ مَا أَشبَهتَ مِن أَعمَامٍ وَ أَخوَالٍ حَمَلَتهُمُ اَلشَّقَاوَةُ وَ تَمَنِّی اَلبَاطِلِ عَلَی اَلجُحُودِ بِمُحَمَّدٍ صلی‌الله‌علیه‌وآله فَصُرِعُوا مَصَارِعَهُم حَیثُ عَلِمتَ لَم یَدفَعُوا عَظِیماً وَ لَم یَمنَعُوا حَرِیماً بِوَقعِ سُیُوفٍ مَا خَلاَ مِنهَا اَلوَغَی وَ لَم تُمَاشِهَا اَلهُوَینَی</span>

<span class="Translate">(5) و زود به عموها و دائیها <span class="description">(خویشانت)</span> مانند شدی که ایشان را بدبختی و آرزوی نادرست به انکار محمّد صلّی اللّه علیه و آله واداشت، پس آنها را در هلاکگاه خود آنجا که میدانی <span class="description">(در جنگ بدر و حنین و غیر آنها)</span> انداختند <span class="description">(کشتند)</span> پیشآمد بزرگی را جلو نگرفتند، و از آنچه که حمایت و کمک بآن لازم است منع ننمودند در برابر شمشیرهایی که کارزار از آنها خالی و سستی با آنها نبود</span>

<span class="Revayat">وَ قَد أَکثَرتَ فِی قَتَلَةِ عُثمَانَ فَادخُل فِیمَا دَخَلَ فِیهِ اَلنَّاسُ ثُمَّ حَاکِمِ اَلقَومَ إِلَیَّ أَحمِلکَ وَ إِیَّاهُم عَلَی کِتَابِ اَللَّهِ تَعَالَی وَ أَمَّا تِلکَ اَلَّتِی تُرِیدُ فَإِنَّهَا خُدعَةُ اَلصَّبِیِّ عَنِ اَللَّبَنِ فِی أَوَّلِ اَلفِصَالِ وَ اَلسَّلاَمُ لِأَهلِهِ</span>

<span class="Translate">(6) و در بارۀ کشندگان عثمان پر گفتی پس داخل شو در آنچه را که مردم در آن داخل شدند <span class="description">(تو نیز مانند دیگران اطاعت و فرمانبری نما)</span> بعد از آن با آنان پیش من محاکمه کن تا تو و ایشان را بر کتاب خدای تعالی وادارم <span class="description">(طبق قرآن کریم بین شما حکم نمایم، برای دو کس که با هم نزاع دارند ناچار حاکمی لازم است، و حاکم بحقّ امام علیه السّلام بود، پس معاویه را نمی‌رسید که گروهی از مهاجرین و انصار را از حضرت بطلبد و بقتل رساند، بلکه واجب بود زیر بار اطاعت و فرمانبری رود تا با آنان پیش امام محاکمه نمایند آنگاه یا بر سود او تمام می‌شد یا بر زیانش، ولی منظور معاویه محاکمه و خونخواهی عثمان نبود)</span> و امّا آنکه می‌خواهی فریب دهی <span class="description">(که بنام خونخواهی عثمان حکومت شام را بتو واگزارم)</span> فریب دادن به کودک است برای <span class="description">(نیاشامیدن)</span> شیر هنگام باز گرفتن او از شیر، و درود بر شایستۀ آن</span>


==نامه 65- نامه به معاویه در افشای علل گمراهی او==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلیه أیضا أَمَّا بَعدُ فَقَد آنَ لَکَ أَن تَنتَفِعَ بِاللَّمحِ اَلبَاصِرِ مِن عِیَانِ اَلأُمُورِ فَلَقَد سَلَکتَ مَدَارِجَ أَسلاَفِکَ بِادِّعَائِکَ اَلأَبَاطِیلَ وَ اِقتِحَامِکَ غُرُورَ اَلمَینِ وَ اَلأَکَاذِیبِ وَ بِانتِحَالِکَ مَا قَد عَلاَ عَنکَ وَ اِبتِزَازِکَ لِمَا اُختُزِنَ دُونَکَ فِرَاراً مِنَ اَلحَقِّ وَ جُحُوداً لِمَا هُوَ أَلزَمُ لَکَ مِن لَحمِکَ وَ دَمِکَ مِمَّا قَد وَعَاهُ سَمعُکَ وَ مُلِئَ بِهِ صَدرُکَ فَمَا ذَا بَعدَ اَلحَقِّ إِلاَّ اَلضَّلاَلُ اَلمُبِینُ وَ بَعدَ اَلبَیَانِ إِلاَّ اَللَّبسُ</span>

<span class="Translate">65 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است نیز به معاویه <span class="description">(در پاسخ نامه‌ای که در آن درخواست نموده بود حکومت شام را باو واگزارد و او را ولیّ عهد و جانشین خود قرار دهد، و بحضور نطلبد، امام علیه السّلام نادرستی گفتار و شایسته نبودنش را برای آنچه درخواست کرده گوشزد می‌فرماید)</span>: (1) پس از حمد خدا و درود بر پیغمبر اکرم، ترا وقت آن رسیده که با بدقّت نگریستن از کارهای آشکار سود بری <span class="description">(درستی و استواری خلافت مرا یقین و باور کنی)</span> پس به راههای <span class="description">(گمراهی)</span> پیشینیانت <span class="description">(خویشانت)</span> رفتی <span class="description">(و از راه راست دوری گزیدی)</span> بسبب اینکه نادرستیها <span class="description">(حکومت شام و ولیّ عهد شدن)</span> ادّعا نمودی، و بی‌پروا خود را در <span class="description">(وادی گمراهی)</span> دروغها انداختی <span class="description">(و عذاب رستخیز را در نظر نگرفتی)</span> و آنچه از مرتبۀ تو برتر است <span class="description">(خلافت و حکومت بر مسلمانان)</span> به ادّعا و دروغ بخود بستی و آنچه <span class="description">(بیت المال)</span> را که نزد تو سپرده‌اند ربودی از جهت دوری نمودن از حقّ <span class="description">(دستور خدا و رسول)</span> و انکار و زیر بار نرفتن چیزی را <span class="description">(خلافت مرا)</span> که از گوشت و خونت برای تو لازمتر است <span class="description">(چون گوشت و خون همیشه در تغییر و تبدیل است و وجوب طاعت امام ملازم شخص است که تغییر و تبدیل در آن راه ندارد)</span> از آنچه را <span class="description">(فرمایشهای حضرت رسول در غدیر خمّ و بسیار جاهای دیگر در بارۀ من)</span> که گوش تو آنرا نگاه‌داشته <span class="description">(نمی‌توانی بگوئی نشنیدم)</span> و سینۀ تو با آن پر شده <span class="description">(نمی‌توانی بگوئی آگاه نیستم)</span> پس چیست بعد از حقّ و راستی مگر گمراهی آشکار، و بعد از هویدا ساختن حقّ مگر اشتباه کاری و آمیختن بباطل‌؟ <span class="description">(بعد از دانستن حقیقت امر و آشکار بودن حقّ چیزی نیست که شخص بجوید مگر نادرستی که بخواهد آنرا بصورت حقّ جلوه دهد)</span></span>

<span class="Revayat">فَاحذَرِ اَلشُّبهَةَ وَ اِشتِمَالَهَا عَلَی لُبسَتِهَا فَإِنَّ اَلفِتنَةَ طَالَمَا أَغدَفَت جَلاَبِیبَهَا وَ أَغشَتِ اَلأَبصَارَ ظُلمَتُهَا</span>

<span class="Translate">(2) پس از شبهه و آمیختن آن حقّ و باطل را با هم بترس، زیرا تباهکاری <span class="description">(که شبهات پیش آورده)</span> چندی است پرده‌های خود را آویخته <span class="description">(آماده گشته)</span> و تاریکیش دیده‌ها را تار و نابینا نموده است</span>

<span class="Revayat">وَ قَد أَتَانِی کِتَابٌ مِنکَ ذُو أَفَانِینَ مِنَ اَلقَولِ ضَعُفَت قُوَاهَا عَنِ اَلسِّلمِ وَ أَسَاطِیرَ لَم یَحُکهَا مِنکَ عِلمٌ وَ لاَ حِلمٌ أَصبَحتَ مِنهَا کَالخَائِضِ فِی اَلدَّهَاسِ وَ اَلخَابِطِ فِی اَلدَّیمَاسِ وَ تَرَقَّیتَ إِلَی مَرقَبَةٍ بَعِیدَةِ اَلمَرَامِ نَازِحَةِ اَلأَعلاَمِ تَقصُرُ دُونَهَا اَلأَنُوقُ وَ یُحَاذَی بِهَا اَلعَیُّوقُ</span>

<span class="Translate">(3) و از جانب تو بمن نامه‌ای رسیده که در آن گفتار درهم است و <span class="description">(بیکدیگر ربطی ندارد، و)</span> از صلح و آشتی <span class="description">(دم زدی، ولی)</span> قوای آن <span class="description">(سخنانت)</span> سست و ناتوان و دارای افسونهائی بود که دانائی و بردباری از جانب تو آنها را نبافته و گرد نیاورده است <span class="description">(بلکه از نادانی و بی‌باکی و بی‌خردی آنها را فراهم آورده‌ای)</span> تو با این سخنان نادرست بکسی می‌مانی که در زمین هموار شنزار فرو رفته و مانند خبط کننده در جای تاریک <span class="description">(که پیش پای خود را نمی‌بیند)</span> و خود را برده‌ای بجای بلندی <span class="description">(از من درخواست ولیّ عهدی و جانشینی کرده‌ای و انتظار آن داری)</span> که رسیدن بآن دور و نشانه‌هایش بلند است، عقاب <span class="description">(مرغ تیز چنگ بلند پرواز که در قلّه‌های کوههای بلند که در دسترس کسی نیست آشیان می‌گیرد)</span> بآن نمی‌رسد، و با آن عیّوق <span class="description">(ستاره‌ایست در نهایت بلندی خرد و روشن و سرخ رنگ بسمت راست کهکشان پیرو ثریّا است و بر آن پیشی نمی‌گیرد)</span> برابر میشود <span class="description">(خلاصه به حقیقت این مقام و مرتبه بشر بدون خواست خدا دسترسی نیابد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ حَاشَ لِلَّهِ أَن تَلِیَ لِلمُسلِمِینَ بَعدِی صَدَراً أَو وِرداً أَو أُجرِیَ لَکَ عَلَی أَحَدٍ مِنهُم عَقداً أَو عَهداً فَمِنَ اَلآَنِ فَتَدَارَک نَفسَکَ وَ اُنظُر لَهَا فَإِنَّکَ إِن فَرَّطتَ حَتَّی یَنهَدَ إِلَیکَ عِبَادُ اَللَّهِ أُرتِجَت عَلَیکَ اَلأُمُورُ وَ مُنِعَت أَمراً هُوَ مِنکَ اَلیَومَ مَقبُولٌ وَ اَلسَّلاَمُ</span>

<span class="Translate">(4) و پناه می‌برم بخدا که تو پس از من برای مسلمانان در حلّ و عقد کارهایشان حکمرانی، یا بتو بر یکی از ایشان از جهت عقد <span class="description">(نکاح و بیع و اجاره و مانند آنها)</span> یا عهدی <span class="description">(همچون بیعت و امان و زنهار)</span> مقام و منصبی دهم! <span class="description">(زیرا تو شایسته نیستی و من هرگز بخلاف حقّ و دستور خدا و رسول کاری انجام نمی‌دهم و به افسونهای تو از راه نمی‌روم)</span> پس اکنون خود را آماده ساخته بیندیش، زیرا اگر تقصیر و کوتاهی کردی تا هنگامیکه بندگان خدا بسوی تو برخیزند <span class="description">(لشگر ما بجنگ تو آیند)</span> درها به رویت بسته شود و کاری که امروز از تو پذیرفته است پذیرفته نگردد <span class="description">(امروز اگر توبه و باز گشت نموده از ما پیروی کردی آسوده می‌مانی ولی پس از شروع بجنگ و خونریزی چاره از دست می‌رود)</span> و درود بر شایستۀ آن</span>


==نامه 66- نامه به عبد الله بن عباس در شناخت جایگاه غم و شادی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی عبد الله ابن العباس و قد تقدم ذکره بخلاف هذه الروایة</span>

<span class="Translate">66 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است بعبد اللّه ابن عبّاس <span class="description">(که او را به شاد نگشتن و افسرده نشدن در دنیا پند می‌دهد)</span> و این نامه پیش از این <span class="description">(در نامۀ بیست و دوم)</span> با عبارت دیگری گذشت</span>

<span class="Revayat">أَمَّا بَعدُ فَإِنَّ اَلعَبدَ لَیَفرَحُ بِالشَّیءِ اَلَّذِی لَم یَکُن لِیَفُوتَهُ وَ یَحزَنُ عَلَی اَلشَّیءِ اَلَّذِی لَم یَکُن لِیُصِیبَهُ فَلاَ یَکُن أَفضَلُ مَا نِلتَ فِی نَفسِکَ مِن دُنیَاکَ بُلُوغَ لَذَّةٍ أَو شِفَاءَ غَیظٍ وَ لَکِن إِطفَاءَ بَاطِلٍ وَ إِحیَاءَ حَقٍّ</span>

<span class="Translate">(1) پس از حمد خدا و درود بر حضرت رسول، هر آینه بنده شاد میشود به رسیدن چیزیکه مقدّر نشده باو نرسد، و افسرده می‌گردد به چیزی که مقدّر نگشته باو برسد <span class="description">(در صورتیکه این شادی و افسردگی بیجا است، زیرا رسیدنی می‌رسد و آنچه نباید برسد کوشش در آن سودی ندارد)</span> پس باید بهترین چیزیکه از دنیا بآن نائل شدی رسیدن به لذّت و خوشی یا بکار بردن خشم <span class="description">(در انتقام کشیدن و رنجانیدن)</span> نباشد، بلکه باید خاموش کردن <span class="description">(از بین بردن)</span> باطل و نادرستی و زنده نمودن <span class="description">(برپا داشتن)</span> حقّ‌ و درستی باشد</span>

<span class="Revayat">وَ لیَکُن سُرُورُکَ بِمَا قَدَّمتَ وَ أَسَفُکَ عَلَی مَا خَلَّفتَ وَ هَمُّکَ فِیمَا بَعدَ اَلمَوتِ</span>

<span class="Translate">(2) و باید شاد باشی به چیزی که از پیش فرستاده‌ای <span class="description">(و برای فردایت ذخیره کرده‌ای)</span> و افسرده باشی به چیزی که جا گذاشته‌ای <span class="description">(در دنیا برای آخرت بجا نیاورده‌ای)</span> و اندیشه‌ات برای پس از مرگ باشد <span class="description">(زیرا شادی وقتی بجا است که نعمت نایاب را بدست آوری، و افسردگی جائی روا است که سود در دست را از دست بدهی )</span></span>


==نامه 67- نامه به قثم بن عباس فرماندار مکه در بیان وظایف حاکم==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی قثم ابن العباس و هو عامله علی مکة</span>

<span class="Translate">67 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است به قثم ابن عبّاس که از جانب آن بزرگوار بر مکّه حکمفرما بود <span class="description">(او را به برپا داشتن حجّ امر و از رو نشان ندادن بمردم باز داشته و از اجاره گرفتن اهل مکّه از حجّاج نهی می‌فرماید)</span></span>

<span class="Revayat">أَمَّا بَعدُ فَأَقِم لِلنَّاسِ اَلحَجَّ وَ ذَکِّرهُم بِأَیّٰامِ اَللّٰهِ وَ اِجلِس لَهُمُ اَلعَصرَینِ فَأَفتِ اَلمُستَفتِیَ وَ عَلِّمِ اَلجَاهِلَ وَ ذَاکِرِ اَلعَالِمَ وَ لاَ یَکُن لَکَ إِلَی اَلنَّاسِ سَفِیرٌ إِلاَّ لِسَانُکَ وَ لاَ حَاجِبٌ إِلاَّ وَجهُکَ وَ لاَ تَحجُبَنَّ ذَا حَاجَةٍ عَن لِقَائِکَ بِهَا فَإِنَّهَا إِن ذِیدَت عَن أَبوَابِکَ فِی أَوَّلِ وِردِهَا لَم تُحمَد فِیمَا بَعدُ عَلَی قَضَائِهَا</span>

<span class="Translate">(1) پس از ستایش خدای تعالی و درود بر حضرت مصطفی، با مردم حجّ را برپا دار <span class="description">(اعمال آنرا به نادانان بیاموز و آنها را برای گزاردن حجّ گرد آور)</span> و ایشان را به روزهای خدا <span class="description">(به کیفرهائی که پیشینیان از کردار زشتشان بروند)</span> یادآوری نما، و در بامداد و سر شب <span class="description">(که بهترین اوقات است)</span> با آنها بنشین و فتوی بده کسیرا که حکمی <span class="description">(از احکام دین)</span> بپرسد، و نادان را بیاموز، و با دانا گفتگو کن و باید ترا بمردم پیغام رسانی نباشد مگر زبانت <span class="description">(هر چه می‌خواهی خودت بایشان بگو، نه مانند گردنکشان پیغام بفرستی)</span> و نه دربانی مگر رویت <span class="description">(هر که خواهد بی‌مانع ترا ببیند)</span> و درخواست کننده‌ای را از ملاقات و دیدار خود جلوگیری مکن، زیرا آن درخواست اگر در ابتدای کار از درهای تو روا نشود برای رواکردن در آخر کار ستوده نمی‌شوی <span class="description">(ترا نمی‌ستاید چون از رنجی که در اوّل امر کشیده افسرده گردیده است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اُنظُر إِلَی مَا اِجتَمَعَ عِندَکَ مِن مَالِ اَللَّهِ فَاصرِفهُ إِلَی مَن قِبَلَکَ مِن ذَوِی اَلعِیَالِ وَ اَلمَجَاعَةِ مُصِیباً بِهِ مَوَاضِعَ اَلفَاقَةِ وَ اَلخَلاَّتِ وَ مَا فَضَلَ عَن ذَلِکَ فَاحمِلهُ إِلَینَا لِنَقسِمَهُ فِیمَن قِبَلَنَا</span>

<span class="Translate">(2) و بنگر <span class="description">(رسیدگی کن)</span> بآنچه از مال خدا <span class="description">(بیت المال مسلمانان)</span> نزد تو گرد می‌آید، پس آنرا به کسان عیالمند و گرسنه نزد خود بده در حالیکه رسانده باشی آنرا به آنان که <span class="description">(براستی)</span> درویش و بی‌چیز و نیازمند باشند، و آنچه از آن زیاده آید نزد ما بفرست تا آنرا در کسانیکه نزد ما هستند پخش نماییم</span>

<span class="Revayat">وَ مُر أَهلَ مَکَّةَ أَن لاَ یَأخُذُوا مِن سَاکِنٍ أَجراً فَإِنَّ اَللَّهَ سُبحَانَهُ یَقُولُ سَوٰاءً اَلعٰاکِفُ فِیهِ وَ اَلبٰادِ فَالعَاکِفُ اَلمُقِیمُ بِهِ وَ اَلبَادِی اَلَّذِی یَحُجُّ إِلَیهِ مِن غَیرِ أَهلِهِ وَفَّقَنَا اَللَّهُ وَ إِیَّاکُم لِمَحَابِّهِ وَ اَلسَّلاَمُ</span>

<span class="Translate">(3) و باهل مکّه فرمان ده که از ساکن <span class="description">(در سراها که از اهل آن سامان نیست)</span> مزد و کرایه نستانند، زیرا خداوند سبحان <span class="description">(در قرآن کریم س 22 ی 25)</span> می‌فرماید: <span class="description">( «إِنَّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا وَ یَصُدُّونَ عَن سَبِیلِ اَللّٰهِ وَ اَلمَسجِدِ اَلحَرٰامِ اَلَّذِی جَعَلنٰاهُ لِلنّٰاسِ سَوٰاءً اَلعٰاکِفُ فِیهِ وَ اَلبٰادِ» یعنی (کسانی را که کافر شده بخدا و رسول نگرویدند و مردم را از راه خدا و اطاعت و بندگی و از آمدن در مسجد الحرام که آنرا برای همۀ مردم قرار داده‌ایم و) در آن اهل آن و غریب یکسان هستند (باز می‌دارند، بکیفر دردناکی می‌رسانیم) پس مراد از عاکف مقیم مکّه است، و مراد از بادی کسی است که بحجّ می‌رود و از اهل آن سامان نیست (مرحوم شیخ ابو علیّ فضل ابن حسن طبرسیّ که از بزرگان علمای امامیّه در قرن ششم است در کتاب مجمع البیان در تفسیر این آیۀ شریفه از ابن عبّاس و قتاده و سعید ابن جبیر نقل میکند که ایشان گفته‌اند: کرایه دادن و فروختن خانه‌های مکّه حرام است، و مراد از مسجد الحرام همۀ مکّه است مانند قول خدای تعالی در س 17 ی 1 «سُبحٰانَ اَلَّذِی أَسریٰ بِعَبدِهِ لَیلاً مِنَ اَلمَسجِدِ اَلحَرٰامِ إِلَی اَلمَسجِدِ اَلأَقصَی» یعنی منزّه است خداوندی که سیر داد بندۀ خود حضرت مصطفی را در شبی از مسجد الحرام یعنی مکّه بمسجد دورتر یعنی بیت المقدس. و نیز طبرسیّ «علیه الرّحمة» در تفسیر این آیۀ شریفه می‌فرماید: بیشتر مفسّرین گفته‌اند: رسول خدا - صلّی اللّه علیه و آله - آن شب در خانۀ امّ هانی خواهر علیّ ابن ابی طالب «علیه السّلام» و شوهرش هبیرة ابن ابی وهب مخزومیّ به خواب بود و از آنجا بمعراج رفت، پس مراد از مسجد الحرام در اینجا مکّه است و مکّه و حرم هر دو مسجد است. و شیخ طریحیّ - رحمه اللّه - در کتاب مجمع البحرین در لغت عکف می‌فرماید: در حدیث آمده است که حضرت صادق - علیه السّلام - فرمود: سزاوار نبود که برای خانه‌های مکّه در نصب کنند، زیرا برای حاجّ است که فرود آیند با اهل آن در خانه‌هاشان تا اعمال حجّ خود را بجا آورند، و نخستین کسیکه برای خانه‌های مکّه در نصب نمود معاویه بود. و بحث در اطراف این موضوع در اینجا بیش از این لازم نیست، بلکه جای آن در کتب فقهیّه است) خدا ما و شما را به اعمال شایسته و کردار نیک که دوست دارد (بآن امر فرموده) موفّق بدارد، و درود بر شایستۀ آن)</span></span>


==نامه 68- نامه به سلمان فارسی در مورد روش برخورد با دنیا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی سلمان الفارسی رحمه الله قبل أیام خلافته</span>

<span class="Translate">68 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است بسلمان فارسیّ خدایش رحمت فرماید <span class="description">(سلمان «قدس اللّه روحه» از بزرگان مسلمانان و از خواصّ اصحاب رسول خدا «صلّی اللّه علیه و آله» و از شیعیان امیر المؤمنین «علیه السّلام» است، چنانکه در روز سقیفه «بنا بر نقل ابن ابی الحدید از قول محدّثین» به زبان پارسی به مسلمانان گفت: کردید و نکردید یعنی خودتان خلیفه انتخاب نمودید و از خلیفه‌ای که پیغمبر اکرم تعیین فرموده است چشم پوشیدید، کنایه از اینکه بظاهر مسلمان می‌نمایید ولی در باطن مسلمان نیستید، و نویسندگان در نام پیش از اسلام او اختلاف دارند روز به ابن خشنودان و بهبود ابن بدخشان از فرزندان منوچهر پادشاه و غیر از این دو نام نیز گفته‌اند، حضرت رسول او را سلمان نامید، و به سلمان الخیر و سلمان المحمّدیّ ملقّب گردید، و چون از او می‌پرسیدند تو کیستی‌؟ می‌گفت: من سلمان ابن الاسلام و از بنی آدم هستم، و کنیه‌اش ابو عبد اللّه و أبو البیّنات و ابو المرشد بود، و اصلش از شیراز یا رامهرمز یا شوشتر یا از قریه و دهی از اصبهان که آنرا جیّ می‌گفتند بوده، و امام علیه السّلام این نامه را)</span> پیش از رسیدن خود بخلافت <span class="description">(ظاهریّه نوشته، و در آن او را از فریب دنیا بر حذر داشته است)</span></span>

<span class="Revayat">أَمَّا بَعدُ فَإِنَّمَا مَثَلُ اَلدُّنیَا مَثَلُ اَلحَیَّةِ لَیِّنٌ مَسُّهَا قَاتِلٌ سَمُّهَا فَأَعرِض عَمَّا یُعجِبُکَ فِیهَا لِقِلَّةِ مَا یَصحَبُکَ مِنهَا وَ ضَع عَنکَ هُمُومَهَا لِمَا أَیقَنتَ بِهِ مِن فِرَاقِهَا وَ تَصَرُّفِ حَالاَتِهَا</span>

<span class="Translate">(1) پس از ستایش خدای تعالی و درود بر پیغمبر اکرم، داستان دنیا مانند مار است که مالش آن نرم و زهرش کشنده است، بنا بر این دوری کن از آنچه <span class="description">(کالایی که)</span> ترا در دنیا شاد می‌گرداند برای آنکه از کالای آن اندکی <span class="description">(بس کفنی)</span> با تو همراه می‌ماند <span class="description">(به گور می‌بری)</span> و اندوههای آنرا از خود دور ساز برای آنکه به جدائی از آن و تغییر احوالش باور داری <span class="description">(میدانی که بالأخره از آن جدا می‌مانی و هر دم روش آن بخلاف هنگام دیگر است، پس بآن دل مبند و برای زندگانی چند روزه افسردگی بخود راه مده)</span></span>

<span class="Revayat">وَ کُن آنَسَ مَا تَکُونُ بِهَا أَحذَرَ مَا تَکُونُ مِنهَا فَإِنَّ صَاحِبَهَا کُلَّمَا اِطمَأَنَّ فِیهَا إِلَی سُرُورٍ أَشخَصَتهُ عَنهُ إِلَی مَحذُورٍ أَو إِلَی إِینَاسٍ أَزَالَتهُ عَنهُ إِلَی إِیحَاشٍ وَ اَلسَّلاَمُ</span>

<span class="Translate">(2) و هر وقت انس و خوی تو بدنیا بیشتر است از آن هراسانتر باش، زیرا دنیا دار هرگاه در آن دلبسته شاد شد دنیا او را از آن حال بسختی می‌کشاند، یا هرگاه به انس و خو گرفتن مطمئنّ گردید او را از آن حال بترس و هراس گرفتار میکند <span class="description">(پس خردمند نباید از دوستی چنین دشمنی فریب خورد، بلکه باید هنگامیکه دوست می‌نماید بیشتر از آن دوری کرد)</span> و درود بر شایستۀ آن</span>


==نامه 69- نامه به حارث همدانی در بیان مکارم اخلاق==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی الحارث الهمدانی وَ تَمَسَّک بِحَبلِ اَلقُرآنِ وَ اِستَنصِحهُ وَ أَحِلَّ حَلاَلَهُ وَ حَرِّم حَرَامَهُ وَ صَدِّق بِمَا سَلَفَ مِنَ اَلحَقِّ وَ اِعتَبِر بِمَا مَضَی مِنَ اَلدُّنیَا مَا بَقِیَ مِنهَا فَإِنَّ بَعضَهَا یُشبِهُ بَعضاً وَ آخِرَهَا لاَحِقٌ بِأَوَّلِهَا وَ کُلُّهَا حَائِلٌ مُفَارِقٌ</span>

<span class="Translate">69 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است به حارث همدانیّ‌ <span class="description">(یکی از اصحاب امیر المؤمنین - علیه السّلام - و ظاهرا از پیروان آن بزرگوار بوده، و همدان نام قبیله‌ای بوده در یمن، و این نامۀ درازی است که قسمتی از آنرا سیّد شریف رضیّ «علیه الرّحمة» در اینجا بیان فرموده، و مدار آن بر تعلیم مکارم اخلاق یعنی خوهای نیکو و محاسن آداب یعنی روشهای پسندیده است)</span>: (1) و به ریسمان قرآن چنگ زن <span class="description">(طبق احکام و دستور آن رفتار کن)</span> و آنرا پند دهندۀ خویش قرار ده، و حلالش را حلال و حرامش را حرام بدان <span class="description">(تا سعادت و نیکبختی دنیا و آخرت را نصیب و بهرۀ تو گرداند)</span> و حقّی را که پیش از این بوده باور بدار <span class="description">(پیغمبران پیش از پیغمبر اکرم و آنچه از جانب خدای تعالی برای امّتهای خود آورده‌اند را تصدیق نما)</span> و به گذشتۀ دنیا عبرت و پند گیر برای ماندۀ آن <span class="description">(ماندۀ آنرا به گذشته قیاس کن و بدان که مانده همچون گذشته با هزاران درد و اندوه خواهد گذشت)</span> زیرا بعض آن مانند بعض دیگر و آخرش به اوّلش پیوسته و همۀ آن نابود شونده و از دست رونده است <span class="description">(دنیا همواره چنین بوده و هست و در نتیجه همۀ آن از بین خواهد رفت، پس دلبستگی به چنین جائی بی‌خردی است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ عَظِّمِ اِسمَ اَللَّهِ أَن تَذکُرَهُ إِلاَّ عَلَی حَقٍّ وَ أَکثِر ذِکرَ اَلمَوتِ وَ مَا بَعدَ اَلمَوتِ وَ لاَ تَتَمَنَّ اَلمَوتَ إِلاَّ بِشَرطٍ وَثِیقٍ وَ اِحذَر کُلَّ عَمَلٍ یَرضَاهُ صَاحِبُهُ لِنَفسِهِ وَ یَکرَهُ لِعَامَّةِ اَلمُسلِمِینَ وَ اِحذَر کُلَّ عَمَلٍ یُعمَلُ بِهِ فِی اَلسِّرِّ وَ یُستَحَی مِنهُ فِی اَلعَلاَنِیَةِ</span>

<span class="Translate">(2) و نام خدا را بزرگ شمار در اینکه بآن سوگند یاد کنی مگر بر امر حقّ و راست و بجا <span class="description">(یا جائیکه صلاحیّت داشته باشد، پس زنهار به دروغ یا برای امر بی‌اهمیّت بنام او سوگند یاد کنی)</span> و مرگ و حالات پس از مرگ را بسیار یاد آور <span class="description">(که بزرگترین واعظ و پند دهنده است برای تو)</span> و آنرا آرزو مکن مگر بشرط محکم و استوار <span class="description">(آرزوی مرگ هنگامی بجا است که بر اثر اطاعت و بندگی و دارا بودن توشۀ سفر آخرت یقین داشته باشی کار تو پس از مرگ از این زندگانی بهتر است، و گر نه این آرزوی مردم سست دین و بی‌خرد است که کار آخرت نساخته مرگ آرزو می‌نمایند)</span> و دوری کن از هر کاری که کننده آنرا برای خود شایسته داند و برای دیگر مسلمانان نپسندد <span class="description">(آنچه بخود نمی‌پسندی بدیگری روا مدار و آنچه برای خویش شایسته دانی برای مردم ناروا مپندار)</span> و بپرهیز از هر کاری که در نهان انجام گیرد و در آشکار شرمندگی آورد <span class="description">(زنهار از اینکه در پنهان کار زشت و گناهی نمائی که چون مردم آگاه شوند شرمنده گردی)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِحذَر کُلَّ عَمَلٍ إِذَا سُئِلَ عَنهُ صَاحِبُهُ أَنکَرَهُ أَو اِعتَذَرَ مِنهُ وَ لاَ تَجعَل عِرضَکَ غَرَضاً لِنِبَالِ اَلقَولِ وَ لاَ تُحَدِّثِ اَلنَّاسَ بِکُلِّ مَا سَمِعتَ بِهِ فَکَفَی بِذَلِکَ کَذِباً وَ لاَ تَرُدَّ عَلَی اَلنَّاسِ کُلَّ مَا حَدَّثُوکَ بِهِ فَکَفَی بِذَلِکَ جَهلاً</span>

<span class="Translate">(3) و بر حذر باش از هر کاری که هرگاه از کنندۀ آن بپرسند <span class="description">(چرا چنین کردی)</span> آنرا انکار کند یا از آن عذر بخواهد <span class="description">(هیچ گاه در بارۀ کسی سخن چینی مکن یا دروغی مبند)</span> و ناموس خود و آنچه جای ستودن و نکوهش از تو است نشانۀ تیرهای گفتار قرار مده <span class="description">(آنرا از زبان ژاژگویان و عیب جویان محفوظ گردان)</span> و هر چه شنیدی بمردم مگو که این دلیل بر دروغگویی است <span class="description">(زیرا بسا آنچه شنیده‌ای در واقع دروغ بوده، پس چون بی تأمّل و اندیشه آنرا بگوئی بآن ماند که تو دروغ گفته‌ای یا دروغ نقل کرده‌ای اگر بگوئی چنین شنیدم)</span> و آنچه مردم بتو بگویند ردّ مکن و دروغ مپندار که این هم دلیل بر نادانی است <span class="description">(زیرا بسا آنرا که بتو گفتند در واقع راست و درست می‌باشد، پس انکار آن نادانی بحقّ است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِکظِمِ اَلغَیظَ وَ تَجَاوَز عِندَ اَلمَقدُرَةِ وَ اُحلُم عِندَ اَلغَضَبِ وَ اِصفَح مَعَ اَلدَّولَةِ تَکُن لَکَ اَلعَاقِبَةُ وَ اِستَصلِح کُلَّ نِعمَةٍ أَنعَمَهَا اَللَّهُ عَلَیکَ</span>

<span class="Translate">(4) و خشم را فرو به نشان و هنگام توانائی <span class="description">(از کیفر)</span> بگذر، و هنگام تند خوئی بردبار باش، و با وجود تسلّط داشتن <span class="description">(از انتقام)</span> دوری کن تا برایت پاداش نیکو باشد <span class="description">(در روز رستخیز خدا از تو انتقام نکشیده مرحمتش را نصیب و بهره‌ات گرداند)</span> و هر نعمتی را که خدا بتو عطا فرموده سپاس آنرا بجا آور</span>

<span class="Revayat">وَ لاَ تُضَیِّعَنَّ نِعمَةً مِن نِعَمِ اَللَّهِ عِندَکَ وَ لیُرَ عَلَیکَ أَثَرُ مَا أَنعَمَ اَللَّهُ بِهِ عَلَیکَ وَ اِعلَم أَنَّ أَفضَلَ اَلمُؤمِنِینَ أَفضَلُهُم تَقدِمَةً مِن نَفسِهِ وَ أَهلِهِ وَ مَالِهِ وَ أَنَّکَ مَا تُقَدِّم مِن خَیرٍ یَبقَ لَکَ ذُخرُهُ وَ مَا تُؤَخِّرهُ یَکُن لِغَیرِکَ خَیرُهُ وَ اِحذَر صَحَابَةَ مَن یَفِیلُ رَأیُهُ وَ یُنکَرُ عَمَلُهُ فَإِنَّ اَلصَّاحِبَ مُعتَبَرٌ بِصَاحِبِهِ</span>

<span class="Translate">و هیچیک از نعمتهای خدا را که بتو بخشیده تباه مساز، و باید نشانۀ آنچه را که خدا بتو عطا فرموده دیده شود <span class="description">(مثلا دانشت را به نادانان بیاموزی، و جامۀ نیکویت را بپوشی، و از مال و دارائیت به مستمندان ببخشی، و در خانۀ فراخت مؤمنین را به میهمانی بخواهی، و همچنین از هر نعمتی که خدا بتو داده نشانه‌ای بمردم بنمائی)</span>. (5) و بدان نیکوترین مؤمنین بهترین ایشان است از جهت بخشش نمودن از خود و بستگان و دارائیش <span class="description">(کسیکه خود اطاعت و بندگی کند، و بستگانش را براه راست راهنماید، و از دارائیش به درویشان و مستمندان بدهد)</span> و بدان نیکوئی <span class="description">(انفاق و بخشش در راه خدا)</span> را که تو از پیش می‌فرستی برای تو اندوخته می‌ماند <span class="description">(روز رستخیز پاداش آنرا می‌یابی)</span> و آنچه را که بجا می‌گذاری نیکوئی آن برای دیگری است <span class="description">(سودش را وارث می‌برد)</span> و بپرهیز از معاشرت و یار شدن با کسیکه دارای رأی و اندیشۀ سست و کردار ناپسند است، زیرا شخص با یارش همخو میشود <span class="description">(پس او را بیارش مانند می‌نمایند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اُسکُنِ اَلأَمصَارَ اَلعِظَامَ فَإِنَّهَا جِمَاعُ اَلمُسلِمِینَ وَ اِحذَر مَنَازِلَ اَلغَفلَةِ وَ اَلجَفَاءِ وَ قِلَّةِ اَلأَعوَانِ عَلَی طَاعَةِ اَللَّهِ وَ اُقصُر رَأیَکَ عَلَی مَا یَعنِیکَ وَ إِیَّاکَ وَ مَقَاعِدَ اَلأَسوَاقِ فَإِنَّهَا مَحَاضِرُ اَلشَّیطَانِ وَ مَعَارِیضُ اَلفِتَنِ وَ أَکثِر أَن تَنظُرَ إِلَی مَن فُضِّلتَ عَلَیهِ فَإِنَّ ذَلِکَ مِن أَبوَابِ اَلشُّکرِ</span>

<span class="Translate">(6) و در شهرهای بزرگ ساکن شو، زیرا مسلمانان در آنها گرد هم هستند <span class="description">(که از ایشان می‌توان علوم و معارف و راه سعادت و نیکبختی آموخت)</span> و بپرهیز از جاهایی که سبب غفلت و فراموشی <span class="description">(از یاد خدا)</span> و ستم نمودن <span class="description">(به نیکان)</span> و کمی همراهان بر طاعت و بندگی خدا است <span class="description">(مانند بلاد کفر و ده‌ها)</span> و اندیشه‌ات را بآنچه بکارت آید وادار <span class="description">(در کارهای بیهوده صرف مکن)</span> و بپرهیز از نشستن سر گذر بازارها زیرا آنجا جاهای شیطان و پیشآمد فتنه و تباهکاری است <span class="description">(غالبا مردم در این جاها به امور دنیا و کارهای خلاف دین مشغولند، پس تا می‌توان باید از آن دور شد)</span> و در بارۀ کسیکه <span class="description">(زیر دست است و)</span> تو بر او افزونی داری <span class="description">(خداوند ترا برتر از او گردانیده)</span> بسیار بیندیش، زیرا اندیشۀ تو در بارۀ او از جملۀ راههای سپاسگزاری است <span class="description">(با این اندیشه چنان است که شکر و سپاس نعمت‌هایی که خدا بتو عطا فرموده بجا آورده‌ای)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لاَ تُسَافِر فِی یَومِ جُمُعَةٍ حَتَّی تَشهَدَ اَلصَّلاَةَ إِلاَّ فَاصِلاً فِی سَبِیلِ اَللَّهِ أَو فِی أَمرٍ تُعذَرُ بِهِ وَ أَطِعِ اَللَّهَ فِی جُمَلِ أُمُورِکَ فَإِنَّ طَاعَةَ اَللَّهِ فَاضِلَةٌ عَلَی مَا سِوَاهَا وَ خَادِع نَفسَکَ فِی اَلعِبَادَةِ وَ اُرفُق بِهَا وَ لاَ تَقهَرهَا وَ خُذ عَفوَهَا وَ نَشَاطَهَا إِلاَّ مَا کَانَ مَکتُوباً عَلَیکَ مِنَ اَلفَرِیضَةِ فَإِنَّهُ لاَ بُدَّ مِن قَضَائِهَا وَ تَعَاهُدِهَا عِندَ مَحَلِّهَا</span>

<span class="Translate">(7) و در روز جمعه سفر مکن تا اینکه به نماز حاضر شوی مگر آنکه در راه خدا بروی <span class="description">(برای جهاد با دشمنان دین)</span> یا در کاری که عذر داشته باشی <span class="description">(که نتوانی تا هنگام نماز بمانی)</span> و در همۀ کارت خدا را اطاعت و پیروی کن <span class="description">(بدستور او رفتار نما)</span> زیرا اطاعت خدا بر هر چیز افزونی دارد <span class="description">(چون سعادت و نیکبختی از آن بدست می‌آید)</span> و در عبادت و بندگی نفس خود را بفریب <span class="description">(او را گول زده بوسیلۀ ترساندن از کیفر و خوشنود ساختن به پاداش از شهوات جلوگیری و بطاعات وادار)</span> و با او مداراة نما <span class="description">(بسیار در ریاضت و رنجش میفکن)</span> و او را مغلوب نساز <span class="description">(تکلیف سخت باو مکن)</span> و هنگام گذشت و شادیش آنرا دریاب <span class="description">(در فراغت و خرّمیش او را بطاعت و بندگی وادار)</span> مگر آنچه بر تو واجب است <span class="description">(مانند نمازهای شبانه روزی)</span> که از بجا آوردن و مراعات نمودن آن در وقتش چاره‌ای نیست <span class="description">(ناچار باید بجا آورد چه در خرّمی و چه در افسردگی)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِیَّاکَ أَن یَنزِلَ بِکَ اَلمَوتُ وَ أَنتَ آبِقٌ مِن رَبِّکَ فِی طَلَبِ اَلدُّنیَا وَ إِیَّاکَ وَ مُصَاحَبَةَ اَلفُسَّاقِ فَإِنَّ اَلشَّرَّ بِالشَّرِّ مُلحَقٌ وَ وَقِّرِ اَللَّهَ وَ أَحبِب أَحِبَّاءَهُ وَ اِحذَرِ اَلغَضَبَ فَإِنَّهُ جُندٌ عَظِیمٌ مِن جُنُودِ إِبلِیسَ وَ اَلسَّلاَمُ</span>

<span class="Translate">(8) و بپرهیز که مرگ بتو برسد و تو از <span class="description">(اطاعت)</span> پروردگارت برای بدست آوردن دنیا گریزان باشی، و بر حذر باش از همراه شدن با بدکاران زیرا بد به بدی پیوندد، و خدا را تعظیم کن و بزرگ دان، و دوستانش را دوست بدار، و از خشم بپرهیز که آن لشگر بزرگ است از لشگرهای شیطان <span class="description">(که با آن ترا به بدبختی می‌کشاند)</span> و درود بر شایستۀ آن</span>


==نامه 70- نامه به سهل بن حنیف در بیان علل پیوستن بعضی از مردم مدینه به معاویه==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی سهل ابن حنیف الأنصاری و هو عامله علی المدینة فی معنی قوم من أهلها لحقوا بمعاویة</span>

<span class="Translate">70 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است بسهل ابن حنیف انصاریّ‌ که <span class="description">(در شرح نامۀ چهل و پنجم نیکی او را یاد نمودیم، و او)</span> از جانب آن بزرگوار بر مدینه حکمفرما بود در بارۀ گروهی از اهل آن سامان که به معاویه ملحق شده بودند <span class="description">(که این پیشآمد را بی‌اهمیّت پنداشته افسرده نشود)</span></span>

<span class="Revayat">أَمَّا بَعدُ فَقَد بَلَغَنِی أَنَّ رِجَالاً مِمَّن قِبَلَکَ یَتَسَلَّلُونَ إِلَی مُعَاوِیَةَ فَلاَ تَأسَف عَلَی مَا یَفُوتُکَ مِن عَدَدِهِم وَ یَذهَبُ عَنکَ مِن مَدَدِهِم فَکَفَی لَهُم غَیّاً وَ لَکَ مِنهُم شَافِیاً فِرَارُهُم مِنَ اَلهُدَی وَ اَلحَقِّ وَ إِیضَاعُهُم إِلَی اَلعَمَی وَ اَلجَهلِ</span>

<span class="Translate">(1) پس از حمد خدای تعالی و درود بر پیغمبر اکرم، بمن خبر رسید مردمی که نزد تو هستند در پنهانی به معاویه می‌پیوندند، پس با از دست رفتن ایشان و کاستن کمک آنها از تو <span class="description">(کم شدن لشگر و رعیّتت)</span> افسردگی بخود راه مده، بس است برای <span class="description">(کیفر)</span> ایشان <span class="description">(بیماری)</span> گمراهی و برای تو از آنها شفا دهنده <span class="description">(که از رنج آنان رهائی یافتی، چون وجود گمراهان خود بیماری سختی می‌باشد در بنیه جمعیّت که بسا زیان آن سرایت کرده جمعیّت را از هم می‌پاشد، پس گریز آنها در بهبودی جمعیّت از آن بیماری مؤثّر است، و اینکه نسبت بهبودی را بحاکم داده برای آنست که رئیس جمعیّت مانند همۀ جمعیّت است)</span> گریز ایشان از هدایت و رستگاری است، و شتافتنشان به گمراهی و نادانی</span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّمَا هُم أَهلُ دُنیَا مُقبِلُونَ عَلَیهَا وَ مُهطِعُونَ إِلَیهَا قَد عَرَفُوا اَلعَدلَ وَ رَأَوهُ وَ سَمِعُوهُ وَ وَعَوهُ وَ عَلِمُوا أَنَّ اَلنَّاسَ عِندَنَا فِی اَلحَقِّ أُسوَةٌ فَهَرَبُوا إِلَی اَلأَثَرَةِ فَبُعداً لَهُم وَ سُحقاً</span>

<span class="Translate">(2) و آنان دوستداران دنیا هستند که بآن با شتاب رو آورده‌اند، و عدل و درستی را <span class="description">(از روش ما)</span> شناخته دیدند و شنیدند و در گوش دارند، و دانستند مردمی که نزد ما هستند در حقّ برابرند، پس <span class="description">(بین آنها چیزی تقسیم نمی‌کنیم مگر بالسّویّه)</span> گریختند تا اینکه سودی را بخود اختصاص داده دیگران را بی‌بهره نمایند، خدا آنها را از رحمتش دور گرداند!!</span>

<span class="Revayat">إِنَّهُم وَ اَللَّهِ لَم یَفِرُّوا مِن جَورٍ وَ لَم یَلحَقُوا بِعَدلٍ وَ إِنَّا لَنَطمَعُ فِی هَذَا اَلأَمرِ أَن یُذَلِّلَ اَللَّهُ لَنَا صَعبَهُ وَ یُسَهِّلَ لَنَا حَزنَهُ إِن شَاءَ اَللَّهُ وَ اَلسَّلاَمُ عَلَیکَ</span>

<span class="Translate">(3) سوگند بخدا ایشان از جور و ستم نگریختند و بعدل و داد نپیوستند، و ما امیدواریم در این امر خلافت که خدا دشواری آنرا برای ما آسان و ناهمواریش هموار سازد، اگر بخواهد، و درود بر تو باد</span>


==نامه 71- نامه به منذر بن جارود در سرزنش خیانت اقتصادی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی المنذر ابن الجارود العبدی و قد کان استعمله علی بعض النواحی فخان الأمانة فی بعض ما ولاه من أعماله</span>

<span class="Translate">71 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است به منذر ابن جارود عبدیّ‌ <span class="description">(از قبیلۀ عبد القیس)</span> که او را بر بعضی از شهرها <span class="description">(فارس)</span> حکمرانی داده و او با آن بزرگوار در بعضی از کارهایی که او را بر آن گماشته بود خیانت کرد <span class="description">(چهار هزار درهم از مال خراج ربود، امام علیه السّلام او را در این نامه نکوهش نموده و نزد خود طلبیده، و پدرش جارود را «که با قبیلۀ خود عبد القیس خدمت پیغمبر اکرم آمده و اسلام آورد» ستوده، خلاصه رجال نویسان منذر را ضعیف دانسته و به روایاتش اطمینان ندارند)</span></span>

<span class="Revayat">أَمَّا بَعدُ فَإِنَّ صَلاَحَ أَبِیکَ غَرَّنِی مِنکَ وَ ظَنَنتُ أَنَّکَ تَتَّبِعُ هَدیَهُ وَ تَسلُکُ سَبِیلَهُ فَإِذَا أَنتَ فِیمَا رُقِیَ إِلَیَّ عَنکَ لاَ تَدَعُ لِهَوَاکَ اِنقِیَاداً وَ لاَ تُبقِی لِآخِرَتِکَ عَتَاداً تَعمُرُ دُنیَاکَ بِخَرَابِ آخِرَتِکَ وَ تَصِلُ عَشِیرَتَکَ بِقَطِیعَةِ دِینِکَ</span>

<span class="Translate">(1) پس از حمد خدا و درود بر پیغمبر اکرم، نیکی پدرت مرا فریب داد و گمان کردم از روش او پیروی میکنی و براه او می‌روی پس ناگاه بمن خبر رسید که خیانت کرده‌ای، و برای هوای نفس خود فرمانبری را رها نمی‌کنی، و برای آخرتت توشه‌ای نمی‌گذاری، دنیای خویش را با ویرانی آخرتت آباد می‌سازی، و با بریدن از دینت به خویشانت می‌پیوندی <span class="description">(شاید این جمله خبر از آینده باشد، مرحوم علاّمۀ مجلسیّ در مجلّد دهم کتاب بحار الأنوار از سیّد ابن طاوس «علیه الرّحمة» نقل میکند که امام حسین - علیه السّلام - نامه‌ای نوشته و با غلام خود که نامش سلیمان و کنیه‌اش ابا زرین بود بسوی گروهی از بزرگان بصره فرستاد و ایشان را بکمک و پیروی خواست که از آنها یزید ابن مسعود نهشلیّ و منذر ابن جارود عبدیّ بودند تا آنکه می‌فرماید: و امّا منذر ابن جارود نامه و پیغام آور را نزد عبید اللّه ابن زیاد آورد، زیرا ترسید که نامه خدعه و مکری از عبید اللّه باشد، و بحریّه دختر منذر ابن جارود همسر عبید اللّه ابن زیاد بود، پس عبید اللّه پیغام آور را بدار کشید و بعد از آن بمنبر رفت و خطبه خواند و مردم بصره را تهدید نمود که راه مخالفت نه پیمایند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَئِن کَانَ مَا بَلَغَنِی عَنکَ حَقّاً لَجَمَلُ أَهلِکَ وَ شِسعُ نَعلِکَ خَیرٌ مِنکَ وَ مَن کَانَ بِصِفَتِکَ فَلَیسَ بِأَهلٍ أَن یُسَدَّ بِهِ ثَغرٌ أَو یُنفَذَ بِهِ أَمرٌ أَو یُعلَی لَهُ قَدرٌ أَو یُشرَکَ فِی أَمَانَةٍ أَو یُؤمَنَ عَلَی خِیَانَةٍ فَأَقبِل إِلَیَّ حِینَ یَصِلُ إِلَیکَ کِتَابِی هَذَا إِن شَاءَ اَللَّهُ</span>

<span class="Translate">(2) و اگر آنچه <span class="description">(خیانت)</span> که از تو بمن خبر رسیده راست باشد <span class="description">(جمل أهلک و شسع نعلک خیر منک یعنی)</span> شتر اهل تو و دوال کفشت <span class="description">(جائیکه انگشت بزرگ پا در کفشهای عربیّ قرار می‌گیرد)</span> از تو بهتر است <span class="description">(این جمله مثلی است اشاره باینکه سود حیوان و جماد از تو بیشتر است)</span> و کسیکه مانند تو باشد شایسته نیست بوسیلۀ او رخنه‌ای بسته شود، یا امری انجام گیرد، یا مقام او را بالا برند، یا در امانت شریکش کنند، یا برای جلوگیری از خیانت و نادرستی بگمارندش <span class="description">(سزاوار نیست حفظ مرز یا حکومت شهر یا ریاست کاری را بتو گزارند)</span> پس هنگامیکه این نامه‌ام بتو می‌رسد نزد من بیا اگر خدا خواست <span class="description">(چون آمد امام علیه السّلام او را زندانی نمود، و صعصعة ابن صوحان که از نیکان اصحاب امیر المؤمنین و از بزرگان قبیلۀ عبد القیس بود در بارۀ او شفاعت کرده رهائیش داد)</span></span>

<span class="Revayat">و المنذر هذا هو الذی قال فیه أمیر المؤمنین علیه‌السلام إنه لنظار فی عطفیه مختال فی بردیه تفال فی شراکیه</span>

<span class="Translate"><span class="description">(سیّد رضیّ فرماید:)</span> و این منذر کسی است که امیر المؤمنین علیه السّلام در بارۀ او فرمود: (3) او بدو جانب خود بسیار می‌نگرد، و در دو برد <span class="description">(جامۀ یمنی پربهای)</span> خویش می‌خرامد، و بسیار گرد و خاک از روی کفشهایش پاک میکند <span class="description">(مرد متکبّر و گردنکشی است که بخود و لباسش می‌نازد و به آرایش می‌پردازد)</span></span>


==نامه 72- نامه به عبد الله بن عباس در بیان جایگاه مقدرات الهی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی عبد الله ابن العباس رحمه الله أَمَّا بَعدُ فَإِنَّکَ لَستَ بِسَابِقٍ أَجَلَکَ وَ لاَ مَرزُوقٍ مَا لَیسَ لَکَ</span>

<span class="Translate">72 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است بعبد اللّه ابن عبّاس، خدایش بیامرزد <span class="description">(که در آن باو پند و اندرز می‌دهد)</span>: (1) پس از ستایش خدای تعالی و درود بر حضرت مصطفی، تو بر مرگ خود پیشی نمی‌گیری، و آنچه بتو نمی‌رسد روزی نگشته <span class="description">(اختیار مرگت دست تو نیست، و آنچه نباید بتو برسد نمی‌توان بدست آوری)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَم بِأَنَّ اَلدَّهرَ یَومَانِ یَومٌ لَکَ وَ یَومٌ عَلَیکَ وَ أَنَّ اَلدُّنیَا دَارُ دُوَلٍ فَمَا کَانَ مِنهَا لَکَ أَتَاکَ عَلَی ضَعفِکَ وَ مَا کَانَ مِنهَا عَلَیکَ لَم تَدفَعهُ بِقُوَّتِکَ</span>

<span class="Translate">(2) و بدان روزگار دو روز است: روزی به سود و روزی به زیان تو است، و دنیا سرای گردش خویشهایی است که دست بدست می‌گردد <span class="description">(هر کس نوبتی دارد)</span> پس آنچه از دنیا به سود تو است بتو می‌رسد هر چند ناتوان باشی <span class="description">(دیگران جلو آنرا بگیرند)</span> و آنچه از آن به زیان تو است <span class="description">(هر چند توانا باشی)</span> بزور و توانائیت نمی‌توانی از آن جلوگیری <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 10 ی 107 می‌فرماید: «وَ إِن یَمسَسکَ اَللّٰهُ بِضُرٍّ فَلاٰ کٰاشِفَ لَهُ إِلاّٰ هُوَ وَ إِن یُرِدکَ بِخَیرٍ فَلاٰ رَادَّ لِفَضلِهِ یُصِیبُ بِهِ مَن یَشٰاءُ مِن عِبٰادِهِ وَ هُوَ اَلغَفُورُ اَلرَّحِیمُ‌» یعنی و اگر خدا زیانی رساند جز او کسی آنرا جلو نمی‌گیرد، و اگر برای تو خیر و نیکوئی خواهد فضل و بخشش او را کسی مانع نمی‌تواند شد، می‌رساند آنرا به هر یک از بندگانش که بخواهد و او آمرزندۀ مهربان است )</span></span>


==نامه 73- نامه به معاویه در افشای سیمای دروغین او==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی معاویة أَمَّا بَعدُ فَإِنِّی عَلَی اَلتَّرَدُّدِ فِی جَوَابِکَ وَ اَلاِستِمَاعِ إِلَی کِتَابِکَ لَمُوَهِّنٌ رَأیِی وَ مُخطِئٌ فِرَاسَتِی وَ إِنَّکَ إِذ تُحَاوِلُنِی اَلأُمُورَ وَ تُرَاجِعُنِی اَلسُّطُورَ کَالمُستَثقَلِ اَلنَّائِمِ تَکذِبُهُ أَحلاَمُهُ وَ اَلمُتَحَیِّرِ اَلقَائِمِ یَبهَظُهُ مَقَامُهُ لاَ یَدرِی أَ لَهُ مَا یَأتِی أَم عَلَیهِ وَ لَستَ بِهِ غَیرَ أَنَّهُ بِکَ شَبِیهٌ</span>

<span class="Translate">73 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است به معاویه <span class="description">(که برای نادرستی نامه‌اش او را سرزنش و تهدید نموده است)</span>: (1) پس از ستایش خدای تعالی و درود بر حضرت خاتم الأنبیاء، من با پی در پی پاسخ گفتن بتو و گوش دادن به نامه‌ات رأی و اندیشه‌ام را <span class="description">(در اینکه تو نادان و گمراهی و هرگز پند و اندرز بتو سودی نخواهد بخشید و از فتنه و تباهکاری دست نخواهی کشید)</span> سست می‌گردانم، و فراست و زیرکی <span class="description">(یقین و باور)</span> خود را به خطا و اشتباه می‌اندازم <span class="description">(در صورتیکه پاسخ مانند تو باید سکوت باشد، پس پاسخ دادن من از جهت مماشات و اتمام حجّت است و بس)</span> و تو هنگامیکه به حیله و زرنگی چیزهائی از من می‌طلبی، و نامه‌هایی برای جواب گرفتن بمن می‌فرستی بشخص سنگین به خواب رفته‌ای می‌مانی که خوابهای دروغ و پریشان می‌بیند، و بشخص سرگردان ایستاده‌ای می‌مانی که ایستادنش او را وامانده و بیچاره کرده <span class="description">(نه راه رفتن داند و نه توانائی ایستادن دارد)</span> نمی‌داند آنچه پیش آید به سود او است یا به زیانش می‌باشد، و تو مانند او نیستی بلکه او بتو می‌ماند <span class="description">(حال تو بدتر از آنست که بدیگری شباهت داشته باشی، زیرا در بدبختی و بیچارگی یگانه هستی، تو بخود می‌مانی و بس)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أُقسِمُ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَو لاَ بَعضُ اَلاِستِبقَاءِ لَوَصَلَت إِلَیکَ مِنِّی قَوَارِعُ تَقرَعُ اَلعَظمَ وَ تَهلِسُ اَللَّحمَ</span>

<span class="Translate">(2) و سوگند بخدا اگر نمی‌خواستم باقی بمانی <span class="description">(بجهت مصلحتی که باید طبق آن رفتار نمایم، و اگر ارادۀ تباه ساختنت را داشتم)</span> از جانب من بتو می‌رسید کوبنده‌ها <span class="description">(سختیهای جنگ و زد و خورد)</span> که استخوان را بشکند و گوشت را آب کند <span class="description">(ترا از بین ببرد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَم أَنَّ اَلشَّیطَانَ قَد ثَبَّطَکَ عَن أَن تُرَاجِعَ أَحسَنَ أُمُورِکَ وَ تَأذَنَ لِمَقَالِ نَصِیحِکَ وَ اَلسَّلاَمُ لِأَهلِهِ</span>

<span class="Translate">(3) و بدان که ترا شیطان باز داشته از اینکه به کارهای نیکویت باز گردی و به گفتار پند دهنده‌ات گوش دهی <span class="description">(بامام زمان خویش بگروی و دستورش را اجرا نمائی)</span> و درود بر شایستۀ آن</span>


==نامه 74- پیمان نامه میان قبایل ربیعه و یمن==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من حلف له علیه‌السلام کتبه بین ربیعة و الیمن و نقل من خط هشام ابن الکلبی</span>

<span class="Translate">74 - از عهد نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است که آنرا برای قبیلۀ ربیعه و اهل یمن نوشته ، و <span class="description">(در آن آنان را به پیروی از قرآن کریم و اتّحاد و یگانگی هم پیمان قرار داده، و)</span> از خطّ <span class="description">(ابو المنذر)</span> هشام ابن <span class="description">(سائب)</span> کلبیّ <span class="description">(از اهل کوفه و از بزرگان علمای امامیّه دارای تفسیر و تألیفات بسیار و آشنای به انساب و سرگذشتهای عرب بوده و در سال دویست و شش هجریّ بدرود زندگانی گفته)</span> نقل شده است</span>

<span class="Revayat">هَذَا مَا اِجتَمَعَ عَلَیهِ أَهلُ اَلیَمَنِ حَاضِرُهَا وَ بَادِیهَا وَ رَبِیعَةُ حَاضِرُهَا وَ بَادِیهَا أَنَّهُم عَلَی کِتَابِ اَللَّهِ یَدعُونَ إِلَیهِ وَ یَأمُرُونَ بِهِ وَ یُجِیبُونَ مَن دَعَا إِلَیهِ وَ أَمَرَ بِهِ لاَ یَشتَرُونَ بِهِ ثَمَناً وَ لاَ یَرضَونَ بِهِ بَدَلاً وَ أَنَّهُم یَدٌ وَاحِدَةٌ عَلَی مَن خَالَفَ ذَلِکَ وَ تَرَکَهُ أَنصَارٌ بَعضُهُم لِبَعضٍ</span>

<span class="Translate">(1) این پیمانی است که گرد آمده‌اند بر آن اهل یمن ساکن و بیابان گرد آن و قبیلۀ ربیعه ساکن و بیابان گردشان بر <span class="description">(پیروی از)</span> کتاب خدا که بسوی آن دعوت کنند، و طبق آن امر نمایند، و <span class="description">(گفتار)</span> کسیرا که بسوی آن دعوت کرده و امر میکند بپذیرند، در برابر آن بهایی نستانند، و بعوض کردن آن راضی نشوند <span class="description">(بر این پیمان پایدار باشند و فریب نخورده بر اثر بدست آوردن کالای دنیا از قرآن دست برندارند)</span> و اینکه ایشان برای جلوگیری از مخالف و بی‌اعتنا یک دست <span class="description">(یگانه)</span> بوده با هم یار باشند</span>

<span class="Revayat">دَعوَتُهُم وَاحِدَةٌ لاَ یَنقُضُونَ عَهدَهُم لِمَعتَبَةِ عَاتِبٍ وَ لاَ لِغَضَبِ غَاضِبٍ وَ لاَ لاِستِذلاَلِ قَومٍ قَوماً وَ لاَ لِمَسَبَّةِ قَومٍ قَوماً عَلَی ذَلِکَ شَاهِدُهُم وَ غَائِبُهُم وَ سَفِیهُهُم وَ عَالِمُهُم وَ حَلِیمُهُم وَ جَاهِلُهُم</span>

<span class="Translate">(2) دعوتشان <span class="description">(گفتارشان)</span> یکی باشد، و بجهت سرزنش، سرزنش کننده و خشم، خشم گیرنده و خوار ساختن و دشنام دادن گروهی گروه دیگر را پیمانشان را نشکنند <span class="description">(اگر بعضی از نادانان این دو قبیله یا دیگری ایشان را خوار ساخت و بی‌آبروئی بار آورد یا دشنام داد نباید آنرا سبب نقض عهد و پیمان شکنی قرار دهند)</span> بر این عهد نامه حاضر و غائب و کم خرد و دانا و بردبار و نادانشان پایدارند</span>

<span class="Revayat">ثُمَّ إِنَّ عَلَیهِم بِذَلِکَ عَهدَ اَللَّهِ وَ مِیثَاقَهُ إِنَّ عَهدَ اَللَّهِ کَانَ مَسئُولاً وَ کَتَبَ عَلِیُّ اِبنُ أَبِی طَالِبٍ</span>

<span class="Translate">(3) پس باین عهد نامه پیمان خدا بر ایشان بر قرار گشت که <span class="description">(بر آن پایدار باشند، زیرا)</span> از پیمان خدا سؤال و باز پرسی میشود، و <span class="description">(این عهد نامه را)</span> علیّ ابن ابی طالب نوشت <span class="description">(در بعض نسخ نهج البلاغه علیّ ابن ابو طالب دیده شده و گفته‌اند: امام علیه السّلام در مانند آن هم «قرآنهایی که بخطّ آن حضرت مشهور و در کتاب خانه‌های بزرگ موجود است» بواو نوشته با اینکه مضاف الیه می‌باشد، برای آنکه مرکّب اضافیّ چون علم شود حکم یک لفظ را دارد، پس اعراب در وسط آن در نیاید و تغییر داده نشود)</span></span>


==نامه 75- نامه به معاویه در اتمام حجت با او==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام إلی معاویة من المدینة فی أول ما بویع له بالخلافة ذکره الواقدی فی کتاب الجمل</span>

<span class="Translate">75 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است از مدینه به معاویه در ابتدائی که مردم با آن بزرگوار بیعت کردند <span class="description">(حضرت او و یارانش را به بیعت نمودن خود امر می‌فرماید)</span> و این نامه را <span class="description">(ابو عبد اللّه محمّد ابن عمر)</span> واقدیّ <span class="description">(که از علمای بزرگ و شیعی مذهب و از اهل مدینه منوّره بوده و در بغداد به سال دویست و هفت هجریّ از دنیا رحلت نموده، و واقد نام جدّش می‌باشد)</span> در کتاب جمل بیان کرده است</span>

<span class="Revayat">مِن عَبدِ اَللَّهِ عَلِیٍّ أَمِیرِ اَلمُؤمِنِینَ إِلَی مُعَاوِیَةَ اِبنِ أَبِی سُفیَانَ أَمَّا بَعدُ فَقَد عَلِمتَ إِعذَارِی فِیکُم وَ إِعرَاضِی عَنکُم حَتَّی کَانَ مَا لاَ بُدَّ مِنهُ وَ لاَ دَفعَ لَهُ وَ اَلحَدِیثُ طَوِیلٌ وَ اَلکَلاَمُ کَثِیرٌ وَ قَد أَدبَرَ مَا أَدبَرَ وَ أَقبَلَ مَا أَقبَلَ</span>

<span class="Translate">(1) از بندۀ خدا علیّ امیر المؤمنین بمعاویة ابن ابی سفیان پس از حمد خدا و درود بر پیغمبر اکرم، بعذر من در <span class="description">(بارۀ مماشات و سهل انگاری با)</span> شما آگاهی و دوری کردنم را از <span class="description">(دعوت)</span> شما <span class="description">(پیش از این به بیعت با من)</span> میدانی تا اینکه واقع شد آنچه <span class="description">(کشته شدن عثمان یا واقعه‌های دیگر پیش از آن)</span> که چاره‌ای نداشت و جلوگیری برای آن نبود، و داستان دراز و سخن بسیار <span class="description">(گفتن آنها را مجال نیست، یا چشم پوشی از آن سزاوار)</span> است، و گذشت آنچه گذشت، و آمد آنچه آمد <span class="description">(دورۀ خلفای پیش گذشت و روزگار خلافت بحقّ‌ رسید)</span></span>

<span class="Revayat">فَبَایِع مَن قِبَلَکَ وَ أَقبِل إِلَیَّ فِی وَفدٍ مِن أَصحَابِکَ وَ اَلسَّلاَمُ</span>

<span class="Translate">(2) پس از کسانیکه نزد تو هستند <span class="description">(برایم)</span> بیعت بگیر و خود در گروهی از یارانت به نزد من بیا، و درود بر شایستۀ آن</span>


==نامه 76- سفارش به عبد الله بن عباس در بیان اخلاق حاکم==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من وصیة له علیه‌السلام لعبد الله ابن العباس عند استخلافه إیاه علی البصرة</span>

<span class="Translate">76 - از وصیّتهای آن حضرت علیه السّلام است بعبد اللّه ابن عبّاس هنگامیکه او را بر بصره جانشین خود گردانید <span class="description">(در آن او را به مهربانی با مردم و دوری از خشم اندرز می‌دهد )</span></span>

<span class="Revayat">سَعِ اَلنَّاسَ بِوَجهِکَ وَ مَجلِسِکَ وَ حُکمِکَ وَ إِیَّاکَ وَ اَلغَضَبَ فَإِنَّهُ طَیرَةٌ مِنَ اَلشَّیطَانِ</span>

<span class="Translate">(1) با مردم گشاده رو و هم مجلس و درستکار باش <span class="description">(کسیرا از ملاقات خویش جلوگیری مکن و جائی بنشین که همه بتو راه داشته باشند و پاس احترام هر کس را نگاه‌دار و آنها را به کارهای سخت وامدار و بعدل و داد بینشان حکم کن)</span> و از خشم نمودن <span class="description">(با مردم)</span> بپرهیز که آن سبک مغزی است از شیطان <span class="description">(بتو رسیده است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِعلَم أَنَّ مَا قَرَّبَکَ مِنَ اَللَّهِ یُبَاعِدُکَ مِنَ اَلنَّارِ وَ مَا بَاعَدَکَ مِنَ اَللَّهِ یُقَرِّبُکَ مِنَ اَلنَّارِ</span>

<span class="Translate">(2) و بدان هر کاری که ترا به <span class="description">(رحمت)</span> خدا نزدیک گرداند از آتش <span class="description">(کیفر روز رستخیز)</span> دورت می‌نماید، و هر کاری که ترا از خدا دور سازد به آتش نزدیکت می‌گرداند</span>


==نامه 77- سفارش به عبد الله بن عباس در بیان روش مناظره با خوارج==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من وصیة له علیه‌السلام لعبد الله ابن العباس لما بعثه للاحتجاج علی الخوارج</span>

<span class="Translate">77 - از وصیّتهای آن حضرت علیه السّلام است نیز بعبد اللّه ابن عبّاس هنگامیکه او را بسوی خوارج فرستاده تا <span class="description">(برای نادرستی اندیشه و گفتارشان)</span> حجّت و برهان آورد <span class="description">(و در آن او را از استدلال بقرآن نهی فرموده)</span></span>

<span class="Revayat">لاَ تُخَاصِمهُم بِالقُرآنِ فَإِنَّ اَلقُرآنَ حَمَّالٌ ذُو وُجُوهٍ تَقُولُ وَ یَقُولُونَ وَ لَکِن حَاجِجهُم بِالسُّنَّةِ فَإِنَّهُم لَن یَجِدُوا عَنهَا مَحِیصاً</span>

<span class="Translate">(1) با ایشان بقرآن مناظره مکن <span class="description">(از قرآن دلیل نیاور)</span> زیرا قرآن احتمالات و توجیهات بسیار <span class="description">(از تأویل و تفسیر و مراد باطنی و ظاهری)</span> در بر دارد <span class="description">(یکی از آنها را تو)</span> میگوئی و <span class="description">(یکی از آنها را ایشان)</span> می‌گویند <span class="description">(پس مباحثه دراز می‌گردد)</span> بلکه با آنان به سنّت <span class="description">(فرمایشهای پیغمبر اکرم مانند اینکه فرمود: حربک یا علیّ حربی یعنی ای علیّ جنگ با تو جنگ با من است. و فرمایش دیگرش: علیّ مع الحقّ و الحقّ مع علیّ یدور معه حیثما دار یعنی علیّ با حقّ است و حقّ‌ با علیّ هر جا علیّ دور زند و برود حقّ با او دور می‌زند یعنی علیّ علیه السّلام هر چه بگوید و بکند از روی حقّ و درستی است)</span> احتجاج کن و دلیل آور، زیرا آنها هرگز از استدلال به سنّت گریز گاهی نمی‌یابند <span class="description">(چاره‌ای ندارند جز آنکه راستی و درستی این گفتار را بپذیرند )</span></span>


==نامه 78- نامه به ابو موسی اشعری در جواب نامه او==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام أجاب به أبا موسی الأشعری عن کتاب کتبه إلیه من المکان الذی أقعدوا فیه للحکومة و ذکر هذا الکتاب سعید ابن یحیی الأموی فی کتاب المغازی</span>

<span class="Translate">78 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است در پاسخ نامۀ ابو موسی اشعریّ‌ که او آنرا از جائیکه <span class="description">(دومة الجندل که در شرح خطبۀ سی و پنجم گذشت)</span> ایشان <span class="description">(او و عمرو ابن عاص)</span> را در آنجا برای حکومت <span class="description">(انتخاب نمودن خلیفه)</span> تعیین نموده بودند بآن بزرگوار نوشته بود، و این نامه را سعید ابن یحیی امویّ در کتاب <span class="description">(خود که نامش)</span> مغازی <span class="description">(است)</span> بیان کرده</span>

<span class="Revayat">فَإِنَّ اَلنَّاسَ قَد تَغَیَّرَ کَثِیرٌ مِنهُم عَن کَثِیرٍ مِن حَظِّهِم فَمَالُوا مَعَ اَلدُّنیَا وَ نَطَقُوا بِالهَوَی وَ إِنِّی نَزَلتُ مِن هَذَا اَلأَمرِ مَنزِلاً مُعجِباً اِجتَمَعَ بِهِ أَقوَامٌ أَعجَبَتهُم أَنفُسُهُم فَإِنِّی أُدَاوِی مِنهُم قَرحاً أَخَافُ أَن یَعُودَ عَلَقاً</span>

<span class="Translate">(1) چه بسا از مردم از بسیاری از نصیب و بهرۀ خود <span class="description">(در دنیا و آخرت)</span> بی‌بهره شدند، پس بدنیا رو آوردند و <span class="description">(از راه حقّ پا بیرون نهادند، و)</span> به هوای نفس سخن گفتند <span class="description">(و از گفتار خدا و رسول در پیروی از امام زمان خود چشم پوشیدند)</span> و من از این کار <span class="description">(خلافت)</span> جائی آمده‌ام شگفت آور که در آنجا گروهی چند گرد آمده‌اند که نفسهاشان آنها را بکبر و خود پسندی واداشته <span class="description">(جای بسی حیرت و شگفتی است که من بین گروهی خود رأی و خودپسند قرار گرفته‌ام که به دستورم رفتار ننموده پرچم استبداد و مخالفت بر افراشتند تا کار بجائی رسید که برای امر خلافت بین من و معاویه مانند تو و عمرو ابن عاص را حکم و میانجی قرار دادند)</span> پس من <span class="description">(در مماشات با آنها مانند آنست که)</span> دمّل و ریشی از آنها را معالجه میکنم که می‌ترسم <span class="description">(یک باره)</span> خون بسته شده گردد <span class="description">(آنگاه مداوای آن سخت شود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَیسَ رَجُلٌ فَاعلَم أَحرَصَ عَلَی جَمَاعَةِ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلی‌الله‌علیه‌وآله وَ أُلفَتِهَا مِنِّی أَبتَغِی بِذَلِکَ حُسنَ اَلثَّوَابِ وَ کَرَمَ اَلمَآبِ</span>

<span class="Translate">(2) و <span class="description">(سبب اینکه با آنها مماشات کردم آنست که)</span> بدان <span class="description">(ای غافل از حقّ و حقیقت و ای نادان)</span> برای انتظام امر امّت محمّد - صلّی اللّه علیه و آله - و الفت و دوستی بین ایشان مردی از من حریصتر <span class="description">(کوشنده‌تر)</span> نیست، و باین کار خواهان پاداش و بازگشت نیکو می‌باشم</span>

<span class="Revayat">وَ سَأَفِی بِالَّذِی وَأَیتُ عَلَی نَفسِی وَ إِن تَغَیَّرتَ عَن صَالِحِ مَا فَارَقتَنِی عَلَیهِ فَإِنَّ اَلشَّقِیَّ مَن حُرِمَ نَفعَ مَا أُوتِیَ مِنَ اَلعَقلِ وَ اَلتَّجرِبَةِ</span>

<span class="Translate">(3) و بزودی بآنچه که وعده داده و قرار گزارده‌ام وفا میکنم و اگر چه تو از شایستگی که هنگام جدا شدن از من داشتی <span class="description">(همانطوری که خود را پاک و نیک نمایاندی)</span> برگردی <span class="description">(و بر خلاف قرآن کریم از روی هوای نفس حکم کنی)</span> زیرا بدبخت و زیانکار کسی است که از سود عقل و تجربه‌ای که باو داده شده است بی‌بهره ماند <span class="description">(یا آنکه بگوئیم: آنچه وعده داده‌ام وفا میکنم، و اگر تو از شایستگی خود که نشان دادی برگردی بدبخت هستی، زیرا بدبخت کسی است که از سود و آزمایشی که باو عطا شده بی‌بهره مانده، ولی معنی اوّل بهتر است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنِّی لَأَعبَدُ أَن یَقُولَ قَائِلٌ بِبَاطِلٍ وَ أَن أُفسِدَ أَمراً قَد أَصلَحَهُ اَللَّهُ</span>

<span class="Translate">(4) و من بیزاری می‌جویم <span class="description">(یا بخشم می‌آیم و درهم میشوم)</span> از گوینده‌ای که بباطل و نادرستی سخن گوید، و از اینکه کاری را که خدا اصلاح فرموده تباه سازم <span class="description">(اگر در این کار طبق دستور قرآن کریم رفتار شود من با آن همراهم و صلاح امّت را بفساد نمی‌کشانم)</span></span>

<span class="Revayat">فَدَع مَا لاَ تَعرِفُ فَإِنَّ شِرَارَ اَلنَّاسِ طَائِرُونَ إِلَیکَ بِأَقَاوِیلِ اَلسُّوءِ وَ اَلسَّلاَمُ</span>

<span class="Translate">(5) پس آنچه را نمی‌شناسی رها کن <span class="description">(گرد چیزی که نمی‌دانی نگرد و احتیاط و اندیشه را از دست مده)</span> زیرا بد کرداران مردم با گفتارهای ناروا <span class="description">(سخنان بر خلاف حقّ و حقیقت)</span> بسوی تو می‌شتابند <span class="description">(تا از کم خردی تو نتیجه گرفته مسلمانان را براه ضلالت و گمراهی برده بدبخت و بیچاره گردانند، خلاصه گفتار عمرو ابن عاص و مردم شام فریبت ندهد که سعادت و نیکبختی دنیا و آخرت را از دست خواهی داد)</span> و درود بر شایستۀ آن</span>


==نامه 79- نامه به امیران لشکر در بیان خطر انحراف از حق==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و من کتاب له علیه‌السلام لما استخلف إلی أمراء الأجناد أَمَّا بَعدُ فَإِنَّمَا أَهلَکَ مَن کَانَ قَبلَکُم أَنَّهُم مَنَعُوا اَلنَّاسَ اَلحَقَّ فَاشتَرَوهُ وَ أَخَذُوهُم بِالبَاطِلِ فَاقتَدَوهُ</span>

<span class="Translate">79 - از نامه‌های آن حضرت علیه السّلام است به سرداران لشگرها هنگامیکه <span class="description">(در ظاهر)</span> بخلافت رسید <span class="description">(آنها را به پیروی از حقّ واداشته و از باطل و نادرستی ترسانده)</span>: (1) پس از ستایش خدای تعالی و درود بر پیغمبر اکرم، تباه شدن پیشینیان شما به این جهت بود که مردم را از حقّ <span class="description">(هدایت و رستگاری)</span> باز داشتند و مردم هم آنرا خریدند <span class="description">(پذیرفته زیر بار رفتند، یا فروختند یعنی از دست داده بآن بی‌اعتنا شدند)</span> و اینکه آنها را بباطل <span class="description">(ضلالت و گمراهی)</span> واداشتند و ایشان هم آنرا پیروی نمودند</span>

==حکمت 1- روش برخورد با فتنه ها==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">باب المختار من حکم أمیر المؤمنین علیه‌السلام و مواعظه و یدخل فی ذلک المختار من أجوبة مسائله و الکلام القصیر الخارج فی سائر أغراضه قَالَ علیه‌السلام کُن فِی اَلفِتنَةِ کَابنِ اَللَّبُونِ لاَ ظَهرٌ فَیُرکَبَ وَ لاَ ضَرعٌ فَیُحلَبَ</span>

<span class="Translate">در این باب <span class="description">(جزء)</span> گرد آورده شده از حکمتها و پندهای امیر المؤمنین علیه السّلام، و بآن ضمیمه میشود بعضی پاسخهای پرسشهایی که از آن بزرگوار شده از سخن کوتاه که در بارۀ آنچه منظورش بوده بیان فرموده. 1 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ رفتار با فتنه جویان)</span> فرموده است: (1) در زمان فتنه و تباهکاری مانند ابن اللّبون <span class="description">(بچه شتر نر که دو سالش تمام شده و مادرش بچه‌ای را که پس از آن زائیده شیر می‌دهد)</span> باش که نه پشت <span class="description">(توانائی)</span> دارد تا بر آن سوار شوند، و نه پستانی که از آن شیر دوشند <span class="description">(هنگام فتنه و تباهکاری طوری رفتار کن که فتنه جویان در جان و مال تو طمع نکنند ولی این وقتی است که جنگ و زد و خورد بین دو رئیس و پیشوای گمراه و گمراه کننده باشد مانند فتنۀ عبد الملک و ابن زبیر و فتنۀ حجّاج ابن اشعث، و امّا هنگامی که یکی از آنها بر حقّ و دیگری بر باطل بود فتنه نیست مانند جنگ جمل و صفّین که واجب است همراهی صاحب حقّ‌ و بذل جان و مال در راه او)</span></span>


==حکمت 2- عوامل ذلت و خواری==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام أَزرَی بِنَفسِهِ مَنِ اِستَشعَرَ اَلطَّمَعَ</span>

<span class="Translate">2 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نکوهش طمع و آز و اظهار گرفتاری و تنگدستی و بی‌اندیشه سخن گفتن)</span> فرموده است: (1) کوچک گردانید خود را کسیکه طمع و آز <span class="description">(بآنچه در دست مردم است)</span> را روش خویش قرار داد <span class="description">(زیرا لازمۀ طمع نیازمندی و فروتنی است، و لازمۀ نیازمندی و فروتنی پستی و کوچکی)</span></span>

<span class="Revayat">وَ رَضِیَ بِالذُّلِّ مَن کَشَفَ ضُرَّهُ</span>

<span class="Translate">(2) و بذلّت و خواری تن داده کسیکه گرفتاری و پریشانی خود را <span class="description">(نزد دیگری)</span> آشکار نماید <span class="description">(زیرا لازمۀ اظهار گرفتاری و پریشانی حقارت و زیر دستی است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ هَانَت عَلَیهِ نَفسُهُ مَن أَمَّرَ عَلَیهَا لِسَانَهُ</span>

<span class="Translate">(3) و نزد خویش خوار است کسیکه زبانش را حکمران خود گرداند <span class="description">(بی‌تأمّل و اندیشه هر چه به زبانش آید بگوید که بسا موجب هلاک و تباهی او گردد، و چنین کس مقام و منزلتی برای خود در نظر نگرفته است)</span></span>


==حکمت 3- نکوهش بخل و ترس و فقر==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلبُخلُ عَارٌ</span>

<span class="Translate">3 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نکوهش بخل و ترس و تنگدستی و بینوایی و واماندگی و ستایش شکیبائی و پارسائی و دوری از گناهان)</span> فرموده است: (1) بخل و تنگ چشمی ننگ است <span class="description">(چون مردم بخیل را بر اثر دلبستگی او به کالای دنیا سرزنش می‌نمایند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلجُبنُ مَنقَصَةٌ</span>

<span class="Translate">(2) و ترسو بودن نقص و کاستی است <span class="description">(زیرا رسیدن بمقام فرع بر شجاعت و دلاوری است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلفَقرُ یُخرِسُ اَلفَطِنَ عَن حُجَّتِهِ</span>

<span class="Translate">(3) و تنگدستی زیرک را از <span class="description">(بیان)</span> حجّت و دلیلش گنگ و لال می‌گرداند <span class="description">(همانطوری که توانگری پست و نادان را گویا می‌سازد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلمُقِلُّ غَرِیبٌ فِی بَلدَتِهِ</span>

<span class="Translate">(4) و بینوا و بی‌چیز در شهر خود غریب است <span class="description">(کسی با او آمد و شد نمی‌کند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلعَجزُ آفَةٌ</span>

<span class="Translate">(5) و عجز و واماندگی آفت و بیچارگی است <span class="description">(که شخص را از پا در می‌آورد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلصَّبرُ شُجَاعَةٌ</span>

<span class="Translate">(6) و شکیبائی دلاوری است</span>

<span class="Revayat">وَ اَلزُّهدُ ثَروَةٌ</span>

<span class="Translate">(7) و پارسائی دارائی است <span class="description">(زیرا پارسا مانند مال دار که بکسی نیازمند نیست بدنیا و کالای آن نیازمند نمی‌باشد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلوَرَعُ جُنَّةٌ</span>

<span class="Translate">(8) و دوری از گناهان سپر است <span class="description">(از عذاب الهیّ‌، همانطور که سپر شخص را از شمشیر محافظت می‌نماید پرهیزکاری او را از سختیهای دنیا و آخرت رهائی می‌دهد)</span></span>


==حکمت 4- ارزش صبر و زهد و ورع و رضا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام نِعمَ اَلقَرِینُ اَلرِّضَی</span>

<span class="Translate">4 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ستودن خوشنود بودن بقضاء و دانائی و خوهای پسندیده و اندیشه)</span> فرموده است: (1) رضا و خوشنود بودن بقضاء نیکو همنشینی است <span class="description">(همانطور که همنشین شخص را در رفاه و آسایش دارد، خوشنود بآنچه خداوند خواسته در رفاه و آسایش می‌باشد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلعِلمُ وِرَاثَةٌ کَرِیمَةٌ</span>

<span class="Translate">(2) و دانائی میراثی است شریف و گرامی <span class="description">(که بهر که چنین ارثی برسد کلید سعادت و نیکبختی را دریافته)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلآدَابُ حُلَلٌ مُجَدَّدَةٌ</span>

<span class="Translate">(3) و خوهای پسندیده زیورهایی است تازه و نو <span class="description">(که کهنه نمی‌شود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلفِکرُ مِرآةٌ صَافِیَةٌ</span>

<span class="Translate">(4) و اندیشۀ <span class="description">(در هر کاری مانند)</span> آیینۀ صاف و پاک است <span class="description">(که اندیشه کننده به سود و زیان کار بر می‌خورد)</span></span>


==حکمت 5- ارزش راز داری و خوشرویی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام صَدرُ اَلعَاقِلِ صُندُوقُ سِرِّهِ</span>

<span class="Translate">5 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ستایش راز داری و گشاده روئی و بردباری از سختیها)</span> فرموده است: (1) سینۀ خردمند مخزن راز او است <span class="description">(خردمند بیگانه را از راز خود آگاه نمی‌سازد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلبَشَاشَةُ حِبَالَةُ اَلمَوَدَّةِ</span>

<span class="Translate">(2) و گشاده روئی و خوش خوئی دام دوستی است <span class="description">(با خوشخویی و گشاده روئی می‌توان دلهای مردم را بدست آورد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلاِحتِمَالُ قَبرُ اَلعُیُوبِ وَ رُوِیَ أَنَّهُ علیه‌السلام قَالَ فِی اَلعِبَارَةِ عَن هَذَا اَلمَعنَی أَیضاً</span>

<span class="Translate">(3) و تحمّل و بردباری از سختیها پوشندۀ بدیها است <span class="description">(چون شخص در برابر سختیها بردبار بود مردم از او خوشنود بوده از عیوب و بدیهایش چشم می‌پوشند، یا آنکه بواسطۀ خودداری عیوب او آشکار نگشته نادانیهایش فاش نشود. سیّد رضیّ «علیه الرّحمة» می‌فرماید:)</span> و روایت شده است که آن حضرت علیه السّلام در تعبیر این مطلب نیز فرموده است</span>

<span class="Revayat">اَلمُسَالَمَةُ خَبءُ اَلعُیُوبِ</span>

<span class="Translate">(4) صلح و آشتی پنهان کردن عیبها است <span class="description">(اگر بجای زد و خورد بین دو کس صلح و آشتی برقرار گردد مردم به بدیهای آنان آگاه نشوند. و در بعضی از نسخ نهج البلاغه چنین ضبط شده: المسالمة خباء العیوب یعنی صلح و آشتی خرگاه و رو پوش عیبها است، زیرا دو کس در زد و خورد عیوب یکدیگر را آشکار می‌سازند و اگر صلح و آشتی نمودند لب بعیب هم نگشایند)</span></span>


==حکمت 6- ارزش راز داری و خوشرویی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن رَضِیَ عَن نَفسِهِ کَثُرَ اَلسَّاخِطُ عَلَیهِ</span>

<span class="Translate">6 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نکوهش خودبینی و سود صدقه و بخشش به بینوایان و در اینکه هر کس به پاداش و کیفر کردار خود می‌رسد)</span> فرموده است: هر که خودبین باشد خشم کنندۀ بر او بسیار شود <span class="description">(زیرا خودبین مردم را خوار پندارد و به این جهت همه بر او خشمگین گردند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلصَّدَقَةُ دَوَاءٌ مُنجِحٌ</span>

<span class="Translate">(2) و صدقه دارویی است سودمند و شفا دهنده <span class="description">(زیرا صدقه دل را متوجّه دهندۀ آن می‌نماید و آن سبب شود که خدای تعالی درد را از او دفع فرماید، و از اینرو پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله فرموده است: داووا مرضاکم بالصّدقة یعنی بیمارانتان را بصدقه دادن معالجه و درمان نمائید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَعمَالُ اَلعِبَادِ فِی عَاجِلِهِم نُصبُ أَعیُنِهِم فِی آجَالِهِم</span>

<span class="Translate">(3) و کردار بندگان در دنیاشان در آخرت جلو چشمهاشان است <span class="description">(زیرا آخرت سرای شهود است که هر نهانی آشکار و دیده میشود، چنانکه خداوند متعال در قرآن کریم س 3 ی 30 می‌فرماید: «یَومَ تَجِدُ کُلُّ نَفسٍ مٰا عَمِلَت مِن خَیرٍ مُحضَراً وَ مٰا عَمِلَت مِن سُوءٍ تَوَدُّ لَو أَنَّ بَینَهٰا وَ بَینَهُ أَمَداً بَعِیداً» یعنی روزی که هر کسی کار نیکوئی کرده پیش روی خویش آشکار بیند، و بدی که کرده آرزو نماید که ای کاش بین او و کار بدش مسافتی جدائی بود «ای کاش آن کار را بجا نیاورده بود»)</span></span>


==حکمت 7- شگفتی های خلقت انسان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اِعجَبُوا لِهَذَا اَلإِنسَانِ یَنظُرُ بِشَحمٍ وَ یَتَکَلَّمُ بِلَحمٍ وَ یَسمَعُ بِعَظمٍ وَ یَتَنَفَّسُ مِن خَرمٍ</span>

<span class="Translate">7 - امام علیه السّلام <span class="description">(در شگفتی آفرینش انسان)</span> فرموده است: برای <span class="description">(آفرینش)</span> این انسان به شگفت آئید <span class="description">(اندیشه نمائید تا به قدرت و توانائی آفریدگارش پی برید که او را طوری آفریده)</span> که با پیهی <span class="description">(چشم)</span> می‌بیند، و با گوشتی <span class="description">(زبان)</span> سخن می‌گوید، و با استخوانی <span class="description">(گوش)</span> می‌شنود، و از شکافی <span class="description">(بینی)</span> نفس می‌کشد!!</span>


==حکمت 8- شناخت ره آورد اقبال و ادبار دنیا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِذَا أَقبَلَتِ اَلدُّنیَا عَلَی قَومٍ أَعَارَتهُم مَحَاسِنَ غَیرِهِم وَ إِذَا أَدبَرَت عَنهُم سَلَبَتهُم مَحَاسِنَ أَنفُسِهِم</span>

<span class="Translate">8 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نکوهش دنیا)</span> فرموده است: (1) هرگاه دنیا به گروهی رو آورد نیکوئیهای دیگران را بایشان به عاریه <span class="description">(نسبت)</span> دهد، و هرگاه از آنها پشت گرداند نیکوئیهاشان را از آنان می‌گیرد <span class="description">(چون کسی توانگر شود و بجائی برسد دنیا پرستان نیکوئیها باو بندند، و اگر ناتوان و بینوا گردد کمالاتش را هم از یاد می‌برند)</span></span>


==حکمت 9- روش معاشرت با مردم==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام خَالِطُوا اَلنَّاسَ مُخَالَطَةً إِن مُتُّم مَعَهَا بَکَوا عَلَیکُم وَ إِن عِشتُم حَنُّوا إِلَیکُم</span>

<span class="Translate">9 - امام علیه السّلام <span class="description">(در سود خوشرفتاری با مردم)</span> فرموده است: (1) با مردم چنان آمیزش و رفتار نمائید که اگر در آن حال مردید <span class="description">(در مفارقت و جدائی)</span> بر شما بگریند، و اگر زنده ماندید خواهان معاشرت با شما باشند</span>


==حکمت 10- عفو هنگام قدرت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِذَا قَدَرتَ عَلَی عَدُوِّکَ فَاجعَلِ اَلعَفوَ عَنهُ شُکراً لِلقُدرَةِ عَلَیهِ</span>

<span class="Translate">10 - امام علیه السّلام <span class="description">(در عفو و گذشت از دشمن)</span> فرموده است: (1) هرگاه بر دشمنت دست یافتی پس بخشش و گذشت از او را شکر و سپاس <span class="description">(نعمت)</span> توانائی بر او قرار ده <span class="description">(از پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله روایت شده: روز قیامت نداکننده‌ای فریاد میکند هر که را بر خدا اجر و پاداشی است بایستد، و نمی‌ایستند مگر گذشت کنندگان، آیا نشنیدید فرمایش خدای تعالی را «فَمَن عَفٰا وَ أَصلَحَ‌» «فَأَجرُهُ عَلَی اَللّٰهِ‌» س 42 ی 40 یعنی پس کسیکه از دشمن بگذرد و بین خود و او اصلاح نماید بر خدا است که اجر و پاداش او را عطا فرماید)</span></span>


==حکمت 11- ارزش حفظ دوست==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام أَعجَزُ اَلنَّاسِ مَن عَجَزَ عَنِ اِکتِسَابِ اَلإِخوَانِ وَ أَعجَزُ مِنهُ مَن ضَیَّعَ مَن ظَفِرَ بِهِ مِنهُم</span>

<span class="Translate">11 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نکوهش نداشتن و از دست دادن دوست)</span> فرموده است: (1) ناتوانترین مردم کسی است که از دوست یابی ناتوان باشد، و ناتوانتر از او کسی است که از دست بدهد دوستی از یاران را که بدست آورده <span class="description">(زیرا دوست یافتن آسانتر است از نگاه‌داشتن او)</span></span>


==حکمت 12- نکوهش بی تفاوتی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام فِی اَلَّذِینَ اِعتَزَلُوا اَلقِتَالَ مَعَهُ خَذَلُوا اَلحَقَّ وَ لَم یَنصُرُوا اَلبَاطِلَ</span>

<span class="Translate">12 - امام علیه السّلام در بارۀ کسانی <span class="description">(عبد اللّه ابن عمر ابن خطّاب و سعد ابن ابی وقّاص و سعید ابن عمرو ابن نفیل و اسامة ابن زید و محمّد ابن مسلمة و انس ابن مالک و ابو موسی اشعریّ و اخنف ابن قیس و مانندان ایشان)</span> که از جنگیدن به همراهی آن حضرت <span class="description">(با دشمنان)</span> کناره گیری کردند فرموده است: (1) با حقّ <span class="description">(امام علیه السّلام)</span> همراهی ننمودند و باطل <span class="description">(معاویه)</span> را کمک نکردند <span class="description">(اشاره باینکه آنانکه باطل را یاری نمودند بهانه‌ای دارند و آنانکه بی‌طرفی اختیار نمودند عذری ندارند، و یا اشاره است به بیهوده بودن وجود کسانیکه اثری از حقّ و نشانه‌ای از باطل در آنها نیست، و یا اشاره به آنست که ایشان در شقاوت و گمراهی بعمرو ابن عاص و دیگران که باطل را یاری نمودند نرسیده بودند)</span></span>


==حکمت 13- شکر نعمت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِذَا وَصَلَت إِلَیکُم أَطرَافُ اَلنِّعَمِ فَلاَ تُنَفِّرُوا أَقصَاهَا بِقِلَّةِ اَلشُّکرِ</span>

<span class="Translate">13 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب به سپاسگزاری از نعمتهای خداوند)</span> فرموده است: (1) هرگاه نمونه‌های نعمتها بشما رسید پس باز ماندۀ آنرا با کمی شکر و سپاس دور نسازید <span class="description">(به اندک نعمتی که رسیدید سپاسگزاری کنید تا به بسیاری از آن برسید، خداوند در قرآن کریم س 14 ی 7 می‌فرماید: «لَئِن شَکَرتُم لَأَزِیدَنَّکُم وَ لَئِن کَفَرتُم إِنَّ عَذٰابِی لَشَدِیدٌ» یعنی اگر شکر نعمت بجا آورید نعمت را برای شما می‌افزایم، و اگر ناسپاسی کنید هر آینه عذاب من سخت است «که گرفتار آن خواهید شد»)</span></span>


==حکمت 14- نتیجه بی مهری نزدیکان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن ضَیَّعَهُ اَلأَقرَبُ أُتِیحَ لَهُ اَلأَبعَدُ</span>

<span class="Translate">14 - امام علیه السّلام <span class="description">(در اینکه خداوند بی‌یاران را کمک میکند)</span> فرموده است: (1) کسیرا که خویشان بسیار نزدیک <span class="description">(مانند برادر و عمو و دائی)</span> رها کنند بیگانۀ بسیار دور برای <span class="description">(یاری و کمک)</span> او خواهد رسید <span class="description">(خداوند کسانی را می‌گمارد که او را تنها نگذارند)</span></span>


==حکمت 15- پرهیز از سرزنش گرفتاران==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَا کُلُّ مَفتُونٍ یُعَاتَبُ</span>

<span class="Translate">15 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ گرفتاران)</span> فرموده است: (1) هر گرفتار فتنه و بلائی را نباید سرزنش نمود <span class="description">(زیرا بسا شخص از روی اضطرار و ناچاری گرفتار شده پس سرزنش نمودن او روا نبود چون سودی ندارد، بلکه بایستی او را کمک و یاری نمود یا در باره‌اش دعا کرد تا از آن رهائی یابد)</span></span>


==حکمت 16- تقدیر خدا یا تدبیر انسان؟==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام تَذِلُّ اَلأُمُورُ لِلمَقَادِیرِ حَتَّی یَکُونَ اَلحَتفُ فِی اَلتَّدبِیرِ</span>

<span class="Translate">16 - امام علیه السّلام <span class="description">(در اعتماد نداشتن بتدبیر و پایان بینی)</span> فرموده است: (1) کارها رام و پیرو احکام قضا و قدر است بطوریکه <span class="description">(گاهی)</span> تباهی در تدبیر و پایان بینی می‌باشد <span class="description">(چون انسان بمصالح و مفاسد و اسرار و رازهای قضاء و قدر آگاه نیست نبایستی بتدبیر و اندیشۀ خود دلبستگی داشته باشد چه بسا تدبیر و اندیشه سبب تباهی می‌گردد )</span></span>


==حکمت 17- تغییر حکم با تغییر شرایط==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ سُئِلَ علیه‌السلام عَن قَولِ اَلرَّسُولِ صلی‌الله‌علیه‌وآله غَیِّرُوا اَلشَّیبَ وَ لاَ تَشَبَّهُوا بِالیَهُودِ فَقَالَ</span>

<span class="Translate">17 - از امام علیه السّلام <span class="description">(در زمان خلافتش سبب خضاب نکردن را باین طریق)</span> پرسیدند که معنی فرمایش رسول خدا - صلّی اللّه علیه و آله - که فرموده تغییر دهید پیری را <span class="description">(ریش را رنگین نمائید)</span> و خود را بیهود مانند نسازید، چیست‌؟ آن بزرگوار فرمود</span>

<span class="Revayat">إِنَّمَا قَالَ صلی‌الله‌علیه‌وآله ذَلِکَ وَ اَلدِّینُ قُلٌّ فَأَمَّا اَلآنَ وَ قَدِ اِتَّسَعَ نِطَاقُهُ وَ ضَرَبَ بِجِرَانِهِ فَامرُؤٌ وَ مَا اِختَارَ</span>

<span class="Translate">(1) این سخن را پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود هنگامیکه <span class="description">(اهل)</span> دین اندک بود پس <span class="description">(مسلمانان را امر نمود خضاب نمایند و بیهود نمانند چون آنها خضاب نمی‌کردند، ولی)</span> در این زمان که کمربند دین گشاده شده <span class="description">(اسلام در همه جا منتشر گردیده)</span> و سینۀ خود را بر زمین نهاده <span class="description">(مستقرّ و پابرجا گشته)</span> هر مردی باختیار و ارادۀ خود می‌باشد <span class="description">(می‌خواهد خضاب نماید و می‌خواهد ننماید، خلاصه امری است مباح یعنی جائز و روا، نه واجب و مستحبّ‌، بله خضاب یک نوع زینت و آرایشی است، چنانکه در فرمایش چهار صد و شصت و پنج بیاید که باین نکته اشاره فرموده است)</span></span>


==حکمت 18- آرزوهای دست نیافتنی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن جَرَی فِی عِنَان أَمَلِهِ عَثَرَ بِأَجَلِهِ</span>

<span class="Translate">18 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نکوهش آرزوی دراز)</span> فرموده است: (1) هر که دنبال آرزوی خود بشتابد و مهارش را رها کند مرگ او را می‌لغزاند <span class="description">(به آرزویش نرسیده می‌میرد، پس در پی آرزوهای دراز نروید و از مرگ غافل نباشید)</span></span>


==حکمت 19- چشم پوشی از لغزش جوانمردان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام أَقِیلُوا ذَوِی اَلمُرُوءَاتِ عَثَرَاتِهِم فَمَا یَعثُرُ مِنهُم عَاثِرٌ إِلاَّ وَ یَدَهُ بِیَدِ اَللَّهِ یَرفَعُهُ</span>

<span class="Translate">19 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ جوانمردان)</span> فرموده است: (1) از خطا و لغزشهای جوانمردان بگذرید که از آنان کسی نمی‌لغزد مگر آنکه دست <span class="description">(لطف)</span> خدا بدست او است که او را <span class="description">(از آن لغزش)</span> بلند می‌نماید <span class="description">(موفّق می‌سازد تا از آن خطا و زشتی باز گردد، خلاصه خداوند نیکوکاران را توفیق عطا فرماید تا بر اصلاح خطای خود بکوشند)</span></span>


==حکمت 20- نکوهش ترس و کم رویی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام قُرِنَتِ اَلهَیبَةُ بِالخَیبَةِ وَ اَلحَیَاءُ بِالحِرمَانِ</span>

<span class="Translate">20 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نکوهش ترس و شرمندگی بیجا و از دست دادن فرصت)</span> فرموده است: (1) ترس همراه زیان و شرمندگی پیوستۀ نومیدی است <span class="description">(رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرموده: الحیاء حیاءان حیاء عقل و حیاء حمق، فحیاء العقل هو العلم و حیاء الحمق هو الجهل مجلسیّ «رحمه اللّه» در مجلّد پانزدهم کتاب بحار الأنوار پس از نقل این روایت از کتاب کافی می‌نویسد: فرمایش پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله دلالت میکند بر اینکه حیاء بر دو قسم است یکی ممدوح و آن حیائی است که ناشی از عقل و خردمندی است باینکه شخص از چیزی شرمنده باشد که عقل صحیح یا شرع به زشتی آن حکم کند مانند شرمندگی از گناهان و ناشایسته‌ها، و دیگری مذموم و آن حیائی است که ناشی از حمق و بی‌خردی است باینکه شخص شرمنده شود از کاری که عوامّ مردم آنرا زشت پندارند و در واقع زشت نیست و عقل صحیح و شرع بآن حکم می‌نماید مانند شرمندگی از پرسش مسائل علمیّه یا بجا آوردن عبادات شرعیّه)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلفُرصَةُ تَمُرُّ مَرَّ اَلسَّحَابِ فَانتَهِزُوا فُرَصَ اَلخَیرِ</span>

<span class="Translate">(2) و فرصت <span class="description">(وقت مناسب)</span> مانند ابر گذرنده می‌گذرد، پس فرصتهای نیکو را از دست ندهید</span>


==حکمت 21- ضرورت گرفتن حق (خلافت)==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لَنَا حَقٌّ فَإِن أُعطِینَاهُ وَ إِلاَّ رَکِبنَا أَعجَازَ اَلإِبِلِ وَ إِن طَالَ اَلسُّرَی و هذا القول من لطیف الکلام و فصیحه و معناه أنا إن لم نعط حقنا کنا أذلاء و ذلک أن الردیف یرکب عجز البعیر کالعبد و الأسیر و من یجری مجراهما</span>

<span class="Translate">21 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ غصب خلافتش)</span> فرموده است: (1) برای ما حقّی <span class="description">(خلافت)</span> است <span class="description">(که پیغمبر اکرم تعیین نموده)</span> پس اگر آنرا بما بدهند خواهیم گرفت و اگر ندادند بر کفل شترها سوار می‌شویم هر چند این سیر و شبروی دراز باشد <span class="description">(سختی را بر خود هموار نموده شکیبائی از دست نمی‌دهیم هر چند بطول انجامد سیّد رضیّ «رحمه اللّه» فرماید:)</span> این فرمایش از فرمایشهایی است که با دقّت و تأمّل فهمیده میشود و رسا است، و معنی آن اینست که اگر حقّ ما را ندهند در سختی بوده و خواریم، و این برای آنست که ردیف یعنی آنکه پشت سر سوار میشود مانند بنده و اسیر و کسی که در مرتبۀ ایشان است بر کفل شتر سوار میشود <span class="description">(خلاصه مراد از اینکه امام علیه السّلام فرموده است اگر حقّ ما را ندهند بر کفل شترها سوار می‌شویم آنست که مانند ردیف در رنج و سختی می‌مانیم، و ممکن است فرمایش امام علیه السّلام را این طور ترجمه نمود که از بیان سیّد «علیه الرّحمة» درستتر یا رساتر باشد: خلافت بهرۀ ما است اگر آنرا بما دادند خواهیم گرفت و اگر ندادند بر کفل شترها سوار شده هرگز دست بر نداشته مهار شتر را یک باره بدست غصب کنندگان نمی‌سپاریم هر چند بطول انجامد، و دور نیست امام علیه السّلام این سخن را در روز سقیفه یا در آن ایّام فرموده باشد)</span></span>


==حکمت 22- برتری کردار بر حسب و نسب==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن أَبطَأَ بِهِ عَمَلُهُ لَم یُسرِع بِهِ حَسَبُهُ</span>

<span class="Translate">22 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب به کردار نیکو)</span> فرموده است: (1) هر که کردارش او را کند گرداند <span class="description">(عبادت و بندگی نکرده کار نیکو انجام ندهد)</span> مقام و منزلتش او را تند نمی‌گرداند <span class="description">(حسب و بزرگی ظاهری مقام دنیا و آخرتی باو نمی‌دهد چون مقام و منزلت عارضی است و اثر کردار نیکو ذاتیّ است و از بین نمی‌رود)</span></span>


==حکمت 23- ارزش رفع غم و گرفتاری از مردم==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مِن کَفَّارَاتِ اَلذُّنُوبِ اَلعِظَامِ إِغَاثَةُ اَلمَلهُوفِ وَ اَلتَّنفِیسُ عَنِ اَلمَکرُوبِ</span>

<span class="Translate">23 - امام علیه السّلام <span class="description">(در سفارش ستمدیدگان و افسردگان)</span> فرموده است: (1) از کفّارات <span class="description">(سبب‌های آمرزش)</span> گناهان بزرگ داد رسی ستمدیده و شاد نمودن غمگین است <span class="description">(چون گناهکار بر اثر گناه خاطرها را اندوهگین نموده جا دارد که دلهای افسرده را شاد نماید تا خدا از او در گذرد )</span></span>


==حکمت 24- ترس از نافرمانی خدا در فراوانی نعمت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام یَا اِبنَ آدَمَ إِذَا رَأَیتَ رَبَّکَ سُبحَانَهُ یُتَابِعُ عَلَیکَ نِعَمَهُ وَ أَنتَ تَعصِیهِ فَاحذَرهُ</span>

<span class="Translate">24 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ ناسپاسان)</span> فرموده است: (1) ای پسر آدم هرگاه دیدی پروردگار منزّهت نعمت‌هایش را پی در پی بتو عطا می‌فرماید در حالیکه تو او را معصیت و نافرمانی می‌نمایی پس از <span class="description">(عذاب)</span> او برحذر باش <span class="description">(چون کفران و ناسپاسی موجب انتقام و کیفر است)</span></span>


==حکمت 25- ارتباط ظاهر و باطن انسان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَا أَضمَرَ أَحَدٌ شَیئاً إِلاَّ ظَهَرَ فِی فَلَتَاتِ لِسَانِهِ وَ صَفَحَاتِ وَجهِهِ</span>

<span class="Translate">25 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ پنهان نماندن راز)</span> فرموده است: (1) کسی چیزی را در دل پنهان نمی‌کند مگر آنکه در سخنان بی‌اندیشه و رنگ رخسارش هویدا می‌گردد <span class="description">(مانند زردی رو که علامت ترس و سرخی آن که نشانۀ شرمندگی است)</span></span>


==حکمت 26- پرهیز از شتابزدگی در درمان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اِمشِ بِدَائِکَ مَا مَشَی بِکَ</span>

<span class="Translate">26 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ خودداری از بیماریها)</span> فرموده است: (1) درد خود را بسر ببر چندان که او ترا راه می‌برد <span class="description">(از پا نینداخته یعنی برای اندک بیماری بستری مشو)</span></span>


==حکمت 27- زهد حقیقی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام أَفضَلُ اَلزُّهدِ إِخفَاءُ اَلزُّهدِ</span>

<span class="Translate">27 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ زهد)</span> فرموده است: (1) نیکوترین پارسائی پنهان داشتن آنست <span class="description">(زیرا زهد آشکار از ریاء و خودنمایی جدا نیست، ابن میثم «علیه الرّحمة» در اینجا از پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله نقل نموده: إنّ اللّه لا ینظر إلی صورکم و لا إلی أعمالکم و لکن ینظر إلی قلوبکم یعنی خداوند بصورتها و کردارهای شما نگاه نمی‌کند بلکه به دلهای شما می‌نگرد )</span></span>


==حکمت 28- حرکت سریع انسان به سوی مرگ==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِذَا کُنتَ فِی إِدبَارٍ وَ اَلمَوتُ فِی إِقبَالٍ فَمَا أَسرَعَ اَلمُلتَقَی</span>

<span class="Translate">28 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ یاد مرگ بودن)</span> فرموده است: (1) هنگامیکه تو پشت <span class="description">(بدنیا)</span> میکنی و مرگ <span class="description">(بتو)</span> رو می‌آورد پس چه زود ملاقات و به هم رسیدن <span class="description">(بین تو و مرگ)</span> پیش خواهد آمد</span>


==حکمت 29- پرده پوشی خداوند==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلحَذَرَ اَلحَذَرَ فَوَاللَّهِ لَقَد سَتَرَ حَتَّی کَأَنَّهُ قَد غَفَرَ</span>

<span class="Translate">29 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب به دوری از گناه)</span> فرموده است: (1) <span class="description">(از نافرمانی)</span> دوری کنید دوری کنید بخدا سوگند هر آینه <span class="description">(گناهان را چنان)</span> پنهان نموده که گویا <span class="description">(آنها را)</span> آمرزیده و بخشیده است <span class="description">(پس اکنون که مهلت داده و گناهان را پنهان نموده ترس و دوری از خشم او واجب است، و باید معصیت نکرده از گذشته پشیمان بوده توبه نمائید، زیرا همانطور که حلم و بردباریش بسیار است عقاب و کیفرش سخت می‌باشد )</span></span>


==حکمت 30- شناخت پایه های ایمان و کفر==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ سُئِلَ علیه‌السلام عَنِ اَلإِیمَانِ فَقَالَ اَلإِیمَانُ عَلَی أَربَعِ دَعَائِمَ عَلَی اَلصَّبرِ وَ اَلیَقِینِ وَ اَلعَدلِ وَ اَلجِهَادِ</span>

<span class="Translate">30 - از امام علیه السّلام از ایمان پرسیدند، پس آن حضرت <span class="description">(در بارۀ علامات و نشانه‌های ایمان و ضدّ آن کفر و شکّ‌)</span> فرموده است: (1) ایمان بر روی چهار ستون استوار است: صبر و شکیبائی، یقین و باور، عدل و داد، جهاد و کوشش <span class="description">(در راه دین)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلصَّبرُ مِنهَا عَلَی أَربَعِ شُعَبٍ عَلَی اَلشَّوقِ وَ اَلشَّفَقِ وَ اَلزُّهدِ وَ اَلتَّرَقُّبِ فَمَنِ اِشتَاقَ إِلَی اَلجَنَّةِ سَلاَ عَنِ اَلشَّهَوَاتِ وَ مَن أَشفَقَ مِنَ اَلنَّارِ اِجتَنَبَ اَلمُحَرَّمَاتِ وَ مَن زَهِدَ فِی اَلدُّنیَا اِستَهَانَ بِالمُصِیبَاتِ وَ مَنِ اِرتَقَبَ اَلمَوتَ سَارَعَ فِی اَلخَیرَاتِ</span>

<span class="Translate">(2) و صبر از آنها بر چهار گونه است: علاقمندی، ترس، پارسائی، انتظار داشتن پس هر که ببهشت علاقه داشت خواهشهای نفس را فراموش میکند و از آنها چشم می‌پوشد، و هر که از آتش ترسید از آنچه حرام و ناروا است دوری می‌گزیند، و هر که در دنیا پارسا شد اندوهها را سبک می‌شمارد، و هر که منتظر مرگ باشد به نیکوکاریها شتاب می‌نماید</span>

<span class="Revayat">وَ اَلیَقِینُ مِنهَا عَلَی أَربَعِ شُعَبٍ عَلَی تَبصِرَةِ اَلفِطنَةِ وَ تَأَوُّلِ اَلحِکمَةِ وَ مَوعِظَةِ اَلعِبرَةِ وَ سُنَّةِ اَلأَوَّلِینَ فَمَن تَبَصَّرَ فِی اَلفِطنَةِ تَبَیَّنَت لَهُ اَلحِکمَةُ وَ مَن تَبَیَّنَت لَهُ اَلحِکمَةُ عَرَفَ اَلعِبرَةَ وَ مَن عَرَفَ اَلعِبرَةَ فَکَأَنَّمَا کَانَ فِی اَلأَوَّلِینَ</span>

<span class="Translate">(3) و یقین از آنها بر چهار گونه است: بینا شدن در زیرکی، رسیدن بحقائق، عبرت گرفتن از دیگران، روش پیشینیان پس هر که در زیرکی بینا شد راه راست <span class="description">(در علم و عمل)</span> برای او هویدا گشت، و هر که حکمت و راه راست برای او آشکار گردید به پند گرفتن از احوال آشنا شد، و هر که به پند گرفتن از احوال آشنا شد بآن ماند که در پیشینیان بوده <span class="description">(و حال آنها را دیده و نتائج کردارشان را آزموده پس در کار مبدأ و معاد بر یقین و باور)</span> است</span>

<span class="Revayat">وَ اَلعَدلُ مِنهَا عَلَی أَربَعِ شُعَبٍ عَلَی غَائِصِ اَلفَهمِ وَ غَورِ اَلعِلمِ وَ زُهرَةِ اَلحُکمِ وَ رَسَاخَةِ اَلحِلمِ فَمَن فَهِمَ عَلِمَ غَورَ اَلعِلمِ وَ مَن عَلِمَ غَورَ اَلعِلمِ صَدَرَ عَن شَرَائِعِ اَلحُکمِ وَ مَن حَلُمَ لَم یُفَرِّط فِی أَمرِهِ وَ عَاشَ فِی اَلنَّاسِ حَمِیداً</span>

<span class="Translate">(4) و عدل از آنها بر چهار گونه است: دقّت در فهمیدن درست، رسیدن به حقیقت دانائی، حکم نیکو، استوار داشتن بردباری، پس هر که دقّت کرد و درست بفهمید حقیقت دانایی را دریافت و هر که حقیقت دانایی را یافت از روی قواعد دین حکم نیکو صادر کرد، و هر که بردبار بود در کار خود کوتاهی نکرده است و در بین مردم خوشنام زندگی کند</span>

<span class="Revayat">وَ اَلجِهَادُ مِنهَا عَلَی أَربَعِ شُعَبٍ عَلَی اَلأَمرِ بِالمَعرُوفِ وَ اَلنَّهیِ عَنِ اَلمُنکَرِ وَ اَلصِّدقِ فِی اَلمَوَاطِنِ وَ شَنَآنِ اَلفَاسِقِینَ فَمَن أَمَرَ بِالمَعرُوفِ شَدَّ ظُهُورَ اَلمُؤمِنِینَ وَ مَن نَهَی عَنِ اَلمُنکَرِ أَرغَمَ أُنُوفَ اَلمُنَافِقِینَ وَ مَن صَدَقَ فِی اَلمَوَاطِنِ قَضَی مَا عَلَیهِ وَ مَن شَنِئَ اَلفَاسِقِینَ وَ غَضِبَ لِلَّهِ غَضِبَ اَللَّهُ لَهُ وَ أَرضَاهُ یَومَ اَلقِیَامَةِ</span>

<span class="Translate">(5) و جهاد از آنها بر چهار گونه است: امر بمعروف، نهی از منکر، راستی در گفتار، دشمنی با بدکاران پس هر که امر بمعروف <span class="description">(کار شایسته)</span> کند مؤمنین را همراهی کرده و ایشان را توانا گرداند، و هر که نهی از منکر <span class="description">(ناپسندیده)</span> نماید بینی منافقین و دو روها را بخاک مالیده، و هر که در گفتار راستگو باشد آنچه بر او بوده بجا آورده، و هر که با بدکاران دشمنی نمود و برای خدا خشمناک گردید خدا برای او <span class="description">(بر آنها)</span> بخشم آید و در روز رستخیز او را خوشنود <span class="description">(از رحمتش بهره‌مند)</span> می‌گرداند</span>

<span class="Revayat">وَ اَلکُفرُ عَلَی أَربَعِ دَعَائِمَ عَلَی اَلتَّعَمُّقِ وَ اَلتَّنَازُعِ وَ اَلزَّیغِ وَ اَلشِّقَاقِ فَمَن تَعَمَّقَ لَم یُنِب إِلَی اَلحَقِّ وَ مَن کَثُرَ نِزَاعُهُ بِالجَهلِ دَامَ عَمَاهُ عَنِ اَلحَقِّ وَ مَن زَاغَ سَاءَت عِندَهُ اَلحَسَنَةُ وَ حَسُنَت عِندَهُ اَلسَّیِّئَةُ وَ سَکِرَ سُکرَ اَلضَّلاَلَةِ وَ مَن شَاقَّ وَعُرَت عَلَیهِ طُرُقُهُ وَ أَعضَلَ عَلَیهِ أَمرُهُ وَ ضَاقَ عَلَیهِ مَخرَجُهُ</span>

<span class="Translate">(6) و کفر بر چهار ستون استوار است: کنجکاوی <span class="description">(بیجا که از وسوسۀ نادرست و از اندازۀ عقل و خرد بیرون باشد)</span> مکابره و زد و خورد نمودن <span class="description">(که آن در حدّ افراط یعنی تجاوز از حقّ است)</span> دست کشیدن از حقّ <span class="description">(که آن در حدّ تفریط یعنی کوتاهی از حقّ است)</span> دشمنی و زیر بار حقّ نرفتن پس کسیکه کنجکاوی <span class="description">(بیجا)</span> کند در راه راست قدم ننهاده، و کسیکه بر اثر نادانی بسیار مکابره و زد و خورد نماید کوری و نابینایی او از حقّ همیشگی است، و کسیکه از حقّ دست بکشد شایستگی نزد او زشت و زشتی و ناپسندی نیکو گردد، و به مستی گمراهی مست شود، و کسیکه دشمنی نموده زیر بار حقّ نرود راههایش دشوار و کارش سخت و طریق بیرون آمدنش <span class="description">(از ضلالت و گمراهی)</span> تنگ باشد</span>

<span class="Revayat">وَ اَلشَّکُّ عَلَی أَربَعِ شُعَبٍ عَلَی اَلتَّمَارِی وَ اَلهَولِ وَ اَلتَّرَدُّدِ وَ اَلاِستِسلاَمِ فَمَن جَعَلَ اَلمِرَاءَ دِیناً لَم یُصبِح لَیلُهُ وَ مَن هَالَهُ مَا بَینَ یَدَیهِ نَکَصَ عَلَی عَقِبَیهِ وَ مَن تَرَدَّدَ فِی اَلرَّیبِ وَطِئَتهُ سَنَابِکُ اَلشَّیَاطِینِ وَ مَنِ اِستَسلَمَ لِهَلَکَةِ اَلدُّنیَا وَ اَلآخِرَةِ هَلَکَ فِیهِمَا و بعد هذا کلام ترکنا ذکره خوف الإطالة و الخروج عن الغرض المقصود فی هذا الکتاب</span>

<span class="Translate">(7) و شکّ <span class="description">(دو دلی)</span> بر چهار گونه است: گفت و شنود <span class="description">(بباطل و نادرستی)</span> ترسیدن <span class="description">(از اقدام بحقّ‌)</span> سرگردانی، تن دادن <span class="description">(به گمراهی و کوشش ننمودن در راه رستگاری)</span> پس کسیکه جدال و گفت و شنود را عادت و شیوۀ خویش گردانید شب او بامداد نگشته <span class="description">(از تاریکی شکّ و دو دلی به روشنائی یقین و باور نرسیده)</span> و کسیرا که آنچه پیش دارد <span class="description">(جهاد و کوشش در راه حقّ‌)</span> بترساند بعقب بر می‌گردد <span class="description">(در کارهای خود بجائی نرسد)</span> و کسیکه در دو دلی حیران و سرگردان باشد <span class="description">(و خود را به جایگاه امن و آسودۀ یقین و باور نرساند)</span> سمهای شیاطین او را پایمال نماید <span class="description">(شیاطین بر او دست یافته هلاکش سازند)</span> و کسیکه به تباه کردن دنیا و آخرت تن دهد در دنیا و آخرت تباه گردد <span class="description">(سیّد رضیّ «رحمه اللّه» فرماید:)</span> و پس از این بیان سخنی است که ما آنرا بیان نکردیم برای ترس از دراز شدن سخن و دست کشیدن از قصدی <span class="description">(اختصاری)</span> که در این کتاب در نظر گرفته شده است</span>


==حکمت 31- جایگاه نیت در عمل==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام فَاعِلُ اَلخَیرِ خَیرٌ مِنهُ وَ فَاعِلُ اَلشَّرِّ شَرٌّ مِنهُ</span>

<span class="Translate">31 - امام علیه السّلام <span class="description">(در برتری علّت از معلول)</span> فرموده است: (1) کنندۀ کار نیکو از نیکی بهتر و کنندۀ کار بد از بدی بدتر است <span class="description">(زیرا کار بستۀ به کنندۀ آنست پس کننده از کار برتر است)</span></span>


==حکمت 32-  اعتدال در بخشش و حسابگری==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام کُن سَمحاً وَ لاَ تَکُن مُبَذِّراً وَ کُن مُقَدِّراً وَ لاَ تَکُن مُقَتِّراً</span>

<span class="Translate">32 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نهی از افراط و تفریط)</span> فرموده است: (1) بخشنده باش ولی نه بحدّ اسراف و بیجا <span class="description">(که افراط و تجاوز از حدّ باشد)</span> و میانه رو باش و سختگیر مباش <span class="description">(که آن تفریط و تقصیر در حدّ باشد)</span></span>


==حکمت 33- دل نبستن به آرزوها==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام أَشرَفُ اَلغِنَی تَرکُ اَلمُنَی</span>

<span class="Translate">33 - امام علیه السّلام <span class="description">(در دل نبستن به آرزوها)</span> فرموده است: (1) برترین توانگری و بی‌نیازی بدل راه ندادن آرزوها است <span class="description">(زیرا آرزو انسان را نیازمند می‌سازد)</span></span>


==حکمت 34- نتیجه بدرفتاری با مردم==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن أَسرَعَ إِلَی اَلنَّاسِ بِمَا یَکرَهُونَ قَالُوا فِیهِ مَا لاَ یَعلَمُونَ</span>

<span class="Translate">34 - امام علیه السّلام <span class="description">(در زیان رنجانیدن)</span> فرموده است: (1) هر که بشتابد به چیزی که مردم <span class="description">(از آن)</span> می‌رنجند <span class="description">(بی اندیشه سخنی گوید یا کاری کند که بر خلاف میل و خواستۀ آنها باشد)</span> در بارۀ او می‌گویند چیزی را که نمی‌دانند <span class="description">(زیرا انسان از کسیکه رنجید طبعا باک ندارد که در بارۀ او آنچه شنیده راست یا دروغ بیان نماید)</span></span>


==حکمت 35- زیان آرزوهای طولانی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن أَطَالَ اَلأَمَلَ أَسَاءَ اَلعَمَلَ</span>

<span class="Translate">35 - امام علیه السّلام <span class="description">(در زیان آرزوی دراز)</span> فرموده است: (1) هر که آرزو را دراز گردانید کردار را بد نمود <span class="description">(زیرا آرزوی دراز سبب بیخبری از آخرت و واماندن از نیکبختی زندگی جاوید است، امّا رجاء و امیدواری باندازۀ ستوده می‌باشد )</span></span>


==حکمت 36- نهی از تشریفات بیجا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام وَ قَد لَقِیَهُ عِندَ مَسِیرِهِ إِلَی اَلشَّامِ دَهَاقِینُ اَلأَنبَارِ فَتَرَجَّلُوا لَهُ وَ اِشتَدُّوا بَینَ یَدَیهِ</span>

<span class="Translate">36 - امام علیه السّلام هنگام رفتن بشام کدخدایان و بزرگان انبار <span class="description">(شهری در عراق)</span> به آن حضرت بر خورده بتعظیم و احترامش از اسبها پیاده شده در پیش رکابش دویدند، فرمود:</span>

<span class="Revayat">مَا هَذَا اَلَّذِی صَنَعتُمُوهُ فَقَالُوا خُلُقٌ مِنَّا نُعَظِّمُ بِهِ أُمَرَاءَنَا فَقَالَ</span>

<span class="Translate">(1) این چه کاری بود که کردید؟ گفتند: این خوی ما است که سرداران و حکمرانان خود را بآن احترام می‌نماییم، پس آن بزرگوار <span class="description">(در نکوهش فروتنی برای غیر خدا)</span> فرمود</span>

<span class="Revayat">وَ اَللَّهِ مَا یَنتَفِعُ بِهَذَا أُمَرَاؤُکُم وَ إِنَّکُم لَتَشُقُّونَ عَلَی أَنفُسِکُم فِی دُنیَاکُم وَ تَشقَونَ بِهِ فِی آخِرَتِکُم</span>

<span class="Translate">(2) سوگند بخدا حکمرانان شما در این کار سود نمی‌برند و شما خود را در دنیاتان برنج و در آخرتتان با این کار به بدبختی گرفتار می‌سازید <span class="description">(چون فروتنی برای غیر خدا گناه و مستلزم عذاب است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَا أَخسَرَ اَلمَشَقَّةَ وَرَاءَهَا اَلعِقَابُ وَ أَربَحَ اَلدَّعَةَ مَعَهَا اَلأَمَانُ مِنَ اَلنَّارِ</span>

<span class="Translate">(3) و چه بسیار زیان دارد رنجی <span class="description">(فروتنی برای غیر خدا)</span> را که پی آن کیفر باشد، و چه بسیار سود دارد آسودگی <span class="description">(رنج نبردن برای خوش آمدن مخلوق)</span> را که همراه آن ایمنی از آتش <span class="description">(دوزخ)</span> باشد</span>


==حکمت 37- پندهایی ارزشمند به فرزند==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لاِبنِهِ اَلحَسَنِ علیه‌السلام یَا بُنَیَّ اِحفَظ عَنِّی أَربَعاً وَ أَربَعاً لاَ یَضُرُّکَ مَا عَمِلتَ مَعَهُنَّ إِنَّ أَغنَی اَلغِنَی اَلعَقلُ وَ أَکبَرَ اَلفَقرِ اَلحُمقُ وَ أَوحَشَ اَلوَحشَةِ اَلعُجبُ وَ أَکرَمَ اَلحَسَبِ حُسنُ اَلخُلقِ</span>

<span class="Translate">37 - امام علیه السّلام <span class="description">(در اندرز)</span> به فرزندش <span class="description">(امام)</span> حسن - علیه السّلام - فرموده است: (1) ای پسرک من بخاطر دار از من چهار و چهار چیز را که با آنها آنچه بجا آوری ترا زیان نرساند <span class="description">(گفته‌اند: اینکه امام علیه السّلام فرموده چهار و چهار برای آنست که چهار اوّل مربوط بخود شخص است و چهار دوم در بارۀ رفتار با دیگران می‌باشد، پس اوّل از چهار چیزیکه مربوط بخود شخص است)</span> سرآمد بی‌نیازیها خرد است <span class="description">(که بوسیلۀ آن شخص سعادت و نیکبختی در دنیا و آخرت را بدست می‌آورد)</span> و <span class="description">(دوم)</span> بیشترین نیازمندی بی‌خردی است <span class="description">(که سبب بدبختی دو سرا است)</span> و <span class="description">(سوم)</span> بالاترین ترس خود پسندی است <span class="description">(که خودپسند با کسان خود نگیرد و به این جهت همه با او دشمن شوند و همیشه ترسناک باشد)</span> و <span class="description">(چهارم)</span> گرامیتر بزرگی نیک‌خوئی است <span class="description">(که نیک‌خو نزد همگان بزرگوار است)</span></span>

<span class="Revayat">یَا بُنَیَّ إِیَّاکَ وَ مُصَادَقَةَ اَلأَحمَقِ فَإِنَّهُ یُرِیدُ أَن یَنفَعَکَ فَیَضُرُّکَ وَ إِیَّاکَ وَ مُصَادَقَةَ اَلبَخِیلِ فَإِنَّهُ یَقعُدُ عَنکَ أَحوَجَ مَا تَکُونُ إِلَیهِ</span>

<span class="Translate">(2) ای پسرک من <span class="description">(اوّل از چهار چیزیکه در بارۀ رفتار با دیگران است)</span> از دوستی با احمق بپرهیز که او می‌خواهد بتو سود رساند زیان می‌رساند <span class="description">(چون احمق موارد سود و زیان را تشخیص نمی‌دهد)</span> (3) و <span class="description">(دوم)</span> بپرهیز از دوستی با بخیل که او <span class="description">(بر اثر بخل و زفتی که دارد)</span> از تو باز می‌دارد آنچه را که بسیار بآن نیازمند باشی</span>

<span class="Revayat">وَ إِیَّاکَ وَ مُصَادَقَةَ اَلفَاجِرِ فَإِنَّهُ یَبِیعُکَ بِالتَّافِهِ</span>

<span class="Translate">(4) و <span class="description">(سوم)</span> بپرهیز از دوستی با بدکار که او ترا به اندک چیزی می‌فروشد <span class="description">(چون کسیکه سعادت خود را بر اثر چیز کمی از دست بدهد البتّه ترا به بهای کمتری خواهد فروخت)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِیَّاکَ وَ مُصَادَقَةَ اَلکَذَّابِ فَإِنَّهُ کَالسَّرَابِ یُقَرِّبُ عَلَیکَ اَلبَعِیدَ وَ یُبَعِّدُ عَلَیکَ اَلقَرِیبَ</span>

<span class="Translate">(5) و <span class="description">(چهارم)</span> بپرهیز از دوستی با کسیکه بسیار دروغ می‌گوید که او مانند سراب <span class="description">(آب نمایی که در زمین هموار بشکل آب دیده میشود)</span> است که دور را برای تو نزدیک و نزدیک را دور می‌گرداند <span class="description">(برای انجام دادن اغراض نادرست خود کار سخت را آسان و آسان را سخت می‌نماید )</span></span>


==حکمت 38- تقدم واجبات بر مستحبات==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لاَ قُربَةَ بِالنَّوَافِلِ إِذَا أَضَرَّت بِالفَرَائِضِ</span>

<span class="Translate">38 - امام علیه السّلام <span class="description">(در اهمیّت دادن بواجبات)</span> فرموده است: (1) تقرّب و نزدیک شدن به رحمت خدا بمستحبّات روا نیست در صورتیکه بواجبات زیان رساند <span class="description">(زیرا کسی که در انجام واجبات کوتاهی کند نافرمانی کرده بکیفر خواهد رسید، و کسیکه نافرمانی کرد در حقیقت بخدا تقرّب نجسته چون تقرّب با نافرمانی منافات دارد)</span></span>


==حکمت 39- تفاوت عاقل و احمق==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لِسَانُ اَلعَاقِلِ وَرَاءَ قَلبِهِ وَ قَلبُ اَلأَحمَقِ وَرَاءَ لِسَانِهِ و هذا من المعانی العجیبة الشریفة و المراد به أن العاقل لا یطلق لسانه إلا بعد مشاورة الرویة و مؤامرة الفکرة و الأحمق تسبق حذفات لسانه و فلتات کلامه مراجعة فکره و مماخضة رأیه فکأن لسان العاقل تابع لقلبه و کأن قلب الأحمق تابع للسانه و قد روی عنه علیه‌السلام هذا المعنی بلفظ آخر و هو قوله قَلبُ اَلأَحمَقِ فِی فِیهِ وَ لِسَانُ اَلعَاقِلِ فِی قَلبِهِ و معناهما واحد</span>

<span class="Translate">39 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نکوهش احمق)</span> فرموده است: (1) زبان خردمند پشت دل او است <span class="description">(عاقل آنچه بگوید نخست نیک و بد آنرا بعقل خویش سنجیده و آنگاه می‌گوید)</span> و دل احمق پشت زبان او است <span class="description">(بی‌خرد نفهمیده آنچه خواست می‌گوید سپس در درستی و نادرستی و سود و زیان آن اندیشه میکند سیّد رضیّ «علیه الرّحمة» می‌فرماید:)</span> این فرمایش از جملۀ معانی نیکوی دلپذیر است، و مقصود از آن آنست که خردمند زبانش را رها نمی‌کند <span class="description">(سخنی نمی‌گوید)</span> مگر پس از مشورت و صلاح دید با اندیشه و بی‌خرد بیرون داده‌های زبان و گفتارهای بی‌اندیشه‌اش بر مراجعۀ به اندیشه و تدبّر و تأمّل در پایان کار پیشی می‌گیرد، پس بآن ماند که زبان خردمند پیرو دل او است و دل بی‌خرد پیرو زبانش می‌باشد و این معنی بلفظ دیگر هم از آن حضرت علیه السّلام روایت شده و آن کلام آن بزرگوار است: 2 - دل احمق در دهان او است، و زبان عاقل در دل او، و معنی هر دو فرمایش یکی است</span>


==حکمت 40- تاثیر بیماری در ریزش گناهان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لِبَعضِ أَصحَابِهِ فِی عِلَّةٍ اِعتَلَّهَا</span>

<span class="Translate">40 - امام علیه السّلام به یکی از اصحابش هنگامیکه او بیمار شده بود <span class="description">(در بارۀ اینکه بیماری سبب آمرزش گناهان میشود)</span> فرموده است:</span>

<span class="Revayat">جَعَلَ اَللَّهُ مَا کَانَ مِن شَکوَاکَ حَطّاً لِسَیِّئَاتِکَ فَإِنَّ اَلمَرَضَ لاَ أَجرَ فِیهِ وَ لَکِنَّهُ یَحُطُ اَلسَّیِّئَاتِ وَ یَحُتُّهَا حَتَّ اَلأَورَاقِ وَ إِنَّمَا اَلأَجرُ فِی اَلقَولِ بِاللِّسَانِ وَ اَلعَمَلِ بِالأَیدِی وَ اَلأَقدَامِ</span>

<span class="Translate">(1) خداوند بیماری ترا <span class="description">(سبب)</span> برطرف شدن گناهانت قرار داده، پس بیماری را پاداشی نیست، بلکه <span class="description">(چون شخص را شکسته و ناتوان می‌نماید و انسان در چنین حالتی بسوی پروردگارش توبه و بازگشت کرده از معصیت و نافرمانیش پشیمان و بترک آن تصمیم می‌گیرد سبب شده که)</span> گناهان را از بین می‌برد، و آنها را مانند ریختن برگها <span class="description">(از درخت)</span> می‌ریزد، و مزد و پاداش در گفتار به زبان و کردار به دستها و پاها است <span class="description">(و بیماری نه از گفتار و نه از کردار است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّ اَللَّهَ سُبحَانَهُ یُدخِلُ بِصِدقِ اَلنِّیَّةِ وَ اَلسَّرِیرَةِ اَلصَّالِحَةِ مَن یَشَاءُ مِن عِبَادِهِ اَلجَنَّةَ و أقول صدق علیه‌السلام إن المرض لا أجر فیه لأنه من قبیل ما یستحق علیه العوض لأن العوض یستحق علی ما کان فی مقابلة فعل الله تعالی بالعبد من الآلام و الأمراض و ما یجری مجری ذلک و الأجر و الثواب یستحقان علی ما کان فی مقابلة فعل العبد فبینهما فرق قد بینه علیه‌السلام کما یقتضیه علمه الثاقب و رأیه الصائب</span>

<span class="Translate">(2) و خداوند سبحان بسبب پاکی نیّت و شایستگی باطن هر که را از بندگانش بخواهد ببهشت داخل می‌گرداند <span class="description">(پس اگر کسی در بیماری شکیبا و دارای باطن نیکو و دل پاک باشد ممکن است خداوند بدون عمل دست و پا او را بیامرزد سیّد رضیّ «علیه الرّحمة» فرماید:)</span> می‌گویم: امام علیه السّلام راست فرموده که بیماری را پاداشی نیست، زیرا بیماری از قبیل چیزیست که سزاوار عوض میشود چون عوض در برابر فعل خدای تعالی از دردها و بیماریها و مانند آن به بنده است و مزد و پاداش در برابر فعل بنده می‌باشد، پس بین عوض و پاداش امتیازی است که امام علیه السّلام بمقتضی علم نافذ و رأی رسای خود بیان فرموده است</span>


==حکمت 41- ویژگی های خباب بن الارت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام فِی ذِکرِ خَبَّابِ اِبنِ اَلأَرَتِّ یَرحَمُ اَللَّهُ خَبَّابَ اِبنَ اَلأَرَتِّ فَلَقَد أَسلَمَ رَاغِباً وَ هَاجَرَ طَائِعاً وَ قَنِعَ بِالکَفَافِ وَ رَضِیَ عَنِ اَللَّهِ وَ عَاشَ مُجَاهِداً</span>

<span class="Translate">41 - امام علیه السّلام در بارۀ <span class="description">(نیکبختی و اوصاف پسندیدۀ)</span> خبّاب ابن ارتّ <span class="description">(که یکی از نیکان اصحاب رسول خدا - صلّی اللّه علیه و آله - و از دانشمندان اوّلین مهاجرین بوده و در جنگ بدر و جنگهای بعد از آن رسول اکرم را همراهی نموده و در کوفه در سنّ هفتاد و سه سالگی در سال سی و هفت یا سی و نه هجریّ پس از آنکه در جنگ صفّین و نهروان همراه امیر المؤمنین علیه السّلام بوده دار دنیا را بدرود گفته امام علیه السّلام بر او نماز خوانده در بیرون کوفه دفن شد و او اوّل کسی است که در بیرون کوفه دفن گشته و پیش از آن مردم مردگانش را در خانه‌ها یا جلو خانه‌هاشان دفن می‌نمودند، خلاصه حضرت در حقّ او)</span> فرموده است: (1) خدا خبّاب ابن ارتّ را بیامرزد که از روی رغبت اسلام آورد <span class="description">(نه به اکراه و اجبار)</span> و از وطن هجرت نمود <span class="description">(و نزد رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله آمد)</span> برای فرمانبری، و قناعت کرد <span class="description">(از کالای دنیا)</span> باندازۀ کفایت، و از خدا <span class="description">(بدادۀ او از خوشی و سختی و بیماری و تندرستی)</span> راضی و خوشنود بود، و در زندگانی <span class="description">(همۀ عمر در راه خدا)</span> جهاد کننده بود</span>

<span class="Revayat">طُوبَی لِمَن ذَکَرَ اَلمَعَادَ وَ عَمِلَ لِلحِسَابِ وَ قَنِعَ بِالکَفَافِ وَ رَضِیَ عَنِ اَللَّهِ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(پس از آن او را ستوده و می‌فرماید:)</span> (2) خوشا بحال کسیکه بیاد معاد و بازگشت باشد، و برای حساب و وارسی <span class="description">(در آنروز)</span> کار کند، و باندازۀ روزی خود قناعت نماید، و از <span class="description">(دادۀ)</span> خدا راضی و خوشنود باشد</span>


==حکمت 42- راه شناخت مؤمن و منافق==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لَو ضَرَبتُ خَیشُومَ اَلمُؤمِنِ بِسَیفِی هَذَا عَلَی أَن یُبغِضَنِی مَا أَبغَضَنِی وَ لَو صَبَبتُ اَلدُّنیَا بِجَمَّاتِهَا عَلَی اَلمُنَافِقِ عَلَی أَن یُحِبَّنِی مَا أَحَبَّنِی</span>

<span class="Translate">42 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ مؤمن و منافق)</span> فرموده است: (1) اگر با این شمشیرم به بن بینی مؤمن بزنم که با من دشمن شود دشمنی نخواهد نمود، و اگر همۀ <span class="description">(کالای)</span> دنیا را بر سر منافق بریزم که مرا <span class="description">(براستی)</span> دوست دارد دوست نخواهد داشت</span>

<span class="Revayat">وَ ذَلِکَ أَنَّهُ قُضِیَ فَانقَضَی عَلَی لِسَانِ اَلنَّبِیِّ اَلأُمِّیِّ صلی‌الله‌علیه‌وآله أَنَّهُ قَالَ یَا عَلِیُّ لاَ یُبغِضُکَ مُؤمِنٌ وَ لاَ یُحِبُّکَ مُنَافِقٌ</span>

<span class="Translate">(2) و این برای آنست که <span class="description">(در حکم الهیّ‌)</span> گذشته و به زبان پیغمبر امّی صلّی اللّه علیه و آله جاری گشته که فرموده: یا علیّ‌ مؤمن با تو دشمن نمی‌شود و منافق ترا دوست نمی‌دارد</span>


==حکمت 43- نکوهش عجب در عمل==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام سَیِّئَةٌ تَسُوءُکَ خَیرٌ عِندَ اَللَّهِ مِن حَسَنَةٍ تُعجِبُکَ</span>

<span class="Translate">43 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نکوهش خود بینی)</span> فرموده است: (1) سیّئه و بدی که ترا اندوهگین سازد <span class="description">(مانند دروغی که بگوئی و پشیمان شوی که چرا گفتی)</span> نزد خدا بهتر است از حسنه و خوبی <span class="description">(مانند نماز خواندن یا روزه گرفتن)</span> که ترا بخود بینی و سرفرازی وادارد <span class="description">(زیرا پشیمانی گناه را برطرف می‌نماید و خود بینی در حسنه گناهی است که آنرا تباه می‌گرداند)</span></span>


==حکمت 44- ارزش همت و معیار صداقت و شجاعت و پاکدامنی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام قَدرُ اَلرَّجُلِ عَلَی قَدرِ هِمَّتِهِ وَ صِدقُهُ عَلَی قَدرِ مُرُوءَتِهِ وَ شُجَاعَتُهُ عَلَی قَدرِ أَنَفَتِهِ وَ عِفَّتُهُ عَلَی قَدرِ غَیرَتِهِ</span>

<span class="Translate">44 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ صفات نیکو)</span> فرموده است: (1) مقام و مرتبۀ مرد باندازۀ همّت او است <span class="description">(پس اگر بلند همّت بود ارجمند و بزرگوار و اگر پست همّت باشد خوار و زیر دست است)</span> و راستی او باندازۀ جوانمردی او است <span class="description">(زیرا جوانمردی سبب میشود که شخص آنچه شایسته است بجا آورد و از زشتیها که یکی از آنها دروغ است دوری گزیند، پس اندازۀ راستگویی او از جوانمردیش شناخته میشود)</span> و شجاعت و دلیری او باندازۀ حمیّت و ننگ داشتن او است از کار زشت و ناشایسته <span class="description">(پس هر چه بیشتر کار زشت را ننگ بداند شجاعت و دلیری بیشتر دارد)</span> و عفّت و پاکدامنی او باندازۀ غیرت او است <span class="description">(پس هر اندازه که غیرت او یعنی ننگ داشتن از مشارکت با دیگری در چیزی که مخصوص باو نیست بیشتر باشد پاکدامنتر است، زیرا غیرتست که شخص را از پیروی شهوات و کارهای ناروا باز می‌دارد و او را پاکدامن نگاه می‌دارد)</span></span>


==حکمت 45- راه پیروزی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلظَّفَرُ بِالحَزمِ وَ اَلحَزمُ بِإِجَالَةِ اَلرَّأیِ وَ اَلرَّأیُ بِتَحصِینِ اَلأَسرَارِ</span>

<span class="Translate">45 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ فیروزی)</span> فرموده است: (1) فیروزی یافتن بحزم و خودداری است، و حزم بکار انداختن اندیشه است، و اندیشه به نگهداری اسرار و نهانیها است <span class="description">(پس هر که سرّ و نهان خویش فاش کند رأی و اندیشه را محافظت نکرده از حزم و دور اندیشی خارج گشته و در نتیجه به مقصودش نمی‌رسد)</span></span>


==حکمت 46- شناخت بزرگوار و پست فطرت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اِحذَرُوا صَولَةَ اَلکَرِیمِ إِذَا جَاعَ وَ اَللَّئِیمِ إِذَا شَبِعَ</span>

<span class="Translate">46 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ جوانمرد و ناکس)</span> فرموده است: (1) بپرهیزید از حمله کردن کریم و جوانمرد هنگامیکه گرسنه شود <span class="description">(نیازمند گردد، چون در این حال بی‌اعتنائی مردم خشمش را بر انگیخته خود را بخطر می‌اندازد تا بر ایشان مسلّط شده انتقام بکشد)</span> و بپرهیزید از حملۀ لئیم و ناکس هنگامیکه سیر شود <span class="description">(توانگر گردد، چون توانگری او را به آرزویش کامیاب ساخته بمقتضی طبعش به زیر دستان آزار می‌رساند)</span></span>


==حکمت 47- راه جذب دلها==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام قُلُوبُ اَلرِّجَالِ وَحشِیَّةٌ فَمَن تَأَلَّفَهَا أَقبَلَت عَلَیهِ</span>

<span class="Translate">47 - امام علیه السّلام <span class="description">(در سفارش دلها)</span> فرموده است: (1) دلهای مردم رمنده است <span class="description">(با هم آشنائی ندارند)</span> پس هر که آنها را <span class="description">(با همراهی و نیکی و دوستی)</span> بدست آورد باو رو می‌آورند</span>


==حکمت 48- عامل پنهان ماندن عیوب==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام عَیبُکَ مَستُورٌ مَا أَسعَدَکَ جَدُّکَ</span>

<span class="Translate">48 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ کسیکه دنیا باو رو آورد)</span> فرموده است: (1) عیب تو <span class="description">(از دیده‌ها)</span> پنهان است مادامی که نصیب و بهره‌ات ترا نیک‌بخت دارد <span class="description">(دنیا با تو همراه باشد. و از اینرو زشتیهای پادشاهان و بزرگان اگر چه بسیار باشد گفته نمی‌شود تا نابود شوند یا دنیا از آنها رو برگرداند )</span></span>


==حکمت 49- رابطه عفو و قدرت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام أَولَی اَلنَّاسِ بِالعَفوِ أَقدَرُهُم عَلَی اَلعُقُوبَةِ</span>

<span class="Translate">49 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ عفو)</span> فرموده است: (1) سزاوارترین مردم بعفو و بخشودن تواناترین ایشان است بکیفر رساندن <span class="description">(زیرا عفو فرع بر قدرتست، پس ناتوان را عفوی نیست)</span></span>


==حکمت 50- سخاوت واقعی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلسَّخَاءُ مَا کَانَ اِبتِدَاءً فَأَمَّا مَا کَانَ عَن مَسأَلَةٍ فَحَیَاءٌ وَ تَذَمُّمٌ</span>

<span class="Translate">50 - امام علیه السّلام <span class="description">(در معنی جود)</span> فرموده است: (1) جود و بخشش <span class="description">(همراهی کردن به آن که سزاوار است)</span> آنست که بی درخواست باشد، و امّا آنچه از روی درخواستست شرمندگی و رمیدن از سرزنش است <span class="description">(از خواهنده یا از مردم)</span></span>


==حکمت 51- ارزش عقل و ادب و مشورت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لاَ غِنَی کَالعَقلِ وَ لاَ فَقرَ کَالجَهلِ وَ لاَ مِیرَاثَ کَالأَدَبِ وَ لاَ ظَهِیرَ کَالمُشَاوَرَةِ</span>

<span class="Translate">51 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ پاره‌ای از صفات)</span> فرموده است: (1) نیست بی‌نیازی مانند خرد <span class="description">(زیرا خرد راه بدست آوردن سعادت و نیکبختی دنیا و آخرت را نشان می‌دهد)</span> و نیست بی‌چیزی مانند نادانی <span class="description">(زیرا نادان در بدست آوردن هر چیز بپرسش از دیگری نیازمند است)</span> و نیست میراثی مانند ادب <span class="description">(آنچه که شخص را از ناپسندیده‌ها باز می‌دارد، زیرا آنچه از مرده بی‌مشقّت و رنج می‌رسد از دست رفتنی است ولی ادب همیشه همراه است)</span> و نیست پشتیبانی مانند مشورت و کنگاش <span class="description">(زیرا از مشورت اندیشۀ درست بدست می‌آید )</span></span>


==حکمت 52- اقسام بردباری==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلصَّبرُ صَبرَانِ صَبرٌ عَلَی مَا تَکرَهُ وَ صَبرٌ عَمَّا تُحِبُّ</span>

<span class="Translate">52 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ شکیبائی)</span> فرموده است: (1) شکیبائی دو جور است: <span class="description">(یکی)</span> شکیبائی بر آنچه نمی‌پسندی <span class="description">(که این نوع از شکیبائی از شجاعت و دلاوری است)</span> و <span class="description">(دیگر)</span> شکیبائی از آنچه دوست داری <span class="description">(که این نوع از صبر از عفّت و پاکدامنی است)</span></span>


==حکمت 53- رابطه تهیدستی و تنهایی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلغِنَی فِی اَلغُربَةِ وَطَنٌ وَ اَلفَقرُ فِی اَلوَطَنِ غُربَةٌ</span>

<span class="Translate">53 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ دارائی و بی‌چیزی)</span> فرموده است: (1) دارائی <span class="description">(برای شخص)</span> در غربت وطن و میهن است <span class="description">(زیرا بواسطۀ آن همه اظهار دوستی و آشنائی کنند)</span> و بی‌چیزی در وطن غربت است <span class="description">(زیرا بر اثر آن همه از شخص دوری می‌نمایند)</span></span>


==حکمت 54- ارزش قناعت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلقَنَاعَةُ مَالٌ لاَ یَنفَدُ و قد روی هذا الکلام عن النبی صلی‌الله‌علیه‌وآله</span>

<span class="Translate">54 - امام علیه السّلام <span class="description">(در سود قناعت)</span> فرموده است: (1) قناعت دارائی است که نابود نمی‌شود <span class="description">(زیرا قناعت و خورسند بودن بآنچه رسیده نیازمندی را دور می‌سازد سیّد رضیّ «رحمه اللّه» فرماید:)</span> این فرمایش از پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله <span class="description">(نیز)</span> روایت شده است</span>


==حکمت 55- ریشه اصلی شهوات==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلمَالُ مَادَّةُ اَلشَّهَوَاتِ</span>

<span class="Translate">55 - امام علیه السّلام <span class="description">(در زیان دارائی)</span> فرموده است: (1) دارائی مایۀ و پایۀ شهوتها و خواهشها است <span class="description">(زیرا دارائی دست را برای رسیدن به آرزوهای نفسانیّ باز می‌گذارد )</span></span>


==حکمت 56- ارزش تذکّر دادن اشتباهات==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن حَذَّرَکَ کَمَن بَشَّرَکَ</span>

<span class="Translate">56 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ پند دهنده)</span> فرموده است: (1) کسیکه ترا بر حذر دارد <span class="description">(از بدیها بیم دهد)</span> مانند کسی است که ترا <span class="description">(بخیر و نیکی)</span> مژده دهد <span class="description">(زیرا دفع شرّ سود است)</span></span>


==حکمت 57- ضرورت کنترل زبان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَللِّسَانُ سَبُعٌ إِن خُلِّیَ عَنهُ عَقَرَ</span>

<span class="Translate">57 - امام علیه السّلام <span class="description">(در زیان گفتار بی‌اندیشه)</span> فرموده است: (1) زبان <span class="description">(مانند حیوان)</span> درنده‌ای است که اگر بخود واگزار شود <span class="description">(بی‌اندیشه و راهنمائی عقل هر چه بخواهد بگوید گوینده را)</span> می‌گزد <span class="description">(سبب تباهی او میشود)</span></span>


==حکمت 58- از ویژگیهای زنان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلمَرأَةُ عَقرَبٌ حُلوَةُ اَللَّسبَةِ</span>

<span class="Translate">58 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نکوهش زن)</span> فرموده است: (1) زن <span class="description">(چون)</span> کژدم <span class="description">(آزار رساننده)</span> است که شیرین است گزیدن <span class="description">(آمیزش با)</span> او</span>


==حکمت 59- روش پاسخ به نیکی دیگران==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِذَا حُیِّیتَ بِتَحِیَّةٍ فَحَیِّ بِأَحسَنَ مِنهَا</span>

<span class="Translate">59 - امام علیه السّلام <span class="description">(در عوض دادن بکار نیک)</span> فرموده است: (1) هرگاه کسی بتو درود فرستد تو <span class="description">(در پاسخ)</span> بهتر از آن درود بفرست</span>

<span class="Revayat">وَ إِذَا أُسدِیَت إِلَیکَ یَدٌ فَکَافِئهَا بِمَا یُربِی عَلَیهَا وَ اَلفَضلُ مَعَ ذَلِکَ لِلبَادِی</span>

<span class="Translate">(2) و هرگاه دستی باحسان و نیکی سوی تو دراز شد آنرا به افزون بر آن پاداش ده <span class="description">(نیکی را به نیکی بهتری تلافی کن)</span> و گرچه فضیلت برای کسی است که در ابتدا نیکی کرده <span class="description">(این فرمایش در همۀ نسخ نهج البلاغه نیست و چون روش ما تنظیم نسخۀ کاملۀ آنست لذا آنرا از نسخۀ ابن ابی الحدید و یک نسخۀ خطّی قدیم نقل نمودیم )</span></span>


==حکمت 60- ارزش شفاعت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلشَّفِیعُ جَنَاحُ اَلطَّالِبِ</span>

<span class="Translate">60 - امام علیه السّلام <span class="description">(در سود شفاعت)</span> فرموده است: (1) خواهشگر برای درخواست کننده <span class="description">(از دیگری مانند)</span> بال است <span class="description">(برای پرنده که بسبب آن به حاجت خود دست می‌یابد)</span></span>


==حکمت 61- غفلت دنیا پرستان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام أَهلُ اَلدُّنیَا کَرَکبٍ یُسَارُ بِهِم وَ هُم نِیَامٌ</span>

<span class="Translate">61 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ غفلت)</span> فرموده است: (1) اهل دنیا مانند کاروانی هستند که ایشان را می‌برند در حالیکه خوابند <span class="description">(و آگاه نیستند که ناگهان راه طیّ شده به جایگاه همیشگی رسیده‌اند و منادی فریاد میکند: فرود آئید و بار بگشائید)</span></span>


==حکمت 62- از دست رفتن دوستان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام فَقدُ اَلأَحِبَّةِ غُربَةٌ</span>

<span class="Translate">62 - امام علیه السّلام <span class="description">(در زیان بی‌کسی)</span> فرموده است: (1) از دست دادن دوستان غربت است <span class="description">(زیرا مانند دور ماندگی از وطن است)</span></span>


==حکمت 63- زشتی درخواست از نا اهل==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام فَوتُ اَلحَاجَةِ أَهوَنُ مِن طَلَبِهَا إِلَی غَیرِ أَهلِهَا</span>

<span class="Translate">63 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب زیر بار ناکس نرفتن)</span> فرموده است: (1) از دست رفتن حاجت و نیاز آسانتر است از خواستن آن از ناکس <span class="description">(زیرا از دست رفتن آن مستلزم اندوهی است ولی درخواست از ناکس روا بشود یا نشود موجب شرمندگی است )</span></span>


==حکمت 64- ارزش انفاق==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لاَ تَستَحِی مِن إِعطَاءِ اَلقَلِیلِ فَإِنَّ اَلحِرمَانَ أَقَلُّ مِنهُ</span>

<span class="Translate">64 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ بخشش)</span> فرموده است: (1) از بخشیدن اندک شرم مکن، زیرا نومید کردن کمتر از آن <span class="description">(و به شرمندگی سزاوارتر)</span> است</span>


==حکمت 65- زینت فقر و غنا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلعَفَافُ زِینَةُ اَلفَقرِ وَ اَلشُّکرُ زِینَةُ اَلغِنَی</span>

<span class="Translate">65 - امام علیه السّلام <span class="description">(در پاکدامنی و سپاسگزاری)</span> فرموده است: (1) پاکدامنی زینت و آرایش بی‌چیز و درویش است، و سپاسگزاری <span class="description">(از نعمتهای خداوند)</span> آرایش توانگر</span>


==حکمت 66- راضی بودن از سرنوشت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِذَا لَم یَکُن مَا تُرِیدُ فَلاَ تُبَل کَیفَ کُنتَ</span>

<span class="Translate">66 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ آرزوها)</span> فرموده است: (1) هرگاه بآنچه می‌خواهی نرسیدی پس بهر حال هستی باک نداشته باش <span class="description">(زیرا برای نرسیده اندوه بخود راه دادن بی‌خردی است)</span></span>


==حکمت 67- روانشناسی جاهل==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لاَ یُرَی اَلجَاهِلُ إِلاَّ مُفرِطاً أَو مُفَرِّطاً</span>

<span class="Translate">67 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نکوهش نادان)</span> فرموده است: (1) دیده نمی‌شود نادان مگر آنکه تندرو است <span class="description">(از حدّ و اندازۀ خود می‌گذرد)</span> یا کند رو <span class="description">(بحدّ و اندازۀ خود نمی‌رسد)</span></span>


==حکمت 68- نشانه کمال عقل==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِذَا تَمَّ اَلعَقلُ نَقَصَ اَلکَلاَمُ</span>

<span class="Translate">68 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نشانۀ عقل)</span> فرموده است: (1) چون عقل و خرد به مرتبۀ کمال رسد گفتار کم گردد <span class="description">(زیرا کمال عقل مستلزم تسلّط بر ضبط و نگاه‌داری قوای بدنیّه است، پس در هر چه و هر کجا بیجا سخن نمی‌گوید )</span></span>


==حکمت 69- رابطه دنیا و انسان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلدَّهرُ یُخلِقُ اَلأَبدَانَ وَ یُجَدِّدُ اَلآمَالَ وَ یُقَرِّبُ اَلمَنِیَّةَ</span>

<span class="Translate">69 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ روزگار)</span> فرموده است: (1) روزگار بدنها را فرسوده می‌سازد <span class="description">(پیر می‌نماید)</span> و <span class="description">(با کمی آسایش)</span> آرزوها را تازه و نو میکند، و <span class="description">(با گردش خود)</span> مرگ را نزدیک می‌گرداند</span>

<span class="Revayat">وَ یُبَاعِدُ اَلأُمنِیَّةَ مَن ظَفِرَ بِهِ نَصِبَ وَ مَن فَاتَهُ تَعِبَ</span>

<span class="Translate">و <span class="description">(با نزدیک شدن مرگ)</span> آرزوها را دور می‌سازد، (2) هر که به روزگار فیروزی یافت <span class="description">(کالای آنرا بدست آورد برای نگاه‌داری و افزونیش)</span> برنج افتاد، و هر که آنرا نیافت <span class="description">(بر اثر نداشتن)</span> بسختی گرفتار شد <span class="description">(خلاصه روزگار برای ناکام یا کامیاب سرای رنج و آزار است، پس خردمند بآن دل نبندد و فریب نخورد)</span></span>


==حکمت 70- ضرورت خودسازی رهبران و مدیران==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن نَصَبَ نَفسَهُ لِلنَّاسِ إِمَاماً فَعَلَیهِ أَن یَبدَأَ بِتَعلِیمِ نَفسِهِ قَبلَ تَعلِیمِ غَیرِهِ وَ لیَکُن تَأدِیبُهُ بِسِیرَتِهِ قَبلَ تَأدِیبِهِ بِلِسَانِهِ</span>

<span class="Translate">70 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ پیشوایان)</span> فرموده است: (1) هر که خود را پیشوای مردم نمود باید پیش از یاد دادن بدیگری نخست بتعلیم نفس خویش بپردازد <span class="description">(زیرا اثر سخن کسیکه گفتار و کردارش یکسان باشد بیشتر است و مردم در مخالفت با او نمی‌کوشند)</span> و باید پیش از ادب کردن و آراستن دیگری به زبان، به روش خود او را ادب و آراسته سازد <span class="description">(مثلا پیش از آنکه بدیگری بگوید نماز بخوان تا رستگار شوی باید خود نماز بخواند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مُعَلِّمُ نَفسِهِ وَ مُؤَدِّبُهَا أَحَقُّ بِالإِجلاَلِ مِن مُعَلِّمِ اَلنَّاسِ وَ مُؤَدِّبِهِم</span>

<span class="Translate">(2) و آموزنده و ادب کنندۀ نفس خود از آموزنده و ادب کنندۀ مردم بتعظیم و احترام سزاوارتر است <span class="description">(چون پیرو هوا نیست )</span></span>


==حکمت 71- ضرورت یاد مرگ==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام نَفَسُ اَلمَرءِ خُطَاهُ إِلَی أَجَلِهِ</span>

<span class="Translate">71 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نزدیکی مرگ)</span> فرموده است: (1) نفس کشیدن مرد گام او است بسوی مرگ خود <span class="description">(زیرا هر نفس از عمر او کم کرده و به مرگ نزدیک می‌نماید مانند گام برداشتن که شخص را به مقصدش نزدیک می‌گرداند)</span></span>


==حکمت 72- توجّه به فنا پذیری دنیا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام کُلُّ مَعدُودٍ مُنقَضٍ وَ کُلُّ مُتَوَقِّعٍ آتٍ</span>

<span class="Translate">72 - امام علیه السّلام <span class="description">(در شادی و افسردگی بیجا)</span> فرموده است: (1) هر چه بشمار آید <span class="description">(پایان دارد چون خوشی و افسردگی و سود و زیان و تندرستی و بیماری)</span> بسر آینده <span class="description">(از بین رونده)</span> است، و هر چه باید برسد <span class="description">(خیر یا شرّ مقدّر گشته)</span> خواهد رسید <span class="description">(پس خردمند در اینگونه امور شاد و افسرده نشود)</span></span>


==حکمت 73- روش تحلیل رویدادها==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِنَّ اَلأُمُورَ إِذَا اِشتَبَهَت اُعتُبِرَ آخِرُهَا بِأَوَّلِهَا</span>

<span class="Translate">73 - امام علیه السّلام <span class="description">(در اندیشۀ پایان کار)</span> فرموده است: (1) هرگاه کارها مشتبه شد <span class="description">(نیکی و بدی پایان آنها دانسته نشد)</span> انجام آنها به آغازشان مقایسه و برابری میشود <span class="description">(پس اگر آغاز کار نیک یا بد باشد انجام آن نیک یا بد خواهد بود، زیرا سال نیکو از بهارش آشکار است )</span></span>


==حکمت 74- کم ارزش بودن دنیا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ مِن خَبَرِ ضِرَارِ بنِ ضَمرَةَ اَلضِّبَابِیِّ عِندَ دُخُولِهِ عَلَی مُعَاوِیَةَ وَ مَسأَلَتِهِ لَهُ عَن أَمِیرِ اَلمُؤمِنِینَ علیه‌السلام قَالَ فَأَشهَدُ لَقَد رَأَیتُهُ فِی بَعضِ مَوَاقِفِهِ وَ قَد أَرخَی اَللَّیلُ سُدُولَهُ وَ هُوَ قَائِمٌ فِی مِحرَابِهِ قَابِضٌ عَلَی لِحیَتِهِ یَتَمَلمَلُ تَمَلمُلَ اَلسَّلِیمِ وَ یَبکَی بُکَاءَ اَلحَزِینِ وَ یَقُولُ</span>

<span class="Translate">74 - از خبر ضرار ابن ضمرۀ ضبابیّ <span class="description">(که از خواصّ و نیکان اصحاب امام علیه السّلام)</span> است هنگامی که نزد معاویه آمد و معاویه از امیر المؤمنین علیه السّلام از او پرسید، گفت: گواهی می‌دهم که در بعضی از جاهایی که عبادت میکرد دیدم او را هنگامیکه شب پرده‌های تاریکی گسترده و آن حضرت در محراب عبادت ایستاده، ریش خویشتن در دست گرفته، می‌پیچید مانند پیچیدن مار گزیده، و گریه میکرد مانند گریه کردن اندوه رسیده، و <span class="description">(در بارۀ دنیا)</span> می‌فرمود</span>

<span class="Revayat">یَا دُنیَا یَا دُنیَا إِلَیکِ عَنِّی أَ بِی تَعَرَّضتِ أَم إِلَیَّ تَشَوَّقتِ لاَ حَانَ حِینُکِ هَیهَاتَ غُرِّی غَیرِی لاَ حَاجَةَ لِی فِیکَ</span>

<span class="Translate">(1) ای دنیا ای دنیا از من بگذر، آیا <span class="description">(برای فریب)</span> خود را بمن عرضه میکنی و می‌نمایی‌؟ یا بمن شوق داشته مرا خواهانی‌؟ نزدیک مباد هنگام <span class="description">(فریب)</span> تو، و چه دور است آرزوی تو! دیگری را بفریب که مرا بتو نیازی نیست</span>

<span class="Revayat">قَد طَلَّقتُکِ ثَلاَثاً لاَ رَجعَةَ فِیهَا فَعَیشُکِ قَصِیرٌ وَ خَطَرُکِ یَسِیرٌ وَ أَمَلُکِ حَقِیرٌ</span>

<span class="Translate">(2) و ترا سه بار طلاق گفته‌ام <span class="description">(از تو چشم پوشیده‌ام)</span> که در آن بازگشت نیست، پس زندگانی تو کوتاه، و اهمیّت تو اندک، و آرزوی تو پست است</span>

<span class="Revayat">آهِ مِن قِلَّةِ اَلزَّادِ وَ طُولِ اَلطَّرِیقِ وَ بُعدِ اَلسَّفَرِ وَ عَظِیمِ اَلمَورِدِ</span>

<span class="Translate">(3) آه از کمی توشه <span class="description">(عبادت و بندگی)</span> و درازی راه، و دوری سفر <span class="description">(آخرت)</span> و سختی ورودگاه <span class="description">(قبر و برزخ و قیامت. پس از این معاویه گریست و گفت: خدا ابا الحسن را رحمت کند چنین بود، ای ضرار اندوه تو بر آن حضرت چگونه است‌؟ گفت مانند اندوه زنی که فرزندش را کنارش سر ببرند )</span></span>


==حکمت 75- جبر و اختیار==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ مِن کَلاَمٍ لَهُ علیه‌السلام لِلسَّائِلِ اَلشَّامِیِّ لَمَّا سَأَلَهُ أَ کَانَ مَسِیرُنَا إِلَی اَلشَّامِ بِقَضَاءٍ مِنَ اَللَّهِ وَ قَدَرٍ بَعدَ کَلاَمٍ طَوِیلٍ هَذَا مُختَارُهُ</span>

<span class="Translate">75 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در بارۀ قضاء و قدر)</span> به مرد شامیّ که از آن بزرگوار <span class="description">(پس از بازگشت از جنگ صفّین)</span> پرسید: آیا رفتن ما به <span class="description">(جنگ اهل)</span> شام بقضاء و قدر از جانب خدا بود؟ <span class="description">(امام علیه السّلام فرمود: سوگند به خدائی که دانه را زیر خاک شکافت و انسان را آفرید گام ننهادیم بجائی و به درّه‌ای سرازیر نشدیم مگر بقضاء و قدر، شامیّ گفت: پس رنج ما در این سفر پاداشی ندارد «چون باختیار نبوده» امام علیه السّلام فرمود: ای شیخ خدا بزرگ گردانید پاداش شما را در رفتنتان که می‌رفتید و در باز گشتتان که بر می‌گشتید و در هیچ حال مجبور نبودید، شیخ گفت: چگونه است با اینکه قضاء و قدر ما را میراند؟ امام علیه السّلام)</span> پس از <span class="description">(این)</span> سخن دراز که آنچه را ما از آن اختیار نموده‌ایم اینست <span class="description">(فرمود)</span></span>

<span class="Revayat">وَیحَکَ لَعَلَّکَ ظَنَنتَ قَضَاءً لاَزِماً وَ قَدَراً حَاتِماً وَ لَو کَانَ ذَلِکَ کَذَلِکَ لَبَطَلَ اَلثَّوَابُ وَ اَلعِقَابُ وَ سَقَطَ اَلوَعدُ وَ اَلوَعِیدُ</span>

<span class="Translate">(1) ویحک <span class="description">(خدا بتو رحم کند)</span> شاید تو قضا و قدر لازم و حتمیّ را <span class="description">(که باید انجام گیرد)</span> گمان کردی، اگر چنین بود پاداش و کیفر نادرست بود، و نوید بخیر و خوبی <span class="description">(بهشت)</span> و بیم بشرّ و بدی <span class="description">(دوزخ)</span> ساقط می‌گشت <span class="description">(و از جانب خدا برای گناهکار کیفر و برای فرمانبر پاداش تعیین نمی‌شد، و نیکوکار بستودن و بدکار به نکوهش سزاوار نبود، این گفتار بت‌پرستان و پیروان شیطان و گواهان دروغ و کوران از راه صواب و حقّ است و ایشان قدریّه و مجوس این امّتند. ناگفته نماند که لفظ قدریّ در اخبار ما به جبریّ و تفویضیّ هر دو گفته میشود، و مراد در اینجا جبریّ است که می‌گوید: کاری که هر بنده‌ای انجام دهد به اراده و اختیار خود نیست بلکه بتقدیر و مشیئت خدا مجبور است بخلاف تفویضیّ که قدرت خدای تعالی را منکر است و می‌گوید: خداوند بنده را امر و نهی نمود و بخود واگذارد که بکنند یا نکنند استقلال دارند)</span></span>

<span class="Revayat">إِنَّ اَللَّهَ سُبحَانَهُ أَمَرَ عِبَادَهُ تَخیِیراً وَ نَهَاهُم تَحذِیراً وَ کَلَّفَ یَسِیراً وَ لَم یُکَلِّف عَسِیراً وَ أَعطَی عَلَی اَلقَلِیلِ کَثِیراً وَ لَم یُعصَ مَغلُوباً وَ لَم یُطَع مُکرِهاً</span>

<span class="Translate"><span class="description">(خلاصه امام علیه السّلام فرمود:)</span> (2) خداوند سبحان بندگانش را امر کرده با اختیار و نهی فرموده با بیم و ترس <span class="description">(از عذاب)</span> و تکلیف کرده <span class="description">(بکار)</span> آسان <span class="description">(که به رغبت انجام دهند)</span> و دستور نداده <span class="description">(بکار)</span> دشوار <span class="description">(تا در انجام آن مجبور نباشند)</span> و کردار اندک را پاداش بسیار عطا فرموده <span class="description">(که این خود لازمۀ اختیار داشتن است)</span> و او را نافرمانی نکرده‌اند از جهت اینکه مغلوب شده باشد <span class="description">(زیرا بر بندگانش قاهر و غالب می‌باشد)</span> و فرمانش را نبرده‌اند از جهت اینکه مجبور کرده باشد <span class="description">(بلکه همه را اختیار داده و اسباب هر کار را آماده ساخته است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَم یُرسِلِ اَلأَنبِیَاءَ لَعِباً وَ لَم یُنزِلِ اَلکُتُبَ لِلعِبَادِ عَبَثاً وَ لاَ خَلَقَ اَلسَّمَاوَاتِ وَ اَلأَرضَ وَ مَا بَینَهُمَا بَاطِلاً ذٰلِکَ ظَنُّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا فَوَیلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنَ اَلنّٰارِ</span>

<span class="Translate">(3) و پیغمبران را از جهت بازی نفرستاده <span class="description">(بلکه آنها را فرستاده تا اطاعت کنندگان را ببهشت مژده داده و نافرمانان را از دوزخ بترسانند)</span> و کتابها <span class="description">(مانند توریة و انجیل و قرآن)</span> را برای بندگان بیهوده نفرستاده <span class="description">(بلکه آنها را فرستاده تا بدستور خدا آشنا باشند)</span> و آسمانها و زمین و آنچه در آنها است را بیجا نیافریده <span class="description">(بلکه همۀ آنها را به حکمت آفریده، پس چگونه میشود که حکیم درست کردار کسیرا مجبور سازد، در قرآن کریم س 38 ی 27 می‌فرماید: «ذٰلِکَ ظَنُّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا فَوَیلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنَ اَلنّٰارِ» یعنی)</span> آن گمان کسانی است که کافر شدند و نگرویدند، پس وای بر آنانکه کافر شدند از آتش <span class="description">(پس شیخ گفت: قضاء و قدر چیست که ما نرفتیم مگر بسبب آن‌؟ فرمود: آن دستور و حکم خداوند است پس از آن این آیه را قرائت نمود س 17 ی 23: «وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ‌» یعنی پروردگار تو حکم فرموده که جز او را نپرستید. پس شیخ خوشنود از جای خود برخاسته گفت: أنت الإمام الّذی نرجو بطاعته یوم النّشور من الرّحمن رضوانا أوضحت من دیننا ما کان ملتبسا جزاک ربّک عنّا فیه إحسانا یعنی تو امام و پیشوایی هستی که با پیروی از تو روز رستخیز رضا و خوشنودی خداوند بخشنده را امیدواریم، آنچه از دین و کیش ما پوشیده بود آشکار ساختی، پروردگارت از جانب ما در این خدمت بتو پاداش نیکو عطا فرماید )</span></span>


==حکمت 76- جایگاه حکمت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام خُذِ اَلحِکمَةَ أَنَّی کَانَت فَإِنَّ اَلحِکمَةَ تَکُونُ فِی صَدرِ اَلمُنَافِقِ فَتَلَجلَجُ فِی صَدرِهِ حَتَّی تَخرُجَ فَتَسکُنَ إِلَی صَوَاحِبِهَا فِی صَدرِ اَلمُؤمِنِ</span>

<span class="Translate">76 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ حکمت)</span> فرموده است: (1) حکمت <span class="description">(سخن درست و موافق حقّ‌)</span> را فرا گیر هر جا باشد <span class="description">(خواه از نیکوکار خواه از بدکار)</span> که حکمت در سینۀ منافق و دو رو هم هست و در آنجا <span class="description">(که شایستۀ نگاه‌داری حکمت نیست)</span> در اضطراب و نگرانی است تا <span class="description">(از زبان او)</span> بیرون آید و در سینۀ صاحب خود مؤمن جاگیرد</span>


==حکمت 77- ارزش حکمت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام فی مثل ذلک اَلحِکمَةُ ضَالَّةُ اَلمُؤمِنِ فَخُذِ اَلحِکمَةَ وَ لَو مِن أَهلِ اَلنِّفَاقِ</span>

<span class="Translate">77 - امام علیه السّلام مانند همین بیان <span class="description">(نیز در بارۀ حکمت)</span> فرموده است: (1) حکمت گمشدۀ مؤمن است <span class="description">(همیشه باید در پی آن باشد)</span> پس آنرا فرا گیر اگر چه از مردم دو رو باشد</span>


==حکمت 78- میزان ارزش انسان ها==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام قِیمَةُ کُلِّ اِمرِئٍ مَا یُحسِنُهُ و هذه الکلمة التی لا تصاب لها قیمة و لا توزن بها حکمة و لا تقرن إلیها کلمة</span>

<span class="Translate">78 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ هنر)</span> فرموده است: (1) ارزش هر مرد <span class="description">(مقام او نزد مردم باندازۀ)</span> چیزی <span class="description">(هنری)</span> است که آنرا نیکو میداند <span class="description">(و بکار می‌برد سیّد رضیّ «علیه الرّحمة» فرماید:)</span> برای این سخن نمی‌توان بهایی تعیین کرد، و حکمت و اندرزی را با آن سنجید، و سخنی را با آن برابر نمود</span>


==حکمت 79- ارزش های والای انسانی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام أُوصِیکُم بِخَمسٍ لَو ضَرَبتُم إِلَیهَا آبَاطَ اَلإِبِلِ لَکَانَت لِذَلِکَ أَهلاً لاَ یَرجُوَنَّ أَحَدٌ مِنکُم إِلاَّ رَبَّهُ وَ لاَ یَخَافَنَّ إِلاَّ ذَنبَهُ وَ لاَ یَستَحِیَنَّ أَحَدٌ مِنکُم إِذَا سُئِلَ عَمَّا لاَ یَعلَمُ أَن یَقُولَ لاَ أَعلَمُ وَ لاَ یَستَحِیَنَّ أَحَدٌ إِذَا لَم یَعلَمِ اَلشَّیءَ أَن یَتَعَلَّمَهُ وَ عَلَیکُم بِالصَّبرِ فَإِنَّ اَلصَّبرَ مِنَ اَلإِیمَانِ کَالرَّأسِ مِنَ اَلجَسَدِ وَ لاَ خَیرَ فِی جَسَدٍ لاَ رَأسَ مَعَهُ وَ لاَ فِی إِیمَانٍ لاَ صَبرَ مَعَهُ</span>

<span class="Translate">79 - امام علیه السّلام <span class="description">(در اندرز)</span> فرموده است: (1) شما را به پنج چیز سفارش میکنم که برای بدست آوردن آنها اگر <span class="description">(با پاشنه‌های پای خود)</span> زیر بغلهای شترها بزنید <span class="description">(بشتاب رفته رنج و سختی را بر خود هموار سازید)</span> سزاوار است <span class="description">(اوّل)</span> باید هیچیک از شما امیدوار نباشد مگر به پروردگار خود <span class="description">(زیرا امیدواری و توجّه باو مستلزم اخلاص در عمل و دوام عبادت و بندگی است، دوم)</span> و نترسد مگر از گناه خود <span class="description">(زیرا بزرگترین ترسها از عذاب و کیفر خداوند است و به بنده نمی‌رسد مگر بر اثر گناه، سوم)</span> و اگر چیزی را که نمی‌داند از او بپرسند باید شرم نکند که بگوید نمی‌دانم <span class="description">(زیرا اگر شرم کند ندانسته می‌گوید و دیگری را گمراه می‌سازد و آن موجب تباهی است، چهارم)</span> و اگر چیزی را نمی‌داند باید شرم ننماید از اینکه آنرا بیاموزد <span class="description">(زیرا اگر شرم نماید در جهل و نادانی باقی می‌ماند و بیچاره میشود پنجم)</span> و بر شما باد بصبر و شکیبائی زیرا <span class="description">(هیچیک از فضائل و کمالات از صبر خالی نیست و)</span> شکیبائی از ایمان مانند سر است است از تن، و خیر و نیکی نیست در تنی که سر نداشته باشد و در ایمانی که با آن شکیبائی نباشد</span>


==حکمت 80- روش برخورد با چاپلوسان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لِرَجُلٍ أَفرَطَ فِی اَلثَّنَاءِ عَلَیهِ وَ کَانَ لَهُ مُتَّهِماً أَنَا دُونَ مَا تَقُولُ وَ فَوقَ مَا فِی نَفسِکَ</span>

<span class="Translate">80 - امام علیه السّلام به مردی که در ستودن آن بزرگوار افراط نموده در حالیکه به آن حضرت عقیده نداشت <span class="description">(روش فروتنی را آموخته و)</span> فرموده است: (1) من کمترم از آنچه <span class="description">(مدح و ثنای لایق بخدا و رسول)</span> که تو میگوئی و بالاترم از چیزی <span class="description">(اعتقاد و باور نداشتن تو بفضائل و مناقب من)</span> که در اندیشه می‌گذرانی</span>


==حکمت 81- بازماندگان جنگها==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام بَقِیَّةُ اَلسَّیفِ أَبقَی عَدَداً وَ أَکثَرُ وَلَداً</span>

<span class="Translate">81 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بقای نسل و فرزندان نیکان)</span> فرموده است: (1) ماندۀ از شمشیر <span class="description">(که در کارزار شرافت کشته نشده‌اند)</span> از شما باقی‌تر و از فرزند بیشتر است <span class="description">(مانند فرزندان حضرت سیّد الشّهداء علیه السّلام و پیروان آن بزرگوار که بسیار و باقی و پایدارند بخلاف دشمنان فرومایه‌اش که با انبوهی اثر و نشانه‌ای از آنان باقی نماند)</span></span>


==حکمت 82- ضرورت اعتراف به جهل==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن تَرَکَ قَولَ لاَ أَدرِی أُصِیبَت مَقَاتِلُهُ</span>

<span class="Translate">82 - امام علیه السّلام <span class="description">(در زیان نگفتن نمی‌دانم)</span> فرموده است: (1) کسیکه <span class="description">(از او بپرسند چیزی را که نمی‌داند و)</span> نمی‌دانم را نگوید کشتنگاههایش <span class="description">(مواضعی که شخص هلاک میشود)</span> باو می‌رسد <span class="description">(رسوا و تباه می‌گردد)</span></span>


==حکمت 83- برتری فکر و تجربه بر قدرت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام رَأیُ اَلشَّیخِ أَحَبُّ إِلَیَّ مِن جَلَدِ اَلغُلاَمِ وَ رُوِیَ مِن مَشهَدِ اَلغُلاَمِ</span>

<span class="Translate">83 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ رأی پیر)</span> فرموده است: (1) اندیشۀ پیر مرد را <span class="description">(در جنگ و هر کار)</span> از توانائی و دلاوری جوان بیشتر دوست دارم <span class="description">(زیرا جوان بر اثر کمی آزمایش ممکن است مغرور شده خود و یارانش را تباه سازد)</span>. و <span class="description">(بجای من جلد الغلام)</span> روایت شده من مشهد الغلام یعنی <span class="description">(رأی و اندیشۀ پیر را بیشتر دوست دارم)</span> از حضور جوان</span>


==حکمت 84- ارزش استغفار==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام عَجِبتُ لِمَن یَقنَطُ وَ مَعَهُ اَلاِستِغفَارُ</span>

<span class="Translate">84 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ استغفار)</span> فرموده است: (1) عجب دارم برای کسیکه <span class="description">(از آمرزش خداوند)</span> نومید میشود در حالیکه با او <span class="description">(برای گناهانش)</span> استغفار و طلب آمرزش هست <span class="description">(و لیکن با شرائط آن که امام علیه السّلام در سخن چهار صد و نهم در آخر کتاب بیان می‌فرماید)</span></span>


==حکمت 85- دو عامل ایمنی از عذاب الهی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ حَکَی عَنهُ أَبُو جَعفَرٍ مُحَمَّدُ بنُ عَلِیٍّ اَلبَاقِرُ علیهماالسلام أَنَّهُ قَالَ</span>

<span class="Translate">85 - حضرت ابو جعفر <span class="description">(امام)</span> محمّد باقر ابن علیّ <span class="description">(ابن الحسین)</span> علیهما السّلام نقل کرده که امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب باستغفار)</span> فرموده است:</span>

<span class="Revayat">کَانَ فِی اَلأَرضِ أَمَانَانِ مِن عَذَابِ اَللَّهِ وَ قَد رُفِعَ أَحَدُهُمَا فَدُونَکُمُ اَلآخَرَ فَتَمَسَّکُوا بِهِ أَمَّا اَلأَمَانُ اَلَّذِی رُفِعَ فَهُوَ رَسُولُ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله وَ أَمَّا اَلأَمَانُ اَلبَاقِی فَالاِستِغفَارُ</span>

<span class="Translate">(1) دو آسودگی و پناه از کیفر خداوند در زمین بود یکی از آنها از دست رفت و دیگری نزد شما است پس بآن چنگ زنید <span class="description">(نگهداری کنید)</span> امّا پناهی که از دست رفت رسول خدا - صلّی اللّه علیه و آله - بود <span class="description">(که از بین شما رخت بر بست)</span> و امّا پناهی که باقی است استغفار و درخواست آمرزش <span class="description">(گناهان)</span> است</span>

<span class="Revayat">قَالَ اَللَّهُ تَعَالَی وَ مٰا کٰانَ اَللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُم وَ أَنتَ فِیهِم وَ مٰا کٰانَ اَللّٰهُ مُعَذِّبَهُم وَ هُم یَستَغفِرُونَ و هذا من محاسن الاستخراج و لطائف الاستنباط</span>

<span class="Translate">(2) خدای تعالی <span class="description">(در قرآن کریم س 8 ی 33)</span> فرموده: «وَ مٰا کٰانَ اَللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُم وَ أَنتَ فِیهِم وَ مٰا کٰانَ اَللّٰهُ مُعَذِّبَهُم وَ هُم یَستَغفِرُونَ‌» یعنی خدا مردم را عذاب نمی‌کند تا تو در بین ایشان هستی و خدا آنان را بکیفر نمی‌رساند و حال آنکه ایشان <span class="description">(از گناهانشان)</span> آمرزش می‌طلبند <span class="description">(سیّد رضیّ «علیه الرّحمة» فرموده:)</span> این بیان <span class="description">(گواه آوردن از قرآن کریم)</span> از سخنان نیکو و از مو شکافیهای درک حقائق می‌باشد <span class="description">(که امام علیه السّلام آنرا آشکار و بیان فرموده است)</span></span>


==حکمت 86- راه اصلاح دنیا و آخرت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن أَصلَحَ مَا بَینَهُ وَ بَینَ اَللَّهِ أَصلَحَ اَللَّهُ مَا بَینَهُ وَ بَینَ اَلنَّاسِ</span>

<span class="Translate">86 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ رسیدن به سعادت)</span> فرموده است: (1) هر که آنچه را بین او و بین خدا است درست کند <span class="description">(بدستور خدا عمل نماید)</span> خدا آنچه را بین او و بین مردم است درست کند <span class="description">(او را از گرفتاریها رهائی دهد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَن أَصلَحَ أَمرَ آخِرَتِهِ أَصلَحَ اَللَّهُ لَهُ أَمرَ دُنیَاهُ وَ مَن کَانَ لَهُ مِن نَفسِهِ وَاعِظٌ کَانَ عَلَیهِ مِنَ اَللَّهِ حَافِظٌ</span>

<span class="Translate">(2) و هر که کار آخرتش را درست کند <span class="description">(کاری انجام دهد که از عذاب رستخیز برهد و همۀ کوشش را در امر دنیا بکار نبرد)</span> خدا کار دنیای او را درست نماید <span class="description">(او را در امر زندگی سرگردان نکند، چنانکه در قرآن کریم س 65 ی 2 می‌فرماید: «وَ مَن یَتَّقِ اَللّٰهَ یَجعَل لَهُ مَخرَجاً» » ی 3 «وَ یَرزُقهُ مِن حَیثُ لاٰ یَحتَسِبُ‌» یعنی هر که از خدا ترسیده پرهیزکار شود خدا راه بیرون شدن «از گرفتاریها» را بر او می‌گشاید، و از جائیکه گمان نبرد باو روزی عطا فرماید)</span> (3) و هر که را از جانب خود پند دهنده‌ای باشد <span class="description">(با اندیشه نفس را از معاصی باز داشته و از عذاب دوزخ بترساند)</span> از جانب خدا او را نگهبانی خواهد بود <span class="description">(که او را از هر بلا و سختی حفظ می‌نماید)</span></span>


==حکمت 87- لزوم همراهی خوف و رجا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلفَقِیهُ کُلُّ اَلفَقِیهِ مَن لَم یُقَنِّطِ اَلنَّاسَ مِن رَحمَةِ اَللَّهِ وَ لَم یُؤیِسهُم مِن رَوحِ اَللَّهِ وَ لَم یُؤمِنهُم مِن مَکرِ اَللَّهِ</span>

<span class="Translate">87 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ روش تبلیغ)</span> فرموده است: (1) دانای فهمیده و زیرک کسی است که مردم را از رحمت و آمرزش خدا مأیوس نکند، و ایشان را از آسایش و خوشی از جانب خدا نومید نسازد، و آنها را از مکر و کیفر خدا ایمن و آسوده ننماید</span>


==حکمت 88- بهترین و بدترین دانش==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام أَوضَعُ اَلعِلمِ مَا وَقَفَ عَلَی اَللِّسَانِ وَ أَرفَعُهُ مَا ظَهَرَ فِی اَلجَوَارِحِ وَ اَلأَرکَانِ</span>

<span class="Translate">89 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ بستوه نیامدن از علم و دانش)</span> فرموده است: (1) این دلها <span class="description">(از فکر و اندیشۀ در یک موضوع)</span> بستوه آمده خسته میشوند <span class="description">(بجهت یکنواخت بودن اجزاء آن با یکدیگر)</span> چنانکه بدنها و تن‌ها <span class="description">(از خوردن یک خورش و کار یک رنگ انجام دادن)</span> بستوه آمده خسته میشوند، پس برای <span class="description">(رفع خستگی)</span> آن دلها حکمتها و دانشهای تازه و شگفت آور <span class="description">(که بآنها لذّت و خوشی می‌برند مانند سخنان گوناگون پیشوایان دین و دانشمندان)</span> را بطلبید <span class="description">(تا در کسب حکمت و بدست آوردن دانش کوشش داشته خسته نشوید )</span></span>


==حکمت 89- راه درمان روان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِنَّ هَذِهِ اَلقُلُوبَ تَمَلُّ کَمَا تَمَلُّ اَلأَبدَانُ فَابتَغُوا لَهَا طَرَائِفَ اَلحِکَمِ</span>

<span class="Translate">88 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نکوهش علم بی‌عمل)</span> فرموده است: (1) بی‌قدرترین دانش دانشی است که بر زبان جا گرفته است <span class="description">(دانائی است که شخص بآن رفتار نکند)</span> و برترین علم علمی است که در همۀ اندام هویدا باشد <span class="description">(دانائی است که شخص بآن رفتار نماید، و چنین علمی در آخرت سود دارد)</span></span>


==حکمت 90- فلسفه آزمایش الهی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لاَ یَقُولَنَّ أَحَدُکُم اَللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنَ اَلفِتنَةِ لِأَنَّهُ لَیسَ أَحَدٌ إِلاَّ وَ هُوَ مُشتَمِلٌ عَلَی فِتنَةٍ وَ لَکِن مَنِ اِستَعَاذَ فَلیَستَعِذ مِن مُضِلاَّتِ اَلفِتَنِ فَإِنَّ اَللَّهَ سُبحَانَهُ یَقُولُ وَ اِعلَمُوا أَنَّمٰا أَموٰالُکُم وَ أَولاٰدُکُم فِتنَةٌ</span>

<span class="Translate">90 - امام علیه السّلام <span class="description">(دربارۀ پناه بردن از فتنه بخدا)</span> فرموده است: (1) نباید یکی از شما بگوید - خدایا از فتنه و آزمایش بتو پناه می‌برم، زیرا کسی نیست که گرفتار فتنه نباشد، ولی کسیکه پناه می‌برد باید از فتنه‌های گمراه کنندۀ <span class="description">(از راه حقّ‌)</span> پناه ببرد، چون خداوند سبحان <span class="description">(در قرآن کریم س 8 ی 28)</span> می‌فرماید: «وَ اِعلَمُوا أَنَّمٰا أَموٰالُکُم وَ أَولاٰدُکُم فِتنَةٌ‌» یعنی بدانید دارائیها و فرزندان شما فتنه هستند</span>

<span class="Revayat">وَ مَعنَی ذَلِکَ أَنَّهُ سُبحَانَهُ یَختَبِرُهُم بِالأَموَالِ وَ اَلأَولاَدِ لِیَتَبَیَّنَ اَلسَّاخِطُ لِرِزقِهِ وَ اَلرَّاضِی بِقِسمِهِ وَ إِن کَانَ سُبحَانَهُ أَعلَمَ بِهِم مِن أَنفُسِهِم وَ لَکِن لِتَظهَرَ اَلأَفعَالُ اَلَّتِی بِهَا یُستَحَقُّ اَلثَّوَابُ وَ اَلعِقَابُ لِأَنَّ بَعضَهُم یُحِبُّ اَلذُّکُورَ وَ یَکرَهُ اَلإِنَاثَ وَ بَعضَهُم یُحِبُّ تَثمِیرَ اَلمَالِ وَ یَکرَهُ اِنثِلاَمَ اَلحَالِ و هذا من غریب ما سمع منه فی التفسیر</span>

<span class="Translate">(2) و معنی این فرمایش اینست که خداوند سبحان آنان را به دارائیها و فرزندان آزمایش می‌نماید تا آنکه خشمگین از روزی و راضی به بهرۀ خود هویدا گردد و اگر چه خداوند سبحان از خود آنها بآنها داناتر است، ولی آزمایش برای آنست که کردارهایی که شایستۀ پاداش و کیفر است <span class="description">(بخود ایشان)</span> آشکار گردد زیرا برخی از ایشان فرزندان پسر را دوست دارند و از دختر برنجند، و بعضی از آنها بسیار نمودن مال و دارائی را دوست داشته و از کم شدن آن برنجند <span class="description">(سیّد رضیّ علیه الرّحمة فرماید:)</span> این فرمایش از جملۀ سخنان شگفتی است که از آن حضرت در تفسیر <span class="description">(و بیان آیۀ شریفه)</span> شنیده شده است</span>


==حکمت 91- شناخت خوبی ها==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ سُئِلَ علیه‌السلام عَنِ اَلخَیرِ مَا هُوَ فَقَالَ لَیسَ اَلخَیرُ أَن یَکثُرَ مَالُکَ وَ وَلَدُکَ وَ لَکِنَّ اَلخَیرَ أَن یَکثُرَ عِلمُکَ وَ أَن یَعظُمَ حِلمُکَ وَ أَن تُبَاهِیَ اَلنَّاسَ بِعِبَادَةِ رَبِّکَ فَإِن أَحسَنتَ حَمِدتَ اَللَّهَ وَ إِن أَسَأتَ اِستَغفَرتَ اَللَّهَ</span>

<span class="Translate">91 - از امام علیه السّلام پرسیدند که خیر و نیکی چیست‌؟ آن حضرت <span class="description">(در تفسیر آن)</span> فرمود: (1) خیر و نیکی آن نیست که دارائی و فرزندت بسیار گردد، بلکه خیر آنست که دانشت افزون و حلم و بردباریت بزرگ شود، و بر اثر اطاعت و بندگی پروردگارت بمردم سرفرازی کنی، پس اگر نیکی کردی خدا را سپاسگزاری، و اگر بد کردی از خدا آمرزش بخواهی</span>

<span class="Revayat">وَ لاَ خَیرَ فِی اَلدُّنیَا إِلاَّ لِرَجُلَینِ رَجُلٍ أَذنَبَ ذُنُوباً فَهُوَ یَتَدَارَکُهَا بِالتَّوبَةِ وَ رَجُلٍ یُسَارِعُ فِی اَلخَیرَاتِ</span>

<span class="Translate">(2) و در دنیا خیر و نیکی نیست مگر برای دو مرد: مردیکه گناهان بجا آورده را به توبه تلافی نماید، و مردیکه در کارهای خدا پسند بشتابد <span class="description">(هر چند اندک باشد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لاَ یَقِلُّ عَمَلٌ مَعَ اَلتَّقوَی وَ کَیفَ یَقِلُّ مَا یُتَقَبَّلُ</span>

<span class="Translate">(3) و کاری که با تقوی و پرهیزکاری انجام گیرد اندک نیست، و چگونه عملی که مقبول و پذیرفته میشود اندک می‌باشد؟</span>


==حکمت 92- ارزش اطاعت و بندگی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِنَّ أَولَی اَلنَّاسِ بِالأَنبِیَاءِ أَعلَمُهُم بِمَا جَاءُوا بِهِ ثُمَّ تَلاَ علیه‌السلام إِنَّ أَولَی اَلنّٰاسِ بِإِبرٰاهِیمَ لَلَّذِینَ اِتَّبَعُوهُ وَ هٰذَا اَلنَّبِیُّ وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا ثُمَّ قَالَ</span>

<span class="Translate">92 - امام علیه السّلام <span class="description">(در فضیلت طاعت و بندگی)</span> فرموده است: (1) شایسته‌تر و نزدیکتر مردم به پیغمبران داناترین ایشانند بآنچه را که آنان <span class="description">(از جانب حقّ تعالی)</span> آورده‌اند <span class="description">(زیرا شایستگی و نزدیکی به پیغمبران بر اثر طاعت و بندگی است و طاعت و بندگی بر اثر دانستن احکام است که ایشان از جانب خداوند آورده‌اند)</span> پس امام علیه السّلام <span class="description">(این آیه س 3 ی 68 را)</span> خواند: «إِنَّ أَولَی اَلنّٰاسِ بِإِبرٰاهِیمَ لَلَّذِینَ اِتَّبَعُوهُ وَ هٰذَا اَلنَّبِیُّ وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا» یعنی نزدیکترین مردم به ابراهیم آنانند که او و این پیغمبر <span class="description">(حضرت مصطفی صلّی اللّه علیه و آله)</span> و کسانیکه <span class="description">(بآن بزرگوار)</span> ایمان آورده و گرویدند را پیروی نمودند، پس فرمود</span>

<span class="Revayat">إِنَّ وَلِیَّ مُحَمَّدٍ مَن أَطَاعَ اَللَّهَ وَ إِن بَعُدَت لُحمَتُهُ وَ إِنَّ عَدُوَّ مُحَمَّدٍ مَن عَصَی اَللَّهَ وَ إِن قَرُبَت قَرَابَتُهُ</span>

<span class="Translate">(2) دوست محمّد کسی است که خدا را فرمان برد اگر چه خویشاوندی او <span class="description">(با آن حضرت)</span> دور باشد <span class="description">(مانند سلمان و ابوذرّ و مقداد)</span> و دشمن محمّد کسی است که خدا را فرمان نبرد اگر چه خویشاوند نزدیک باو باشد <span class="description">(مانند ابو لهب و ابو جهل)</span></span>


==حکمت 93- ارزش یقین==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَد سَمِعَ علیه‌السلام رَجُلاً مِنَ اَلحَرُورِیَّةِ یَتَهَجَّدُ وَ یَقرَأُ فَقَالَ نَومٌ عَلَی یَقِینٍ خَیرٌ مِن صَلاَةٍ فِی شَکٍّ</span>

<span class="Translate">93 - امام علیه السّلام شنید که مردی از حروریّه <span class="description">(خوارج نهروان که اجتماع آنان برای مخالفت با امیر المؤمنین در صحرای حروراء نزدیک کوفه بوده)</span> نماز شب می‌گزارد و قرآن می‌خواند، پس آن حضرت <span class="description">(در بارۀ سود نداشتن عبادت بی شناسایی امام زمان)</span> فرمود: (1) خوابی که با یقین و باور <span class="description">(بامام زمان و خلیفۀ بر حقّ‌)</span> باشد بهتر است از نمازگزاردن با شکّ و تردید <span class="description">(زیرا مبدأ تعلیم عبادات و کیفیّت و چگونگی آنها و یکی از ارکان دین امام وقت است و کسیکه در او تردید داشته باشد نمازگزاردن و قرآن خواندنش درست نیست)</span></span>


==حکمت 94- ضرورت عمل کردن به روایات==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اِعقِلُوا اَلخَبَرَ إِذَا سَمِعتُمُوهُ عَقلَ رِعَایَةٍ لاَ عَقلَ رِوَایَةٍ فَإِنَّ رُوَاةَ اَلعِلمِ کَثِیرٌ وَ رُعَاتَهُ قَلِیلٌ</span>

<span class="Translate">94 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ اندیشه در اخبار)</span> فرموده است: (1) چون خبری شنیدید آنرا از روی تدبّر و اندیشه در آن دریابید نه از روی نقل لفظ آن، زیرا نقل کنندگان علم بسیارند و اندیشه کنندگان در آن اندک</span>


==حکمت 95- تفسیر «إنا لله و إنا إلیه راجعون »==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَد سَمِعَ علیه‌السلام رَجُلاً یَقُولُ إِنّٰا لِلّٰهِ وَ إِنّٰا إِلَیهِ رٰاجِعُونَ فَقَالَ إِنَّ قَولَنَا إِنّٰا لِلّٰهِ إِقرَارٌ عَلَی أَنفُسِنَا بِالمُلکِ وَ قَولَنَا وَ إِنّٰا إِلَیهِ رٰاجِعُونَ إِقرَارٌ عَلَی أَنفُسِنَا بِالهُلکِ</span>

<span class="Translate">95 - امام علیه السّلام شنید مردی را که می‌گفت: «إِنّٰا لِلّٰهِ وَ إِنّٰا إِلَیهِ رٰاجِعُونَ‌» <span class="description">(قرآن کریم س 2 ی 156 یعنی ما به فرمان خدا آمده و بسوی او باز می‌گردیم)</span> آن حضرت <span class="description">(در تفسیر آن)</span> فرمود: (1) گفتار «إِنّٰا لِلّٰهِ‌» اعتراف ما است به پادشاهی خدا <span class="description">(و اینکه ما مملوک و بندۀ او هستیم)</span> و گفتار «وَ إِنّٰا إِلَیهِ رٰاجِعُونَ‌» اعتراف ما است به تباه شدن <span class="description">(و مردن خودمان و حاضر شدن در قیامت و روز رستخیز)</span></span>


==حکمت 96- روش برخورد با ستایش دیگران==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام وَ قَد مَدَحَهُ قَومٌ فِی وَجهِهِ</span>

<span class="Translate">96 - امام علیه السّلام را گروهی در پیش رو ستودند</span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ إِنَّکَ أَعلَمُ بِی مِن نَفسِی وَ أَنَا أَعلَمُ بِنَفسِی مِنهُم</span>

<span class="Translate">آن حضرت <span class="description">(در روش فروتنی)</span> فرمود: (1) خدایا تو بمن از من داناتری، و من بخود از آنها داناترم</span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ اِجعَلنَا خَیراً مِمَّا یَظُنُّونَ وَ اِغفِر لَنَا مَا لاَ یَعلَمُونَ</span>

<span class="Translate">(2) خدایا قرار ده ما را بهتر از آنچه ایشان گمان می‌برند <span class="description">(می‌ستایند)</span> و آنچه <span class="description">(زشتیهایی)</span> را که برای ما نمی‌دانند <span class="description">(و تو میدانی)</span> بیامرز <span class="description">(استغفار و درخواست آمرزش حضرات معصومین علیهم السّلام برای یاد دادن کیفیّت و چگونگی آنست بمردم، چنانکه در شرح سخن هفتاد و هفتم باین نکته اشاره شد، و یا از جهت ترک اولی است یعنی چیزیکه سزاوار بوده بجا بیاورد و بجا نیاورده است، و ترک اولی از گناهانی نیست که معصوم باید از آن مبرّی باشد، چنانکه شارح بحرانیّ «رحمه اللّه» در شرح خود در اینجا آنرا فرموده است)</span></span>


==حکمت 97- روش بر طرف کردن نیازهای مردم==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لاَ یَستَقِیمُ قَضَاءُ اَلحَوَائِجِ إِلاَّ بِثَلاَثٍ بِاستِصغَارِهَا لِتَعظُمَ وَ بِاستِکتَامِهَا لِتَظهَرَ وَ بِتَعجِیلِهَا لِتَهنَأَ</span>

<span class="Translate">97 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ روا ساختن نیازها)</span> فرموده است: (1) شایسته نیست روا نمودن درخواستها مگر بسه چیز <span class="description">(نخست)</span> به کوچک شمردن آن تا <span class="description">(نزد پروردگار)</span> بزرگ گردد <span class="description">(دوم)</span> به پنهان داشتن آن تا <span class="description">(هنگام پاداش)</span> آشکار شود <span class="description">(سوم)</span> بشتاب در انجام آن تا <span class="description">(برای خواهنده)</span> گوارا باشد</span>


==حکمت 98- دگرگونی ارزشها==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام یَأتِی عَلَی اَلنَّاسِ زَمَانٌ لاَ یُقَرَّبُ فِیهِ إِلاَّ اَلمَاحِلُ وَ لاَ یُظَرَّفُ فِیهِ إِلاَّ اَلفَاجِرُ وَ لاَ یُضَعَّفُ فِیهِ إِلاَّ اَلمُنصِفُ</span>

<span class="Translate">98 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ بعض پیش‌آمدها)</span> فرموده است: (1) روزگاری برای مردم خواهد آمد که در آن مقرّب نیست مگر سخن چین نزد پادشاه، و زیرک خوانده نشود مگر بدکار دروغگو، و ناتوان نشمارند مگر شخص با انصاف درستکار را</span>

<span class="Revayat">یَعُدُّونَ اَلصَّدَقَةَ فِیهِ غُرماً وَ صِلَةَ اَلرَّحِمِ مَنّاً وَ اَلعِبَادَةَ اِستِطَالَةً عَلَی اَلنَّاسِ فَعِندَ ذَلِکَ یَکُونُ اَلسُّلطَانُ بِمَشوَرَةِ اَلإِمَاءِ وَ إِمَارَةِ اَلصِّبیَانِ وَ تَدبِیرِ اَلخِصیَانِ</span>

<span class="Translate">(2) در آن زمان صدقه و انفاق در راه خدا را غرامت و تاوان <span class="description">(مالی که به اکراه می‌دهند)</span> می‌شمارند، و صلۀ رحم و آمد و شد با خویشان را منّت می‌نهند <span class="description">(مثلا می‌گوید من هستم که چنین و چنان کردم)</span> و بندگی خدا را سبب فزونی بر مردم می‌دانند! پس <span class="description">(نتیجۀ این کردارهای زشت آنست که)</span> در آن هنگام پادشاه <span class="description">(در فرمانروایی)</span> به مشورت و کنگاش با کنیزان <span class="description">(زنهای بی سر و پا)</span> و حکمرانی کودکان <span class="description">(جوانان شهوتران بی‌تجربه)</span> و اندیشۀ خواجه سراها <span class="description">(مردان نالائق و پست)</span> می‌باشد <span class="description">(ابن ابی الحدید در شرح خود در اینجا می‌نویسد: فرمایش امام علیه السّلام از جملۀ اخبار غیبیّ و یکی از آیات و معجزاتی است که اختصاص به آن حضرت دارد)</span></span>


==حکمت 99- تضاد دنیاپرستی و علاقه به آخرت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَد رُئِیَ عَلَیهِ إِزَارٌ خَلَقٌ مَرقُوعٌ فَقِیلَ لَهُ فِی ذَلِکَ فَقَالَ یَخشَعُ لَهُ اَلقَلبُ وَ تَذِلُّ بِهِ اَلنَّفسُ وَ یَقتَدِی بِهِ اَلمُؤمِنُونَ</span>

<span class="Translate">99 - و جامۀ کهنۀ وصله داری بر تن امام <span class="description">(علیه السّلام)</span> دیدند پس در بارۀ آن با آن حضرت گفتگو شد <span class="description">(پرسیدند چرا چنین جامه‌ای پوشیده‌ای‌؟)</span> آن بزرگوار <span class="description">(در بارۀ جامۀ کهنه)</span> فرمود: (1) با آن دل متواضع و نفس امّاره رام میشود، و مؤمنین از آن پیروی میکنند <span class="description">(با کهنه جامه فروتنی پیشه گرفته و به خواهشهای نفس بی‌اعتنا میشود بخلاف جامۀ نو و نیکو که شخص را خودبین می‌سازد و از حقّ غافل شده در گناه می‌افتد)</span></span>


==حکمت 100- تضاد دنیاپرستی و علاقه به آخرت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِنَّ اَلدُّنیَا وَ اَلآخِرَةَ عَدُوَّانِ مُتَفَاوِتَانِ وَ سَبِیلاَنِ مُختَلِفَانِ فَمَن أَحَبَّ اَلدُّنیَا وَ تَوَلاَّهَا أَبغَضَ اَلآخِرَةَ وَ عَادَاهَا</span>

<span class="Translate">100 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ دنیا و آخرت)</span> فرموده است: (1) دنیا و آخرت دو دشمن ناجور و دو راه جدا <span class="description">(راه بهشت و راه دوزخ)</span> هستند، پس کسیکه دنیا را دوست داشت و بآن دل بست آخرت را دشمن داشته و بآن دشمنی نموده <span class="description">(از آن چشم پوشیده)</span> است</span>

<span class="Revayat">وَ هُمَا بِمَنزِلَةِ اَلمَشرِقِ وَ اَلمَغرِبِ وَ مَاشٍ بَینَهُمَا کُلَّمَا قَرُبَ مِن وَاحِدٍ بَعُدَ مِنَ اَلآخَرِ وَ هُمَا بَعدُ ضَرَّتَانِ</span>

<span class="Translate">(2) و آن دو مانند خاور و باختر می‌باشند که روندۀ بین آنها هر چه به یکی نزدیک شود از دیگری دور گردد <span class="description">(دل بستۀ بدنیا هر چه بآن دل بندد همان اندازه از آخرت غافل ماند، و دل بستۀ بآخرت بدنیا بی‌رغبت باشد)</span> و آنها پس از این اختلافشان بدو زن مانند که یک شوهر داشته باشند <span class="description">(که هرگز با یکدیگر سازگار نشوند، چون نزدیکی و دوستی با هر یک مستلزم دوری و دشمنی با دیگری است )</span></span>


==حکمت 101- ارزش زهد و سحرخیزی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ عَن نَوفٍ اَلبِکَالِیِّ قَالَ رَأَیتُ أَمِیرَ اَلمُؤمِنِینَ علیه‌السلام ذَاتَ لَیلَةٍ وَ قَد خَرَجَ مِن فِرَاشِهِ فَنَظَرَ إِلَی اَلنُّجُومِ فَقَالَ یَا نَوفُ أَ رَاقِدٌ أَنتَ أَم رَامِقٌ فَقُلتُ بَل رَامِقٌ یَا أَمِیرَ اَلمُؤمِنِینَ قَالَ یَا نَوفُ</span>

<span class="Translate">101 - از نوف <span class="description">(ابن فضالۀ)</span> بکالیّ <span class="description">(که از خواصّ اصحاب امام علیه السّلام می‌باشد روایت شده)</span> است که گفته: شبی امیر المؤمنین علیه السّلام را دیدم که از بستر خویش بیرون آمد و بسوی ستاره‌ها نگاه کرد و فرمود: (1) ای نوف خوابیده‌ای یا بیداری‌؟ گفتم: یا امیر المؤمنین بیدارم، فرمود ای نوف</span>

<span class="Revayat">طُوبَی لِلزَّاهِدِینَ فِی اَلدُّنیَا اَلرَّاغِبِینَ فِی اَلآخِرَةِ أُولَئِکَ قَومٌ اِتَّخَذُوا اَلأَرضَ بِسَاطاً وَ تُرَابَهَا فِرَاشاً وَ مَاءَهَا طِیباً وَ اَلقُرآنَ شِعَاراً وَ اَلدُّعَاءَ دِثَاراً ثُمَّ قَرَضُوا اَلدُّنیَا قَرضاً عَلَی مِنهَاجِ اَلمَسِیحِ</span>

<span class="Translate">(2) خوشا حال پارسایان در دنیا که بآخرت دل بسته‌اند، ایشان گروهی هستند که زمین را فرش و خاک آنرا بستر و آب آنرا شربت گوارا قرار داده‌اند <span class="description">(بلوازم زندگی بی‌اعتنا هستند)</span> و قرآن را پیراهن <span class="description">(زینت و آرایش دل)</span> و دعا و درخواست را جامۀ رو <span class="description">(جلوگیر از حوادث و پیشآمدها)</span> گردانیده‌اند، پس به روش <span class="description">(حضرت)</span> مسیح <span class="description">(که بدنیا دلبستگی نداشت)</span> دنیا را از خود جدا کردند</span>

<span class="Revayat">یَا نَوفُ إِنَّ دَاوُدَ علیه‌السلام قَامَ فِی مِثلِ هَذِهِ اَلسَّاعَةِ مِنَ اَللَّیلِ فَقَالَ إِنَّهَا سَاعَةٌ لاَ یَدعُو فِیهَا عَبدٌ إِلاَّ اُستُجِیبَ لَهُ إِلاَّ أَن یَکُونَ عَشَّاراً أَو عَرِیفاً أَو شُرطِیّاً أَو صَاحِبَ عَرطَبَةٍ وَ هِیَ اَلطُّنبُورُ أَو صَاحِبَ کَوبَةٍ وَ هِیَ اَلطَّبلُ وَ قَد قِیلَ أَیضاً إِنَّ اَلعَرطَبَةَ اَلطَّبلُ وَ اَلکَوبَةَ اَلطُّنبُورُ</span>

<span class="Translate">(3) ای نوف، داوود علیه السّلام در این ساعت از شب <span class="description">(نزدیک سحر برای راز و نیاز با حقّ تعالی)</span> برخاست و گفت: این ساعتی است که دعا و درخواست نمی‌کند در آن بنده‌ای مگر آنکه روا می‌گردد مگر اینکه ده یک گیر <span class="description">(باج گیر و گمرکچی و راهدار)</span> یا کسیکه مردم را به ستمکاران بشناساند و اسرارشان را نزد آنها فاش نماید، یا گزمه و همکاران داروغه یا نوازندۀ ساز یا نقّاره‌چی و دهل زن باشد <span class="description">(زیرا گناه ایشان مانع است از اینکه در خواستشان روا گردد سیّد رضیّ «علیه الرّحمة» فرماید:)</span> عرطبه بمعنی طنبور <span class="description">(ساز)</span> و کوبه بمعنی طبل <span class="description">(دهل و نقّاره)</span> است، و نیز گفته شده: عرطبه یعنی طبل و کوبه یعنی طنبور</span>


==حکمت 102- احترام به حدود احکام الهی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِنَّ اَللَّهَ اِفتَرَضَ عَلَیکُم فَرَائِضَ فَلاَ تُضَیِّعُوهَا وَ حَدَّ لَکُم حُدُوداً فَلاَ تَعتَدُوهَا وَ نَهَاکُم عَن أَشیَاءَ فَلاَ تَنتَهِکُوهَا وَ سَکَتَ لَکُم عَن أَشیَاءَ وَ لَم یَدَعهَا نِسیَاناً فَلاَ تَتَکَلَّفُوهَا</span>

<span class="Translate">102 - امام علیه السّلام <span class="description">(در پیروی از دستور خدا)</span> فرموده است: (1) خداوند بر شما امر کرده واجبات <span class="description">(مانند نماز و روزه و خمس و زکوة و حجّ‌)</span> را پس آنها را تباه ننمائید <span class="description">(در انجام آنها کوتاهی نکنید که بکیفر خواهید رسید)</span> و حدودی <span class="description">(مانند احکام بیع و نکاح و طلاق وارث)</span> برای شما تعیین نموده از آنها تجاوز ننمائید <span class="description">(به سلیقۀ خودتان رفتار نکنید که بیچاره می‌شوید)</span> و شما را از چیزهائی <span class="description">(مانند زنا و لواط و قمار و شراب و رباخواری)</span> باز داشته پردۀ حرمت آنها را ندرید <span class="description">(بجا نیاورید که در دنیا زیان دیده در آخرت بعذاب جاوید گرفتار خواهید شد)</span> و برای شما از چیزهائی خاموشی گزیده <span class="description">(مانند تکلیف کردن بتحصیل دانشی که برای آخرت سودی ندارد)</span> و آنها را از روی فراموشی ترک نفرموده <span class="description">(چون خداوند منزّه از فراموشی است)</span> پس در بدست آوردن آنها خود را برنج نیندازید</span>


==حکمت 103- نکوهش ترجیح دادن دنیا بر دین==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لاَ یَترُکُ اَلنَّاسُ شَیئاً مِن أَمرِ دِینِهِم لاِستِصلاَحِ دُنیَاهُم إِلاَّ فَتَحَ اَللَّهُ عَلَیهِم مَا هُوَ أَضَرُّ مِنهُ</span>

<span class="Translate">103 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ بی‌اعتنائی بدین)</span> فرموده است: (1) مردم چیزی از کار دینشان را برای بدست آوردن سود دنیاشان از دست نمی‌دهند مگر آنکه خدا پیش می‌آورد بر آنها چیزی را که از آن سود زیانش بیشتر است <span class="description">(زیرا بی‌اعتنائی در امر دین مستلزم دوری از رحمت حقّ تعالی است)</span></span>


==حکمت 104- علم بی فایده==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام رُبَّ عَالِمٍ قَد قَتَلَهُ جَهلُهُ وَ عِلمُهُ مَعَهُ لاَ یَنفَعُهُ</span>

<span class="Translate">104 - امام علیه السّلام <span class="description">(در زمان جهل به احکام)</span> فرموده است: (1) بسا عالم <span class="description">(بعلم سحر و حساب و نجوم و هیئت و انساب و مانند آنها)</span> که <span class="description">(بر اثر اشتغال بآنها از بدست آوردن علم دین باز مانده است و)</span> جهل و نادانیش <span class="description">(بعلم دین که از ائمّۀ معصومین علیهم السّلام رسیده است)</span> او را می‌کشد <span class="description">(از نیکبختی جاوید بی‌بهره می‌سازد)</span> و علم و دانشی که با او است او را سود نبخشد</span>


==حکمت 105- شگفتی های روح آدمی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لَقَد عُلِّقَ بِنِیَاطِ هَذَا اَلإِنسَانِ بَضعَةٌ هِیَ أَعجَبُ مَا فِیهِ وَ ذَلِکَ اَلقَلبُ وَ لَهُ مَوَادٌّ مِنَ اَلحِکمَةِ وَ أَضدَادٌ مِن خِلاَفِهَا فَإِن سَنَحَ لَهُ اَلرَّجَاءُ أَذَلَّهُ اَلطَّمَعُ وَ إِن هَاجَ بِهِ اَلطَّمَعُ أَهلَکَهُ اَلحِرصُ وَ إِن مَلَکَهُ اَلیَأسُ قَتَلَهُ اَلأَسَفُ وَ إِن عَرَضَ لَهُ اَلغَضَبُ اِشتَدَّ بِهِ اَلغَیظُ وَ إِن أَسعَدَهُ اَلرِّضَی نَسِیَ اَلتَّحَفُّظَ وَ إِن غَالَهُ اَلخَوفُ شَغَلَهُ اَلحَذَرُ وَ إِنِ اِتَّسَعَ لَهُ اَلأَمنُ اِستَلَبَتهُ اَلغِرَّةُ وَ إِن أَصَابَتهُ مُصِیبَةٌ فَضَحَهُ اَلجَزَعُ وَ إِن أَفَادَ مَالاً أَطغَاهُ اَلغِنَی</span>

<span class="Translate">105 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ قلب)</span> فرموده است: (1) برگی از <span class="description">(رگهای)</span> این انسان پارۀ گوشتی آویخته شده که آن شگفترین چیزی است که در او است و آن قلب است که برای آن اوصاف پسندیده و صفات ناپسندیده‌ای است بر خلاف آنها اگر امید و آرزو بآن رو کند طمع و آز خوارش می‌گرداند، و اگر طمع در آن به جوش آید حرص تباهش سازد، و اگر نومیدی بآن دست یابد حسرت و اندوه می‌کشدش، و اگر غضب و تندخویی برای آن پیش آید خشم بآن سخت گیرد، و اگر رضا و خوشنودی آنرا همراه شود خودداری <span class="description">(از ناپسندیده‌ها)</span> را فراموش نماید و اگر ترس ناگهان آنرا فرا گیرد دوری جستن <span class="description">(از کار)</span> مشغولش سازد، و اگر ایمنی و آسودگی آن فزونی گیرد غفلت آنرا می‌رباید</span>

<span class="Revayat">وَ إِن عَضَّتهُ اَلفَاقَةُ شَغَلَهُ اَلبَلاَءُ وَ إِن جَهَدَهُ اَلجُوعُ قَعَدَ بِهِ اَلضَّعفُ وَ إِن أَفرَطَ بِهِ اَلشِّبَعُ کَظَّتهُ اَلبِطنَةُ فَکُلُّ تَقصِیرٍ بِهِ مُضِرٌّ وَ کُلُّ إِفرَاطٍ لَهُ مُفسِدٌ</span>

<span class="Translate">و اگر بآن مصیبت و اندوه رخ دهد بیتابی رسوایش نماید، و اگر مالی بیابد توانگری یاغیش گرداند، و اگر بی‌چیزی آنرا بیازارد بلاء و سختی گرفتارش کند، و اگر گرسنگی بر آن سخت گیرد ناتوانی از پا در آوردش، و اگر سیری بآن بسیار گشته از حدّ بگذرد شکمپری برنج اندازدش، (2) پس هر کوتاهی از حدّ آنرا زیان رساند، و هر بیشی در حدّ آنرا تباه گرداند <span class="description">(بنا بر این قلبی که اعتدال و میانه روی را از دست نداده به حکمت رفتار کند دارندۀ آن سود دنیا و آخرت را دریابد)</span></span>


==حکمت 106- جایگاه والای اهل بیت علیهم السلام==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام نَحنُ اَلنُّمرُقَةُ اَلوُسطَی بِهَا یَلحَقُ اَلتَّالِی وَ إِلَیهَا یَرجِعُ اَلغَالِی</span>

<span class="Translate">106 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ دوازده امام)</span> فرموده است: (1) ما <span class="description">(اهل بیت چون)</span> پشتی هستیم در میانه <span class="description">(که از دو جانب بآن تکیه دهند یعنی ما راه راست می‌باشیم بر حدّ اعتدال که باید مردم تدبیر معاش و معادشان از ما بیاموزند)</span> آنکه وامانده <span class="description">(در شناسایی ما کوتاهی نموده)</span> خود را بآن پشتی برساند <span class="description">(تا آسایش و نیکبختی را بدست آرد)</span> و آنکه تجاوز کرده و پیشی گرفته <span class="description">(در بارۀ ما زیاده روی نموده از حدّ بشریّت بیرون برده)</span> بجانب آن پشتی باز گشت نماید <span class="description">(تا از گمراهی برهد)</span></span>


==حکمت 107- شرائط تحقّق اوامر الهی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لاَ یُقِیمُ أَمرَ اَللَّهِ سُبحَانَهُ إِلاَّ مَن لاَ یُصَانِعُ وَ لاَ یُضَارِعُ وَ لاَ یَتَّبِعُ اَلمَطَامِعَ</span>

<span class="Translate">107 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ اجرا کنندۀ حکم)</span> فرموده است: (1) حکم و فرمان خداوند سبحان را اجرا نمی‌کند مگر کسیکه <span class="description">(با آنکه می‌خواهد حکم خدا را در باره‌اش اجرا نماید)</span> مداراة و همراهی نکند <span class="description">(یا از او رشوه نستاند)</span> و <span class="description">(با او)</span> فروتنی ننماید، و در پی طمعها و آزها نرود</span>


==حکمت 108- عظمت محبت امیرالمؤمنین علیه السلام==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام وَ قَد تُوُفِّیَ سَهلُ بنُ حُنَیفٍ اَلأَنصَارِیُّ بِالکُوفَةِ بَعدَ مَرجِعِهِ مِن صِفِّینَ مَعَهُ وَ کَانَ أَحَبَّ اَلنَّاسِ إِلَیهِ لَو أَحَبَّنِی جَبَلٌ لَتَهَافَتَ و معنی ذلک أن المحنة تغلظ علیه فتسرع المصائب إلیه و لا یفعل ذلک إلا بالأتقیاء الأبرار و المصطفین الأخیار و هذا مثل قوله علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">108 - امام علیه السّلام هنگامیکه سهل ابن حنیف انصاریّ پس از برگشتن با آن حضرت از <span class="description">(جنگ)</span> صفّین در کوفه وفات نمود و آن بزرگوار او را از دیگران بیشتر دوست می‌داشت <span class="description">(در بارۀ گرفتاری دوستداران خود)</span> فرموده است: (1) اگر کوهی مرا دوست داشته باشد تکه تکه شده فرو ریزد <span class="description">(سیّد رضیّ «علیه الرّحمة» فرماید:)</span> و معنی این فرمایش آنست که آزمایش با گرفتاری و بیچارگی بر او سخت می‌گیرد پس اندوهها بسوی او می‌شتابد، و این نمی‌شود مگر با پرهیزکاران نیکوکار و برگزیدگان بزرگوار، و این گفتار مانند فرمایش آن حضرت علیه السّلام است</span>

<span class="Revayat">مَن أَحَبَّنَا أَهلَ اَلبَیتِ فَلیَستَعِدَّ لِلفَقرِ جِلبَاباً و قد یؤول ذلک علی معنی آخر لیس هذا موضع ذکره</span>

<span class="Translate">(2) هر که ما اهل بیت را دوست دارد باید برای پوشیدن پیراهن <span class="description">(شکیبائی بر)</span> فقر و پریشانی آماده شود <span class="description">(و اینکه شکیبائی بر بی‌چیزی را به پیراهن تشبیه نموده برای آنست که شکیبائی بی‌چیزی را پنهان می‌دارد چنانکه پیراهن تن را می‌پوشاند)</span> و فرمایش آن حضرت <span class="description">(: اگر کوهی مرا دوست داشته باشد تکه تکه شده فرو ریزد، یا فقر در فرمایش دیگر آن بزرگوار)</span> بر معنی دیگری <span class="description">(غیر از معنی ظاهریّ آن که بی‌چیزی و تنگدستی است)</span> تأویل شده که اینجا جای بیان آن نیست <span class="description">(و شاید مراد از معنی دیگر برای فقر که سیّد «علیه الرّحمة» بیان نفرموده بی‌اعتنائی بدنیا و قناعت در زندگی باشد، پس معنی آن اینست: هر که ما را دوست دارد باید برای دنیا کوشش ننماید و قناعت پیشه گیرد، و شاید مراد نیازمندی روز رستخیز باشد که معنی چنین میشود: هر که ما را دوست دارد برای نیازمندی و پریشانی روز قیامت آماده باشد یعنی توشۀ طاعت و بندگی بردارد )</span></span>


==حکمت 109- ارزش های والای اخلاقی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لاَ مَالَ أَعوَدُ مِنَ اَلعَقلِ وَ لاَ وَحدَةَ أَوحَشُ مِنَ اَلعُجبِ وَ لاَ عَقلَ کَالتَّدبِیرِ وَ لاَ کَرَمَ کَالتَّقوَی وَ لاَ قَرِینَ کَحُسنِ اَلخُلقِ وَ لاَ مِیرَاثَ کَالأَدَبِ</span>

<span class="Translate">109 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب بصفات پسندیده و نکوهش خودپسندی)</span> فرموده است: (1) هیچ دارائی پرسودتر از خرد نیست <span class="description">(زیرا خرد سعادت دنیا و آخرت را در بر دارد)</span> (2) و هیچ تنهائی ترسناکتر از خود پسندی نیست <span class="description">(زیرا خود پسند مردم را از خود پست‌تر پنداشته آنها هم از او دوری کنند و تنها ماند)</span> (3) و هیچ عقلی چون تدبیر و اندیشه نیست <span class="description">(زیرا اندیشه راه را آماده و استوار می‌سازد)</span> (4) و هیچ جوانمردی مانند پرهیزکاری نیست <span class="description">(زیرا پرهیزکار نزد خالق و خلق عزیز و ارجمند است)</span> (5) و هیچ همنشینی چون خوی نیکو نیست <span class="description">(زیرا خوی نیکو دلها را بدست آورد)</span> (6) و هیچ میراثی مانند ادب و آراستگی نیست <span class="description">(زیرا آراستگی شخص را محبوب می‌سازد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لاَ قَائِدَ کَالتَّوفِیقِ وَ لاَ تِجَارَةَ کَالعَمَلِ اَلصَّالِحِ وَ لاَ رِبحَ کَالثَّوَابِ وَ لاَ وَرَعَ کَالوُقُوفِ عِندَ اَلشُّبهَةِ وَ لاَ زُهدَ کَالزُّهدِ فِی اَلحَرَامِ</span>

<span class="Translate">(7) و هیچ پیشوایی مانند توفیق و دست یافتن بکار نیست <span class="description">(زیرا توفیق شخص را براه راست و خدا پسند می‌کشاند)</span> (8) و هیچ تجارت و بازرگانی مانند کردار پسندیده نیست <span class="description">(زیرا نیکبختی همیشگی را در بر دارد)</span> (9) و هیچ سودی مانند پاداش <span class="description">(الهیّ‌)</span> نیست <span class="description">(زیرا سودی است همیشگی)</span> (10) و هیچ اجتناب و دوری چون ماندن در جلو شبهه <span class="description">(چیز نامعلوم)</span> نیست <span class="description">(زیرا اقدام در شبهه بحرام می‌کشاند)</span> (11) و هیچ پارسائی مانند بی‌رغبتی در حرام نیست <span class="description">(زیرا بی‌رغبتی در حرام مستلزم آراستگی و پاکی است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لاَ عِلمَ کَالتَّفَکُّرِ وَ لاَ عِبَادَةَ کَأَدَاءِ اَلفَرَائِضِ وَ لاَ إِیمَانَ کَالحَیَاءِ وَ اَلصَّبرِ وَ لاَ حَسَبَ کَالتَّوَاضُعِ وَ لاَ شَرَفَ کَالعِلمِ وَ لاَ عِزَّ کَالحِلمِ وَ لاَ مُظَاهَرَةَ أَوثَقُ مِنَ اَلمُشَاوَرَةِ</span>

<span class="Translate">(12) و هیچ دانشی مانند تفکّر و پیش‌بینی نیست <span class="description">(زیرا بر اثر آن به مبدأ و معاد راه برده از گمراهی برهد)</span> (13) و هیچ عبادتی مانند انجام واجبات نیست <span class="description">(زیرا پاداش آن بیشتر از مستحبّات و در ترک آن عذاب و کیفر است)</span> (14) و هیچ ایمانی مانند شرم و شکیبائی نیست <span class="description">(زیرا باین دو ایمان کامل می‌گردد)</span> (15) و هیچ بزرگواری و سرفرازی مانند فروتنی نیست <span class="description">(زیرا فروتن را همه از دل دوست دارند)</span> (16) و هیچ شرافت و بزرگی مانند دانش نیست <span class="description">(زیرا دانش راهنمای شخص است)</span> (17) و هیچ ارجمندی مانند بردباری نیست <span class="description">(زیرا بردباری موجب سرفرازی است)</span> (18) و هیچ پشتیبانی استوارتر از کنگاش کردن نیست <span class="description">(زیرا مشورت سبب پی بردن بپایان کار و سود و زیان آنست)</span></span>


==حکمت 110- ملاک خوشبینی و بد بینی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِذَا اِستَولَی اَلصَّلاَحُ عَلَی اَلزَّمَانِ وَ أَهلِهِ ثُمَّ أَسَاءَ رَجُلٌ اَلظَّنَّ بِرَجُلٍ لَم تَظهَر مِنهُ خِزیَةٌ فَقَد ظَلَمَ</span>

<span class="Translate">110 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ بد بینی و خوش بینی)</span> فرموده است: (1) هرگاه نیکوکاری روزگار و اهلش را فرا گرفت پس مردی به مردی که رسوایی او آشکار نگشته <span class="description">(و در بعضی از نسخ لم تظهر منه حوبة ضبط شده یعنی به مردی که گناهی از او هویدا نگردیده)</span> بد بین شود ستم نموده</span>

<span class="Revayat">وَ إِذَا اِستَولَی اَلفَسَادُ عَلَی اَلزَّمَانِ وَ أَهلِهِ فَأَحسَنَ رَجُلٌ اَلظَّنَّ بِرَجُلٍ فَقَد غَرَّرَ</span>

<span class="Translate">(2) و هرگاه تباهکاری بر روزگار و اهلش دست انداخت پس مردی به مردی خوش بین باشد خود را بخطر و تباهی انداخته <span class="description">(چون از کسیکه در زمان فساد تربیت شده و با مردم تباهکار معاشرت و آمیزش داشته امید نیکی نباید داشت)</span></span>


==حکمت 111- توجّه به پایان پذیری دنیا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قِیلَ لَهُ علیه‌السلام کَیفَ تَجِدُکَ یَا أَمِیرَ اَلمُؤمِنِینَ فَقَالَ کَیفَ یَکُونُ حَالُ مَن یَفنَی بِبَقَائِهِ وَ یَسقَمُ بِصِحَّتِهِ وَ یُؤتَی مِن مَأمَنِهِ</span>

<span class="Translate">111 - بامام علیه السّلام گفتند: یا امیر المؤمنین خود را چگونه می‌یابی‌؟ آن حضرت <span class="description">(در بارۀ گرفتاریهای در دنیا)</span> فرمود: (1) چگونه است حال کسیکه به هستی خود نیست می‌گردد <span class="description">(هستی بسوی نیستی می‌کشاندش)</span> و به تندرستیش بیمار میشود <span class="description">(تندرستی بسوی بیماری پیری می‌بردش)</span> و مرگ او را از پناهگاهش <span class="description">(دنیا)</span> دریابد</span>


==حکمت 112- آزمایش الهی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام کَم مِن مُستَدرَجٍ بِالإِحسَانِ إِلَیهِ وَ مَغرُورٍ بِالسَّترِ عَلَیهِ</span>

<span class="Translate">112 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ آزمایش بندگان)</span> فرموده است: (1) بسا کسیکه باحسان و بخشش <span class="description">(خداوند)</span> باو کم کم بعذاب و کیفر نزدیک شده <span class="description">(چون هر چند خدا باو احسان نماید او به نافرمانی بیفزاید و کفران کند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَفتُونٍ بِحُسنِ اَلقَولِ فِیهِ</span>

<span class="Translate">(2) و بسا کسیکه بجهت گفتار نیک <span class="description">(مردم)</span> در بارۀ او در فتنه و سختی افتاده <span class="description">(چون خود پسندی او را از سپاسگزاری نعمتهای خدا که از جملۀ آنها گفتار نیک مردم است در بارۀ او باز می‌دارد و بعذاب و سختی گرفتار می‌گردد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَا اِبتَلَی اَللَّهُ أَحَداً بِمِثلِ اَلإِملاَءِ لَهُ</span>

<span class="Translate">(4) و خداوند کسیرا مانند مهلت دادن او <span class="description">(در دنیا)</span> آزمایش ننمود <span class="description">(زیرا نعمت زندگی بزرگترین نعمتی است که بنده بآن آزمایش میشود)</span></span>


==حکمت 113- پرهیز از افراط و تفریط در دوستی با امام علیه السّلام==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام هَلَکَ فِیَّ رَجُلاَنِ مُحِبٌّ غَالٍ وَ مُبغِضٌ قَالٍ</span>

<span class="Translate">113 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ دوست و دشمن خود)</span> فرموده است: (1) دو مرد در راه من تباه شدند <span class="description">(یکی)</span> دوستی که <span class="description">(در دوستیش)</span> زیاده روی کند <span class="description">(مرا از مرتبۀ ولایت بالاتر بداند)</span> و <span class="description">(دیگر)</span> دشمنی که در دشمنی زیاده روی کند <span class="description">(مقام و منزلت مرا منکر باشد)</span></span>


==حکمت 114- استفاده از فرصت ها==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِضَاعَةُ اَلفُرصَةِ غُصَّةٌ</span>

<span class="Translate">114 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ فرصت از دست دادن)</span> فرموده است: (1) از دست دادن فرصت <span class="description">(اقدام ننمودن بکار در وقت مناسب باعث)</span> غمّ و اندوه است</span>


==حکمت 115- دنیای فریبنده==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَثَلُ اَلدُّنیَا کَمَثَلِ اَلحَیَّةِ لَیِّنٌ مَسُّهَا وَ اَلسُّمُّ اَلنَّاقِعُ فِی جَوفِهَا یَهوِی إِلَیهَا اَلغِرُّ اَلجَاهِلُ وَ یَحذَرُهَا ذُو اَللُّبِّ اَلعَاقِلُ</span>

<span class="Translate">115 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ دنیا)</span> فرموده است: (1) داستان دنیا چون داستان مار است که دست بر آن بکشی نرم و در اندرونش زهر کشنده است، فریب خوردۀ نادان بطرف آن می‌رود، و خردمند پایان بین از آن دوری می‌گزیند</span>


==حکمت 116- روانشناسی قبائل قریش==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَد سُئِلَ علیه‌السلام عَن قُرَیشٍ فَقَالَ أَمَّا بَنُو مَخزُومٍ فَرَیحَانَةُ قُرَیشٍ تُحِبُّ حَدِیثَ رِجَالِهِم وَ اَلنِّکَاحَ فِی نِسَائِهِم وَ أَمَّا بَنُو عَبدِ شَمسٍ فَأَبعَدُهَا رَأیاً وَ أَمنَعُهَا لِمَا وَرَاءَ ظُهُورِهَا</span>

<span class="Translate">116 - از امام علیه السّلام از <span class="description">(اوصاف)</span> قریش پرسیدند فرمود: (1) امّا بنی مخزوم <span class="description">(طایفه‌ای از قریش)</span> گل خوشبوی قریش هستند <span class="description">(زیرا مردانشان زیرک و زنانشان آراسته‌اند)</span> سخنان مردانشان <span class="description">(بجهت شیرین زبانی)</span> و زناشویی با زنانشان را <span class="description">(بر اثر آراستگی)</span> دوست می‌داری، و امّا بنی عبد شمس <span class="description">(طایفۀ دیگر از قریش)</span> دوربین‌ترین قریش می‌باشند از رأی و اندیشه و جلوگیرنده ترین آنانند چیزیرا که پشت سر ایشان است <span class="description">(در پیشآمدها یگانه‌اند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَمَّا نَحنُ فَأَبذَلُ لِمَا فِی أَیدِینَا وَ أَسمَحُ عِندَ اَلمَوتِ بِنُفُوسِنَا وَ هُم أَکثَرُ وَ أَمکَرُ وَ أَنکَرُ وَ نَحنُ أَفصَحُ وَ أَنصَحُ وَ أَصبَحُ</span>

<span class="Translate">(2) و امّا ما <span class="description">(بنی هاشم، طایفۀ دیگر از قریش)</span> بخشنده‌تریم آنچه را <span class="description">(دارائی)</span> که در دست مان است، و جوانمردتریم به جا ندادن هنگام مرگ <span class="description">(در میدان جنگ از کشته شدن باک نداریم)</span> و ایشان <span class="description">(بنی عبد شمس که بنی امیّه از آنها هستند از روی شمار)</span> بیشترند، و <span class="description">(در آمیزش)</span> بسیار فریبنده و زشت رو می‌باشند، و ما <span class="description">(در گفتار)</span> فصیحتر <span class="description">(رساتر)</span> و نیک‌خواه‌تر و <span class="description">(در معاشرت)</span> خوشروتر هستیم</span>


==حکمت 117- ارزیابی کردار==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام شَتَّانَ مَا بَینَ عَمَلَینِ عَمَلٌ تَذهَبُ لَذَّتُهُ وَ تَبقَی تَبِعَتُهُ وَ عَمَلٌ تَذهَبُ مَئُونَتُهُ وَ یَبقَی أَجرُهُ</span>

<span class="Translate">117 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب به بندگی)</span> فرموده است: (1) چه دور است بین دو عمل و کردار عملی <span class="description">(نافرمانی)</span> که لذّت و خوشی آن بگذرد و زیان <span class="description">(کیفر)</span> آن بماند، و عملی <span class="description">(طاعت و بندگی)</span> که رنج آن بگذرد و پاداش و مزدش بماند</span>


==حکمت 118- عبرت از مرگ دیگران==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَد تَبِعَ جِنَازَةً فَسَمِعَ رَجُلاً یَضحَکُ فَقَالَ علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">118 - امام علیه السّلام پی جنازه‌ای <span class="description">(که به گورستان می‌بردند)</span> می‌رفت شنید که مردی می‌خندد، پس <span class="description">(در ترغیب به خوهای پسندیده)</span> فرمود</span>

<span class="Revayat">کَأَنَّ اَلمَوتَ فِیهَا عَلَی غَیرِنَا کُتِبَ وَ کَأَنَّ اَلحَقَّ فِیهَا عَلَی غَیرِنَا وَجَبَ وَ کَأَنَّ اَلَّذِی نَرَی مِنَ اَلأَموَاتِ سَفرٌ عَمَّا قَلِیلٍ إِلَینَا رَاجِعُونَ نُبَوِّئُهُم أَجدَاثَهُم وَ نَأکُلُ تُرَاثَهُم کَأَنَّا مُخَلَّدُونَ بَعدَهُم ثُمَّ نَسِینَا کُلَّ وَاعِظٍ وَ وَاعِظَةٍ وَ رُمِینَا بِکُلِّ جَائِحَةٍ</span>

<span class="Translate">(1) گویا مردن در دنیا بر غیر ما نوشته شده، و گویا حقّ <span class="description">(مرگ)</span> در دنیا بر غیر ما لازم گشته، و گویا مرده‌هایی که می‌بینیم <span class="description">(هر روز می‌روند)</span> مسافرینی هستند که بزودی بسوی ما برمیگردند! ایشان را در قبرهاشان می‌گذاریم، و داراییشان را می‌خوریم، مانند آنکه ما پس از آنها جاوید خواهیم ماند که پند دهنده‌ها <span class="description">(زن و مرد از مردگان)</span> را فراموش کردیم، و بهر آفت و زیانی گرفتار شدیم</span>

<span class="Revayat">طُوبَی لِمَن ذَلَّ فِی نَفسِهِ وَ طَابَ کَسبُهُ وَ صَلَحَت سَرِیرَتُهُ وَ حَسُنَت خَلِیقَتُهُ وَ أَنفَقَ اَلفَضلَ مِن مَالِهِ وَ أَمسَکَ اَلفَضلَ مِن لِسَانِهِ وَ عَزَلَ عَنِ اَلنَّاسِ شَرَّهُ وَ وَسِعَتهُ اَلسُّنَّةُ وَ لَم یُنسَب إِلَی بِدعَةٍ أقول و من الناس من ینسب هذا الکلام إلی رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وآله و کذلک الذی قبله</span>

<span class="Translate">(2) خوشا کسیکه نفسش رام گشت <span class="description">(فروتنی پیشه نمود)</span> و عمل و کردارش پاک و شایسته، و نیّتش <span class="description">(اعتقاداتش)</span> پسندیده، و خویش نیکو بود، و فزونی از مال و دارائیش را <span class="description">(در راه خدا به مستمندان)</span> انفاق نمود، و پر گوئی را از زبانش نگاه‌داشت <span class="description">(بیجا نگفت)</span> و بدیش را از مردم دور گردانید <span class="description">(آزار نرسانید)</span> و سنّت <span class="description">(روش پیغمبر اکرم)</span> بر او سخت نیامد، و به بدعت نسبت داده نشد <span class="description">(سیّد رضیّ «علیه الرّحمة» فرماید:)</span> می‌گویم: بعضی از مردم این سخن و همچنین سخن پیش از آنرا به رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله نسبت می‌دهند</span>


==حکمت 119- غیرت زن و مرد==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام غَیرَةُ اَلمَرأَةِ کُفرٌ وَ غَیرَةُ اَلرَّجُلِ إِیمَانٌ</span>

<span class="Translate">119 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ غیرت)</span> فرموده است: (1) غیرت زن <span class="description">(بر مرد)</span> کفر است <span class="description">(زیرا مستلزم حرام دانستن دو زن یا بیشتر است برای یک مرد که خدا آنرا حلال نموده)</span> و غیرت مرد <span class="description">(بر زن)</span> ایمان است <span class="description">(چون موجب حرام دانستن اشتراک دو مرد است در یک زن که خدا آنرا حرام کرده)</span></span>


==حکمت 120- شناخت اسلام==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لَأَنسُبَنَّ اَلإِسلاَمَ نِسبَةً لَم یَنسُبهَا أَحَدٌ قَبلِی اَلإِسلاَمُ هُوَ اَلتَّسلِیمُ وَ اَلتَّسلِیمُ هُوَ اَلیَقِینُ وَ اَلیَقِینُ هُوَ اَلتَّصدِیقُ وَ اَلتَّصدِیقُ هُوَ اَلإِقرَارُ وَ اَلإِقرَارُ هُوَ اَلأَدَاءُ وَ اَلأَدَاءُ هُوَ اَلعَمَلُ</span>

<span class="Translate">120 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ اسلام حقیقی)</span> فرموده است: (1) اسلام را چنان وصف نمایم که کسی پیش از من وصف ننموده باشد: اسلام زیر بار رفتن <span class="description">(احکام خدا و رسول)</span> است، و زیر بار رفتن باور نمودن <span class="description">(آنها)</span> است، و باور نمودن قبول کردن <span class="description">(آنها)</span> است، و قبول کردن اعتراف <span class="description">(بآنها)</span> است، و اعتراف نمودن آماده شدن برای بجا آوردن <span class="description">(آنها)</span> است، و بجا آوردن عمل <span class="description">(بآنها)</span> است <span class="description">(پس در حقیقت اسلام همان عمل بدستور خدا و رسول است)</span></span>


==حکمت 121- ضدّ ارزش های شگفت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام عَجِبتُ لِلبَخِیلِ یَستَعجِلُ اَلفَقرَ اَلَّذِی مِنهُ هَرَبَ وَ یَفُوتُهُ اَلغِنَی اَلَّذِی إِیَّاهُ طَلَبَ فَیَعِیشُ فِی اَلدُّنیَا عَیشَ اَلفُقَرَاءِ وَ یُحَاسَبُ فِی اَلآخِرَةِ حِسَابَ اَلأَغنِیَاءِ</span>

<span class="Translate">121 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نکوهش خوهای زشت و کردارهای ناشایسته)</span> فرموده است: (1) شگفت دارم برای مرد بخیل و زفتی که می‌شتابد بفقر و تنگدستی که از آن گریزانست <span class="description">(زیرا از آنچه دارد سود نمی‌برد پس با تهی دستان یکسان است)</span> و توانگری را که می‌جوید از دست می‌دهد <span class="description">(زیرا از مال و دارائیش بهره‌ای نمی‌برد)</span> پس در دنیا مانند تنگدستان زندگی می‌نماید و در آخرت مانند توانگران به حسابش می‌رسند <span class="description">(چون حساب اندوخته را باید پس بدهد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ عَجِبتُ لِلمُتَکَبِّرِ اَلَّذِی کَانَ بِالأَمسِ نُطفَةً وَ یَکُونُ غَداً جِیفَةً</span>

<span class="Translate">(2) و شگفت دارم برای گردنکشی که دیروز نطفه بود و فردا مردار می‌باشد <span class="description">(که اگر خاک از روی جسدش بردارند مردم از گندش گریزانند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ عَجِبتُ لِمَن شَکَّ فِی اَللَّهِ وَ هُوَ یَرَی خَلقَ اَللَّهِ</span>

<span class="Translate">(3) و شگفت دارم برای کسیکه در خدا دو دل باشد در حالیکه آفریده شدۀ خدا را می‌بیند <span class="description">(چون نمی‌شود بی آفریننده‌ای آفریده شده‌ای باشد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ عَجِبتُ لِمَن نَسِیَ اَلمَوتَ وَ هُوَ یَرَی مَن یَمُوتُ</span>

<span class="Translate">(4) و شگفت دارم برای کسیکه مرگ را فراموش میکند در حالیکه می‌بیند کسی را که می‌میرد</span>

<span class="Revayat">وَ عَجِبتُ لِمَن أَنکَرَ اَلنَّشأَةَ اَلأُخرَی وَ هُوَ یَرَی اَلنَّشأَةَ اَلأُولَی</span>

<span class="Translate">(5) و شگفت دارم برای کسیکه زیر بار پیدایش معاد و بازگشت در قیامت نمی‌رود و حال آنکه پیدایش از نطفه را می‌بیند</span>

<span class="Revayat">وَ عَجِبتُ لِعَامِرِ دَارَ اَلفَنَاءِ وَ تَارِکِ دَارَ اَلبَقَاءِ</span>

<span class="Translate">(6) و شگفت دارم برای کسیکه خانۀ نیستی را آباد میکند <span class="description">(برای دنیا تلاش می‌نماید)</span> و خانۀ هستی <span class="description">(آخرت)</span> را رها می‌سازد <span class="description">(در فکر آماده ساختن توشه‌ای برای آن نیست)</span></span>


==حکمت 122- نکوهش سستی در عمل==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن قَصَّرَ فِی اَلعَمَلِ اُبتُلِیَ بِالهَمِّ</span>

<span class="Translate">122 - امام علیه السّلام <span class="description">(در زیان کوتاهی در بندگی)</span> فرموده است: (1) کسیکه در عمل و کار <span class="description">(بندگی خدا)</span> کوتاهی کند <span class="description">(و وقت خود را صرف آبادی دنیا نماید، برای بدست آوردن و هم برای بی‌نتیجه ماندن آن)</span> بغم و اندوه دچار شود</span>

<span class="Revayat">وَ لاَ حَاجَةَ لِلَّهِ فِیمَن لَیسَ لِلَّهِ فِی مَالِهِ وَ نَفسِهِ نَصِیبٌ</span>

<span class="Translate">(2) و خدا را راهی نیست در کسیکه در دارائی و جانش بهره‌ای برای خدا نمی‌باشد <span class="description">(کسیکه از دارائیش در راه خدا ندهد و در ترویج دین او نکوشد امیدوار رحمت او نباشد)</span></span>


==حکمت 123- نقش سرما در سلامت بدن==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام تَوَقَّوُا اَلبَردَ فِی أَوَّلِهِ وَ تَلَقَّوهُ فِی آخِرِهِ فَإِنَّهُ یَفعَلُ فِی اَلأَبدَانِ کَفِعلِهِ فِی اَلأَشجَارِ أَوَّلُهُ یُحرِقُ وَ آخِرُهُ یُورِقُ</span>

<span class="Translate">123 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نگاه‌داری تن)</span> فرموده است: (1) در اوّل سرما <span class="description">(پاییز)</span> پرهیز کنید <span class="description">(خود را بپوشانید چون بدن با گرمی خو گرفته آزرده شود)</span> و در آخرش <span class="description">(بهار)</span> پیشباز آن روید <span class="description">(بسیار خود را نپوشانید چون بدن با سردی خو گرفته زیانی نمی‌بیند)</span> زیرا سرما در بدنها همان میکند که در درختها می‌نماید: اوّل آن می‌سوزاند <span class="description">(برگشان را می‌ریزد)</span> و آخرش <span class="description">(برگشان را)</span> می‌رویاند</span>


==حکمت 124- شناخت عظمت پروردگار==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام عِظَمُ اَلخَالِقِ عِندَکَ یُصَغِّرُ اَلمَخلُوقَ فِی عَینِکَ</span>

<span class="Translate">124 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ بزرگی خدا)</span> فرموده است: (1) پی بردن تو به بزرگی آفریننده آفریده شده را در چشم تو کوچک می‌نماید <span class="description">(و بر اثر آن به آفریده شده اعتنا نکرده همیشه متوجّه آفریدگار خود می‌باشی و سعادت دنیا و آخرت را بدست می‌آوری)</span></span>


==حکمت 125- بهترین توشه سفر آخرت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام وَ قَد رَجَعَ مِن صِفِّینَ فَأَشرَفَ عَلَی اَلقُبُورِ بِظَاهِرِ اَلکُوفَةِ</span>

<span class="Translate"></span>

<span class="Revayat">یَا أَهلَ اَلدِّیَارِ اَلمُوحِشَةِ وَ اَلمَحَالِّ اَلمُقفِرَةِ وَ اَلقُبُورِ اَلمُظلِمَةِ یَا أَهلَ اَلتُّربَةِ یَا أَهلَ اَلغُربَةِ یَا أَهلَ اَلوَحدَةِ یَا أَهلَ اَلوَحشَةِ أَنتُم لَنَا فَرَطٌ سَابِقٌ وَ نَحنُ لَکُم تَبَعٌ لاَحِقٌ أَمَّا اَلدُّورُ فَقَد سُکِنَت وَ أَمَّا اَلأَزوَاجُ فَقَد نُکِحَت وَ أَمَّا اَلأَموَالُ فَقَد قُسِمَت هَذَا خَبَرُ مَا عِندَنَا فَمَا خَبَرُ مَا عِندَکُم</span>

<span class="Translate">(1) ای ساکنین سراهای ترسناک، و جاهای بی‌کس و بی آب و گیاه، و گورهای تاریک، ای ساکنین خاک، ای دور ماندگان از وطن، ای بی کسان، ای ترسناکان، شما پیشرو مایید که جلو رفته‌اید، و ما پیرو شماییم که بشما می‌رسیم امّا خانه‌ها <span class="description">(تان)</span> را ساکن شدند، و امّا زنان <span class="description">(تان)</span> را گرفتند، و امّا دارائیها <span class="description">(تان)</span> را پخش کردند، این آگهی از چیزیست که نزد ما است پس خبر آنچه نزد شما است چیست‌؟</span>

<span class="Revayat">ثُمَّ اِلتَفَتَ إِلَی أَصحَابِهِ فَقَالَ أَمَا لَو أُذِنَ لَهُم فِی اَلکَلاَمِ لَأَخبَرُوکُم أَنَّ خَیرَ اَلزَّادِ اَلتَّقوَی</span>

<span class="Translate">پس از آن بسوی یارانش نظر افکنده فرمود: (2) بدانید اگر ایشان را در سخن اجازه و فرمان بود بشما خبر می‌دادند که بهترین توشه <span class="description">(در این راه)</span> تقوی و پرهیزکاری است</span>


==حکمت 126- توبیخ نکوهش کننده دنیا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام وَ قَد سَمِعَ رَجُلاً یَذُمُّ اَلدُّنیَا أَیُّهَا اَلذَّامُّ لِلدُّنیَا اَلمُغتَرُّ بِغُرُورِهَا اَلمُنخَدَعُ بِأَبَاطِیلِهَا أَ تَغتَرُّ بِالدُّنیَا ثُمَّ تَذُمُّهَا أَنتَ اَلمُتَجَرِّمُ عَلَیهَا أَم هِیَ اَلمُتَجَرِّمَةُ عَلَیکَ</span>

<span class="Translate">126 - امام علیه السّلام هنگامیکه شنید مردی دنیا را نکوهش می‌نمود <span class="description">(در ستودن دنیا)</span> فرمود: (1) ای نکوهندۀ دنیا که به نیرنگ او فریفته شده‌ای و به ناراستیهایش گول می‌خوری! آیا بدنیا فریفته شده‌ای و آنرا نکوهش می‌نمایی، تو بر آن جرم و گناه می‌نهی یا دنیا بر تو جرم می‌نهد؟</span>

<span class="Revayat">مَتَی اِستَهوَتکَ أَم مَتَی غَرَّتکَ أَ بِمَصَارِعِ آبَائِکَ مِنَ اَلبِلَی أَم بِمَضَاجِعِ أُمَّهَاتِکَ تَحتَ اَلثَّرَی کَم عَلَّلتَ بِکَفَّیکَ وَ کَم مَرَّضتَ بِیَدَیکَ تَبتَغِی لَهُمُ اَلشِّفَاءَ وَ تَستَوصِفُ لَهُمُ اَلأَطِبَّاءَ غَدَاةَ لاَ یُغنِی عَنهُم دَوَاؤُکَ وَ لاَ یُجدِی عَلَیهِم بُکَاؤُکَ لَم یَنفَع أَحَدَهُم إِشفَاقُکَ وَ لَم تُسعَف فِیهِ بِطِلبَتِکَ وَ لَم تَدفَع عَنهُ بِقُوَّتِکَ وَ قَد مَثَّلَت لَکَ بِهِ اَلدُّنیَا نَفسَکَ وَ بِمَصرَعِهِ مَصرَعَکَ</span>

<span class="Translate">(2) از کجا و چه وقت دنیا ترا سرگردان نمود، یا کی فریبت داد؟ آیا به جاهای بر خاک افتادن پدرانت و پوسیده شدن آنها یا به خوابگاههای مادرانت زیر خاک‌؟ چه بسیار با دستهای خود <span class="description">(به تنهایی برای بهبود درد بیمارانت)</span> یاری نمودی، و چه بسیار با دستهایت <span class="description">(بیماران را)</span> پرستاری کردی‌؟ برای آنان بهبودی طلبیدی، و <span class="description">(پس از تشخیص و بدست آوردن درد)</span> از اطبّا فایدۀ دارو پرسیدی، بامداد داروی تو ایشان را بی‌نیاز نمی‌کرد <span class="description">(بهبودی نمی‌داد)</span> و گریۀ <span class="description">(رنج)</span> تو بر آنان سود نداشت، و ترس تو هیچیک از آنها را فائده نبخشید، و در بارۀ او به خواست خود نرسیدی <span class="description">(شفاء نیافت)</span> و به توانائی خویش <span class="description">(بیماری و مرگ را)</span> از او دور ساختی! و دنیا او را <span class="description">(که هر چند کوشش نمودی از چنگ مرگ نرست)</span> برای تو سر مشق قرار داد، و هلاک شدن او را هلاک شدن تو <span class="description">(تا بدانی با تو آن خواهد کرد که با او نمود)</span></span>

<span class="Revayat">إِنَّ اَلدُّنیَا دَارُ صِدقٍ لِمَن صَدَقَهَا وَ دَارُ عَافِیَةٍ لِمَن فَهِمَ عَنهَا وَ دَارُ غِنًی لِمَن تَزَوَّدَ مِنهَا وَ دَارُ مَوعِظَةٍ لِمَنِ اِتَّعَظَ بِهَا مَسجِدُ أَحِبَّاءِ اَللَّهِ وَ مُصَلَّی مَلاَئِکَةِ اَللَّهِ وَ مَهبِطُ وَحیِ اَللَّهِ وَ مَتجَرُ أَولِیَاءِ اَللَّهِ اِکتَسَبُوا فِیهَا اَلرَّحمَةَ وَ رَبِحُوا فِیهَا اَلجَنَّةَ</span>

<span class="Translate">(3) محقّقا دنیا سرای راستی است برای کسیکه <span class="description">(گفتار)</span> آنرا باور دارد، و سرای ایمنی <span class="description">(از عذاب الهیّ‌)</span> است برای کسیکه فهمید و آنچه را که خبر داد دریافت، و سرای توانگری است برای کسیکه از آن توشه بر دارد <span class="description">(پیرو خدا و رسول باشد)</span> و سرای پند است برای کسیکه از آن پند گیرد جای عبادت و بندگی دوستان خدا <span class="description">(پرهیزکاران)</span> و جای نماز گزاردن <span class="description">(یا درود فرستادن و طلب آمرزش نمودن)</span> فرشتگان خدا، و جای فرود آمدن وحی <span class="description">(پیغام)</span> خدا، و جای بازرگانی دوستاران خدا است که در آن رحمت و فضل <span class="description">(او را)</span> بدست آورده و سودشان بهشت بود</span>

<span class="Revayat">فَمَن ذَا یَذُمُّهَا وَ قَد آذَنَت بِبَینِهَا وَ نَادَت بِفِرَاقِهَا وَ نَعَت نَفسَهَا وَ أَهلَهَا فَمَثَّلَت لَهُم بِبَلاَئِهَا اَلبَلاَءَ وَ شَوَّقَتهُم بِسُرُورِهَا إِلَی اَلسُّرُورِ</span>

<span class="Translate">(4) پس کیست دنیا را نکوهش میکند در حالیکه <span class="description">(مردم را)</span> به دوری خود <span class="description">(از آنها)</span> آگاه ساخت، و به جدائی خویش ندا داد، و خود و اهلش <span class="description">(مردم)</span> را بفناء و نیست شدن خبر داد، پس برای ایشان به گرفتاری خود گرفتاری <span class="description">(آخرت)</span> را نشان داد، و آنان را به شادی خویش به شادی <span class="description">(آخرت)</span> آرزومند گردانید؟!</span>

<span class="Revayat">رَاحَت بِعَافِیَةٍ وَ اِبتَکَرَت بِفَجِیعَةٍ تَرغِیباً وَ تَرهِیباً وَ تَخوِیفاً وَ تَحذِیراً فَذَمَّهَا رِجَالٌ غَدَاةَ اَلنَّدَامَةِ وَ حَمِدَهَا آخَرُونَ یَومَ اَلقِیَامَةِ ذَکَّرَتهُمُ اَلدُّنیَا فَتَذَکَّرُوا وَ حَدَّثَتهُم فَصَدَّقُوا وَ وَعَظَتهُم فَاتَّعَظُوا</span>

<span class="Translate">(5) شب میکند با تندرستی <span class="description">(که شخص بر اثر آن در آسایش و خوشی است)</span> و بامداد کند در سختی و اندوه برای ترغیب و خواستاری <span class="description">(طاعت و کار آخرت)</span> و ترس و بیم و برحذر بودن <span class="description">(از معصیت و نافرمانی)</span> پس در بامداد پشیمانی <span class="description">(رستاخیز که اعمال آشکار می‌گردد)</span> گروهی از مردم <span class="description">(بدکاران)</span> آنرا نکوهش می‌نمایند <span class="description">(از آن در رنج و افسردگی باشند)</span> و دیگران <span class="description">(نیکوکاران)</span> روز قیامت آنرا بستایند <span class="description">(از آن خوشنودند)</span> که دنیا <span class="description">(آخرت را)</span> یاد آوریشان کرد و آنان هم <span class="description">(آنرا)</span> بیاد آوردند، و آنها را خبر داد و ایشان هم تصدیق نمودند، و آنان را پند داد و آنها هم پذیرفتند <span class="description">(و به سعادت جاوید رسیدند)</span></span>


==حکمت 127- ضرورت یاد مرگ==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِنَّ لِلَّهِ مَلَکاً یُنَادِی فِی کُلِّ یَومٍ لِدُوا لِلمَوتِ وَ اِجمَعُوا لِلفَنَاءِ وَ اِبنُوا لِلخَرَابِ</span>

<span class="Translate">127 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ پایان دنیا)</span> فرموده است: (1) خداوند را فرشته‌ای است که هر روز فریاد میکند: بزائید برای مردن، و جمع کنید برای از بین رفتن، و بسازید برای ویران گشتن</span>


==حکمت 128- تفاوت مردم در ارتباط با دنیا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلدُّنیَا دَارُ مَمَرٍّ لاَ دَارُ مَقَرٍّ</span>

<span class="Translate">128 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ دنیا)</span> فرموده است: (1) دنیا سرای گذشتن است نه سرای ماندن</span>

<span class="Revayat">وَ اَلنَّاسُ فِیهَا رَجُلاَنِ رَجُلٌ بَاعَ نَفسَهُ فَأَوبَقَهَا وَ رَجُلٌ اِبتَاعَ نَفسَهُ فَأَعتَقَهَا</span>

<span class="Translate">(2) و مردم در آن دو دسته‌اند: دسته‌ای خود را در آن <span class="description">(به خواهشهای نفس)</span> بفروشد پس خویش را <span class="description">(بکیفر آنها)</span> هلاک گرداند، و دسته‌ای خود را <span class="description">(بطاعت و بندگی)</span> بخرد پس خود را <span class="description">(از عذاب رستخیز)</span> برهاند</span>


==حکمت 129- حقوق دوستان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لاَ یَکُونُ اَلصَّدِیقُ صَدِیقاً حَتَّی یَحفَظَ أَخَاهُ فِی ثَلاَثٍ فِی نَکبَتِهِ وَ غَیبَتِهِ وَ وَفَاتِهِ</span>

<span class="Translate">129 - امام علیه السّلام <span class="description">(در شرائط دوستی)</span> فرموده است: (1) دوست <span class="description">(در حقیقت)</span> دوست نیست مگر آنکه رعایت نماید برادر <span class="description">(دوست)</span> خود را در سه وقت: در رنج و گرفتاری او <span class="description">(بجان و مال همراهی کند)</span> و در نبودن او <span class="description">(از گفتن و شنیدن سخنان ناروا حفظش نماید)</span> و در وفات و بدرود زندگی او <span class="description">(بدعا و استغفار یادش کند)</span></span>


==حکمت 130- اهمیت دعا، توبه، استغفار و شکر==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن أُعطِیَ أَربَعاً لَم یُحرَم أَربَعاً مَن أُعطِیَ اَلدُّعَاءَ لَم یُحرَمِ اَلإِجَابَةَ وَ مَن أُعطِیَ اَلتَّوبَةَ لَم یُحرَمِ اَلقَبُولَ وَ مَن أُعطِیَ اَلاِستِغفَارَ لَم یُحرَمِ اَلمَغفِرَةَ وَ مَن أُعطِیَ اَلشُّکرَ لَم یُحرَمِ اَلزِّیَادَةَ و تصدیق ذلک فی کتاب الله تعالی قال فی الدعاء اُدعُونِی أَستَجِب لَکُم و قال فی الاستغفار وَ مَن یَعمَل سُوءاً أَو یَظلِم نَفسَهُ ثُمَّ یَستَغفِرِ اَللّٰهَ یَجِدِ اَللّٰهَ غَفُوراً رَحِیماً و قال فی الشکر لَئِن شَکَرتُم لَأَزِیدَنَّکُم و قال فی التوبة إِنَّمَا اَلتَّوبَةُ عَلَی اَللّٰهِ لِلَّذِینَ یَعمَلُونَ اَلسُّوءَ بِجَهٰالَةٍ ثُمَّ یَتُوبُونَ مِن قَرِیبٍ فَأُولٰئِکَ یَتُوبُ اَللّٰهُ عَلَیهِم وَ کٰانَ اَللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً</span>

<span class="Translate">130 - امام علیه السّلام <span class="description">(در دعا و توبه و استغفار و شکر)</span> فرموده است: (1) کسی را که چهار چیز دادند از چهار چیز نومید نگشته: کسیرا که امر بدعا نمودند از روا ساختن درخواست نومیدش نگردانند، و کسیرا که دستور توبه دادند از پذیرفتن نومیدش نسازند، و کسیرا که باستغفار وادار نمودند از آمرزش نومیدش ننمایند، و کسی را که شکر و سپاس یاد دادند از افزونی <span class="description">(نعمتها)</span> نومیدش نکنند <span class="description">(سیّد رضیّ «رحمه اللّه» فرماید:)</span> و تصدیق و گواهی بر این فرمایش در کتاب خدای تعالی است که در بارۀ دعا <span class="description">(س 40 ی 60)</span> فرموده است: «اُدعُونِی أَستَجِب لَکُم‌» یعنی بخوانید مرا در خواست شما را روا می‌سازم، و در بارۀ استغفار <span class="description">(س 4 ی 110)</span> فرموده است: «وَ مَن یَعمَل سُوءاً أَو یَظلِم نَفسَهُ ثُمَّ یَستَغفِرِ اَللّٰهَ یَجِدِ اَللّٰهَ غَفُوراً رَحِیماً» یعنی کسیکه کار زشت انجام دهد یا بخود ستم کند پس از آن از خدا آمرزش بخواهد خداوند را آمرزندۀ مهربان می‌یابد و در بارۀ سپاسگزاری <span class="description">(س 14 ی 7)</span> فرموده است: «لَئِن شَکَرتُم لَأَزِیدَنَّکُم‌» یعنی اگر شکر نعمت بجا آورید نعمت شما را افزون میسازم، و در بارۀ توبه <span class="description">(س 4 ی 17)</span> فرموده است: «إِنَّمَا اَلتَّوبَةُ عَلَی اَللّٰهِ لِلَّذِینَ یَعمَلُونَ اَلسُّوءَ بِجَهٰالَةٍ ثُمَّ یَتُوبُونَ مِن قَرِیبٍ فَأُولٰئِکَ یَتُوبُ اَللّٰهُ عَلَیهِم وَ کٰانَ اَللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً» یعنی خدا توبۀ کسانی را می‌پذیرد که کار زشت و ناشایسته از روی نادانی بجا آورده پس از آن بزودی <span class="description">(پیش از رسیدن مرگ)</span> توبه کنند پس خدا آنها را می‌بخشد و خدا <span class="description">(به توبۀ راستی)</span> دانا و <span class="description">(در بارۀ هر کس)</span> درستکار است</span>


==حکمت 131- ارزش نماز، روزه، حج و همسرداری==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلصَّلاَةُ قُربَانُ کُلِّ تَقِیٍّ</span>

<span class="Translate">131 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ اسرار بعضی از عبادات)</span> فرموده است: (1) نماز <span class="description">(سبب)</span> تقرّب و نزدیکی هر پرهیزکاری است <span class="description">(به رحمت خدا)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلحَجُّ جِهَادُ کُلِّ ضَعِیفٍ</span>

<span class="Translate">(2) و حجّ جهاد <span class="description">(جنگیدن در راه خدای)</span> هر ناتوانی است <span class="description">(که توانائی جهاد با کفّار را ندارد، زیرا حجّ مشتمل به سختیهای جهاد از قبیل دوری از زن و فرزند و برخوردن به سردی و گرمی و ترس و بیم است، و اینکه حجّ را جهاد ناتوانان فرمود برای آنست که توانایان را بغیر از حجّ جهاد هم لازم است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لِکُلِّ شَیءٍ زَکَاةٌ وَ زَکَاةُ اَلبَدَنِ اَلصِّیَامُ</span>

<span class="Translate">(3) و برای هر چیز زکاتی است و زکاة و نموّ بدن روزه داشتن است <span class="description">(اگر چه در ظاهر قوّۀ بدن کم میشود ولی در باطن با دوری گزیدن از شهوات نفس توانا می‌گردد، چنانکه دارائی با زکوة دادن در ظاهر کم میشود ولی در باطن با برکت و پرسود می‌گردد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ جِهَادُ اَلمَرأَةِ حُسنُ اَلتَّبَعُّلِ</span>

<span class="Translate">(4) و جهاد زن خوشرفتاری با شوهر و اطاعت از او است <span class="description">(چون جهاد بر او روا نیست و مهمّترین جهاد او زد و خورد با نفس امّاره و پیروی از شوهر است )</span></span>


==حکمت 132- ارزش صدقه دادن==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اِستَنزِلُوا اَلرِّزقَ بِالصَّدَقَةِ</span>

<span class="Translate">132 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ صدقه)</span> فرموده است: (1) رسیدن روزی را <span class="description">(از آسمان رحمت)</span> با صدقه دادن بخواهید <span class="description">(چون صدقه سبب رسیدن روزی است)</span></span>

<span class="Revayat">مَن أَیقَنَ بِالخَلَفِ جَادَ بِالعَطِیَّةِ</span>

<span class="Translate">(2) و کسیکه به گرفتن عوض یقین و باور داشته باشد ببخشیدن سخیّ و جوانمرد است <span class="description">(چون باور دارد که از جانب خداوند عوض می‌گیرد در بخشیدن بخل و زفتی نمی‌کند)</span></span>


==حکمت 133- تناسب امداد الهی با نیاز انسان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام تَنزِلُ اَلمَعُونَةُ عَلَی قَدرِ اَلمَئُونَةِ</span>

<span class="Translate">133 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ روزی)</span> فرموده است: (1) کمک و یاری <span class="description">(روزی هر کس از جانب خدا)</span> باندازۀ نیازمندی <span class="description">(او)</span> خواهد رسید</span>


==حکمت 134- ارزش میانه روی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَا عَالَ اِمرُؤٌ اِقتَصَدَ</span>

<span class="Translate">134 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب به میانه‌روی)</span> فرموده است: (1) تنگدست نشد کسیکه <span class="description">(در زندگی)</span> میانه روی پیشه نمود <span class="description">(در قرآن کریم س 17 ی 29 می‌فرماید: «وَ لاٰ تَجعَل یَدَکَ مَغلُولَةً إِلیٰ عُنُقِکَ وَ لاٰ تَبسُطهٰا کُلَّ اَلبَسطِ فَتَقعُدَ مَلُوماً مَحسُوراً» یعنی دست خود را به گردنت مبند «در صرف مال سختگیر مباش» و نه بسیار باز و گشاده دار که «هر کدام کنی» به نکوهش و حسرت و اندوه بنشینی)</span></span>


==حکمت 135- راه آسایش==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام قِلَّةُ اَلعِیَالِ أَحَدُ اَلیَسَارَینِ</span>

<span class="Translate">135 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ آسوده ماندن)</span> فرموده است: (1) کمی جیره خوار یکی از دو دست است <span class="description">(و دست دیگر بدست آوردن مال است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلتَّوَدُّدُ نِصفُ اَلعَقلِ</span>

<span class="Translate">(2) و دوستی نمودن <span class="description">(با مردم)</span> نیمی از خرد است <span class="description">(و نصف دیگر سائر صفات یا دور ماندن از شرّ و بدی ایشانست)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلهَمُّ نِصفُ اَلهَرَمِ</span>

<span class="Translate">(3) و گرفتاری و اندوه نصف پیری است <span class="description">(و نیم دیگر فزونی عمر می‌باشد )</span></span>


==حکمت 136- تناسب بردباری با مصیبت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام یَنزِلُ اَلصَّبرُ عَلَی قَدرِ اَلمُصِیبَةِ</span>

<span class="Translate">136 - امام علیه السّلام <span class="description">(در شکیبائی)</span> فرموده است: (1) شکیبائی باندازۀ اندوه می‌رسد <span class="description">(مصیبت هر چه بزرگ باشد خداوند برابر آن شکیبائی عطا می‌فرماید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَن ضَرَبَ یَدَهُ عَلَی فَخِذِهِ عِندَ مُصِیبَتِهِ حَبِطَ أَجرُهُ</span>

<span class="Translate">(2) و کسیکه در مصیبت دست خویش به رانش زند <span class="description">(بیتابی کند)</span> پاداشش <span class="description">(که برای او در آن مصیبت مقرّر گشته)</span> تباه می‌گردد</span>


==حکمت 137- عبادتهای بی فایده==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام کَم مِن صَائِمٍ لَیسَ لَهُ مِن صِیَامِهِ إِلاَّ اَلجُوعُ وَ اَلظَّمَاءُ</span>

<span class="Translate">137 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نکوهش عمل بیجا)</span> فرموده است: (1) بسا روزه داری را که از روزه داشتنش جز گرسنگی و تشنگی نمی‌ماند</span>

<span class="Revayat">وَ کَم مِن قَائِمٍ لَیسَ لَهُ مِن قِیَامِهِ إِلاَّ اَلسَّهَرُ وَ اَلعَنَاءُ حَبَّذَا نَومُ اَلأَکیَاسِ وَ إِفطَارُهُم</span>

<span class="Translate">(2) و بسا نماز <span class="description">(شب)</span> گزاری که از ایستادن و نماز گزاردنش جز بیداری و رنج نیست <span class="description">(چون روزه و نماز را طبق دستور انجام نداده)</span> (3) چه نیک است خواب زیرکان و روزه باز کردن ایشان <span class="description">(چون آنان آنچه کنند بجا و طبق دستور می‌باشد)</span></span>


==حکمت 138- ارزش دعا، صدقه و زکات دادن==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام سُوسُوا إِیمَانَکُم بِالصَّدَقَةِ</span>

<span class="Translate">138 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب بصدقه و زکوة و دعا)</span> فرموده است: (1) ایمانتان را با صدقه سیاست و حفظ نمائید <span class="description">(که صدقه نشانۀ کمال ایمان است و مؤمن برای پاداش با نیّت پاک بآن می‌شتابد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ حَصِّنُوا أَموَالَکُم بِالزَّکَاةِ</span>

<span class="Translate">(2) و داراییهاتان را با زکوة دادن در پناه در آورید <span class="description">(چون اگر ندهید بفقراء و مستمندان خیانت کرده‌اید و شایسته است که از بین برود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اِدفَعُوا أَموَاجَ اَلبَلاَءِ بِالدُّعَاءِ</span>

<span class="Translate">(3) و گرفتاریهای پی در پی را با دعاء و درخواست دور نمائید</span>


==حکمت 139- ارزش علم و نسبت مردم به آن==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ مِن کَلاَمٍ لَهُ علیه‌السلام لِکُمَیلِ بنِ زِیَادٍ اَلنَّخَعِیِّ قَالَ کُمَیلُ بنُ زِیَادٍ أَخَذَ بِیَدِی أَمِیرُ اَلمُؤمِنِینَ عَلِیُّ بنُ أَبِی طَالِبٍ علیه‌السلام فَأَخرَجَنِی إِلَی اَلجَبَّانِ فَلَمَّا أَصحَرَ تَنَفَّسَ اَلصُّعَدَاءَ ثُمَّ قَالَ</span>

<span class="Translate">139 - از سخنان آن حضرت علیه السّلام است به کمیل ابن زیاد نخعیّ‌ <span class="description">(که از خواصّ و نیکان و یاران آن بزرگوار بوده)</span> کمیل ابن زیاد گفته: امیر المؤمنین علیّ بن ابی طالب علیه السّلام دست مرا گرفته بصحراء برد، چون به بیرون شهر رسید آهی کشید مانند آه کشیدن اندوه رسیده، پس از آن <span class="description">(در بارۀ دانش و دانشمندان)</span> فرمود</span>

<span class="Revayat">یَا کُمَیلُ بنَ زِیَادٍ إِنَّ هَذِهِ اَلقُلُوبَ أَوعِیَةٌ فَخَیرُهَا أَوعَاهَا فَاحفَظ عَنِّی مَا أَقُولُ لَکَ</span>

<span class="Translate">(1) ای کمیل ابن زیاد، این دلها ظرفها <span class="description">(ی علوم و حقائق و اسرار)</span> است، و بهترین آن دلها نگاه‌دارنده‌تر آنها است <span class="description">(سپرده شده را خوب نگاه‌داری کرده بیاد دارد)</span> پس <span class="description">(هشیار باش و)</span> از من نگاه‌دار و بیاد داشته باش آنچه بتو می‌گویم</span>

<span class="Revayat">اَلنَّاسُ ثَلاَثَةٌ فَعَالِمٌ رَبَّانِیٌّ وَ مُتَعَلِّمٌ عَلَی سَبِیلِ نَجَاةٍ وَ هَمَجٌ رَعَاعٌ أَتبَاعُ کُلِّ نَاعِقٍ یَمِیلُونَ مَعَ کُلِّ رِیحٍ لَم یَستَضِیئُوا بِنُورِ اَلعِلمِ وَ لَم یَلجَئُوا إِلَی رُکنٍ وَثِیقٍ</span>

<span class="Translate">(2) مردم سه دسته‌اند: عالم ربّانیّ <span class="description">(دانای خداشناسی که به مبدأ و معاد آشنا بوده بآن عمل نماید)</span> و طالب علم و آموزنده‌ای که <span class="description">(از جهل و نادانی)</span> بر راه نجات و رهائی یافتن است، و مگسان کوچک و ناتوانند <span class="description">(نادان نفهم به انواع زشتیها آلوده)</span> که هر آواز کننده‌ای <span class="description">(بهر راهی)</span> را پیروند، و با هر بادی می‌روند <span class="description">(درست را از نادرست تمییز نداده و بمذهب و طریقه‌ای پایدار نیستند و بهر راه که پیش می‌آید می‌روند)</span> از نور دانش روشنی نطلبیده‌اند <span class="description">(در تاریکی نادانی مانده‌اند)</span> و به پایۀ استواری <span class="description">(عقائد حقّه که روی دو پایۀ عقل و علم است)</span> پناه نبرده‌اند <span class="description">(آنها را فرا نگرفته و پیرو گمراه کنندگانند)</span></span>

<span class="Revayat">یَا کُمَیلُ اَلعِلمُ خَیرٌ مِنَ اَلمَالِ اَلعِلمُ یَحرُسُکَ وَ أَنتَ تَحرُسُ اَلمَالَ وَ اَلمَالُ تَنقُصُهُ اَلنَّفَقَةُ وَ اَلعِلمُ یَزکُو عَلَی اَلإِنفَاقِ وَ صَنِیعُ اَلمَالِ یَزُولُ بِزَوَالِهِ</span>

<span class="Translate">(3) ای کمیل، علم بهتر از مال است <span class="description">(زیرا)</span> علم ترا <span class="description">(از گرفتاریهای دنیا و آخرت)</span> نگاه‌دارد، و تو مال را <span class="description">(از تباه شدن)</span> نگاه می‌داری، مال را بخشیدن کم می‌گرداند و علم بر اثر بخشیدن <span class="description">(یاد دادن بدیگری)</span> افزونی می‌یابد، و پرورده شده و بزرگی به دارائی با از بین رفتن آن از دست می‌رود <span class="description">(و بزرگی بعلم از بین رفتنی نیست)</span></span>

<span class="Revayat">یَا کُمَیلُ بنَ زِیَادٍ مَعرِفَةُ اَلعِلمِ دِینٌ یُدَانُ بِهِ بِهِ یَکسِبُ اَلإِنسَانُ اَلطَّاعَةَ فِی حَیَاتِهِ وَ جَمِیلَ اَلأُحدُوثَةِ بَعدَ وَفَاتِهِ وَ اَلعِلمُ حَاکِمٌ وَ اَلمَالُ مَحکُومٌ عَلَیهِ</span>

<span class="Translate">(4) ای کمیل ابن زیاد، آشنائی با علم و تحصیل آن دین است که بسبب آن <span class="description">(در روز رستاخیز)</span> جزاء و پاداش داده میشود، انسان در زندگی خود با علم طاعت و پیروی <span class="description">(از خدا و رسول و ائمّۀ دین)</span> و پس از مرگ پسندیده گوییها <span class="description">(که مردم در باره‌اش می‌گویند)</span> بدست می‌آورد، و علم فرمانروا است و مال فرمانبر و مغلوب است <span class="description">(مال در معرض انتقال و زوال می‌باشد و علم باقی و برقرار )</span></span>

<span class="Revayat">یَا کُمَیلُ اِبنَ زِیَادٍ هَلَکَ خُزَّانُ اَلأَموَالِ وَ هُم أَحیَاءٌ وَ اَلعُلَمَاءُ بَاقُونَ مَا بَقِیَ اَلدَّهرُ أَعیَانُهُم مَفقُودَةٌ وَ أَمثَالُهُم فِی اَلقُلُوبِ مَوجُودَةٌ</span>

<span class="Translate">(5) ای کمیل ابن زیاد، گرد آورندگان دارائیها تباه شده‌اند در حالیکه زنده هستند <span class="description">(اگر چه زنده‌اند ولی غرور و طغیان هلاکشان خواهد کرد)</span> و دانشمندان پایدار می‌باشند چندان که روزگار بجا است، وجودشان <span class="description">(با بدرود گفتن از این جهان)</span> گمشده است و صورتهاشان <span class="description">(بر اثر ذکر جمیل و پسندیده گوئی مردم از آنها)</span> در دلها برقرار است</span>

<span class="Revayat">هَا إِنَّ هَاهُنَا لَعِلماً جَمّاً وَ أَشَارَ بِیَدِهِ إِلَی صَدرِهِ لَو أَصَبتُ لَهُ حَمَلَةً بَلَی أَصَبتُ لَقِناً غَیرَ مَأمُونٍ عَلَیهِ مُستَعمِلاً آلَةَ اَلدِّینِ لِلدُّنیَا وَ مُستَظهِراً بِنِعَمِ اَللَّهِ عَلَی عِبَادِهِ وَ بِحُجَجِهِ عَلَی أَولِیَائِهِ أَو مُنقَاداً لِحَمَلَةِ اَلحَقِّ لاَ بَصِیرَةَ لَهُ فِی أَحنَائِهِ یَنقَدِحُ اَلشَّکُّ فِی قَلبِهِ لِأَوَّلِ عَارِضٍ مِن شُبهَةٍ أَلاَ لاَ ذَا وَ لاَ ذَاکَ أَو مَنهُوماً بِاللَّذَّةِ سَلِسَ اَلقِیَادِ لِلشَّهوَةِ أَو مُغرَماً بِالجَمعِ وَ اَلاِدِّخَارِ لَیسَا مِن رُعَاةِ اَلدِّینِ فِی شَیءٍ أَقرَبُ شَیءٍ شَبَهاً بِهِمَا اَلأَنعَامُ اَلسَّائِمَةُ کَذَلِکَ یَمُوتُ اَلعِلمُ بِمَوتِ حَامِلِیهِ</span>

<span class="Translate">(6) آگاه باش اینجا علم فراوان هست - و بدست مبارک به سینۀ خود اشاره فرمود - اگر برای آن یاد گیرندگان می‌یافتم <span class="description">(اگر بودند زیرکانی که توانائی فهم آنرا داشتند آشکار می‌نمودم، در اینجا امام علیه السّلام از نبودن کسانیکه لیاقت توانائی فهم معارف الهیّه را دارند تأسّف می‌خورد)</span> آری می‌یابم تیز فهم را که از او <span class="description">(بر آن علوم)</span> مطمئنّ نیستم <span class="description">(زیرا)</span> دست افزار دین را برای دنیا بکار می‌برد، و به نعمتهای خدا <span class="description">(توفیق بدست آوردن علم و معرفت)</span> بر بندگانش و به حجّتهایش <span class="description">(عقل و خرد)</span> بر دوستانش برتری می‌جوید <span class="description">(چون چنین کس آراسته نیست اگر علم حقیقی را بدست آرد وسیلۀ جاه و رونق بازار دنیا و برتری بر بندگان خدا قرار دهد، و به پشتیبانی آن نعمتها و حجّتها ابواب زحمت و گرفتاری بروی مردم بگشاید)</span> یا می‌یابم فرمانبری را برای ارباب دانش <span class="description">(مقلّد و پیرو در گفتار و کردار)</span> که او را در گوشه و کنار خود <span class="description">(تقلید و پیروی از داننده)</span> بینائی نیست، به اوّلین شبهه‌ای که رو دهد شکّ و گمان خلاف در دل او آتش می‌افروزد <span class="description">(این صفت کسانی است که پیرو دین حقّ هستند ولی فهمشان کوتاه است پس با آنها جز مسائل ظاهری از قبیل صورت نماز و روزه و بهشت و دوزخ نتوان گفت و در حقائق و معارف اعتماد بفهم آنان نیست)</span> بدان که نه این <span class="description">(مقلّد بی‌بصیرت)</span> اهل <span class="description">(امانت و علم حقیقی)</span> می‌باشد و نه آن <span class="description">(تیز فهم)</span> یا می‌یابم کسی را که در لذّت و خوشی زیاده روی کرده و به آسانی پیرو شهوت و خواهش نفس میشود، یا کسی را که شیفتۀ گرد آوردن و انباشتن <span class="description">(دارائی و کالای دنیا)</span> است، این دو هم از نگهدارندگان دین در کاری از کارها نیستند، نزدیکترین مانند باین دو چهارپایان چرنده می‌باشند، در چنین روزگار <span class="description">(که حملۀ علم یافت نمی‌شود)</span> علم به مرگ حمله و نگهدارش می‌میرد <span class="description">(از بین می‌رود)</span></span>

<span class="Revayat">اَللَّهُمَّ بَلَی لاَ تَخلُو اَلأَرضُ مِن قَائِمٍ لِلَّهِ بِحُجَّةٍ إِمَّا ظَاهِراً مَشهُوراً وَ إِمَّا خَائِفاً مَغمُوراً لِئَلاَّ تَبطُلَ حُجَجُ اَللَّهِ وَ بَیِّنَاتُهُ وَ کَم ذَا وَ أَینَ أُولَئِکَ وَ اَللَّهِ اَلأَقَلُّونَ عَدَداً وَ اَلأَعظَمُونَ عِندَ اَللَّهِ قَدراً یَحفَظُ اَللَّهُ بِهِم حُجَجَهُ وَ بَیِّنَاتِهِ حَتَّی یُودِعُوهَا نُظَرَاءَهُم وَ یَزرَعُوهَا فِی قُلُوبِ أَشبَاهِهِم</span>

<span class="Translate">(7) بار خدایا آری <span class="description">(اللّهمّ بلی در اینجا به منزلۀ کلمۀ استثناء است)</span> زمین خالی و تهی نمی‌ماند از کسیکه به حجّت و دلیل دین خدا را بر پا دارد <span class="description">(و آن کس)</span> یا آشکار و مشهور است <span class="description">(مانند یازده امام علیهم السّلام)</span> یا <span class="description">(بر اثر فساد و تباهکاری)</span> ترسان و پنهان <span class="description">(مانند امام دوازدهم عجّل اللّه فرجه)</span> تا حجّتها و دلیلهای روشن خدا <span class="description">(آثار نبوّت و احکام دین و علم و معرفت)</span> از بین نرود <span class="description">(باقی و برقرار ماند، ابن میثم «رحمه اللّه» می‌فرماید: این فرمایش تصریح است باینکه وجود امام در هر زمانی بین مردم چندان که تکلیف باقی است واجب و لازم است)</span> و ایشان چندند و کجایند <span class="description">(یا تا چه زمانی ترسان و پنهانند)</span>؟ بخدا سوگند از شمار بسیار اندک هستند، و از منزلت و بزرگی نزد خدا بسیار بزرگوارند، خداوند بایشان حجّتها و دلیلهای روشن خود را حفظ میکند تا آنها را بمانندانشان سپرده و در دلهاشان کشت نمایند <span class="description">(تا دنیا از دین و علم و حکمت تهی نماند)</span></span>

<span class="Revayat">هَجَمَ بِهِمُ اَلعِلمُ عَلَی حَقِیقَةِ اَلبَصِیرَةِ وَ بَاشَرُوا رَوحَ اَلیَقِینِ وَ اِستَلاَنُوا مَا اِستَوعَرَهُ اَلمُترَفُونَ وَ أُنِسُوا بِمَا اِستَوحَشَ مِنهُ اَلجَاهِلُونَ وَ صَحِبُوا اَلدُّنیَا بِأَبدَانٍ أَروَاحُهَا مُعَلَّقَةٌ بِالمَحَلِّ اَلأَعلَی أُولَئِکَ خُلَفَاءُ اَللَّهِ فِی أَرضِهِ وَ اَلدُّعَاةُ إِلَی دِینِهِ آه آه شَوقاً إِلَی رُؤیَتِهِم اِنصَرِف یَا کُمَیلُ إِذَا شِئتَ</span>

<span class="Translate">(8) علم و دانش با بینائی حقیقی بایشان یک باره رو آورده، و با آسودگی و خوشی یقین و باور بکار بسته‌اند، و سختی و دشواری اشخاص به ناز و نعمت پرورده را سهل و آسان یافته‌اند <span class="description">(برای خوشنودی خدا با همۀ سختیهای دنیا ساخته و پارسائی پیش گرفته دلبستگی بدنیا ندارند)</span> و بآنچه <span class="description">(بی‌کسی و رنج و تنگدستی و گرفتاری که)</span> نادانان دوری گزینند انس و خو گرفته‌اند، و با بدنهائی که روحهای آنها بجای بسیار بلند <span class="description">(رحمت خدا)</span> آویخته در دنیا زندگی میکنند آنانند در زمین خلفاء و نمایندگان خدا که <span class="description">(مردم را)</span> بسوی دین او می‌خوانند، آه آه بسیار مشتاق و آرزومند دیدار آنان هستم <span class="description">(پس فرمود:)</span> ای کمیل اگر می‌خواهی برگرد</span>


==حکمت 140- نقش سخن در شناخت انسان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلمَرءُ مَخبُوءٌ تَحتَ لِسَانِهِ</span>

<span class="Translate">140 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ گفتار)</span> فرموده است: (1) مرد در زیر زبان خود پنهان است <span class="description">(تا سخن نگوید شناخته نشود)</span></span>


==حکمت 141- اهمیت خودشناسی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام هَلَکَ اِمرُؤٌ لَم یَعرِف قَدرَهُ</span>

<span class="Translate">141 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ مقام و منزلت)</span> فرموده است: (1) تباه گشت مردی که قدر و منزلت خود را نشناخت <span class="description">(ندانست که چه گوهر گران مایه است، یا از حدّ تجاوز کرده پا از گلیمش درازتر نمود )</span></span>


==حکمت 142- موعظه ای کامل و جامع==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لِرَجُلٍ سَأَلَهُ أَن یَعِظَهُ</span>

<span class="Translate">142 - امام علیه السّلام به مردی که از آن حضرت درخواست پند و اندرز نمود <span class="description">(در نکوهش خوهای ناشایسته)</span> فرمود:</span>

<span class="Revayat">لاَ تَکُن مِمَّن یَرجُو اَلآخِرَةَ بِغَیرِ عَمَلٍ وَ یُرَجِّی اَلتَّوبَةَ بِطُولِ اَلأَمَلِ یَقُولُ فِی اَلدُّنیَا بِقَولِ اَلزَّاهِدِینَ وَ یَعمَلُ فِیهَا بِعَمَلِ اَلرَّاغِبِینَ إِن أُعطِیَ مِنهَا لَم یَشبَع وَ إِن مُنِعَ مِنهَا لَم یَقنَع</span>

<span class="Translate">(1) مباش کسیکه بی عمل و کردار <span class="description">(عبادت و بندگی)</span> بآخرت امیدوار است، و به امید دراز توبه و بازگشت <span class="description">(از معصیت و نافرمانی)</span> را پس می‌اندازد، در <span class="description">(بارۀ)</span> دنیا گفتارش گفتار پارسایان و رفتارش رفتار خواستاران است، اگر از <span class="description">(کالای)</span> دنیا باو داده شود سیر نگردد، و اگر باو نرسد قناعت نکند <span class="description">(به بهرۀ خود خورسند نماند)</span></span>

<span class="Revayat">یَعجِزُ عَن شُکرِ مَا أُوتِیَ وَ یَبتَغِی اَلزِّیَادَةَ فِیمَا بَقِیَ یَنهَی وَ لاَ یَنتَهِی وَ یَأمُرُ بِمَا لاَ یَأتِی یُحِبُّ اَلصَّالِحِینَ وَ لاَ یَعمَلُ عَمَلَهُم وَ یُبغِضُ اَلمُذنِبِینَ وَ هُوَ أَحَدُهُم یَکرَهُ اَلمَوتَ لِکَثرَةِ ذُنُوبِهِ وَ یُقِیمُ عَلَی مَا یَکرَهُ اَلمَوتَ لَهُ</span>

<span class="Translate">(2) ناتوان است از سپاسگزاری آنچه <span class="description">(نعمت‌هایی که)</span> باو داده شده است و می‌جوید زیادی را در آنچه نرسیده <span class="description">(باو داده نشده، از کار ناشایسته دیگران را)</span> باز می‌دارد و خود <span class="description">(از آنچه نهی می‌نماید)</span> دست بر نمی‌دارد، و فرمان می‌دهد بآنچه خود بجا نمی‌آورد، نیکوکاران را دوست دارد و کردارشان را انجام نمی‌دهد، و گناه کاران را دشمن دارد و خود یکی از آنها است، از جهت زیادی گناهان از مرگ کراهت داشته بدش می‌آید و ایستادگی میکند بر آنچه <span class="description">(گناهانی که)</span> سبب کراهت از مرگ شده</span>

<span class="Revayat">إِن سَقِمَ ظَلَّ نَادِماً وَ إِن صَحَّ أَمِنَ لاَهِیاً یُعجِبُ بِنَفسِهِ إِذَا عُوفِیَ وَ یَقنَطُ إِذَا اُبتُلِیَ إِن أَصَابَهُ بَلاَءٌ دَعَا مُضطَرّاً وَ إِن نَالَهُ رَخَاءٌ أَعرَضَ مُغتَرّاً تَغلِبُهُ نَفسُهُ عَلَی مَا یَظُنُّ وَ لاَ یَغلِبُهَا عَلَی مَا یَستَیقِنُ</span>

<span class="Translate">(3) اگر بیمار شود <span class="description">(از بد رفتاریش)</span> پشیمان گردد و چون تندرستی یابد آسوده و غافل ماند، هر گاه <span class="description">(از بیماری)</span> آسایش بیند خود پسند شود و چون گرفتار گردد نومید و پژمرده شود، اگر بلاء و سختی برایش پیش آید با نگرانی دعا و زاری نماید، و چون راحتی و خوشی باو دست دهد از روی غرور و فریب <span class="description">(به کالای دنیا از خدا)</span> دوری گزیند، نفس <span class="description">(امّاره)</span> بر او مسلّط است بآنچه <span class="description">(آمرزش گناهان که)</span> گمان دارد، و مسلّط نیست بآنچه <span class="description">(مرگ و عذاب جاوید که)</span> باور دارد</span>

<span class="Revayat">یَخَافُ عَلَی غَیرِهِ بِأَدنَی مِن ذَنبِهِ وَ یَرجُو لِنَفسِهِ بِأَکثَرَ مِن عَمَلِهِ إِنِ اِستَغنَی بَطِرَ وَ فُتِنَ وَ إِنِ اِفتَقَرَ قَنَطَ وَ وَهَنَ یُقَصِّرُ إِذَا عَمِلَ وَ یُبَالِغُ إِذَا سَأَلَ إِن عَرَضَت لَهُ شَهوَةٌ أَسلَفَ اَلمَعصِیَةَ وَ سَوَّفَ اَلتَّوبَةَ وَ إِن عَرَتهُ مِحنَةٌ اِنفَرَجَ عَن شَرَائِطِ اَلمِلَّةِ</span>

<span class="Translate">(4) بر دیگری به گناه به کمتر از گناه خود می‌ترسد <span class="description">(گناه او را بزرگ می‌شمارد)</span> و پاداش بیشتر از کردارش را برای خود امیدوار است <span class="description">(طاعت خویش را بزرگ می‌پندارد)</span> چون به توانگری رسد شاد شده در فتنه و گمراهی افتد <span class="description">(پی هم گناه میکند)</span> و چون تنگدست گردد <span class="description">(از رحمت خدا)</span> نومید شده و <span class="description">(در عبادت و بندگی)</span> سستی نماید و اگر طاعت و بندگی کند کوتاهی نماید <span class="description">(درست انجام ندهد)</span> و چون درخواست کند <span class="description">(از خدا حاجت طلبد)</span> اصرار و کوشش دارد، اگر باو شهوت و خواهشی <span class="description">(آسایش و خوشی)</span> رو آورد نافرمانی پیش گرفته توبه و بازگشت را پشت سر اندازد، و اگر باو اندوهی برسد از دستورهای دین <span class="description">(شکیبائی و بردباری و پناه بخدا بردن به هنگام سختی)</span> دوری گزیند</span>

<span class="Revayat">یَصِفُ اَلعِبرَةَ وَ لاَ یَعتَبِرُ وَ یُبَالِغُ فِی اَلمَوعِظَةِ وَ لاَ یَتَّعِظُ فَهُوَ بِالقَولِ مُدِلٌّ وَ مِنَ اَلعَمَلِ مُقِلٌّ یُنَافِسُ فِیمَا یَفنَی وَ یُسَامِحُ فِیمَا یَبقَی یَرَی اَلغُنمَ مَغرَماً وَ اَلغُرمَ مَغنَماً یَخشَی اَلمَوتَ وَ لاَ یُبَادِرُ اَلفَوتَ یَستَعظِمُ مِن مَعصِیَةِ غَیرِهِ مَا یَستَقِلُّ أَکثَرَ مِنهُ مِن نَفسِهِ وَ یَستَکثِرُ مِن طَاعَتِهِ مَا یَحقِرُهُ مِن طَاعَةِ غَیرِهِ فَهُوَ عَلَی اَلنَّاسِ طَاعِنٌ وَ لِنَفسِهِ مُدَاهِنٌ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(برای مردم)</span> (5) عبرت و پند گرفتن از دیگران را بیان میکند و خود عبرت نمی‌گیرد، و در اندرز دادن می‌کوشد و خود پند پذیر نیست، پس او به گفتار می‌نازد و عمل و کردارش اندک است، در آنچه <span class="description">(دنیا و کالای آن که)</span> فانی و نابود گردد کوشش می‌نماید و در آنچه <span class="description">(آخرت و آنچه در آنست که)</span> باقی و جاوید است سهل انگاری میکند، غنیمت و سود <span class="description">(طاعت و بندگی خدا)</span> به نظرش غرامت و تاوان می‌آید <span class="description">(زیان پندارد)</span> و غرامت و تاوان <span class="description">(معصیت و نافرمانی)</span> غنیمت و سود، از مرگ ترسان است و پیش از اینکه فرصت از دست برود <span class="description">(به اعمال صالحه و کردار خدا پسند)</span> نمی‌شتابد بزرگ می‌شمارد از نافرمانی دیگری معصیتی را که بزرگتر از آنرا از خود خرد می‌پندارد، و از بندگی خویش بسیار می‌شمارد طاعتی را که از دیگری اندک داند، پس او بمردم سختگیر است و بخود سهل انگار</span>

<span class="Revayat">اَللَّغوُ مَعَ اَلأَغنِیَاءِ أَحَبُّ إِلَیهِ مِنَ اَلذِّکرِ مَعَ اَلفُقَرَاءِ یَحکُمُ عَلَی غَیرِهِ لِنَفسِهِ وَ لاَ یَحکُمُ عَلَیهَا لِغَیرِهِ وَ یُرشِدُ غَیرَهُ وَ یُغوِی نَفسَهُ فَهُوَ یُطَاعُ وَ یَعصِی وَ یَستَوفِی وَ لاَ یُوفِی وَ یَخشَی اَلخَلقَ فِی غَیرِ رَبِّهِ وَ لاَ یَخشَی رَبَّهُ فِی خَلقِهِ و لو لم یکن فی هذا الکتاب إلا هذا الکلام لکفی به موعظة ناجعة و حکمة بالغة و بصیرة لمبصر و عبرة لناظر مفکر</span>

<span class="Translate">(6) بیهوده گوئی با توانگران را بیشتر دوست دارد از یاد خدا با تنگدستان، برای سود خود به زیان دیگری حکم میکند <span class="description">(اگر چه نادرست باشد)</span> و برای سود دیگری به زیان خود حکم نمی‌کند <span class="description">(اگر چه درست باشد)</span> دیگری را راهنمائی می‌نماید و خود را گمراه می‌سازد پس از او پیروی میکنند و خود معصیت می‌نماید، و <span class="description">(حقّ خود را)</span> تمام می‌ستاند و <span class="description">(حقّ دیگری را)</span> تمام نمی‌دهد، و از مردم می‌ترسد نه در راه پروردگارش <span class="description">(از ترس آنان کاری را انجام می‌دهد که خدا پسند نیست)</span> و در کار مردم از پروردگارش نمی‌ترسد <span class="description">(بآنان زیان می‌رساند و از خدا بیمی ندارد سیّد رضیّ «علیه الرّحمة» فرماید:)</span> اگر در کتاب نهج البلاغة جز این فرمایش نبود همان برای پند سودمند و حکمت رسا و بینائی بینا و عبرت و پند اندیشه کننده بس بود</span>


==حکمت 143- عاقبت اندیشی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لِکُلِّ اِمرِئٍ عَاقِبَةٌ حُلوَةٌ أَو مُرَّةٌ</span>

<span class="Translate">143 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ پایان هر کس)</span> فرموده است: (1) پایان هر کس شیرین <span class="description">(سعادت و خوشبختی)</span> است یا تلخ <span class="description">(شقاوت و بدبختی)</span></span>


==حکمت 144- ناپایداری دنیا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لِکُلِّ مُقبِلٍ إِدبَارٌ وَ مَا أَدبَرَ کَأَن لَم یَکُن</span>

<span class="Translate">144 - امام علیه السّلام <span class="description">(در اینکه هر چیز نیست میشود)</span> فرموده است: (1) برای هر پیشآمدی بر گشتنی است و آنچه برگشت چنان است که نبوده <span class="description">(خوشی و تلخی دنیا که هر کس را به نوبت پیش آید بزوال و نیستی می‌گراید بطوریکه چون بگذرد گویا چنین روز خوشی یا تلخی نبوده است)</span></span>


==حکمت 145- همراهی صبر با پیروزی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لاَ یَعدَمُ اَلصَّبُورُ اَلظَّفَرَ وَ إِن طَالَ بِهِ اَلزَّمَانُ</span>

<span class="Translate">145 - امام علیه السّلام <span class="description">(در شکیبائی)</span> فرموده است: (1) فیروزی از شکیبا و بردبار جدا نمی‌شود هر چند روزگار <span class="description">(سختی)</span> باو دراز گردد</span>


==حکمت 146- رضایت به کار دیگران==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلرَّاضِی بِفِعلِ قَومٍ کَالدَّاخِلِ فِیهِ مَعَهُم وَ عَلَی کُلِّ دَاخِلٍ فِی بَاطِلٍ إِثمَانِ إِثمُ اَلعَمَلِ بِهِ وَ إِثمُ اَلرِّضَی بِهِ</span>

<span class="Translate">146 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ راضی بودن بکار دیگری)</span> فرموده است: (1) کسیکه بکار گروهی خوشنود باشد مانند آنست که با ایشان در آن کار همراه بوده <span class="description">(چون رضا بکار زشت مستلزم دوست داشتن آنست و آن از صفات رذیله و گناه و مستحقّ کیفر می‌باشد)</span> و <span class="description">(امتیاز بین کنندۀ کار و راضی بآن اینست که)</span> بر هر کنندۀ کار باطل و نادرست دو گناه است <span class="description">(یکی)</span> گناه بجا آوردن آن، و <span class="description">(دیگری)</span> گناه رضا و خوشنودی بآن <span class="description">(که در نیّت و دل است)</span></span>


==حکمت 147- ضرورت پایبندی به عهد و پیمان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اِعتَصِمُوا بِالذِّمَمِ فِی أَوتَادِهَا</span>

<span class="Translate">147 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ عهد و پیمان)</span> فرموده است: (1) میخهای عهد و پیمانها را بگیرید <span class="description">(در حفظ و وفای بآنها بکوشید، یا آنکه شرائط عهد و پیمان را محکم و استوار نمائید، یا با وفادار پیمان بندید نه با کسیکه شایسته نیست مانند کفّار و منافقین، زیرا ایشان بعهد خود وفا نمی‌کنند چنانکه در قرآن کریم س 9 ی 10 می‌فرماید: «لاٰ یَرقُبُونَ فِی مُؤمِنٍ إِلاًّ وَ لاٰ ذِمَّةً‌» یعنی ایشان در بارۀ اهل ایمان مراعات حقّ خویشاوندی و عهد و پیمان را نمی‌نمایند)</span></span>


==حکمت 148- ضرورت خدا شناسی و اطاعت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام عَلَیکُم بِطَاعَةِ مَن لاَ تُعذَرُونَ بِجَهَالَتِهِ</span>

<span class="Translate">148 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب به پیروی از ائمّۀ هدی علیهم السّلام)</span> فرموده است: (1) بر شما باد پیروی کسیکه به نشناختن او معذور نیستید <span class="description">(از ائمّۀ علیهم السّلام پیروی نمائید و اگر بگوئید ایشان را نشناختیم عذرتان پذیرفته نیست، زیرا قوانین و احکام دین را باید از آنها آموخت )</span></span>


==حکمت 149- فراهم بودن راه های هدایت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام قَد بُصِّرتُم إِن أَبصَرتُم وَ قَد هُدِیتُم إِنِ اِهتَدَیتُم وَ أُسمِعتُم إِنِ اِستَمَعتُم</span>

<span class="Translate">149 - امام علیه السّلام <span class="description">(در پند و اندرز)</span> فرموده است: (1) بشما بینائی داده‌اند اگر چشم بگشائید، و راه نموده‌اند اگر راه بیابید، و شنوایی بخشیده‌اند اگر بشنوید</span>


==حکمت 150- روش برخورد با بدی دوستان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام عَاتِب أَخَاکَ بِالإِحسَانِ إِلَیهِ وَ اُردُد شَرَّهُ بِالإِنعَامِ عَلَیهِ</span>

<span class="Translate">150 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ نیکی)</span> فرموده است: (1) برادر <span class="description">(دوست)</span> خود را با نیکی سرزنش کن <span class="description">(بجای سرزنش باو نیکی نما تا شرمنده شود چون شرمندگی از هر سرزنش اثرش بیشتر است)</span> و بدی او را با بخشش بر او بر طرف گردان <span class="description">(زیرا بخشش موجب دوستی است و بدی در برابر بدی سبب زیاده کردن دشمنی، در قرآن کریم س 23 ی 96 می‌فرماید: «اِدفَع بِالَّتِی هِیَ أَحسَنُ اَلسَّیِّئَةَ‌» یعنی آزار و بدی «امّت» را بآنچه نیکوتر است دفع کن)</span></span>


==حکمت 151- پرهیز از مواضع اتهام==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن وَضَعَ نَفسَهُ مَوَاضِعَ اَلتُّهمَةِ فَلاَ یَلُومَنَّ مَن أَسَاءَ بِهِ اَلظَّنَّ</span>

<span class="Translate">151 - امام علیه السّلام <span class="description">(در پرهیز از جاهای تهمت)</span> فرموده است: (1) هر که به جاهای تهمت و بدگمانی برود بد گمان بخود را نباید سرزنش نماید <span class="description">(زیرا خود سبب شده که باو گمان بد برند)</span></span>


==حکمت 152- قدرت و خودکامگی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن مَلَکَ اِستَأثَرَ</span>

<span class="Translate">152 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ مشورت)</span> فرموده است: (1) هر که <span class="description">(بر چیزی)</span> دست یافت خود رأی میشود <span class="description">(به رأی و اندیشۀ دیگران بی‌اعتنا گردد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَنِ اِستَبَدَّ بِرَأیِهِ هَلَکَ</span>

<span class="Translate">(2) و هر که خود رأیی نمود <span class="description">(در کار مشورت نکرد)</span> تباه گشت</span>

<span class="Revayat">وَ مَن شَاوَرَ اَلرِّجَالَ شَارَکَهَا فِی عُقُولِهَا</span>

<span class="Translate">(3) و هر که با مردان <span class="description">(با تجربه)</span> شور نماید با خردهاشان شرکت میکند <span class="description">(و هویدا است که حکم چند عقل در هر کار از حکم یک عقل سودمند و شایسته‌تر است)</span></span>


==حکمت 153- ضرورت راز داری==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن کَتَمَ سِرَّهُ کَانَتِ اَلخِیَرَةُ بِیَدِهِ</span>

<span class="Translate">153 - امام علیه السّلام <span class="description">(در آشکار نکردن راز)</span> فرموده است: (1) هر که راز خود را پنهان نمود خیر و نیکوئی بدست او است <span class="description">(بر خیر و صلاح خویش دست دارد بخلاف آنکه رازش را فاش نماید)</span></span>


==حکمت 154- نکوهش فقر==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلفَقرُ اَلمَوتُ اَلأَکبَرُ</span>

<span class="Translate">154 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نکوهش تنگدستی)</span> فرموده است: (1) فقر و تنگدستی مرگ بسیار بزرگست <span class="description">(زیرا سختی مرگ یک بار است و سختی بی‌چیزی هر آن مشاهده میشود)</span></span>


==حکمت 155- پرهیز از ذلت پذیری==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن قَضَی حَقَّ مَن لاَ یَقضِی حَقَّهُ فَقَد عَبَدَهُ</span>

<span class="Translate">155 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نیکی به آن که شایسته نیست)</span> فرموده است: (1) هر که بجا آورد حقّ کسیرا که او حقّش را بجا نمی‌آورد <span class="description">(احترام کند کسیرا که او در باره‌اش احترام نمی‌نماید)</span> او را بندگی نموده است <span class="description">(زیرا بندگی فروتنی است در بارۀ کسیکه بدون خواستن پاداش اعتراف به عظمت و بزرگی او شود پس احترام بکسیکه سود و زیانی ندارد مانند عبادت و بندگی او است، و چون در بعضی از جاها احترام کردن ستوده شده پس منظور امام علیه السّلام از این فرمایش اینست که شخص در احترام از حدّ تجاوز نکند یا کسیرا که شایسته نیست بزرگ نداند چنانکه در وصیّت خود بامام حسن علیه السّلام فرمود: احمل نفسک من أخیک عند صرمه علی الصّلة تا آنجا که فرمود: و إیّاک أن تضع ذلک فی غیر موضعه أو أن تفعله بغیر أهله، برای ترجمه و شرح آن بجزء پنجم اواخر نامۀ سی و یکم مراجعه شود. و در نسخۀ ابن ابی الحدید فقد عبّده بتشدید باء ضبط شده یعنی کسیکه بجا آورد حقّ کسیرا که او حقّش را بجا نمی‌آورد او را بندۀ خویش گردانیده، زیرا در بجا آوردن حقّ او پاداشی در نظر نگرفته است بلکه خواسته باو احسان و نیکی کند )</span></span>


==حکمت 156- شناخت جایگاه عبادت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لاَ طَاعَةَ لِمَخلُوقٍ فِی مَعصِیَةِ اَلخَالِقِ</span>

<span class="Translate">156 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ اطاعت مخلوق)</span> فرموده است: (1) اطاعت و پیروی مخلوق سزاوار نیست جائیکه نافرمانی خدا در آن باشد <span class="description">(یا عبادت و بندگی جائز نیست آنجا که موجب معصیت باشد مانند نماز خواندن در زمین غصبی و جائی که به ستم گرفته شده است)</span></span>


==حکمت 157- پرهیز از تجاوز به حقوق دیگران==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لاَ یُعَابُ اَلمَرءُ بِتَأخِیرِ حَقِّهِ إِنَّمَا یُعَابُ مَن أَخَذَ مَا لَیسَ لَهُ</span>

<span class="Translate">157 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ دست اندازی بحقّ دیگری)</span> فرموده است: (1) کسیکه در بارۀ حقّ خود سهل انگاری کند سرزنش نمی‌شود بلکه سرزنش برای کسی است که بحقّ دیگری دستبرد زده <span class="description">(زیرا کسیکه بحقّ دیگری دست اندازد ستم نموده و ستم بدترین زشتیها و ستمگر شایستۀ سرزنش است)</span></span>


==حکمت 158- خود پسندی و محرومیت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلإِعجَابُ یَمنَعُ مِنَ اَلاِزدِیَادِ</span>

<span class="Translate">158 - امام علیه السّلام <span class="description">(در زیان خود پسندی)</span> فرموده است: (1) خود پسندی <span class="description">(شخص را)</span> از بدست آوردن افزونی باز می‌دارد <span class="description">(زیرا خودپسند در هر مقامی گمان دارد که منتهی درجۀ آنرا یافته و این گمان او را از بدست آوردن مقام بالاتر باز می‌دارد)</span></span>


==حکمت 159- کوتاه بودن زندگی در دنیا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلأَمرُ قَرِیبٌ وَ اَلاِصطِحَابُ قَلِیلٌ</span>

<span class="Translate">159 - امام علیه السّلام <span class="description">(در دل نبستن بدنیا و اهل آن)</span> فرموده است: (1) امر <span class="description">(آخرت که از مرگ شروع میشود)</span> نزدیک است <span class="description">(برای برداشتن توشه بکوش)</span> و با هم بودن <span class="description">(در دنیا)</span> اندک <span class="description">(بزودی جدا می‌شوید پس دلبستگی را نشاید )</span></span>


==حکمت 160- فراهم بودن زمینه بصیرت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام قَد أَضَاءَ اَلصُّبحُ لِذِی عَینَینِ</span>

<span class="Translate">160 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ستودن بینایان)</span> فرموده است: (1) محقّقا برای آنکه دو چشم دارد صبح روشن است <span class="description">(برای خردمند بینا دین حقّ و راه راست هویدا است و او مانند کور دلان در شکّ و دو دلی نمی‌باشد)</span></span>


==حکمت 161- ضرورت ترک گناه==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام تَرکُ اَلذَّنبِ أَهوَنُ مِن طَلَبِ اَلتَّوبَةِ</span>

<span class="Translate">161 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نافرمانی نکردن)</span> فرموده است: (1) گناه نکردن آسانتر است از خواستن توبه و بازگشت <span class="description">(زیرا در گناه نکردن سختی و رنجی نیست بخلاف توبه که محتاج نزدیک شدن دل بنده بحقّ است و صلاحیّت داشتن را برای پذیرفته شدن توبه‌اش)</span></span>


==حکمت 162- نتیجه پیمودن راه ناصواب==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام کَم مِن أَکلَةٍ تَمنَعُ أَکَلاَتٍ</span>

<span class="Translate">162 - امام علیه السّلام <span class="description">(در خودداری)</span> فرموده است: (1) بسا یک خوردن که خوردنیها را جلو گیرد <span class="description">(بسا شخص غذای زیان رسانی خورده یا در خوردن افراط نماید که بیمار گردد و زمان درازی از خوردنیها باز ماند، این فرمایش مثلی است برای کسیکه پی سود کم رفته از سود بسیار بازماند که اگر خودداری می‌نمود سود بسیار می‌یافت)</span></span>


==حکمت 163- نادانی ریشه دشمنی ها==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلنَّاسُ أَعدَاءُ مَا جَهِلُوا</span>

<span class="Translate">163 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نکوهش نادانی)</span> فرموده است: (1) مردم دشمنند آنچه را که نمی‌دانند <span class="description">(زیرا نادانان آنچه می‌دانند دانش پندارند و جز آنرا نادرست، چنانکه در قرآن کریم س 10 ی 39 می‌فرماید: «کَذَّبُوا بِمٰا لَم یُحِیطُوا» یعنی انکار میکنند چیزی را که بآن دست نیافته‌اند )</span></span>


==حکمت 164- ارزش مشورت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَنِ اِستَقبَلَ وُجُوهَ اَلآرَاءِ عَرَفَ مَوَاقِعَ اَلخَطَاءِ</span>

<span class="Translate">164 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ مشورت و کنگاش)</span> فرموده است: (1) کسیکه به راههای اندیشه‌ها رو آورد <span class="description">(از خردمندان کمک فکری بطلبد)</span> جاهای خطاء و اشتباه کاری را بشناسد <span class="description">(و از آنچه زیان دارد دوری گزیند)</span></span>


==حکمت 165- ارزش خشم برای خدا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن أَحَدَّ سِنَانَ اَلغَضَبِ لِلَّهِ قَوِیَ عَلَی قَتلِ أَشِدَّاءِ اَلبَاطِلِ</span>

<span class="Translate">165 - امام علیه السّلام <span class="description">(در سود کار برای خدا)</span> فرموده است: (1) هر کس نیزۀ خشم <span class="description">(خود)</span> را برای <span class="description">(رضا و خوشنودی)</span> خدا تیز کند <span class="description">(در نهی از منکر بکوشد)</span> بر کشتن و از بین بردن سختترین نادرستیها توانا باشد <span class="description">(خدا او را در شکست اهل باطل هر چند توانا باشند یاریش خواهد نمود)</span></span>


==حکمت 166- راه درمان ترس==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِذَا هِبتَ أَمراً فَقَع فِیهِ فَإِنَّ شِدَّةَ تَوَقِّیهِ أَعظَمُ مِمَّا تَخَافُ مِنهُ</span>

<span class="Translate">166 - امام علیه السّلام <span class="description">(در اقدام بکار)</span> فرموده است: (1) هر گاه از کاری ترسیدی خود را در آن افکن، زیرا سختی حذر کردن و پائیدن بزرگتر است از آنچه از آن ترس داری <span class="description">(اگر در بلاء و گرفتاری باشی بهتر است که در بیم و ترس آن بمانی، و این فرمایش راجع به امور دنیا است که شنیدن آنها مهمّتر از دیدن آنها است بخلاف آخرت که آیات و اخبار و فرمایش امام علیه السّلام در همین کتاب گویا است که دیدن آنها مهمّتر از شنیدن می‌باشد )</span></span>


==حکمت 167- ابزار ریاست==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام آلَةُ اَلرِّیَاسَةِ سَعَةُ اَلصَّدرِ</span>

<span class="Translate">167 - امام علیه السّلام <span class="description">(در سروری)</span> فرموده است: (1) ابزار ریاست و سروری فراخی سینه <span class="description">(تحمّل سختیها و شکیبائی در کارها و دادرسی و مانند آنها)</span> است</span>


==حکمت 168- تنبیه بدکار با تشویق نیکوکار==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اُزجُرِ اَلمُسِیءَ بِثَوَابِ اَلمُحسِنِ</span>

<span class="Translate">168 - امام علیه السّلام <span class="description">(در جلوگیری از بد کاری)</span> فرموده است: (1) بدکار را به پاداش نیکوکار <span class="description">(ارجمند داشتن و احسان و نیکوئی باو)</span> رنجه دار <span class="description">(چون هیچ زجری برای بد کرداران سختتر از ارجمند داشتن و نیکی نمودن با نیکان نمی‌باشد)</span></span>


==حکمت 169- پرهیز از کینه توزی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اُحصُدِ اَلشَّرَّ مِن صَدرِ غَیرِکَ بِقَلعِهِ مِن صَدرِکَ</span>

<span class="Translate">169 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ بد خواه نبودن)</span> فرموده است: (1) درو کن <span class="description">(دور ساز)</span> بدی <span class="description">(کینه)</span> را از سینۀ دیگری با کندن <span class="description">(دور ساختن)</span> آن از سینۀ خود <span class="description">(چون هر کس برای دیگران بد اندیشد برای او بد اندیشند، و هر که کینۀ دیگران در دل گیرد کینۀ او در دل گیرند)</span></span>


==حکمت 170- لجاجت و سستی اراده==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَللَّجَاجَةُ تَسُلُّ اَلرَّأیَ</span>

<span class="Translate">170 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نکوهش ستیزگی)</span> فرموده است: (1) ستیزگی اندیشۀ <span class="description">(شایسته)</span> را دور می‌سازد <span class="description">(شخص را از راه راست باز میدارد و سود اندیشه را از دست می‌دهد)</span></span>


==حکمت 171- طمع ورزی و بردگی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلطَّمَعُ رِقٌّ مُؤَبَّدٌ</span>

<span class="Translate">171 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نکوهش آز)</span> فرموده است: (1) طمع بندگی همیشگی است <span class="description">(آزمند همیشه بنده و گرفتار است و تا از طمع چشم نپوشد آزاد نگشته رهائی نیابد )</span></span>


==حکمت 172- ارزش میانه روی و احتیاط==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام ثَمَرَةُ اَلتَّفرِیطِ اَلنَّدَامَةُ وَ ثَمَرَةُ اَلحَزمِ اَلسَّلاَمَةُ</span>

<span class="Translate">172 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ دور اندیشی)</span> فرموده است: (1) نتیجۀ تقصیر و کوتاهی <span class="description">(در امری)</span> پشیمانی است و سود احتیاط و دور اندیشی درستی <span class="description">(رهائی از زیان)</span> است</span>


==حکمت 173- شناخت جایگاه سخن و سکوت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لاَ خَیرَ فِی اَلصُّمتِ عَنِ اَلحُکمِ کَمَا أَنَّهُ لاَ خَیرَ فِی اَلقَولِ بِالجَهلِ</span>

<span class="Translate">173 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نکوهش بجا نگفتن و بیجا گفتن)</span> فرموده است: (1) خیر و نیکی نیست در خاموشی با حکمت و دانش <span class="description">(هنگامیکه باید گفت)</span> چنانکه نیکی نیست در گفتار با جهل و نادانی</span>


==حکمت 174- یگانه بودن حقیقت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَا اِختَلَفَت دَعوَتَانِ إِلاَّ کَانَت إِحدَاهُمَا ضَلاَلَةً</span>

<span class="Translate">174 - امام علیه السّلام <span class="description">(در اینکه راه راست یکی است)</span> فرموده است: (1) دو خواندن به راهی <span class="description">(از دو کس)</span> دو جور نگشت مگر آنکه یکی از آن دو گمراهی است <span class="description">(چون اگر هر دو بر حقّ و درست شد دو جور نمی‌شود، در قرآن کریم س 10 ی 32 می‌فرماید: «فَمٰا ذٰا بَعدَ اَلحَقِّ إِلاَّ اَلضَّلاٰلُ‌» یعنی پس از بیان حقّ و راستی چه باشد جز گمراهی)</span></span>


==حکمت 175- ویژگی های اعتقادی امیر المؤمنین علیه السلام==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَا شَکَکتُ فِی اَلحَقِّ مُذ أُرِیتُهُ</span>

<span class="Translate">175 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ ایستادگی خود در راه حقّ‌)</span> فرموده است: (1) شکّ و دو دلی در حقّ <span class="description">(اصول و فروع دین مقدّس اسلام)</span> ننمودم از آن هنگام که بآن نموده شدم <span class="description">(آنرا دانستم )</span></span>


==حکمت 176- ویژگی های اعتقادی امیر المؤمنین علیه السلام==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَا کَذَبتُ وَ لاَ کُذِبتُ وَ لاَ ضَلَلتُ وَ لاَ ضُلَّ بِی</span>

<span class="Translate">176 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بعضی از صفات خود)</span> فرموده است: (1) <span class="description">(هیچ گاه)</span> دروغ نگفتم و دروغ گفته نشدم <span class="description">(از پیغمبر اکرم دروغ نشنیدم، زیرا پیغمبر و امام منزّه و آراستۀ از دروغ هستند)</span> و گمراه نشدم و کسی بوسیلۀ من گمراه نگشت</span>


==حکمت 177- عاقبت ستمکاران==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لِلظَّالِمِ اَلبَادِی غَداً بِکَفِّهِ عَضَّةٌ</span>

<span class="Translate">177 - امام علیه السّلام <span class="description">(در زیان ستم)</span> فرموده است: (1) برای ستم پیشه فردا <span class="description">(روز رستخیز)</span> دست گزی <span class="description">(از اندوه بیشمار)</span> هست <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 25 ی 27 می‌فرماید: «وَ یَومَ یَعَضُّ اَلظّٰالِمُ عَلیٰ یَدَیهِ‌» یعنی روزی که ستمگر دستهای خود را بدندان می‌گزد)</span></span>


==حکمت 178- ضرورت یاد قیامت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلرَّحِیلُ وَشِیکٌ</span>

<span class="Translate">178 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ مرگ)</span> فرموده است: (1) کوچ کردن <span class="description">(رفتن از دنیا)</span> نزدیک است <span class="description">(پس خردمند کسی است که توشه برداشته هنگام رسیدن مرگ آماده باشد)</span></span>


==حکمت 179- نتیجه ایستادن در برابر حق==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن أَبدَی صَفحَتَهُ لِلحَقِّ هَلَکَ عِندَ جَهَلَةِ اَلنَّاسِ</span>

<span class="Translate">179 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ رنج راه حقّ‌)</span> فرموده است: (1) هر که برای حقّ‌ چهره‌اش را نمایان سازد <span class="description">(آنرا کمک و یاری نماید)</span> نزد نادانان مردم تباه گردد <span class="description">(از آنها سخت آزار بیند، و در بعضی از نسخ نهج البلاغه جملۀ عند جهلة النّاس بیان نشده پس معنی فرمایش امام علیه السّلام چنین میشود: هر که از حقّ اعراض و دوری کند هلاک و تباه گردد، چون دوری کننده از کسی روی خویش باو متوجّه نماید)</span></span>


==حکمت 180- نکوهش بی تابی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن لَم یُنجِهِ اَلصَّبرُ أَهلَکَهُ اَلجَزَعُ</span>

<span class="Translate">180 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب به شکیبایی)</span> فرموده است: (1) هر که را شکیبائی رهائی نداد بیتابی او را تباه گرداند <span class="description">(زیرا پاداش شکیبائی را از دست داده بکیفر بیتابی گرفتار است)</span></span>


==حکمت 181- معیار خلافت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام وَا عَجَبَا أَ تَکُونُ اَلخِلاَفَةُ بِالصَّحَابَةِ وَ لاَ تَکُونُ بِالصَّحَابَةِ وَ اَلقَرَابَةِ و روی له شعر فی هذا المعنی و هو فإن کنت بالشوری ملکت أمورهم فکیف بهذا و المشیرون غیب و إن کنت بالقربی حججت خصیمهم فغیرک أولی بالنبی و أقرب</span>

<span class="Translate">181 - امام علیه السّلام <span class="description">(در شکایت از خلفاء)</span> فرموده است: (1) ای شگفتا آیا خلافت با مصاحبت و همراه بودن <span class="description">(با پیغمبر اکرم)</span> می‌رسد <span class="description">(که عمر با ابو بکر گفت: تو در سختی و آسایش مصاحب و همراه رسول خدا بودی دستت را بده تا با تو بیعت کنم، هنگامیکه ابو بکر باو می‌گفت: دستت را بده تا بتو بیعت نمایم)</span> و بسبب مصاحبت و خویشاوندی <span class="description">(با آن بزرگوار)</span> نمی‌رسد؟! <span class="description">(سیّد رضیّ‌ «علیه الرّحمة» فرماید:)</span> و روایت شده که آن حضرت در این باره سروده: فإن کنت بالشّوری ملکت أمورهم فکیف بهذا و المشیرون غیّب و إن کنت بالقربی حججت خصیمهم فغیرک أولی بالنّبیّ و أقرب یعنی اگر تو <span class="description">(ابو بکر)</span> بسبب شوری و اجماع امّت زمام کارهای مردم را بدست گرفتی پس چگونه باین رسیدی که اصحاب رأی و اندیشه <span class="description">(بنی هاشم و مخصوصا امام علیه السّلام در آن شوری و اجماع)</span> حاضر نبودند، و اگر به خویشاوندی <span class="description">(با رسول اکرم)</span> بر زد و خورد کنندۀ آنان <span class="description">(در بارۀ خلافت)</span> غلبه و برتری یافتی <span class="description">(ابو بکر در سقیفه با انصار احتجاج نموده دلیل آورد که ما عترت و خویش رسول خدا هستیم)</span> پس دیگری <span class="description">(امام علیه السّلام)</span> به پیغمبر نزدیکتر و سزاوارتر است <span class="description">(زیرا اگر پیغمبر دختر ترا گرفته امام علیه السّلام داماد و پسر عمّ او است)</span></span>


==حکمت 182- مشکلات دنیا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِنَّمَا اَلمَرءُ فِی اَلدُّنیَا غَرَضٌ تَنتَضِلُ فِیهِ اَلمَنَایَا وَ نَهبٌ تُبَادِرُهُ اَلمَصَائِبُ وَ مَعَ کُلِّ جُرعَةٍ شَرَقٌ وَ فِی کُلِّ أَکلَةٍ غُصَصٌ</span>

<span class="Translate">182 - امام علیه السّلام <span class="description">(در پند و اندرز)</span> فرموده است: (1) مرد <span class="description">(آدمی)</span> در دنیا نشانه‌ای است که مرگها <span class="description">(سببهای مرگ)</span> در آن تیر می‌اندازند، و چپاول شده‌ای است که بلاها و دردها بآن می‌شتابند، و با هر آشامیدنش گلو گرفتنی و در هر لقمه‌اش اندوهها است <span class="description">(هر لذّت و خوشی با اندوهی است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لاَ یَنَالُ اَلعَبدُ نِعمَةً إِلاَّ بِفِرَاقِ أُخرَی وَ لاَ یَستَقبِلُ یَوماً مِن عُمُرِهِ إِلاَّ بِفِرَاقِ آخَرَ مِن أَجَلِهِ</span>

<span class="Translate">(2) و بنده به نعمتی نمی‌رسد مگر به جدائی از نعمت دیگری، و رو نمی‌آورد به روزی از زندگیش مگر به جدائی روز دیگر از مدّت <span class="description">(زندگانی)</span> خود <span class="description">(که برایش مقدّر گشته)</span></span>

<span class="Revayat">فَنَحنُ أَعوَانُ اَلمَنُونِ وَ أَنفُسُنَا نَصبُ اَلحُتُوفِ فَمِن أَینَ نَرجُو اَلبَقَاءَ وَ هَذَا اَللَّیلُ وَ اَلنَّهَارُ لَم یَرفَعَا مِن شَیءٍ شَرَفاً إِلاَّ أَسرَعَا اَلکَرَّةَ فِی هَدمِ مَا بَنَیَا وَ تَفرِیقِ مَا جَمَعَا</span>

<span class="Translate">(3) پس ما یاوران مرگیم <span class="description">(که هر روزی بآن نزدیک می‌شویم و بهر نفس گامی به سویش پیش می‌نهیم)</span> و جانهای ما نشانۀ تباهی‌ها است، پس از کجا ببقاء و هستی امیدوار باشیم در حالیکه این شب و روز بچیزی شرافت و بزرگی ندادند مگر آنکه بشتاب باز گشتند در ویرانی آنچه ساخته و پراکندگی آنچه گرد آورده بودند؟! <span class="description">(آری دلبستگی باین زندگانی شایسته نیست چون هر شب و روزی می‌بینیم جمعی مرده مقام و بزرگواریشان از بین رفته ثروت و دارائیشان پراکنده می‌گردد )</span></span>


==حکمت 183- نکوهش مال اندوزی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام یَا اِبنَ آدَمَ مَا کَسَبتَ فَوقَ قُوتِکَ فَأَنتَ فِیهِ خَازِنٌ لِغَیرِکَ</span>

<span class="Translate">183 - امام علیه السّلام <span class="description">(در تلاش مال)</span> فرموده است: (1) ای پسر آدم آنچه زیادۀ از قوت و روزی خویش <span class="description">(دارائی)</span> بدست آوردی تو در آن برای دیگری <span class="description">(وارث یا غیر او)</span> خزینه دار هستی <span class="description">(که باو واگذار نمائی و سودی برای تو نخواهد داشت)</span></span>


==حکمت 184- لزوم وجود نشاط در انجام کارها==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِنَّ لِلقُلُوبِ شَهوَةً وَ إِقبَالاً وَ إِدبَاراً فَأتُوهَا مِن قَبلِ شَهوَتِهَا وَ إِقبَالِهَا فَإِنَّ اَلقَلبَ إِذَا أُکرِهَ عَمِیَ</span>

<span class="Translate">184 - امام علیه السّلام <span class="description">(در زیان مجبور نمودن بکار)</span> فرموده است: (1) محقّقا دلها را خواهش و رو آوردن و رو گردانیدنی است پس بسوی آنها بیایید <span class="description">(آنها را وادار نمائید)</span> از راه خواهش و رو آوردن آنها <span class="description">(نه از راه بی‌میلی و نخواستن آنها)</span> زیرا هر گاه دل <span class="description">(بانجام کاری)</span> مجبور شود کور گردد <span class="description">(خسته و مانده شده آنرا درست انجام ندهد)</span></span>


==حکمت 185- زمان کنترل خشم==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ کَانَ علیه‌السلام یَقُولُ مَتَی أَشفِی غَیظِی إِذَا غَضِبتُ أَ حِینَ أَعجِزُ عَنِ اَلاِنتِقَامِ فَیُقَالُ لِی لَو صَبَرتَ أَم حِینَ أَقدِرُ عَلَیهِ فَیُقَالُ لِی لَو عَفَوتَ</span>

<span class="Translate">185 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب به فرو بردن خشم)</span> می‌فرمود: (1) کی خشم خود را بهبودی دهم <span class="description">(فرونشانم)</span> هر گاه غضب کرده ترشرو شدم‌؟ آیا هنگامیکه از انتقام و کیفر نمودن ناتوان باشم و بمن بگویند اگر شکیبائی می‌نمودی <span class="description">(تا توانا می‌شدی سزاوار بود)</span>؟ یا هنگامیکه بر انتقام توانا باشم و بمن بگویند اگر می‌بخشیدی <span class="description">(شایسته بود، بهر حال فرو نشاندن خشم ستوده است چه شخص توانا باشد و چه ناتوان )</span></span>


==حکمت 186- پرهیز از بخل ورزی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام وَ قَد مَرَّ بِقَذَرٍ عَلَی مَزبَلَةٍ هَذَا مَا بَخِلَ بِهِ اَلبَاخِلُونَ وَ فِی خَبَرٍ آخَرَ أَنَّهُ قَالَ</span>

<span class="Translate">186 - امام علیه السّلام هنگامیکه به پلیدی که بر مزبله و جای سرگینی بود گذر میکرد <span class="description">(در دل نبستن به کالای دنیا)</span> فرمود: (1) اینست نتیجۀ آنچه بآن بخل داران بخل می‌ورزیدند <span class="description">(سیّد رضیّ فرماید:)</span> و در خبر دیگری است که آن حضرت فرمود</span>

<span class="Revayat">هَذَا مَا کُنتُم تَتَنَافَسُونَ فِیهِ بِالأَمسِ</span>

<span class="Translate">(2) این آن چیزیست که روز گذشته شما در آن کوشش و رغبت می‌نمودید</span>


==حکمت 187- ضررهای عبرت آموز==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لَم یَذهَب مِن مَالِکَ مَا وَعَظَکَ</span>

<span class="Translate">187 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ از دست رفته)</span> فرموده است: (1) از مال تو آنچه ترا پند داد نرفته است <span class="description">(غصّۀ زیان از دست داده را مخور، زیرا ترا تجربه می‌آموزد و تجربه همواره بکارت خواهد آمد)</span></span>


==حکمت 188- درمان خستگی روح==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِنَّ هَذِهِ اَلقُلُوبَ تَمَلُّ کَمَا تَمَلُّ اَلأَبدَانُ فَابتَغُوا لَهَا طَرَائِفَ اَلحِکمَةِ</span>

<span class="Translate">188 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ بستوه نیامدن از علم و دانش)</span> فرموده است: (1) إنّ هذه القلوب <span class="description">(تا آخر، این فرمایش بی کم و زیاد همان فرمایش هشتاد و نهم است که ترجمه و شرحش گذشت)</span></span>


==حکمت 189- سوء استفاده از حق==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لَمَّا سَمِعَ قَولَ اَلخَوَارِجِ لاَ حُکمَ إِلاَّ لِلَّهِ کَلِمَةُ حَقٍّ یُرَادُ بِهَا بَاطِلٌ</span>

<span class="Translate">189 - امام علیه السّلام هنگامیکه شنید سخن خوارج را <span class="description">(که می‌گفتند)</span> حکم و فرمانی نیست مگر برای خدا <span class="description">(در نادرستی گفتارشان)</span> فرموده است: (1) سخن حقّ و درستی است که از آن نتیجۀ باطل و نادرست می‌گیرند <span class="description">(شرح این جمله در سخن چهلم در باب خطبه‌ها گذشت)</span></span>


==حکمت 190- نکوهش اوباش==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام فِی صِفَةِ اَلغَوغَاءِ هُمُ اَلَّذِینَ إِذَا اِجتَمَعُوا غَلَبُوا وَ إِذَا تَفَرَّقُوا لَم یُعرَفُوا وَ قِیلَ بَل قَالَ علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">190 - امام علیه السّلام در بارۀ اوباش مردم فرموده است: (1) آنها کسانی هستند که چون گرد آیند پیشرفت میکنند و چون پراکنده گردند شناخته نشوند <span class="description">(تا برای تباهکاریشان بکیفر رسند. سیّد رضیّ «رحمه اللّه» فرماید:)</span> و گفته شده است: بلکه امام علیه السّلام فرموده</span>

<span class="Revayat">هُمُ اَلَّذِینَ إِذَا اِجتَمَعُوا ضَرُّوا وَ إِذَا تَفَرَّقُوا نَفَعُوا فَقِیلَ قَد عَرَفنَا مَضَرَّةَ اِجتِمَاعِهِم فَمَا مَنفَعَةُ اِفتِرَاقِهِم فَقَالَ</span>

<span class="Translate">(2) آنها کسانی هستند که چون گرد آیند زیان دارند <span class="description">(زیرا کارها تعطیل میشود)</span> و چون پراکنده شوند سود دارند، پس گفتند: زیان اجتماعشان را دانستیم سود پراکندگیشان چیست‌؟ فرمود</span>

<span class="Revayat">یَرجِعُ أَصحَابُ اَلمِهَنِ إِلَی مِهَنِهِم فَیَنتَفِعُ اَلنَّاسُ بِهِم کَرُجُوعِ اَلبَنَّاءِ إِلَی بِنَائِهِ وَ اَلنَّسَّاجِ إِلَی مَنسَجِهِ وَ اَلخَبَّازِ إِلَی مَخبَزِهِ</span>

<span class="Translate">(3) پیشه‌وران به پیشه و کار خود بر می‌گردند و مردم بوسیلۀ آنها سود می‌برند مانند بازگشتن بنّاء به ساختمان و بافنده به کارگاه و نانوا به نانوائی خود</span>


==حکمت 191- نکوهش انسان های شرور==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام وَ قَد أُتِیَ بِجَانٍ وَ مَعَهُ غَوغَاءُ فَقَالَ علیه‌السلام لاَ مَرحَباً بِوُجُوهٍ لاَ تُرَی إِلاَّ عِندَ کُلِّ سَوأَةٍ</span>

<span class="Translate">191 - جنایتکاری را نزد امام علیه السّلام آوردند و اوباش با او بودند آن حضرت <span class="description">(در نکوهش آنان)</span> فرمود: (1) گشاده و خوش مباد روهایی که دیده نمی‌شوند مگر نزد هر کار زشت و رسوایی</span>


==حکمت 192- فرشتگان محافظ==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِنَّ مَعَ کُلِّ إِنسَانٍ مَلَکَینِ یَحفَظَانِهِ فَإِذَا جَاءَ اَلقَدَرُ خَلَّیَا بَینَهُ وَ بَینَهُ</span>

<span class="Translate">192 - امام علیه السّلام <span class="description">(در اینکه تا اجل نرسد زندگی پایان نیابد)</span> فرموده است: (1) با هر کسی دو فرشته است که او را نگاه می‌دارند پس هر گاه قدر آید <span class="description">(تباه شدن او مقدّر باشد)</span> آن دو فرشته بین او و قدر را تهی می‌نمایند</span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّ اَلأَجَلَ جُنَّةٌ حَصِینَةٌ</span>

<span class="Translate">(2) و مدّت زندگی <span class="description">(برای نابودی)</span> سپر استواری است <span class="description">(پس تا عمر بسر نیاید شخص نمی‌میرد)</span></span>


==حکمت 193- رد خواسته طلحه و زبیر==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام وَ قَد قَالَ لَهُ طَلحَةُ وَ اَلزُّبَیرُ نُبَایِعُکَ عَلَی أَنَّا شُرَکَاؤُکَ فِی هَذَا اَلأَمرِ</span>

<span class="Translate">193 - امام علیه السّلام هنگامیکه طلحه و زبیر <span class="description">(پس از کشته شدن عثمان)</span> به آن حضرت گفتند ما با تو بیعت کرده عهد و پیمان می‌بندیم بشرط اینکه در این امر <span class="description">(خلافت)</span> با تو شریک باشیم <span class="description">(در ردّ خواستۀ آنان)</span> فرمود</span>

<span class="Revayat">لاَ وَ لَکِنَّکُمَا شَرِیکَانِ فِی اَلقُوَّةِ وَ اَلاِستِعَانَةِ وَ عَونَانِ عَلَی اَلعَجزِ وَ اَلأَوَدِ</span>

<span class="Translate">(1) نه <span class="description">(بیش از یک امام و پیشوا روا نباشد)</span> ولی شما در همراهی و یاوری شریک باشید <span class="description">(اگر نیاز بیاری نمودن باشد همراهی کنید)</span> و بر ناتوانی و سختی کمک باشید <span class="description">(اگر در کار ناتوانی و گرفتاری بینید در اصلاح آن کمک نمائید )</span></span>


==حکمت 194- سفارش به پرهیزکاری و یاد مرگ==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام أَیُّهَا اَلنَّاسُ اِتَّقُوا اَللَّهَ اَلَّذِی إِن قُلتُم سَمِعَ وَ إِن أَضمَرتُم عَلِمَ</span>

<span class="Translate">194 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب به پرهیزکاری)</span> فرموده است: (1) ای مردم، بترسید از خداوندی که اگر بگوئید می‌شنود، و اگر پنهان نمائید میداند</span>

<span class="Revayat">وَ بَادِرُوا اَلمَوتَ اَلَّذِی إِن هَرَبتُم مِنهُ أَدرَکَکُم وَ إِن أَقَمتُم أَخَذَکُم وَ إِن نَسِیتُمُوهُ ذَکَرَکُم</span>

<span class="Translate">(2) و <span class="description">(به عبادت و بندگی)</span> بر مرگ پیشی گیرید <span class="description">(خود را از هول و ترس آن برهانید)</span> که اگر بگریزید شما را دریابد، و اگر بایستید شما را می‌گیرد، و اگر فراموشش کنید شما را <span class="description">(با گذشتن عمر و ضعف و ناتوانی و دردها و بیماریها)</span> یاد می‌آورد</span>


==حکمت 195- دلسرد نشدن از ناسپاسی مردم==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لاَ یُزهِدَنَّکَ فِی اَلمَعرُوفِ مَن لاَ یَشکُرُهُ لَکَ فَقَد یَشکُرُکَ عَلَیهِ مَن لاَ یَستَمتِعُ بِشَیءٍ مِنهُ</span>

<span class="Translate">195 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب به نیکوکاری)</span> فرموده است: (1) ترا در احسان و نیکی بی‌رغبت نگرداند کسی که سپاس نیکیت را نگذارد که ترا بر آن نیکی سپاسگزاری میکند <span class="description">(پاداش دهد)</span> کسی <span class="description">(خداوندی)</span> که از آن نیکی بهره‌ای نبرده</span>

<span class="Revayat">وَ قَد تُدرِکُ مِن شُکرِ اَلشَّاکِرِ أَکثَرَ مِمَّا أَضَاعَ اَلکَافِرُ وَ اَللّٰهُ یُحِبُّ اَلمُحسِنِینَ</span>

<span class="Translate">(2) و تو از سپاس سپاسگزار <span class="description">(پاداش خداوند)</span> می‌یابی بیشتر از آنچه کفران کننده تباه ساخته، و خداوند نیکوکاران را دوست می‌دارد</span>


==حکمت 196- وسعت علم و علم آموزی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام کُلُّ وِعَاءٍ یَضِیقُ بِمَا جُعِلَ فِیهِ إِلاَّ وِعَاءَ اَلعِلمِ فَإِنَّهُ یَتَّسِعُ بِهِ</span>

<span class="Translate">196 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ستایش دانش)</span> فرموده است: (1) هر ظرفی تنگ می‌گردد <span class="description">(پر میشود)</span> بآنچه درون آن می‌گذارند مگر ظرف علم و دانش <span class="description">(سینه و دل)</span> که <span class="description">(چون علم در آن راه یافت)</span> فراخ می‌گردد <span class="description">(و گنجایش دارد برای پذیرفتن علم دیگر )</span></span>


==حکمت 197- ارزشد حلم و بردباری==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام أَوَّلُ عِوَضِ اَلحَلِیمِ مِن حِلمِهِ أَنَّ اَلنَّاسَ أَنصَارُهُ عَلَی اَلجَاهِلِ</span>

<span class="Translate">197 - امام علیه السّلام <span class="description">(در سود بردباری)</span> فرموده است: (1) نخستین عوض و سود بردبار از بردباریش آنست که مردم <span class="description">(هنگام زد و خورد او)</span> در برابر جاهل و نابردبار یاورانش میشوند</span>


==حکمت 198- ارزش همانند شدن با خوبان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِن لَم تَکُن حَلِیماً فَتَحَلَّم فَإِنَّهُ قَلَّ مَن تَشَبَّهَ بِقَومٍ إِلاَّ أَوشَکَ أَن یَکُونَ مِنهُم</span>

<span class="Translate">198 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب به بردباری)</span> فرموده است: (1) اگر بردبار نیستی خود را به بردباری وادار که کم میشود کسی خویش را به گروهی مانند نماید و از ایشان نشود <span class="description">(چون هر خصلت که طبیعی شخص نباشد و خود را بآن وادارد عادت شود و عادت طبیعت ثانیه است، و فرمایش امام علیه السّلام دلیل بر آنست که تبدیل اخلاق و صفات ممکن است)</span></span>


==حکمت 199- اهمیت محاسبه نفس و عبرت گرفتن==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن حَاسَبَ نَفسَهُ رَبِحَ وَ مَن غَفَلَ عَنهَا خَسِرَ</span>

<span class="Translate">199 - امام علیه السّلام <span class="description">(در پند و اندرز)</span> فرموده است: (1) هر که بحساب خویش رسیدگی نمود سود برد، و هر که از آن غافل ماند زیان کرد</span>

<span class="Revayat">وَ مَن خَافَ أَمِنَ وَ مَنِ اِعتَبَرَ أَبصَرَ وَ مَن أَبصَرَ فَهِمَ وَ مَن فَهِمَ عَلِمَ</span>

<span class="Translate">(2) و هر که <span class="description">(از خدا)</span> ترسید <span class="description">(از عذاب و کیفر روز رستخیز)</span> آسوده باشد، (3) و هر که <span class="description">(از دنیا)</span> پند گرفت <span class="description">(در کار آخرت)</span> بینا گردید، و هر که بینا شد <span class="description">(نیک و بد را)</span> فهمید و دریافت، و هر که فهمید <span class="description">(بخدا شناسی)</span> دانا گردید</span>


==حکمت 200- خبر از ظهور حضرت مهدی علیه السلام==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لَتَعطِفَنَّ اَلدُّنیَا عَلَینَا بَعدَ شِمَاسِهَا عَطفَ اَلضَّرُوسِ عَلَی وَلَدِهَا وَ تَلاَ عَقِیبَ ذَلِکَ وَ نُرِیدُ أَن نَمُنَّ عَلَی اَلَّذِینَ اُستُضعِفُوا فِی اَلأَرضِ وَ نَجعَلَهُم أَئِمَّةً وَ نَجعَلَهُمُ اَلوٰارِثِینَ</span>

<span class="Translate">200 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ ظهور دولت حقّۀ آل محمّد علیهم السّلام)</span> فرموده است: (1) دنیا بر ما <span class="description">(آل محمّد)</span> باز گردد و مهربانی نماید مانند بازگشت شتر بد خو و گاز گیر به بچۀ خویش. و در پی آن خواند: <span class="description">(س 28 ی 5)</span> «وَ نُرِیدُ أَن نَمُنَّ عَلَی اَلَّذِینَ اُستُضعِفُوا فِی اَلأَرضِ وَ نَجعَلَهُم أَئِمَّةً وَ نَجعَلَهُمُ اَلوٰارِثِینَ‌» یعنی می‌خواهیم بر آنانکه در زمین ناتوان شمرده شده‌اند منّت نهاده <span class="description">(توانا و بزرگوارشان گردانیم)</span> آنها را پیشوایان و ارث برندگان <span class="description">(زمامداران دین و دنیا)</span> قرار دهیم</span>


==حکمت 201- شاخصه های پرهیزکاری==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اِتَّقُوا اَللَّهَ تَقِیَّةَ مَن شَمَّرَ تَجرِیداً وَ جَدَّ تَشمِیراً وَ أَکمَشَ فِی مَهَلٍ وَ بَادَرَ عَن وَجَلٍ وَ نَظَرَ فِی کَرَّةِ اَلمَوئِلِ وَ عَاقِبَةِ اَلمَصدَرِ وَ مَغَبَّةِ اَلمَرجِعِ</span>

<span class="Translate">201 - امام علیه السّلام <span class="description">(در چگونگی پرهیزکاری)</span> فرموده است: (1) از خدا بترسید ترسیدن کسی که <span class="description">(در کار)</span> دامن به کمر زده و خود را <span class="description">(از وابستگی‌ها)</span> مجرّد و تنها ساخته، و کوشش و تلاش نموده و خویش را چست و چالاک کرده، و <span class="description">(به نیکوکاری)</span> شتاب کرده در مهلت عمرش، و پیشدستی نمود از روی ترس <span class="description">(از دست دادن فرصت)</span> و اندیشه کرد در رو آوردن قرارگاهش، و پایان آمد و رفتش <span class="description">(که به سعادت و نیکبختی بهشت یا شقاوت و بدبختی دوزخ می‌انجامد )</span></span>


==حکمت 202- ارزش های اخلاقی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلجُودُ حَارِسُ اَلأَعرَاضِ</span>

<span class="Translate">202 - امام علیه السّلام <span class="description">(در پند و اندرز)</span> فرموده است: (1) بخشش نگهبان آبروها است <span class="description">(مردم از بخشش کننده خوشنود بوده آبروی او را حفظ می‌نمایند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلحِلمُ فِدَامُ اَلسَّفِیهِ</span>

<span class="Translate">(2) و بردباری دهن بند نادان و نابردبار است <span class="description">(بردباری نادان را از هرزه گوئی باز داشته و بدی را می‌گرداند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلعَفوُ زَکَاةُ اَلظَّفَرِ</span>

<span class="Translate">(3) و گذشت <span class="description">(از گناه)</span> زکوة فیروزی است <span class="description">(هر که بر دشمن فیروزی یابد زکوة آن گذشت از او است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلسُّلُوُّ عِوَضُکَ مِمَّن غَدَرَ</span>

<span class="Translate">(4) و دوری نمودن از کسیکه بیوفائی نمود عوض تو است <span class="description">(از دوست بیوفا دل برداشته دوری کن تا بیوفائیش را تلافی کرده باشی)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلاِستِشَارَةُ عَینُ اَلهِدَایَةِ</span>

<span class="Translate">(5) و مشورت نمودن <span class="description">(و راه راست جستن)</span> همان هدایت و راه یابی است</span>

<span class="Revayat">وَ قَد خَاطَرَ مَنِ اِستَغنَی بِرَأیِهِ</span>

<span class="Translate">(6) و کسیکه به رأی و اندیشه‌اش <span class="description">(از مشورت با دیگران)</span> بی‌نیاز شد خود را در خطر و تباهی افکند</span>

<span class="Revayat">وَ اَلصَّبرُ یُنَاضِلُ اَلحِدثَانَ</span>

<span class="Translate">(7) و شکیبائی سختیهای روزگار را دور می‌نماید</span>

<span class="Revayat">وَ اَلجَزَعُ مِن أَعوَانِ اَلزَّمَانِ</span>

<span class="Translate">(8) و بیتابی از یاری کنندگان زمانه است <span class="description">(زیرا زمانه آمادۀ پیر نمودن و نیست کردن است و بیتابی هم همین کار را انجام می‌دهد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَشرَفُ اَلغِنَی تَرکُ اَلمُنَی</span>

<span class="Translate">(9) و بزرگترین توانگری آرزو نداشتن است</span>

<span class="Revayat">وَ کَم مِن عَقلٍ أَسِیرٍ عِندَ هَوًی أَمِیرٍ</span>

<span class="Translate">(10) و بسا عقل و خرد که اسیر و گرفتار هوا و خواهشی است که بر او فرمانروا است <span class="description">(هوای نفس بسیاری از مردم بر عقولشان مسلّط است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مِنَ اَلتَّوفِیقِ حِفظُ اَلتَّجرِبَةِ</span>

<span class="Translate">(11) و از رسیدن و دست یافتن بکار نیک نگاه‌داری تجربه و آزمایش است</span>

<span class="Revayat">وَ اَلمَوَدَّةُ قَرَابَةٌ مُستَفَادَةٌ</span>

<span class="Translate">(12) و دوستی <span class="description">(با مردم)</span> خویشاوندی است که بهره برده شده</span>

<span class="Revayat">وَ لاَ تَأمَنَنَّ مَلُولاً</span>

<span class="Translate">(13) و از دلتنگ و رنجیدۀ <span class="description">(از خود)</span> ایمن مباش <span class="description">(راز خویش با او مگو و بعهد و پیمانش دل مبند)</span></span>


==حکمت 203- زیان خودپسندی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام عُجبُ اَلمَرءِ بِنَفسِهِ أَحَدُ حُسَّادِ عَقلِهِ</span>

<span class="Translate">203 - امام علیه السّلام <span class="description">(در زیان خود پسندی)</span> فرموده: (1) خود بینی شخص یکی از رشکبران خرد او است <span class="description">(زیرا مقتضی عقل زیاده کردن خوهای نیکو است و خود بینی جلوگیر آن می‌باشد پس مانند آنست که بعقل رشک برده و زیاده کردن فضائل را جلو گرفته)</span></span>


==حکمت 204- نادیده گرفتن مشکلات==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام أَغضِ عَلَی اَلقَذَی وَ إِلاَّ لَم تَرضَ أَبَداً</span>

<span class="Translate">204 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بی‌اعتنائی به گرفتاریهای دنیا)</span> فرموده است: (1) از خار و خاشاک <span class="description">(سختیها و گرفتاریها)</span> چشم ببند <span class="description">(بی‌اعتنا باش)</span> و گر نه هرگز خوشحال نخواهی ماند <span class="description">(گرفتاریها فرسوده‌ات می‌نماید)</span></span>


==حکمت 205- تأثیر نرمخویی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن لاَنَ عُودُهُ کَثُفَت أَغصَانُهُ</span>

<span class="Translate">205 - امام علیه السّلام <span class="description">(در سود نیک‌خواهی)</span> فرموده است: (1) آنکه چوب درختش نرم باشد <span class="description">(خلق و خویش نیکو است)</span> شاخهای او <span class="description">(دوستانش)</span> فراوان می‌باشد</span>


==حکمت 206- تأثیر اختلاف در اندیشه==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلخِلاَفُ یَهدِمُ اَلرَّأیَ</span>

<span class="Translate">206 - امام علیه السّلام <span class="description">(در زیان مخالفت)</span> فرموده است: (1) مخالفت و زد و خورد <span class="description">(بیجا)</span> رأی و اندیشۀ <span class="description">(درست)</span> را ویران می‌گرداند <span class="description">(بکار نمی‌اندازد یعنی کسیکه سر سازگاری ندارد اندیشه‌اش ناجور میشود)</span></span>


==حکمت 207- آفت قدرت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن نَالَ اِستَطَالَ</span>

<span class="Translate">207 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ گردنکشی)</span> فرموده است: (1) کسیکه بجائی رسید گردنکشی نمود <span class="description">(مگر آنکه آراسته بوده خدا را در نظر گرفته فروتنی نماید)</span></span>


==حکمت 208- آزمون شخصیت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام فِی تَقَلُّبِ اَلأَحوَالِ عِلمُ جَوَاهِرِ اَلرِّجَالِ</span>

<span class="Translate">208 - امام علیه السّلام <span class="description">(در تبدیل حالات)</span> فرموده است: (1) در تغییر و گردش حالات <span class="description">(بلندی و پستی و توانگری و تنگدستی و بیماری و تندرستی)</span> گوهرهای مردان <span class="description">(عیب و هنر آنها)</span> فهمیده شود</span>


==حکمت 209- حسادت آفت دوستی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام حَسَدُ اَلصَّدِیقِ مِن سُقمِ اَلمَوَدَّةِ</span>

<span class="Translate">209 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ رشک بردن)</span> فرموده است: (1) رشک بردن دوست از بیماری دوستی است <span class="description">(از جهت آنست که در دوستی راست نیست، زیرا دوست حقیقی کسی است که بخواهد برای دوستش آنچه برای خود می‌خواهد و این صفت با رشک بردن منافات دارد)</span></span>


==حکمت 210- طمع آفت اندیشه==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام أَکثَرُ مَصَارِعِ اَلعُقُولِ تَحتَ بُرُوقِ اَلمَطَامِعِ</span>

<span class="Translate">210 - امام علیه السّلام <span class="description">(در زیان آز)</span> فرموده است: (1) بیشتر جاهای بخاک افتادن <span class="description">(لغزش)</span> خردها زیر درخشندگیهای طمعها و آزها است <span class="description">(طمع آدمی را از آسمان عقل و بزرگواری به پستی و خواری کشاند)</span></span>


==حکمت 211- نکوهش بدگمانی در قضاوت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لَیسَ مِنَ اَلعَدلِ اَلقَضَاءُ عَلَی اَلثِّقَةِ بِالظَّنِّ</span>

<span class="Translate">211 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ بدگمانی)</span> فرموده است: (1) از عدل و دادگری نیست حکم کردن با بد گمانی بکسیکه طرف اعتماد است <span class="description">(زیرا بد گمانی به چنین کسی معصیت و گناه می‌باشد، در قرآن کریم س 49 ی 12 می‌فرماید: «یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا اِجتَنِبُوا کَثِیراً مِنَ اَلظَّنِّ إِنَّ بَعضَ اَلظَّنِّ إِثمٌ‌» یعنی ای اهل ایمان از بسیار بد گمانی «در بارۀ یکدیگر» دوری کنید که برخی بدگمانی معصیت و گناه است)</span></span>


==حکمت 212- ره آورد ستم به مردم==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام بِئسَ اَلزَّادُ إِلَی اَلمَعَادِ اَلعُدوَانُ عَلَی اَلعِبَادِ</span>

<span class="Translate">212 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نکوهش ستم)</span> فرموده است: (1) بد توشه‌ای است برای روز رستخیز ستم کردن بر بندگان</span>


==حکمت 213- ارزش چشم پوشی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مِن أَشرَفِ أَفعَالِ اَلکَرِیمِ غَفلَتُهُ عَمَّا یَعلَمُ</span>

<span class="Translate">213 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب بچشم پوشی)</span> فرموده است: (1) از بهترین کارهای کریم و بزرگوار چشم پوشیدن <span class="description">(بی‌خبر وانمودن)</span> او است از آنچه <span class="description">(زشتیهای دیگران که)</span> میداند <span class="description">(زیرا کریم پردۀ کس ندرد و از بسیاری زشتیها خود را غافل نشان دهد)</span></span>


==حکمت 214- ارزش شرم و حیا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن کَسَاهُ اَلحَیَاءُ ثَوبَهُ لَم یَرَ اَلنَّاسُ عَیبَهُ</span>

<span class="Translate">214 - امام علیه السّلام <span class="description">(در سود حیاء و شرم)</span> فرموده است: (1) هر که حیاء و شرم جامۀ خود را باو پوشانید <span class="description">(شرم پیشه گرفت)</span> مردم زشتی او را نخواهند دید <span class="description">(عیبی ندارد تا مردم ببینند، یا اگر هم داشته باشد بر اثر حیاء از نظر مردم پنهان می‌نماید)</span></span>


==حکمت 215- برخی از ارزش های اخلاقی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام بِکَثرَةِ اَلصُّمتِ تَکُونُ اَلهَیبَةُ</span>

<span class="Translate">215 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب به برخی از صفات شایسته)</span> فرموده است: (1) به خاموشی بسیار هیبت و بزرگی پدید آید <span class="description">(زیرا خاموشی نشانۀ عقل و خردمندی است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ بِالنَّصَفَةِ یَکثُرُ اَلمُوَاصِلُونَ</span>

<span class="Translate">(2) و به انصاف و برابری پیوستگان و دوستان بسیار گردند <span class="description">(هر که انصاف پیشه کند مردم باو پیوسته و همراه شوند )</span></span>

<span class="Revayat">وَ بِالإِفضَالِ تَعظُمُ اَلأَقدَارُ</span>

<span class="Translate">(3) و با نیکی کردن منزلت‌ها بزرگ گردد <span class="description">(زیرا هر کس احسان کننده را ارجمند می‌نگرد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ بِالتَّوَاضُعِ تَتِمُّ اَلنِّعمَةُ</span>

<span class="Translate">(4) و با فروتنی نعمت تمام میشود <span class="description">(خدا هر که را نعمت داد و او با مردم فروتنی نمود سپاسگزاری کرده و سزاوار نعمت بسیار می‌گردد، یا اگر شخص بکسی نعمت رساند و با او فروتنی نماید نعمت را تمام کرده)</span></span>

<span class="Revayat">وَ بِاحتِمَالِ اَلمُؤَنِ یَجِبُ اَلسُّودَدُ</span>

<span class="Translate">(5) و با تحمّل رنجها و سختیها <span class="description">(ی مردم)</span> بزرگی واجب و لازم میشود <span class="description">(زیرا شخص اگر از سختیها و رنجها تنگدل نگشت بزرگی و مهتری یابد و شایستۀ سروری گردد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ بِالسِّیرَةِ اَلعَادِلَةِ یُقهَرُ اَلمُنَاوِئُ</span>

<span class="Translate">(6) و با رفتار خوب و پسندیده دشمن شکست می‌خورد <span class="description">(زیرا مردم باو رو آورده دشمن را تنها می‌گذارند، یا با رفتار پسندیده دشمن مغلوب میشود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ بِالحِلمِ عَنِ اَلسَّفِیهِ تَکثُرُ اَلأَنصَارُ عَلَیهِ</span>

<span class="Translate">(7) و با حلم و بردباری از سفیه و کم خرد یاوران او بسیار گردند <span class="description">(زیرا مردم او را بر اثر حلم و بردباریش کمک می‌نمایند، و همین معنی در فرمایش یک صد و نود و هفت گذشت)</span></span>


==حکمت 216- ضرر جسمانی حسادت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلعَجَبُ لِغَفلَةِ اَلحُسَّادِ عَن سَلاَمَةِ اَلأَجسَادِ</span>

<span class="Translate">216 - امام علیه السّلام <span class="description">(در اهمیّت تندرستی)</span> فرموده است: (1) شگفتا از غافل ماندن رشکبران از تندرستی بدنها <span class="description">(ی مردم یعنی عجب است که رشکبران بمال و جاه دیگران رشک می‌برند و به سلامتی و تندرستی آنها که بزرگترین نعمتها است رشک نمی‌برند)</span></span>


==حکمت 217- خواری طمع کار==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلطَّامِعُ فِی وَثَاقِ اَلذُّلِّ</span>

<span class="Translate">217 - امام علیه السّلام <span class="description">(در زیان آز)</span> فرموده است: (1) آزمند <span class="description">(مانند اسیر و گرفتار)</span> در بند ذلّت و خواری است <span class="description">(چون همه او را کوچک و خوار شمرده باو اهمیّت نمی‌دهند)</span></span>


==حکمت 218- ارکان ایمان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَد سُئِلَ عَنِ اَلإِیمَانِ فَقَالَ علیه‌السلام اَلإِیمَانُ مَعرِفَةٌ بِالقَلبِ وَ إِقرَارٌ بِاللِّسَانِ وَ عَمَلٌ بِالأَرکَانِ</span>

<span class="Translate">218 - از امام علیه السّلام معنی ایمان را پرسیدند آن حضرت <span class="description">(در معنی حقیقی آن)</span> فرمود: (1) ایمان <span class="description">(گرویدن)</span> معرفت و شناختن بدل <span class="description">(اعتقاد و باور نمودن)</span> و اعتراف به زبان و انجام دادن با اعضاء <span class="description">(دست و پا و چشم و گوش و زبان و مانند آنها)</span> است</span>


==حکمت 219- زیان برخی از ضد ارزشها==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن أَصبَحَ عَلَی اَلدُّنیَا حَزِیناً فَقَد أَصبَحَ لِقَضَاءِ اَللَّهِ سَاخِطاً</span>

<span class="Translate">219 - امام علیه السّلام <span class="description">(در زیان برخی از صفات ناشایسته)</span> فرموده است: (1) کسیکه برای <span class="description">(بدست نیاوردن کالای)</span> دنیا اندوهگین شود بقضاء و قدر خدا خشمگین گشته است <span class="description">(زیرا راضی نبودن شخص بنصیب و بهرۀ دنیا در حکم راضی نبودن او است بآنچه برای او مقدّر شده است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَن أَصبَحَ یَشکُو مُصِیبَةً نَزَلَت بِهِ فَإِنَّمَا یَشکُو رَبَّهُ</span>

<span class="Translate">(2) و کسی که از اندوهی که باو رو آورده <span class="description">(نزد دیگری)</span> گله نماید از پروردگارش شکایت کرده <span class="description">(و این نشانۀ ضعف و سستی ایمان است، زیرا صبر و شکیبائی را از دست داده)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَن أَتَی غَنِیّاً فَتَوَاضَعَ لَهُ لِغِنَاهُ ذَهَبَ ثُلثَا دِینِهِ</span>

<span class="Translate">(3) و کسیکه نزد توانگری رفته برای توانگریش باو فروتنی کند دو سوّم دینش از دست رفته <span class="description">(زیرا اهمیّت دادن بمال و دارائی ضعف و سستی است در یقین و باور بخدا و فروتنی عملی است برای غیر خدا پس باقی نمانده مگر اعتراف به زبان)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَن قَرَأَ اَلقُرآنَ فَمَاتَ فَدَخَلَ اَلنَّارَ فَهُوَ کَانَ مِمَّن یَتَّخِذُ آیَاتِ اَللَّهِ هُزُواً</span>

<span class="Translate">(4) و کسیکه قرآن بخواند و پس از مرگ به آتش برود از کسانی است که آیات خدا را استهزاء میکنند <span class="description">(زیرا اگر قرآن را با اعتقاد و باور بخواند باید بمضمون آن عمل کند و عمل بقرآن مستلزم بهشت رفتن است پس خوانندۀ قرآن اگر به دوزخ برود دلیل بر آنست که بمضمون آن اعتقاد نداشته است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَن لَهِجَ قَلبُهُ بِحُبِّ اَلدُّنیَا اِلتَاطَ قَلبُهُ مِنهَا بِثَلاَثٍ هَمٍّ لاَ یُغِبُّهُ وَ حِرصٍ لاَ یَترُکُهُ وَ أَمَلٍ لاَ یُدرِکُهُ</span>

<span class="Translate">(5) و کسیکه دلش به دوستی دنیا شیفته گردد دلبسته شود از دنیا بسه چیز: اندوهی که از او جدا نگردد <span class="description">(زیرا اگر نیابد اندوهگین باشد و اگر یافت برای افزونی و نگهداری اندوه خورد)</span> و حرصی که دست از او بر ندارد <span class="description">(و پیوسته دلش را در کشاکش بیم و امید دارد)</span> و امید و آرزویی که بآن نرسد</span>


==حکمت 220- ارزش قناعت و خوش خلقی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام کَفَی بِالقَنَاعَةِ مُلکاً وَ بِحُسنِ اَلخُلقِ نَعِیماً</span>

<span class="Translate">220 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب به قناعت و خوی نیکو)</span> فرموده است: (1) با قناعت می‌توان پادشاهی نمود، و با نیک‌خوئی بنعمت و ناز بسر برد</span>


==حکمت 221- ارزش قناعت و خوش خلقی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ سُئِلَ علیه‌السلام عَن قَولِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَلَنُحیِیَنَّهُ حَیٰاةً طَیِّبَةً فَقَالَ هِیَ اَلقَنَاعَةُ</span>

<span class="Translate">221 - از امام علیه السّلام <span class="description">(معنی)</span> فرمایش خدای عزّ و جلّ <span class="description">(س 16 ی 97)</span>: «فَلَنُحیِیَنَّهُ حَیٰاةً طَیِّبَةً‌» یعنی بندۀ صالح نیکوکار را زندگانی نیکوئی دهیم، را پرسیدند، پس آن حضرت <span class="description">(در تفسیر آن)</span> فرمود: (1) آن زندگانی نیکو قناعت است <span class="description">(زندگانی با قناعت خوش و نیکو است، و حریص زندگانیش تلخ و تنگ است اگر چه بسیار دارا باشد)</span></span>


==حکمت 222- راه به دست آوردن روزی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام شَارِکُوا اَلَّذِی قَد أَقبَلَ عَلَیهِ اَلرِّزقُ فَإِنَّهُ أَخلَقُ لِلغِنَی وَ أَجدَرُ بِإِقبَالِ اَلحَظِّ عَلَیهِ</span>

<span class="Translate">222 - امام علیه السّلام <span class="description">(در سود شرکت)</span> فرموده است: (1) <span class="description">(در خرید و فروش)</span> با کسیکه فراخ روزی است شرکت کنید، زیرا شرکت با او توانگری را سزاوارتر و برو آوردن به بهره شایسته‌تر است <span class="description">(زیرا شخص تنگ روزی بر اثر شرکت با فراخ روزی بهره می‌برد )</span></span>


==حکمت 223- تفاوت عدل و احسان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام فِی قَولِهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّ اَللّٰهَ یَأمُرُ بِالعَدلِ وَ اَلإِحسٰانِ اَلعَدلُ اَلإِنصَافُ وَ اَلإِحسَانُ اَلتَّفَضُّلُ</span>

<span class="Translate">223 - امام علیه السّلام در بارۀ <span class="description">(معنی عدل و احسان در)</span> فرمایش خدای عزّ و جلّ <span class="description">(س 16 ی 90)</span> « إِنَّ اَللّٰهَ یَأمُرُ بِالعَدلِ وَ اَلإِحسٰانِ‌» » یعنی خداوند بعدل و احسان امر می‌فرماید، فرموده است: (1) عدل و دادگری ستم نکردن است، و احسان و نیکی جود و بخشش <span class="description">(این فرمایش تعریف لفظی است به لفظی آشکارتر)</span></span>


==حکمت 224- نتیجه انفاق==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن یُعطِ بِالیَدِ اَلقَصِیرَةِ یُعطَ بِالیَدِ اَلطَّوِیلَةِ و معنی ذلک أن ما ینفقه المرء من ماله فی سبیل الخیر و البر و إن کان یسیرا فإن الله تعالی یجعل الجزاء علیه عظیما کثیرا و الیدان هاهنا عبارتان عن النعمتین ففرق علیه‌السلام بین نعمة العبد و نعمة الرب بالقصیرة و الطویلة فجعل تلک قصیرة و هذه طویلة لأن نعم الله أبدا تضعف علی نعم المخلوق أضعافا کثیرة إذ کانت نعم الله أصل النعم کلها فکل نعمة إلیها ترجع و منها تنزع</span>

<span class="Translate">224 - امام علیه السّلام <span class="description">(در سود انفاق)</span> فرموده است: (1) کسیکه بدست کوتاه <span class="description">(مال و دارائی خود را هر چند اندک باشد در راه خدا)</span> ببخشد بدست دراز <span class="description">(از جانب خدا)</span> بخشش می‌یابد <span class="description">(سیّد رضیّ‌ «علیه الرّحمة» فرماید:)</span> و معنی این فرمایش آنست که آنچه را شخص از مال و دارائیش در راههای خیر و نیکی انفاق میکند هر چند اندک باشد خدای تعالی جزاء و مزد آنرا بزرگ و بسیار می‌گرداند <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 2 ی 261 می‌فرماید: «مَثَلُ اَلَّذِینَ یُنفِقُونَ أَموٰالَهُم فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ کَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنبَتَت سَبعَ سَنٰابِلَ فِی کُلِّ سُنبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَ اَللّٰهُ یُضٰاعِفُ لِمَن یَشٰاءُ وَ اَللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ‌» یعنی داستان آنانکه داراییهاشان را در راه خدا «به درویشان و مستمندان» می‌دهند مانند داستان دانه‌ایست که «از آن» هفت خوشه بروید که در هر خوشه صد دانه باشد «یک دانه هفتصد دانه شود» و خدا «این مقدار را» برای هر که خواهد افزایش می‌دهد و خدا بسیار بخشنده و دانا است)</span> و مراد از دو دست در اینجا دو نعمت است <span class="description">(نعمتی که بنده داده و نعمتی که خدا بخشیده)</span> پس امام علیه السّلام نعمت بنده و نعمت پروردگار را به کوتاهی و درازی از هم جدا ساخته و نعمت بنده را کوتاه و نعمت خدا را دراز قرار داده زیرا نعمتهای خدا همواره بر نعمتهای مخلوق بسیار افزون است، زیرا نعمتهای خدا اصل و پایۀ همۀ نعمتها است و هر نعمتی بسوی آنها باز گشته و از آنها بیرون می‌آید و پیدایش می‌یابد</span>


==حکمت 225- نهی از جنگ طلبی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لاِبنِهِ اَلحَسَنِ علیه‌السلام لاَ تَدعُوَنَّ إِلَی مُبَارَزَةٍ وَ إِن دُعِیتَ إِلَیهَا فَأَجِب فَإِنَّ اَلدَّاعِیَ بَاغٍ وَ اَلبَاغِی مَصرُوعٌ</span>

<span class="Translate">225 - امام علیه السّلام به فرزندش امام حسن علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ زد و خورد با دشمن)</span> فرموده است: (1) باید <span class="description">(کسیرا)</span> به مبارزه <span class="description">(بیرون آمدن از صفّ‌)</span> نخوانی، و اگر ترا بآن دعوت نمودند <span class="description">(بعنوان دفاع)</span> بپذیر و بیرون رو، زیرا خواننده ستمکار است <span class="description">(چون از حدّ تجاوز و تهوّر و بی‌باکی کرده و از عدل و درستکاری دست برداشته و این کار ستمگری و دشمنی است)</span> و ستمکار بر خاک افتاده است <span class="description">(گمان می‌رود در دنیا هم بکیفر ستمگری برسد و بخاک افتاده کشته شود. ابن ابی الحدید در اینجا می‌نویسد: نشنیدیم امام علیه السّلام هرگز کسیرا به مبارزه طلبیده باشد، بلکه یا خود آن حضرت خوانده شده و یا مبارز می‌طلبیدند پس آن بزرگوار بجانب او می‌رفت و از پایش در می‌آورد )</span></span>


==حکمت 226- تفاوت اخلاقی مردان و زنان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام خِیَارُ خِصَالِ اَلنِّسَاءِ شِرَارُ خِصَالِ اَلرِّجَالِ اَلزَّهوُ وَ اَلجُبنُ وَ اَلبُخلُ فَإِذَا کَانَتِ اَلمَرأَةُ مَزهُوَّةً لَم تُمَکِّن مِن نَفسِهَا وَ إِذَا کَانَت بَخِیلَةً حَفِظَت مَالَهَا وَ مَالَ بَعلِهَا وَ إِذَا کَانَت جَبَانَةً فَرِقَت مِن کُلِّ شَیءٍ یَعرِضُ لَهَا</span>

<span class="Translate">226 - امام علیه السّلام <span class="description">(در پاره‌ای از خوهای نیک زن)</span> فرموده است: (1) بهترین خوهای زنها بدترین خوهای مردها است که سرفرازی و ترسناکی و زفتی می‌باشد، پس هرگاه زن متکبّره باشد <span class="description">(بکسی جز شوهرش)</span> سر فرود نمی‌آورد، و هر گاه بخیل و زفت باشد مال خود و شوهرش را نگاه می‌دارد، و هرگاه ترسو باشد از آنچه باو رو آورد <span class="description">(و موجب بد نامی و خشم شوهرش گردد)</span> می‌ترسد <span class="description">(و دوری می‌گزیند)</span></span>


==حکمت 227- معرفی عاقل و جاهل==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قِیلَ لَهُ علیه‌السلام صِف لَنَا اَلعَاقِلَ فَقَالَ هُوَ اَلَّذِی یَضَعُ اَلشَّیءَ مَوَاضِعَهُ فَقِیلَ فَصِف لَنَا اَلجَاهِلَ فَقَالَ قَد فَعَلتُ یعنی أن الجاهل هو الذی لا یضع الشیء مواضعه فکان ترک صفته صفة له إذ کان بخلاف وصف العاقل</span>

<span class="Translate">227 - به امام علیه السّلام گفتند خردمند را برای ما وصف کن پس آن حضرت <span class="description">(در نشانۀ خردمند)</span> فرمود: (1) خردمند کسی است که هر چیز را بجای خود گذارد <span class="description">(بگوید آنچه سزاوار است و بجا آورد آنچه شایسته است)</span> گفتند نادان را برای ما بیان فرما فرمود: بیان کردم <span class="description">(سیّد رضیّ «علیه الرّحمة» فرماید:)</span> یعنی جاهل کسی است که هر چیز را در جای خود نگذارد، پس بیان نکردن <span class="description">(امام علیه السّلام)</span> صفت او را برای او صفت است از آنجا که وصف او بخلاف وصف عاقل است</span>


==حکمت 228- بی ارزشی دنیا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام وَ اَللَّهِ لَدُنیَاکُم هَذِهِ أَهوَنُ فِی عَینِی مِن عِرَاقِ خِنزِیرٍ فِی یَدِ مَجذُومٍ</span>

<span class="Translate">228 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نکوهش دنیا)</span> فرموده است: (1) بخدا سوگند این دنیای شما در چشم من خوارتر و پست‌تر است از استخوان بی‌گوشت خوک که در دست گرفتار به بیماری خوره باشد <span class="description">(خوره دردی است که موجب خوردن و از بین بردن گوشت و اعضاء شخص شود و آن بدترین بیماریها است، و این فرمایش دلیل است بر منتهی درجۀ بیزاری آن حضرت از دنیا، و کسیکه در حالات آن بزرگوار «هنگامیکه با پیغمبر اکرم بوده و وقتی که گوشه نشینی اختیار نموده و زمانیکه بر حسب ظاهر بخلافت رسیده» اندیشه نماید براز این سخن پی می‌برد)</span></span>


==حکمت 229- مراتب عبادت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِنَّ قَوماً عَبَدُوا اَللَّهَ رَغبَةً فَتِلکَ عِبَادَةُ اَلتُّجَّارِ</span>

<span class="Translate">229 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ اقسام عبادت)</span> فرموده است: (1) گروهی خدا را از روی رغبت <span class="description">(در ثواب و پاداش)</span> بندگی میکنند و این عبادت بازرگانان است <span class="description">(که سود داد و ستد را در نظر دارند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّ قَوماً عَبَدُوا اَللَّهَ رَهبَةً فَتِلکَ عِبَادَةُ اَلعَبِیدِ</span>

<span class="Translate">(2) و گروهی خدا را از روی ترس بندگی می‌نمایند و این عبادت غلامان است <span class="description">(که از بیم فرمان مولاشان را انجام می‌دهند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّ قَوماً عَبَدُوا اَللَّهَ شُکراً فَتِلکَ عِبَادَةُ اَلأَحرَارِ</span>

<span class="Translate">(3) و گروهی از روی سپاسگزاری خدا را بندگی میکنند و این عبادت آزادگان است <span class="description">(که خدا را با معرفت و اخلاص عبادت نموده و نظری ندارند جز آنکه او را شایستۀ عبادت و بندگی می‌دانند)</span></span>


==حکمت 230- ضرورت سازش در همسرداری==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلمَرأَةُ شَرٌّ کُلُّهَا وَ شَرُّ مَا فِیهَا أَنَّهُ لاَ بُدَّ مِنهَا</span>

<span class="Translate">230 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نکوهش زن)</span> فرموده است: (1) همه چیز زن <span class="description">(احوال و صفاتش)</span> بد است و بدتر چیزیکه در او است آنست که <span class="description">(مرد را)</span> چاره‌ای نیست از <span class="description">(بودن با)</span> او</span>


==حکمت 231- نکوهش سستی و سخن چینی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن أَطَاعَ اَلتَّوَانِیَ ضَیَّعَ اَلحُقُوقَ وَ مَن أَطَاعَ اَلوَاشِیَ ضَیَّعَ اَلصَّدِیقَ</span>

<span class="Translate">231 - امام علیه السّلام <span class="description">(در زیان سستی و سخن چینی)</span> فرموده است: (1) هر که <span class="description">(در کارها)</span> سستی نماید بهره‌ها را از دست می‌دهد، (2) و کسیکه به گفتار سخن چین <span class="description">(دو بهم زن)</span> گوش دهد دوست <span class="description">(خویش)</span> را از دست می‌دهد</span>


==حکمت 232- زیان مال غصبی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلحَجَرُ اَلغَصبُ فِی اَلدَّارِ رَهنٌ عَلَی خَرَابِهَا و یروی هذا الکلام عن النبی صلی‌الله‌علیه‌وآله و لا عجب أن یشتبه الکلامان لأن مستقاهما من قلیب و مفرغهما من ذنوب</span>

<span class="Translate">232 - امام علیه السّلام <span class="description">(در زیان مال غصبی و دارایی که از راه ستم بدست آید)</span> فرموده است: (1) سنگ غصبی در سرا <span class="description">(ی هر که باشد)</span> گرو ویرانی آن سرا است <span class="description">(چنانکه گرو مستلزم اداء دین است سنگ غصبی نیز مستلزم ویرانی ساختمان می‌باشد «سیّد رضیّ «رحمه اللّه» فرماید:)</span> و این فرمایش از پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله <span class="description">(نیز)</span> روایت میشود، و شگفت نیست که آن دو کلام بهم مانند زیرا آن دو آب از یک چاه کشیده و از یک دلو ریخته شده است <span class="description">(آنچه پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله فرموده از جانب خدا بوده امام علیه السّلام هم فرمودۀ آن حضرت را بیان می‌فرماید )</span></span>


==حکمت 233- سختی انتقام مظلوم از ظالم==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام یَومُ اَلمَظلُومِ عَلَی اَلظَّالِمِ أَشَدُّ مِن یَومِ اَلظَّالِمِ عَلَی اَلمَظلُومِ</span>

<span class="Translate">233 - امام علیه السّلام <span class="description">(در زیان ستم)</span> فرموده است: (1) روز ستمکشیده <span class="description">(انتقام روز رستخیز)</span> بر ستمگر سختتر است از روز ستمگر <span class="description">(تسلّط او در دنیا)</span> بر ستمکشیده <span class="description">(زیرا مدّت ستمگری ستمگر در دنیا چند روزی بیش نیست و پایان آن هویدا است ولی کیفر او در قیامت آتش جاوید است)</span></span>


==حکمت 234- ارزش ترس از خداوند==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اِتَّقِ اَللَّهَ بَعضَ اَلتُّقَی وَ إِن قَلَّ وَ اِجعَل بَینَکَ وَ بَینَ اَللَّهِ سِتراً وَ إِن رَقَّ</span>

<span class="Translate">234 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ پرهیزکاری)</span> فرموده است: (1) از خدا بترس ترسیدنی اگر چه اندک باشد <span class="description">(کار خویش با خدا یکسره مگردان که به گرفتاری همیشگی برسد)</span> و بین خود و خدا پرده‌ای قرار ده اگر چه نازک باشد <span class="description">(حدود و احکام خدا را حفظ کرده پرده دری مکن و جای آشتی بگذار که اگر پشیمان شدی راه داشته باشی)</span></span>


==حکمت 235- روش صحیح پاسخگویی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِذَا اِزدَحَمَ اَلجَوَابُ خَفِیَ اَلصَّوَابُ</span>

<span class="Translate">235 - امام علیه السّلام <span class="description">(در زیان چند پاسخ گفتن بیک پرسش)</span> فرموده است: (1) هر گاه <span class="description">(در بارۀ یک پرسش)</span> پاسخ دادن شلوغ و بسیار گردد درستی <span class="description">(آن پاسخ)</span> پنهان شود <span class="description">(پرسش کننده در شکّ و دو دلی افتد و نمی‌تواند بفهمد پاسخ پرسش او کدام است)</span></span>


==حکمت 236- نتیجه شکر و کفران نعمت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِنَّ لِلَّهِ تَعَالَی فِی کُلِّ نِعمَةٍ حَقّاً فَمَن أَدَّاهُ زَادَهُ مِنهَا وَ مَن قَصَّرَ فِیهِ خَاطَرَ بِزَوَالِ نِعمَتِهِ</span>

<span class="Translate">236 - امام علیه السّلام <span class="description">(در سود سپاسگزاری)</span> فرموده است: (1) محقّقا خدای تعالی را در هر نعمتی حقّ سپاسی است، پس هر که آنرا بجا آورد خدا از آن نعمت او را فراوان دهد، و هر که از بجا آوردن آن حقّ کوتاهی کند خدا آن نعمت را در خطر نابودی و دور شدن اندازد <span class="description">(ناگفته نماند که حقّ سپاس خدا در هر نعمتی به تناسب آن است مثلا کسیرا که خدا دولت و جاه بخشیده باید با ناتوانان همراهی و فروتنی کند، و هر که را عزیز و ارجمند گردانده باید خود را ذلیل و خوار پندارد، و هر که را مال و دارائی داده باید به بیچارگان و مستمندان و خویشان ببخشاید، و هر که را علم و دانائی عطا فرموده باید به اهلش یاد دهد)</span></span>


==حکمت 237- رابطه قدرت و خواسته های انسان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِذَا کَثُرَتِ اَلمَقدُرَةُ قَلَّتِ اَلشَّهوَةُ</span>

<span class="Translate">237 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ توانائی)</span> فرموده است: (1) هرگاه توانائی و دست یافتن <span class="description">(بر چیزی)</span> فراوان شود شهوت و خواهش <span class="description">(بر آن)</span> کم گردد <span class="description">(زیرا کسیکه بچیزی کم دسترس داشته باشد میل و خواهش او همیشه متوجّه آنست و می‌ترسد مبادا از دست برود، ولی آنکه در دسترس دارد میل و خواهشش اندک است چون مطمئنّ است که هرگاه بخواهد آماده است)</span></span>


==حکمت 238- هشدار از دست ندادن نعمت ها==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اِحذَرُوا نِفَارَ اَلنِّعَمِ فَمَا کُلُّ شَارِدٍ بِمَردُودٍ</span>

<span class="Translate">238 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب بشکر)</span> فرموده است: (1) از رمیدن و دور شدن نعمتها <span class="description">(بر اثر کفران و ناسپاسی)</span> بترسید که هر گریخته‌ای را بازگشت نمی‌باشد <span class="description">(و هر گریخته‌ای که ممکن است باز نگردد شایسته نیست کاری کرد که بگریزد)</span></span>


==حکمت 239- ارزش سخاوت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلکَرَمُ أَعطَفُ مِنَ اَلرَّحِمِ</span>

<span class="Translate">239 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ جوانمرد)</span> فرموده است: (1) <span class="description">(دوست)</span> جوانمرد از خویشاوند مهربانتر است <span class="description">(زیرا مهربانی او طبیعیّ است و مهربانی خویشاوند گاه باشد که از روی تکلّف و رنج است )</span></span>


==حکمت 240- تشویق به خوشبینی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن ظَنَّ بِکَ خَیراً فَصَدِّق ظَنَّهُ</span>

<span class="Translate">240 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب بکار نیک)</span> فرموده است: (1) کسیکه بتو گمان نیکی برد گمان او را تصدیق کن <span class="description">(نیکی که از تو چشمداشت دارد بجا آور زیرا اگر گمان او را نادرست جلوه دهی دیگران بتو گمان نیک نبرند و این بسیار ناشایسته است)</span></span>


==حکمت 241- مبارزه با نفس==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام أَفضَلُ اَلأَعمَالِ مَا أَکرَهتَ نَفسَکَ عَلَیهِ</span>

<span class="Translate">241 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ کارهای دشوار)</span> فرموده است: (1) بهترین اعمال و کارها کاری است که نفس خود را بانجام آن به اجبار واداری <span class="description">(زیرا پاداش باندازۀ رنج داده میشود، و از اینرو پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله فرموده است: أفضل الأعمال أحمزها یعنی بهترین کردارهای شایسته دشوارترین آنها است)</span></span>


==حکمت 242- خداشناسی در حوادث روزگار==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام عَرَفتُ اَللَّهَ بِفَسخِ اَلعَزَائِمِ وَ حَلِّ اَلعُقُودِ</span>

<span class="Translate">242 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ خداشناسی)</span> فرموده است: (1) خداوند سبحان را شناختم ببهم خوردن اراده‌هائی که شخص در آنها پایدار است، و بباز شدن گره‌ها <span class="description">(ی اندیشه‌ها و کارها، پس بهم خوردن اراده‌ها دلیل است که آدمی را مالک و آفریننده‌ای است که عنان اختیار او در چنک خود دارد، و اینکه گاهی ارادۀ شخص انجام میشود برای آنست که یک باره از تصمیم گرفتن دست نکشد)</span></span>


==حکمت 243- تلخی های و شیرینی های دنیا و آخرت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَرَارَةُ اَلدُّنیَا حَلاَوَةُ اَلآخِرَةِ وَ حَلاَوَةُ اَلدُّنیَا مَرَارَةُ اَلآخِرَةِ</span>

<span class="Translate">243 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ رنج و خوشی دنیا)</span> فرموده است: (1) تلخی <span class="description">(رنج بخود هموار نمودن)</span> دنیا شیرینی <span class="description">(نیکبختی)</span> آخرت است، و شیرینی <span class="description">(دلبستگی به لذّت)</span> دنیا تلخی <span class="description">(عذاب و کیفر)</span>. آخرت است <span class="description">(زیرا رنج بخود هموار کردن برای آخرت مستلزم کار کردن برای آنست که به لذّت و خوشی و ثواب و پاداش آن سرا می‌رسد، و امّا دلبستگی به لذّت و خوشی دنیا مستلزم غفلت از آخرت و ترک عمل و کار برای آن است که به تلخی عذاب و کیفر پایان می‌یابد)</span></span>


==حکمت 244- حکمت احکام الهی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام فَرَضَ اَللَّهُ اَلإِیمَانَ تَطهِیراً مِنَ اَلشِّرکِ</span>

<span class="Translate">244 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ حکمتهای بعض احکام شرعیّه)</span> فرموده است: (1) خداوند واجب گردانید ایمان را بجهت پاک کردن <span class="description">(دلهای بندگانش)</span> از شرک</span>

<span class="Revayat">وَ اَلصَّلاَةَ تَنزِیهاً عَنِ اَلکِبرِ</span>

<span class="Translate">(2) و واجب گردانید نماز را بجهت منزّه بودن از کبر و سرکشی</span>

<span class="Revayat">وَ اَلزَّکَاةَ تَسبِیباً لِلرِّزقِ</span>

<span class="Translate">(3) و واجب نمود زکوة را برای وسیله بودن روزی <span class="description">(فقراء )</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلصِّیَامَ اِبتِلاَءً لِإِخلاَصِ اَلخَلقِ</span>

<span class="Translate">(4) و روزه را برای آزمایش اخلاص مردم</span>

<span class="Revayat">وَ اَلحَجَّ تَقوِیَةً لِلدِّینِ</span>

<span class="Translate">(5) و حجّ <span class="description">(به مکّه رفتن)</span> را برای قوّت یافتن دین <span class="description">(چون بر اثر گرد آمدن طوائف مختلفه عظمت و بزرگی اسلام آشکار می‌گردد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلجِهَادَ عِزّاً لِلإِسلاَمِ</span>

<span class="Translate">(6) و جهاد را برای ارجمندی اسلام <span class="description">(و شکست دادن کفّار)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلأَمرَ بِالمَعرُوفِ مَصلَحَةً لِلعَوَامِّ</span>

<span class="Translate">(7) و امر بمعروف <span class="description">(فرمان دادن بکار پسندیده)</span> را برای اصلاح عوامّ <span class="description">(و سوق دادن آنان براه سعادت و نیکبختی)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلنَّهیَ عَنِ اَلمُنکَرِ رَدعاً لِلسُّفَهَاءِ</span>

<span class="Translate">(8) و نهی از منکر <span class="description">(باز داشتن از کار ناشایسته)</span> را برای جلوگیری <span class="description">(معاصی و گناهان)</span> از کم خردان</span>

<span class="Revayat">وَ صِلَةَ اَلرَّحِمِ مَنمَاةً لِلعَدَدِ</span>

<span class="Translate">(9) و صلۀ رحم <span class="description">(پیوند به خویشان)</span> را برای زیاده شدن عدد <span class="description">(ایشان، چون در پیوند خویشان با هم عدد انصار و یاورانشان بسیار گردد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلقِصَاصَ حَقناً لِلدِّمَاءِ</span>

<span class="Translate">(10) و قصاص <span class="description">(کشتن کشنده یا زخم زدن زخم زننده)</span> را برای محفوظ بودن خونها</span>

<span class="Revayat">وَ إِقَامَةَ اَلحُدُودِ إِعظَاماً لِلمَحَارِمِ</span>

<span class="Translate">(11) و برپا داشتن حدود <span class="description">(انجام دادن کیفرهایی که مثلا برای می‌گسار و روزه‌خوار و زناکار مقرّر گشته)</span> را برای اهمیّت دادن بحرامها و نهی شده‌ها</span>

<span class="Revayat">وَ تَرکَ شُربِ اَلخَمرِ تَحصِیناً لِلعَقلِ</span>

<span class="Translate">(12) و نیاشامیدن شراب را برای محفوظ داشتن خرد <span class="description">(از فساد و بدی)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مُجَانَبَةَ اَلسَّرِقَةِ إِیجَاباً لِلعِفَّةِ</span>

<span class="Translate">(13) و دوری از دزدی را برای بکار داشتن پاکدامنی <span class="description">(از دست درازی بمال مردم)</span></span>

<span class="Revayat">وَ تَرکَ اَلزِّنَی تَحصِیناً لِلنَّسَبِ</span>

<span class="Translate">(14) و زنا نکردن را برای درست ماندن نسب و خویشی <span class="description">(چون زنا نسب را مشتبه سازد و باعث اختلال نظام عالم شود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ تَرکَ اَللِّوَاطِ تَکثِیراً لِلنَّسلِ</span>

<span class="Translate">(15) و ترک لواط را برای بسیار شدن نسل و فرزندان</span>

<span class="Revayat">وَ اَلشَّهَادَاتِ اِستِظهَاراً عَلَی اَلمُجَاحَدَاتِ</span>

<span class="Translate">(16) و شهادتها را برای کمک خواستن بر انکار شده‌ها <span class="description">(تا بر اثر انکار حقوق کسی پایمال نشود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ تَرکَ اَلکَذِبِ تَشرِیفاً لِلصِّدقِ</span>

<span class="Translate">(17) و دروغ نگفتن را برای نمایان ساختن بزرگی راستی <span class="description">(که آسایش مردم وابستۀ به آنست)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلسَّلاَمَ أَمَاناً مِنَ اَلمَخَاوِفِ</span>

<span class="Translate">(18) و سلام و درود <span class="description">(بر یکدیگر)</span> را برای ایمنی و آسودگی از جاهای ترس <span class="description">(چون مراد از سلام علیکم آنست که بین من و شما زد و خوردی نیست بلکه صلح و آشتی است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلإِمَامَةَ نِظَاماً لِلأُمَّةِ</span>

<span class="Translate">(19) و امامت و پیشوایی را برای نظم و آرامش <span class="description">(کارهای)</span> مردم <span class="description">(زیرا امام و پیشوای توانا ستمگر را از ستمگری باز داشته و حقّ مظلوم و ستمکشیده را بستاند و کارها نظم و آرامش گیرد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلطَّاعَةَ تَعظِیماً لِلإِمَامَةِ</span>

<span class="Translate">(20) و طاعت و پیروی <span class="description">(از امام)</span> را برای بزرگ شمردن <span class="description">(مقام)</span> امامت <span class="description">(چون از امامت بهره‌ای نمی‌رسد مگر به پیروی مردم از او )</span></span>


==حکمت 245- روش سوگند دادن ستمکار==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ کَانَ علیه‌السلام یَقُولُ أَحلِفُوا اَلظَّالِمَ إِذَا أَرَدتُم یَمِینَهُ بِأَنَّهُ بَرِیءٌ مِن حَولِ اَللَّهِ وَ قُوَّتِهِ فَإِنَّهُ إِذَا حَلَفَ بِهَا کَاذِباً عُوجِلَ اَلعُقُوبَةَ</span>

<span class="Translate">245 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ روش سوگند دادن به ستمگر)</span> می‌فرمود: (1) ستمگر <span class="description">(دروغگو)</span> را هرگاه بخواهید سوگند خورد سوگند دهید باینکه بیزار است از جنبش و توانائی خدا <span class="description">(اگر در این امر دروغ بگوید)</span> زیرا اگر باین سخن دروغ سوگند یاد کند زود بکیفر <span class="description">(دروغش)</span> می‌رسد</span>

<span class="Revayat">وَ إِذَا حَلَفَ بِاللَّهِ اَلَّذِی لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ لَم یُعَاجَل لِأَنَّهُ قَد وَحَّدَ اَللَّهَ سُبحَانَهُ</span>

<span class="Translate">(2) و اگر سوگند یاد نماید به خدائی که جز او خدائی نیست <span class="description">(که دروغ نمی‌گویم، در کیفرش)</span> تعجیل و شتاب نمی‌شود، برای اینکه خداوند سبحان را به یگانگی یاد کرده است <span class="description">(که با دروغ گفتن منافات ندارد. شارح بحرانیّ «رحمه اللّه» در اینجا می‌نویسد: روایت شده است که سخن چینی نزد منصور آمده در بارۀ حضرت صادق علیه السّلام سخن چینی نمود، منصور آن حضرت را خواست و گفت: فلانی از حضرتت چنین و چنان خبر آورده، حضرت فرمود: آن سخنان از من نیست، سخن چین زیر بار نرفت و گفت: جز این نیست که آن سخنان را حضرت فرموده است، امام صادق علیه السّلام او را سوگند داد به بیزاری جستن از جنبش و توانائی خدا اگر دروغگو باشد، پس سخن چین سوگند یاد نمود و سخنش بپایان نرسید که بدرد فالج «از کار افتادن نیمی از بدن» گرفتار شد که پاهای خود را مانند پارۀ گوشتی بزمین می‌کشید)</span></span>


==حکمت 246- انفاق مال در حال حیات==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام یَا اِبنَ آدَمَ کُن وَصِیَّ نَفسِکَ وَ اِعمَل فِی مَالِکَ مَا تُؤثِرُ أَن یُعمَلَ فِیهِ مِن بَعدِکَ</span>

<span class="Translate">246 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب به انفاق)</span> فرموده است: (1) ای فرزند آدم، تو خود وصیّ‌ خویش باش، و <span class="description">(پیش از مرگ)</span> از مال و دارائیت بده آنچه را که می‌خواهی که پس از <span class="description">(مردن)</span> تو بدهند <span class="description">(زیرا تو از هر کس بخود دلسوزتری)</span></span>


==حکمت 247- نکوهش تندخویی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلحِدَّةُ ضَربٌ مِنَ اَلجُنُونِ لِأَنَّ صَاحِبَهَا یَندَمُ فَإِن لَم یَندَم فَجُنُونُهُ مُستَحکَمٌ</span>

<span class="Translate">247 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نکوهش تند خوئی)</span> فرموده است: (1) تندخویی نوعی از دیوانگی است، زیرا تند خو <span class="description">(پس از آرامش از تندی که کرده)</span> پشیمان میشود <span class="description">(همانطور که دیوانه چون بهبودی یافت از آنچه کرده پشیمان می‌گردد)</span> پس اگر پشیمان نشود دیوانگی او پا بر جا است</span>


==حکمت 248- تاثیر حسادت بر سلامتی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام صِحَّةُ اَلجَسَدِ مِن قِلَّةِ اَلحَسَدِ</span>

<span class="Translate">248 - امام علیه السّلام <span class="description">(در سود رشک نبردن)</span> فرموده است: (1) درستی تن از کمی رشک بردن است <span class="description">(زیرا غمّ و اندوه بیماری آرد، و رشکبر به اندوه بسیار گرفتار و از تندرستی بی‌بهره است)</span></span>


==حکمت 249- اهمیت برآوردن حاجت مردم==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لِکُمَیلِ بنِ زِیَادٍ اَلنَّخَعِیِّ یَا کُمَیلُ مُر أَهلَکَ أَن یَرُوحُوا فِی کَسبِ اَلمَکَارِمِ وَ یُدلِجُوا فِی حَاجَةِ مَن هُوَ نَائِمٌ</span>

<span class="Translate">249 - امام علیه السّلام به کمیل ابن زیاد نخعیّ <span class="description">(از نیکان اصحاب خود، در بارۀ سود دل بدست آوردن)</span> فرموده است: (1) ای کمیل خویشان خود را وادار که روز بروند پی تحصیل خوهای نیکو، و شب بروند پی حاجت و درخواست کسیکه درخواست <span class="description">(برای بر آوردن درخواستها بروند اگر چه درخواست کنندگان خواب باشند)</span></span>

<span class="Revayat">فَوَالَّذِی وَسِعَ سَمعُهُ اَلأَصوَاتَ مَا مِن أَحَدٍ أَودَعَ قَلباً سُرُوراً إِلاَّ وَ خَلَقَ اَللَّهُ لَهُ مِن ذَلِکَ اَلسُّرُورِ لُطفاً فَإِذَا نَزَلَت بِهِ نَائِبَةٌ جَرَی إِلَیهَا کَالمَاءِ فِی اِنحِدَارِهِ حَتَّی یَطرُدَهَا عَنهُ کَمَا تُطرَدُ غَرِیبَةُ اَلإِبِلِ</span>

<span class="Translate">(2) سوگند بکسیکه شنوایی او آوازها و فریادها را احاطه نموده نیست کسیکه دلی را شاد و خرّم گرداند مگر آنکه خداوند عوض آن شادی و خرّمی برایش لطف و مهربانی <span class="description">(خوشی معنویّ که بر اثر انجام کار نیک بشخص رو می‌آورد)</span> بیافریند که هرگاه اندوهی باو برسد آن مهربانی بسمت آن اندوه مانند آب در نشیب روان گردد تا مصیبت را از او دور سازد چنانکه شتر غریب را دور می‌نمایند <span class="description">(شتر دار شتر غریب را از گلۀ شتر خود یا از آبشخور آنها دور می‌گرداند )</span></span>


==حکمت 250- ارزش صدقه==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِذَا أَملَقتُم فَتَاجِرُوا اَللَّهَ بِالصَّدَقَةِ</span>

<span class="Translate">250 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب ببخشش در راه خدا)</span> فرموده است: (1) هرگاه تنگدست شدید بصدقه دادن <span class="description">(به مستمندان)</span> با خدا سودا کنید <span class="description">(هر اندازه می‌توانید در راه او انفاق نمائید که صدقه بوسیلۀ توانگر شدن است چنانکه جلوگیر از بلاها و گرفتاریها و پیشآمدها است)</span></span>


==حکمت 251- شناخت جایگاه وفاداری==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلوَفَاءُ لِأَهلِ اَلغَدرِ غَدرٌ عِندَ اَللَّهِ وَ اَلغَدرُ بِأَهلِ اَلغَدرِ وَفَاءٌ عِندَ اَللَّهِ</span>

<span class="Translate">251 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ بیوفایان به پیمان و دوستی)</span> فرموده است: (1) وفا نمودن با بیوفایان بیوفائی با خدا است، و بیوفائی با بیوفایان وفای با خدا است <span class="description">(چون هر که به پیمان و دوستی خود وفا نکرد بدستور خدا رفتار ننموده است)</span></span>


==حکمت 252- هشدار از مهلت و آزمایش خداوند==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام کَم مِن مُستَدرَجٍ بِالإِحسَانِ إِلَیهِ وَ مَغرُورٍ بِالسَّترِ عَلَیهِ وَ مَفتُونٍ بِحُسنِ اَلقَولِ فِیهِ وَ مَا اِبتَلَی اَللَّهُ سُبحَانَهُ أَحَداً بِمِثلِ اَلإِملاَءِ لَهُ و قد مضی هذا الکلام فیما تقدم إلا أن فیه هاهنا زیادة جیدة مفیدة</span>

<span class="Translate">252 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ آزمایش بندگان)</span> فرموده است: (1) کم من مستدرج <span class="description">(تا آخر، این همان فرمایش صد و دوازدهم است که ترجمه و شرحش بیان شد و سیّد رضیّ «رحمه اللّه» هم فرماید:)</span>. این سخن پیش از این گذشت جز آنکه در دوباره بیان شدن آن اینجا افزونی است نیکو و سود دهنده <span class="description">(شاید سود دوباره بیان شدن آن اینجا به مناسبت فرمایش بالا باشد که فرمود: بیوفائی با بیوفایان وفا نمودن با خدا است، و این یکی از آن اموریست که خداوند بندگانش را بآنها آزمایش می‌فرماید )</span></span>


==حکمت 253- نکوهش کوتاهی و سستی اصحاب==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لَمَّا بَلَغَهُ إِغَارَةُ أَصحَابِ مُعَاوِیَةَ عَلَی اَلأَنبَارِ فَخَرَجَ بِنَفسِهِ مَاشِیاً حَتَّی أَتَی اَلنُّخَیلَةَ وَ أَدرَکَهُ اَلنَّاسُ وَ قَالُوا یَا أَمِیرَ اَلمُؤمِنِینَ نَحنُ نَکفِیکَهُم</span>

<span class="Translate">253 - هنگامیکه بامام علیه السّلام خبر رسید که لشگر معاویه بر انبار <span class="description">(از شهرهای قدیم عراق)</span> تاخته و تاراج کردند آن بزرگوار تنها پیاده <span class="description">(از کوفه)</span> بیرون آمد تا به نخیله <span class="description">(موضعی است نزدیک کوفه)</span> رسید، مردم <span class="description">(در پی او آمده)</span> خدمتش رسیدند و گفتند: یا امیر المؤمنین ما بجای تو ایشان را کفایت می‌کنیم</span>

<span class="Revayat">فَقَالَ وَ اَللّٰهُ مَا تَکفُونَنِی أَنفُسَکُم فَکَیفَ تَکفُونَنِی غَیرَکُم إِن کَانَتِ اَلرَّعَایَا قَبلِی لَتَشکُو حَیفَ رُعَاتِهَا فَإِنِّی اَلیَومَ لَأَشکُو حَیفَ رَعِیَّتِی کَأَنَّنِی اَلمَقُودُ وَ هُمُ اَلقَادَةُ أَوِ اَلمَوزُوعُ وَ هُمُ اَلوَزَعَةُ فلما قال علیه‌السلام هذا القول فی کلام طویل قد ذکرنا مختاره فی جملة الخطب تقدم إلیه رجلان من أصحابه</span>

<span class="Translate">پس حضرت <span class="description">(در نکوهش آنها)</span> فرمود: (1) سوگند بخدا شما مرا از <span class="description">(زیان)</span> خود کفایت نمی‌کنید و چگونه مرا از دیگران کفایت می‌نمایید؟ (2) اگر رعیّتها پیش از من از ستم حکمرانانشان شکایت داشتند من امروز از ستم رعیّت خود شکایت دارم، بآن ماند که من پیروام و ایشان پیشوا، یا من فرمانبرم و آنان فرمانده! <span class="description">(سیّد رضیّ «علیه الرّحمة» فرماید:)</span> چون امام علیه السّلام این گفتار را در سخن دراز «که ما از آنچه برگزیدیم در بین خطبه‌ها <span class="description">(خطبۀ بیست و هفتم)</span> بیان نمودیم» فرمود، دو مرد از یارانش جلو آمدند</span>

<span class="Revayat">فقال أحدهما إنی لا أملک إلا نفسی و أخی فمرنا بأمرک یا أمیر المؤمنین ننفذ له فقال علیه‌السلام وَ أَینَ تَقَعَانِ مِمَّا أُرِیدُ</span>

<span class="Translate">یکی از آنها گفت: مرا تسلّطی نیست مگر بخود و برادرم پس یا امیر المؤمنین ما را بآنچه می‌خواهی امر فرما تا انجام دهیم، امام علیه السّلام فرمود: (3) کجا آنچه من می‌خواهم از شما پیش می‌رود و از شما دو کس چه آید؟</span>


==حکمت 254- راه شناخت اهل حق و باطل==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قِیلَ إِنَّ اَلحَارِثَ بنَ حَوطٍ أَتَاهُ علیه‌السلام فَقَالَ أَ تُرَانِی أَظُنُّ أَصحَابَ اَلجَمَلِ کَانُوا عَلَی ضَلاَلَةٍ فَقَالَ علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">254 - گفته‌اند که حارث ابن حوط <span class="description">(یا خوط)</span> نزد امام علیه السّلام آمده و گفت: آیا بمن گمان می‌بری که گمان دارم اصحاب جمل <span class="description">(طلحه و زبیر و عائشه و پیروانشان)</span> بر ضلالت و گمراهی بوده‌اند؟ پس امام علیه السّلام <span class="description">(در نکوهش او)</span> فرمود</span>

<span class="Revayat">یَا حَارِثُ إِنَّکَ نَظَرتَ تَحتَکَ وَ لَم تَنظُر فَوقَکَ فَحِرتَ</span>

<span class="Translate">(1) ای حارث تو به زیر خود نظر کردی <span class="description">(گفتار باطل و نادرست آنها را پسندیدی)</span> و به بالایت نگاه نکردی <span class="description">(در سخنان حقّ و درست من اندیشه ننمودی)</span> پس حیران و سرگردان ماندی!</span>

<span class="Revayat">إِنَّکَ لَم تَعرِفِ اَلحَقَّ فَتَعرِفَ أَهلَهُ وَ لَم تَعرِفِ اَلبَاطِلَ فَتَعرِفَ مَن أَتَاهُ فَقَالَ اَلحَارِثُ فَإِنِّی أَعتَزِلُ مَعَ سَعدِ بنِ مَالِکٍ وَ عَبدِ اَللَّهِ بنِ عُمَرَ فَقَالَ علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">(2) تو حقّ را نشناختی تا اهلش را بشناسی، و باطل را نشناختی تا پیروش را بشناسی، حارث گفت: من با سعد ابن مالک <span class="description">(سعد ابن ابی وقّاص)</span> و عبد اللّه ابن عمر <span class="description">(ابن خطّاب)</span> کناره گرفته به گوشه‌ای می‌روم، پس امام علیه السّلام فرمود</span>

<span class="Revayat">إِنَّ سَعداً وَ عَبدَ اَللَّهِ بنَ عُمَرَ لَم یَنصُرَا اَلحَقَّ وَ لَم یَخذُلاَ اَلبَاطِلَ</span>

<span class="Translate">(3) سعد و عبد اللّه ابن عمر یاری حقّ نکردند و باطل را فرو نگذاشتند <span class="description">(چون کناره گیری آنها از باطل برای یاری نکردن آن نبود بلکه از روی شکّ و دو دلی بحقّ بود، بنا بر این تو نباید از آنان پیروی نمائی. شارح بحرانیّ «رحمه اللّه» در اینجا می‌نویسد: چون عثمان کشته شد سعد ابن ابی وقّاص چند گوسفند خریده به بیابان رفت و با آن گوسفندان زندگانی نمود تا مرد و با علیّ علیه السّلام بیعت ننمود، و عبد اللّه ابن عمر با امیر المؤمنین بیعت کرد و پس از آن به خواهرش حفصه زوجۀ پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله پناه برد و در جنگ جمل حاضر نشد و گفت: عبادت و بندگی مرا از سواری و جنگ ناتوان ساخته نه با علیّ هستم نه با دشمنانش، محدّث قمیّ حاجّ شیخ عبّاس «علیه الرّحمة» در کتاب سفینة بحار الأنوار نقل می‌نماید: چون حجّاج داخل مکّه شد و ابن زبیر را بدار زد عبد اللّه ابن عمر شبانگاه نزد او آمده گفت: دستت را بده تا برای عبد الملک با تو بیعت نمایم که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود: من مات و لم یعرف إمام زمانه مات میتة جاهلیّة یعنی کسیکه بمیرد و امام زمان خود را نشناخته باشد مانند مردن زمان جاهلیّت مرده، پس حجّاج پایش را دراز کرده گفت بگیر پایم را و بیعت کن زیرا دستم بکار است، ابن عمر گفت: مرا ریشخند میکنی، حجّاج گفت: ای احمق قبیلۀ عدیّ با علیّ علیه السّلام بیعت نکردی و امروز چنین میگوئی، آیا علیّ امام زمان تو نبود؟ سوگند بخدا برای فرمایش پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله نزد من نیامده‌ای بلکه از ترس این درخت که ابن زبیر بر آن آویخته آمده‌ای)</span></span>


==حکمت 255- مشکل هم نشینی با قدرتمندان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام صَاحِبُ اَلسُّلطَانِ کَرَاکِبِ اَلأَسَدِ یُغبَطُ بِمَوقِعِهِ وَ هُوَ أَعلَمُ بِمَوضِعِهِ</span>

<span class="Translate">255 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ ندیم پادشاه)</span> فرموده است: (1) همنشین پادشاه مانند سوار بر شیر است: مردم بمقام و مرتبۀ او آرزومندند و او به منزلت خود داناتر است <span class="description">(که چه اندازه خطرناک می‌باشد )</span></span>


==حکمت 256- نیکی به بازماندگان دیگران==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام أَحسِنُوا فِی عَقِبِ غَیرِکُم تُحفَظُوا فِی عَقِبِکُم</span>

<span class="Translate">256 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ نیکی)</span> فرموده است: (1) به فرزندان دیگران نیکی و مهربانی کنید تا پاس فرزندان شما را بدارند</span>


==حکمت 257- تاثیر کلام بزرگان در جامعه==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِنَّ کَلاَمَ اَلحُکَمَاءِ إِذَا کَانَ صَوَاباً کَانَ دَوَاءً وَ إِذَا کَانَ خَطَأً کَانَ دَاءً</span>

<span class="Translate">257 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ سخن بزرگان)</span> فرموده است: (1) سخن اهل دانش و بینش اگر درست باشد <span class="description">(برای دردهای دنیا و آخرت)</span> دارو است، و اگر نادرست باشد درد است <span class="description">(موجب فتنه و تباهکاری است، پس حکیم و دانشمند باید کوشش نماید که سخن نادرست نگوید که گفته‌اند: زلّة العالم زلّة العالم یعنی لغزیدن دانشمند لغزش جهان است)</span></span>


==حکمت 258- اهمیت حفظ احادیث==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ سَأَلَهُ علیه‌السلام رَجُلٌ أَن یُعَرِّفَهُ اَلإِیمَانَ فَقَالَ إِذَا کَانَ غَدٌ فَأتِنِی حَتَّی أُخبِرَکَ عَلَی أَسمَاعِ اَلنَّاسِ فَإِن نَسِیتَ مَقَالَتِی حَفِظَهَا عَلَیکَ غَیرُکَ فَإِنَّ اَلکَلاَمَ کَالشَّارِدَةِ یَنقُفُهَا هَذَا وَ یُخطِئُهَا هَذَا و قد ذکرنا ما أجابه به فیما تقدم من هذا الباب و هو قوله الإیمان علی أربع شعب</span>

<span class="Translate">258 - مردی از امام علیه السّلام خواست که باو بشناساند <span class="description">(معنی)</span> ایمان چیست، پس آن حضرت <span class="description">(در بارۀ رمندگی سخن)</span> فرمود: (1) چون فردا شود نزد من بیا تا جائیکه همه بشنوند بتو خبر دهم که اگر گفتار مرا فراموش نمودی دیگری آنرا حفظ کرده از بر نماید، زیرا سخن مانند شکار رمنده است شخصی <span class="description">(با حافظه)</span> آنرا می‌رباید و دیگری <span class="description">(بر اثر خنگی)</span> آنرا از دست می‌دهد <span class="description">(سیّد رضیّ «علیه الرّحمة» فرماید:)</span> ما آنچه را که حضرت در پاسخ آن مرد فرمود در گذشتۀ از این باب <span class="description">(فرمایش سی‌ام)</span> بیان کرده‌ایم و آن فرمایش آن بزرگوار است باینکه الإیمان علی أربع شعب <span class="description">(دعائم)</span> یعنی ایمان وابستۀ بر چهار شاخه <span class="description">(ستون)</span> است</span>


==حکمت 259- پرهیز از اندوه برای آینده==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام یَا اِبنَ آدَمَ لاَ تَحمِل هَمَّ یَومِکَ اَلَّذِی لَم یَأتِکَ عَلَی یَومِکَ اَلَّذِی قَد أَتَاکَ فَإِنَّهُ إِن یَکُ مِن عُمُرِکَ یَأتِ اَللَّهُ فِیهِ بِرِزقِکَ</span>

<span class="Translate">259 - امام علیه السّلام <span class="description">(در افسرده نشدن برای نیامده)</span> فرموده است: (1) ای پسر آدم امروز برای <span class="description">(روزی)</span> فردا اندوهگین مشو، زیرا اگر فردا از عمر تو باشد خدا روزی ترا در آن می‌رساند <span class="description">(پس سزاوار آنست که کوشش شخص در هر روز برای همان روز باشد نه آنکه برای روزهای نیامده جان بسر شود)</span></span>


==حکمت 260- اعتدال در دوستی و دشمنی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام أَحبِب حَبِیبَکَ هَوناً مَا عَسَی أَن یَکُونَ بَغِیضَکَ یَوماً مَا</span>

<span class="Translate">260 - امام علیه السّلام <span class="description">(در دوستی و دشمنی)</span> فرموده است: (1) دوست خود را دوست دار به اندازه‌ای که تجاوز در آن نباشد <span class="description">(او را بر همۀ اسرار آگاه مساز)</span> شاید روزی از روزها دشمنت گردد <span class="description">(و پشیمان شوی)</span></span>

<span class="Revayat">وَ أَبغِض بَغِیضَکَ هَوناً مَا عَسَی أَن یَکُونَ حَبِیبَکَ یَوماً مَا</span>

<span class="Translate">(2) و دشمنت را دشمن دار از روی میانه روی <span class="description">(پرده دری مکن)</span> شاید روزی از روزها دوستت گردد <span class="description">(و شرمنده و افسرده شوی )</span></span>


==حکمت 261- تلاش در دنیا، برای آخرت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلنَّاسُ فِی اَلدُّنیَا عَامِلاَنِ عَامِلٌ عَمِلَ فِی اَلدُّنیَا لِلدُّنیَا قَد شَغَلَتهُ دُنیَاهُ عَن آخِرَتِهِ یَخشَی عَلَی مَن یَخلُفُهُ اَلفَقرَ وَ یَأمَنُهُ عَلَی نَفسِهِ فَیُفنِی عُمُرَهُ فِی مَنفَعَةِ غَیرِهِ</span>

<span class="Translate">261 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ کوشش برای دنیا و آخرت)</span> فرموده است: (1) مردم در دنیا دو دسته‌اند: یکی در دنیا برای دنیا کار میکند که او را دنیا گرفتار ساخته و از <span class="description">(کار)</span> آخرتش باز داشته، می‌ترسد باز ماندگانش به تنگدستی دچار شوند <span class="description">(برای آنها مال و دارائی می‌اندوزد تا نیازمند نشوند)</span> و از تنگدستی خود ایمن و آسوده گشته <span class="description">(برای گرفتاری روز رستخیز کاری انجام نمی‌دهد و در فکر تنگدستی آنروز نیست، یا به این معنی که باک ندارد و خود در تنگی بسر برد تا مال و دارائی برای فرزندانش گرد آورد)</span> پس زندگی خود را در سود دیگری بسر می‌رساند</span>

<span class="Revayat">وَ عَامِلٌ عَمِلَ فِی اَلدُّنیَا لِمَا بَعدَهَا فَجَاءَهُ اَلَّذِی لَهُ مِنَ اَلدُّنیَا بِغَیرِ عَمَلٍ فَأَحرَزَ اَلحَظَّینِ مَعاً وَ مَلَکَ اَلدَّارَینِ جَمِیعاً فَأَصبَحَ وَجِیهاً عِندَ اَللَّهِ لاَ یَسأَلُ اَللَّهَ حَاجَةً فَیَمنَعُهُ</span>

<span class="Translate">(2) و یکی در دنیا برای آخرت کار میکند و بی آنکه کار کند آنچه برای او <span class="description">(مقدّر)</span> است از دنیا می‌رسد، پس هر دو بهره را جمع نموده و هر دو سرا را بدست آورده است، و نزد خدا با آبرو گشته و از او حاجتی نخواهد که روان سازد <span class="description">(زیرا آبرومندی او نزد خدا مستلزم رواشدن درخواستهای او است )</span></span>


==حکمت 262- ضرورت حفظ اموال کعبه==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ رُوِیَ أَنَّهُ ذُکِرَ عِندَ عُمَرَ بنِ اَلخَطَّابِ فِی أَیَّامِهِ حَلیُ اَلکَعبَةِ وَ کَثرَتُهُ فَقَالَ قَومٌ لَو أَخَذتَهُ فَجَهَّزتَ بِهِ جُیُوشَ اَلمُسلِمِینَ کَانَ أَعظَمَ لِلأَجرِ وَ مَا تَصنَعُ اَلکَعبَةُ بِالحَلیِ فَهَمَّ عُمَرُ بِذَلِکَ وَ سَأَلَ عَنهُ أَمِیرَ اَلمُؤمِنِینَ علیه‌السلام</span>

<span class="Translate">262 - نقل شده که در زمان خلافت عمر ابن خطّاب نزد او سخن در بارۀ زیور کعبه <span class="description">(خانۀ خدا در مکّۀ معظّمه)</span> و بسیاری آن به میان آمد ، گروهی گفتند: اگر آنرا برداشته صرف سپاه مسلمانان کنی ثواب و پاداشش بیشتر است و کعبه زیور می‌خواهد چه کند؟ عمر تصمیم گرفت بر دارد، و در بارۀ آن از امیر المؤمنین علیه السّلام پرسید</span>

<span class="Revayat">فَقَالَ إِنَّ اَلقُرآنَ أُنزِلَ عَلَی اَلنَّبِیِّ صلی‌الله‌علیه‌وآله وَ اَلأَموَالُ أَربَعَةٌ أَموَالُ اَلمُسلِمِینَ فَقَسَّمَهَا بَینَ اَلوَرَثَةِ فِی اَلفَرَائِضِ وَ اَلفَیءُ فَقَسَّمَهُ عَلَی مُستَحِقِّیهِ وَ اَلخُمسُ فَوَضَعَهُ اَللَّهُ حَیثُ وَضَعَهُ وَ اَلصَّدَقَاتُ فَجَعَلَهَا اَللَّهُ حَیثُ جَعَلَهَا وَ کَانَ حَلیُ اَلکَعبَةِ فِیهَا یَومَئِذٍ فَتَرَکَهُ اَللَّهُ عَلَی حَالِهِ وَ لَم یَترُکهُ نِسیَاناً وَ لَم یَخفَ عَلَیهِ مَکَاناً فَأَقِرَّهُ حَیثُ أَقَرَّهُ اَللَّهُ وَ رَسُولُهُ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ لَولاَکَ لاَفتَضَحنَا وَ تَرَکَ اَلحَلیَ بِحَالِهِ</span>

<span class="Translate">آن حضرت <span class="description">(در بارۀ تصرّف نکردن در زیور کعبه)</span> فرمود: (1) قرآن بر پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله فرود آمد و دارائیها چهار جور بود: <span class="description">(اوّل)</span> اموال مسلمانان <span class="description">(پس از مرگشان)</span> که آنها را از روی حساب بین ارث برندگان تقسیم و پخش نمود، و <span class="description">(دوم)</span> غنیمت <span class="description">(آنچه از دشمن بر اثر فیروزی بدست می‌آید)</span> که آنرا به کسانی که مستحقّ آن بودند تقسیم کرد، و <span class="description">(سوم)</span> خمس <span class="description">(پنج یک از سود داد و ستد)</span> که خدا قرار داد آنرا جائیکه تعیین نمود <span class="description">(که بچه کسانی باید داد)</span> و <span class="description">(چهارم)</span> صدقات <span class="description">(زکوات و بخششها)</span> که خدا قرار داد آنرا بجای خود <span class="description">(که چه کسانی باید از آن بهره ببرند)</span> و زیور کعبه آنروز در آن بود و خدا آنرا بحال خود گذاشت <span class="description">(دستوری برای تصرّف در آن نداد)</span> و از روی فراموشی آنرا رها نکرد و مکان و جای آن بر او پنهان و پوشیده نبود، پس <span class="description">(چون در بارۀ همۀ اموال دستور داد و راجع به زیور کعبه چیزی نفرموده بنا بر این تو)</span> برجا گذار آنرا همانطور که خدا و رسول قرار داده. عمر گفت: اگر تو نبودی ما رسوا می‌شدیم <span class="description">(چون بحکم خدا آشنا نیستیم)</span> و زیور را بجای خود گذاشت <span class="description">(در آن تصرّف ننمود )</span></span>


==حکمت 263- قضاوت امام علیه السلام درباره سرقت از بیت المال==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">رُوِیَ أَنَّهُ علیه‌السلام رُفِعَ إِلَیهِ رَجُلاَنِ سَرَقَا مِن مَالِ اَللَّهِ أَحَدُهُمَا عَبدٌ مِن مَالِ اَللَّهِ وَ اَلآخَرُ مِن عُرضِ اَلنَّاسِ فَقَالَ</span>

<span class="Translate">263 - روایت شده که دو مرد را نزد امام علیه السّلام آوردند که از مال خدا <span class="description">(بیت المال)</span> دزدی کرده بودند: یکی از آنها بنده و غلام و مال بیت المال بود، و دیگری غلام یکی از مردم، پس آن حضرت <span class="description">(در بارۀ اینکه چه کسیرا که از بیت المال دزدی کند باید دست برید)</span> فرمود</span>

<span class="Revayat">أَمَّا هَذَا فَهُوَ مِن مَالِ اَللَّهِ وَ لاَ حَدَّ عَلَیهِ مَالُ اَللَّهِ أَکَلَ بَعضُهُ بَعضاً وَ أَمَّا اَلآخَرُ فَعَلَیهِ اَلحَدُّ فَقَطَعَ یَدَهُ</span>

<span class="Translate">(1) امّا بر این غلام که از آن بیت المال است حدّی نیست <span class="description">(دستش را نباید برید، زیرا)</span> برخی از بیت المال برخی دیگر را خورده <span class="description">(و اگر دستش بریده شود زیان افزون گردد، چنانکه محقّق حلّی «رحمه اللّه» در کتاب شرائع الإسلام فرموده)</span> و امّا بر دیگری حدّ جاری است، پس دست او را برید <span class="description">(ابن میثم «علیه الرّحمة» در اینجا می‌نویسد: باین جهت دست او را بریده که از بیت المال که در بسته بوده دزدی کرده و دزدی او بحدّ نصاب یعنی بمقدار چهار یک درهم طلا بوده که دست بریدن واجب گشته و او را از بیت المال نصیب و بهره‌ای هم نبوده، و اگر بهره‌ای داشت و دزدیش بیش از بهره‌اش باشد و افزونی آن بمقدار نصاب رسد دست او بریده میشود، و اگر دزدیش بیش از بهره‌اش نباشد دست او بریده نمی‌شود)</span></span>


==حکمت 264- برخورد با انحرافات==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لَو قَدِ اِستَوَت قَدَمَایَ مِن هَذِهِ اَلمَدَاحِضِ لَغَیَّرتُ أَشیَاءَ</span>

<span class="Translate">264 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ گرفتاریهای خود)</span> فرموده است: (1) اگر پاهای من در این لغزشگاهها استوار ماند <span class="description">(خلافتم پابرجا گشته و از جنگهای داخلی آسوده شوم)</span> چیزهائی را تغییر می‌دهم <span class="description">(بدعتهای مخالفین را از بین برده احکام را طبق دستور رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله اجراء می‌نمایم)</span></span>


==حکمت 265- رضا و تسلیم در برابر خداوند==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اِعلَمُوا عِلماً یَقِیناً أَنَّ اَللَّهَ لَم یَجعَل لِلعَبدِ وَ إِن عَظُمَت حِیلَتُهُ وَ اِشتَدَّت طَلِبَتُهُ وَ قَوِیَت مَکِیدَتُهُ أَکثَرَ مِمَّا سُمِّیَ لَهُ فِی اَلذِّکرِ اَلحَکِیمِ</span>

<span class="Translate">265 - امام علیه السّلام <span class="description">(در اینکه باید بآنچه مقدّر شده ساخت)</span> فرموده است: (1) با یقین و باور بدانید که خدا قرار نداده برای بنده - اگر چه بسیار چاره جو و سخت کوشا و در مکر و فریب توانا باشد - بیشتر از آنچه در علم الهی برای او مقدّر و نامزد گشته است</span>

<span class="Revayat">وَ لَم یَحُل بَینَ اَلعَبدِ فِی ضَعفِهِ وَ قِلَّةِ حِیلَتِهِ وَ بَینَ أَن یَبلُغَ مَا سُمِّیَ لَهُ فِی اَلذِّکرِ اَلحَکِیمِ</span>

<span class="Translate">(2) و جلوگیر نشده است بین بنده - که ناتوان و کم چاره بوده - و بین اینکه برسد باو آنچه در علم الهیّ برای او مقدّر و نامزد شده است</span>

<span class="Revayat">وَ اَلعَارِفُ لِهَذَا اَلعَامِلُ بِهِ أَعظَمُ اَلنَّاسِ رَاحَةً فِی مَنفَعَةٍ وَ اَلتَّارِکُ لَهُ اَلشَّاکُّ فِیهِ أَعظَمُ اَلنَّاسِ شُغلاً فِی مَضَرَّةٍ</span>

<span class="Translate">(3) و شناسای باین راز و بکار برندۀ آن از جهت آسودگی در سود <span class="description">(دنیا و آخرت)</span> برترین مردمان است، و چشم پوشنده و شکّ کنندۀ در آن از جهت گرفتاری در زیان برترین مردمان است</span>

<span class="Revayat">وَ رُبَّ مُنعَمٍ عَلَیهِ مُستَدرَجٌ بِالنُّعمَی</span>

<span class="Translate">(4) و بسا بنعمت رسیده‌ای که بسبب نعمت کم کم بعذاب و کیفر نزدیک گشته</span>

<span class="Revayat">وَ رُبَّ مُبتَلًی مَصنُوعٌ لَهُ بِالبَلوَی</span>

<span class="Translate">(5) و بسا گرفتاری که بر اثر گرفتاری احسان و نیکوئی باو شده است</span>

<span class="Revayat">فَزِد أَیُّهَا اَلمُستَمِعُ فِی شُکرِکَ وَ قَصِّر مِن عَجَلَتِکَ وَ قِف عِندَ مُنتَهَی رِزقِکَ</span>

<span class="Translate">(6) پس ای شنوندۀ <span class="description">(این گفتار)</span> بسیار سپاسگزارم و کم بشتاب و به رسیدۀ از روزی بایست و تن برضاء بده <span class="description">(که کس را بیشتر از آنچه باید باو برسد ندهند. و این مطلب منافات با امر و دستور بدعاء و سعی و کوشش در طلب رزق ندارد، زیرا دعاء و سعی در بدست آوردن روزی گاهی سبب وجود روزی بیش از آنچه مقدّر گشته میشود)</span></span>


==حکمت 266- ضرورت عمل گرایی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لاَ تَجعَلُوا عِلمَکُم جَهلاً وَ یَقِینَکُم شَکّاً إِذَا عَلِمتُم فَاعمَلُوا وَ إِذَا تَیَقَّنتُم فَأَقدِمُوا</span>

<span class="Translate">266 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب به عبادت)</span> فرموده است: (1) دانائی خود را <span class="description">(به نیست شدن دنیا)</span> نادانی قرار ندهید <span class="description">(که از آخرت چشم پوشیده بدنیا دل بندید)</span> و باورتان را <span class="description">(به مردن)</span> به دودلی نگردانید <span class="description">(بنا بر این)</span> (2) اگر <span class="description">(به نیستی دنیا)</span> دانائید پس <span class="description">(برای آخرت)</span> کار کنید، و هر گاه <span class="description">(مردن را)</span> باور دارید پس <span class="description">(توشه برداشته)</span> پا پیش گذارید</span>


==حکمت 267- نکوهش طمع به دنیا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِنَّ اَلطَّمَعَ مُورِدٌ غَیرُ مُصدِرٍ وَ ضَامِنٌ غَیرُ وَفِیٍّ</span>

<span class="Translate">267 - امام علیه السّلام <span class="description">(در دوری از آز و آرزو)</span> فرموده است: (1) طمع <span class="description">(آدمی را)</span> بر سر آب می‌آورد بی آنکه <span class="description">(او را سیراب کرده)</span> باز گرداند <span class="description">(هر که بآن گرفتار شود تباه گشته رهائی نیابد)</span> و ضامن است بی آنکه <span class="description">(بعهد و پیمان خود)</span> وفاء کند</span>

<span class="Revayat">وَ رُبَّمَا شَرِقَ شَارِبُ اَلمَاءِ قَبلَ رِیِّهِ</span>

<span class="Translate">(2) و بسا آشامنده که پیش از سیراب شدن گلوگیر شود <span class="description">(بسا آزمند که در راه بدست آوردن مطلوب پیش از رسیدن بآن و بهره بردن تباه گردد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ کُلَّمَا عَظُمَ قَدرُ اَلشَّیءِ اَلمُتَنَافَسِ فِیهِ عَظُمَتِ اَلرَّزِیَّةُ لِفَقدِهِ</span>

<span class="Translate">(3) و هر چند منزلت چیزیکه بآن رغبت میشود افزون باشد اندوه نیافتن و بدست نیاوردن آن بسیار گردد</span>

<span class="Revayat">وَ اَلأَمَانِیُّ تُعمِی أَعیُنَ اَلبَصَائِرِ</span>

<span class="Translate">(4) و آرزوها دیده‌های بینائیها را کور می‌نماید</span>

<span class="Revayat">وَ اَلحَظُّ یَأتِی مَن لاَ یَأتِیهِ</span>

<span class="Translate">(5) و نصیب و بهرۀ <span class="description">(مقدّر)</span> می‌آید پیش کسیکه بسوی آن نمی‌آید <span class="description">(بهرۀ مقدّر خواهد رسید هر چند در طلب آن کوشش نداشته و آرزومند آن نباشند)</span></span>


==حکمت 268- نکوهش نفاق و دورویی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِن أَن تَحسُنَ فِی لاَمِعَةِ اَلعُیُونِ عَلاَنِیَتِی وَ تَقبُحَ فِیمَا أُبطِنُ لَکَ سَرِیرَتِی مُحَافِظاً عَلَی رِئَاءِ اَلنَّاسِ مِن نَفسِی بِجَمِیعِ مَا أَنتَ مُطَّلِعٌ عَلَیهِ مِنِّی فَأُبدِیَ لِلنَّاسِ حُسنَ ظَاهِرِی وَ أُفضِیَ إِلَیکَ بِسُوءِ عَمَلِی تَقَرُّباً إِلَی عِبَادِکَ وَ تَبَاعُداً مِن مَرضَاتِکَ</span>

<span class="Translate">268 - امام علیه السّلام <span class="description">(در خوش ظاهری و بدی باطن)</span> فرموده است: (1) بار خدایا پناه می‌برم بتو از اینکه در پیش چشمها <span class="description">(ی مردم)</span> ظاهر من نیکو و باطن من در آنچه پنهان می‌دارم نزد تو زشت باشد در حالیکه حفظ کنم خود را نزد مردم به ریاء و خودنمایی به همۀ آنچه تو از من بآن آگاهی پس بمردم خوش ظاهر جلوه کنم و بد کرداریم را بسوی تو آرم که در نتیجه به بندگانت نزدیک و از خوشنودیها <span class="description">(و رحمتها)</span> یت دور گردم</span>


==حکمت 269- سوگند امیر المؤمنین علیه السّلام==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لاَ وَ اَلَّذِی أَمسَینَا مِنهُ فِی غُبَّرِ لَیلَةٍ دَهمَاءَ تَکشِرُ عَن یَومٍ أَغَرَّ مَا کَانَ کَذَا وَ کَذَا</span>

<span class="Translate">269 - امام علیه السّلام <span class="description">(در اخبار بظهور حضرت صاحب الزّمان)</span> فرموده است: (1) البتّه سوگند به خداوندی که از <span class="description">(توانائی)</span> او شب کردیم در باقی ماندۀ شب تاری که از روز روشن هویدا می‌گردد چنین و چنان نبوده است <span class="description">(که اراده و خواست خدا بر آن باشد که همواره مردم در تاریکی ضلالت و گمراهی بدعتهای مخالفین بسر برند، بلکه در زمان دولت حقّه و پیدایش امام زمان «عجّل اللّه فرجه» بحقائق اسلام آشنا شده از تاریکی رهائی یابند که این شب را سحر در پیش و این سحر را صبح نزدیک است)</span></span>


==حکمت 270- اهمیت مداومت در کارها==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام قَلِیلٌ تَدُومُ عَلَیهِ أَرجَی مِن کَثِیرٍ مَملُولٍ مِنهُ</span>

<span class="Translate">270 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ستودن پشتکار داشتن)</span> فرموده است: (1) اندک کاری که بآن ادامه دهی امید <span class="description">(سود)</span> بآن بیشتر است از کار بسیاری که از آن ملول و خسته گردی <span class="description">(که بر اثر ترکش نمائی)</span></span>


==حکمت 271- اولویت واجبات بر مستحبات==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِذَا أَضَرَّتِ اَلنَّوَافِلُ بِالفَرَائِضِ فَارفُضُوهَا</span>

<span class="Translate">271 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب بواجبات)</span> فرموده است: (1) هر گاه مستحبّات بواجبات زیان رساند <span class="description">(اخلال نماید)</span> آن مستحبّات را ترک کنید <span class="description">(برهان آن در شرح فرمایش سی و هشتم و یک صد و نهم گذشت )</span></span>


==حکمت 272- آمادگی برای آخرت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن تَذَکَّرَ بُعدَ اَلسَّفَرِ اِستَعَدَّ</span>

<span class="Translate">272 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب بطاعت)</span> فرموده است: (1) هر که دوری سفر <span class="description">(آخرت)</span> را بیاد داشته باشد آماده میشود <span class="description">(تقوی و پرهیزکاری را شعار خویش قرار می‌دهد)</span></span>


==حکمت 273- برتری اندیشه بر حواس ظاهری==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لَیسَتِ اَلرُّؤیَةُ مَعَ اَلأَبصَارِ فَقَد تَکذِبُ اَلعُیُونُ أَهلَهَا وَ لاَ یَغُشُّ اَلعَقلُ مَنِ اِستَنصَحَهُ</span>

<span class="Translate">273 - امام علیه السّلام <span class="description">(در پیروی از عقل)</span> فرموده است: (1) نیست بینائی <span class="description">(آگاهی دل)</span> با دیده‌ها و چشمها که گاهی چشمها به دارندۀ خود دروغ می‌گویند، (2) و <span class="description">(لی)</span> خرد خیانت نمی‌کند <span class="description">(بغلط و اشتباه نمی‌اندازد)</span> کسیرا که از او پند و اندرز بخواهد <span class="description">(در شناختن حقائق باید بعقل اعتماد نمود نه بحسّ‌، زیرا بسا محسوس و بدیهیّ که معلوم نیست و بسا عقلیّ و نظریّ که نزد دلهای روشن از هر بدیهیّ آشکارتر است، و از اینرو است که حکماء گفته‌اند: یقینیّات همان معقولات است نه محسوسات، زیرا حکم حسّ‌ در مظنّۀ غلط و اشتباه است و بسیار حسّ دروغ می‌گوید و ما را به اعتقادات نادرست وامی‌دارد، چنانکه بزرگ را کوچک و کوچک را بزرگ و متحرّک را ساکن و ساکن را متحرّک می‌پنداریم، و امّا عقل در هر چه راه یابد و پیش او بدیهیّ و آشکار گردد غلط و اشتباه در آن راه ندارد، بنا بر این گفتار نادانان که می‌گویند دلیلی بزرگتر و بالاتر از حسّ و دیدن با چشم نیست باطل و نادرست است)</span></span>


==حکمت 274- علت بی اثر بودن موعظه==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام بَینَکُم وَ بَینَ اَلمَوعِظَةِ حِجَابٌ مِنَ اَلغِرَّةِ</span>

<span class="Translate">274 - امام علیه السّلام <span class="description">(در پیروی از پند و اندرز)</span> فرموده است: (1) بین شما و بین <span class="description">(شنیدن و پیروی از)</span> موعظه و پند پرده‌ای از غفلت و بیخبری می‌باشد <span class="description">(که هر گاه آن پرده را با پیروی نکردن از شهوات دریده در پایان کار اندیشه نمودی از پند و اندرز نتیجه می‌گیری )</span></span>


==حکمت 275- خطاهای عوام و کوتاهی های خواص==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام جَاهِلُکُم مُزدَادٌ وَ عَالِمُکُم مُسَوِّفٌ</span>

<span class="Translate">275 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نکوهش افراط و تفریط)</span> فرموده است: (1) نادان شما <span class="description">(کار را از روی نادانی)</span> زیادة میکند، و دانای شما <span class="description">(کار را از وقت خود)</span> بتأخیر می‌اندازد <span class="description">(در بعضی از نسخ نهج البلاغه جاهلکم مزداد مسوّف بدون کلمۀ و عالمکم ذکر شده است که معنی آن چنین است: نادان شما «بفکر اینکه گناه او را خواهند بخشید در گناه» زیاده‌روی می‌نماید و «توبه و بازگشت را» به تاخیر می‌اندازد)</span></span>


==حکمت 276- رفع بهانه جویی با دانش==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام قَطَعَ اَلعِلمُ عُذرَ اَلمُتَعَلِّلِینَ</span>

<span class="Translate">276 - امام علیه السّلام <span class="description">(در اینکه علم راه عذر را می‌بندد)</span> فرموده است: (1) علم و دانستن <span class="description">(احکام دین)</span> راه بهانۀ بهانه جویان را <span class="description">(که می‌گویند: خدا کریم است و رحیم و نیازی برنج و بندگی ما ندارد)</span> می‌بندد <span class="description">(پس هر که با دین و کتاب و رسول آشنا شد عذر و بهانه‌اش پذیرفته نیست)</span></span>


==حکمت 277- ضرورت استفاده از فرصت ها==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام کُلُّ مُعَاجَلٍ یَسأَلُ اَلأَنظَارَ وَ کُلُّ مُؤَجَّلٍ یَتَعَلَّلُ بِالتَّسوِیفِ</span>

<span class="Translate">277 - امام علیه السّلام <span class="description">(در سرزنش کسیکه کار را بموقع انجام ندهد)</span> فرموده است: (1) با هر که تعجیل و شتاب نمایند <span class="description">(مرگش زود برسد)</span> مهلت می‌خواهد <span class="description">(که عبادت و بندگی کند)</span> و هر کس را مهلت دهند و زود نخواهند <span class="description">(عمرش دراز باشد)</span> با تأخیر افتادن <span class="description">(که وقت دارم و در آینده انجام می‌دهم)</span> بهانه جوید <span class="description">(کار امروز به فردا اندازد)</span></span>


==حکمت 278- فریبندگی ظاهر روزگار==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَا قَالَ اَلنَّاسُ لِشَیءٍ طُوبَی لَهُ إِلاَّ وَ قَد خَبَأَ لَهُ اَلدَّهرُ یَومَ سُوءٍ</span>

<span class="Translate">278 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ دل نبستن به خوشحالی)</span> فرموده است: (1) مردم بچیزی نگفتند خوشا به حالش مگر آنکه روزگار برای آن روز بدی را پنهان دارد <span class="description">(زمانه به نعمتی که در آدمی بیند رشک برد و آنرا بگیرد، پس خردمند به خوشحالی دنیا دل نبند و آسوده ننشیند )</span></span>


==حکمت 279- مشکل درک قضا و قدر==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَد سُئِلَ عَنِ اَلقَدَرِ فَقَالَ علیه‌السلام طَرِیقٌ مُظلِمٌ فَلاَ تَسلُکُوهُ وَ بَحرٌ عَمِیقٌ فَلاَ تَلِجُوهُ وَ سِرُّ اَللَّهِ فَلاَ تَتَکَلَّفُوهُ</span>

<span class="Translate">279 - از امام علیه السّلام از <span class="description">(چگونگی)</span> قضاء و قدر پرسیدند پس آن حضرت <span class="description">(اندیشۀ در آنرا نهی کرد)</span> فرمود: (1) راهی است تاریک در آن نروید <span class="description">(که بر اثر شبهات در حلّ آنها وامانده و سرگردان شده گمراه خواهید گشت)</span> و دریایی است ژرف در آن داخل نشوید <span class="description">(که غرقه اندیشه‌های گوناگون خواهید شد)</span> و پنهان داشتۀ خدا است خود را در <span class="description">(آشکار نمودن)</span> آن برنج نیندازید <span class="description">(که سودی نبرید و بجائی نخواهید رسید)</span></span>


==حکمت 280- ارزش علم و عالم==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِذَا أَرذَلَ اَللَّهُ عَبداً حَظَرَ عَلَیهِ اَلعِلمَ</span>

<span class="Translate">280 - امام علیه السّلام <span class="description">(در زیان نافرمانی)</span> فرموده است: (1) هر گاه خداوند بنده‌ای را <span class="description">(بر اثر گناه)</span> پست گرداند علم و دانش را بر او منع کند <span class="description">(او را توفیق ندهد تا از علم دین و احکام الهیّ که موجب سعادت و نیکبختی است بهره‌مند گردد، این فرمایش دلیل است بر اینکه نادانی بدترین بیچارگی‌ها است )</span></span>


==حکمت 281- الگوی اخلاقی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام کَانَ لِی فِیمَا مَضَی أَخٌ فِی اَللَّهِ وَ کَانَ یُعَظِّمُهُ فِی عَینِی صِغَرُ اَلدُّنیَا فِی عَینِهِ</span>

<span class="Translate">281 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب به خوهای نیکو)</span> فرموده است: (1) در روزگار گذشته برای من برادر و همکیشی در راه خدا <span class="description">(ابوذر غفّاری یا عثمان ابن مضعون)</span> بود که کوچک بودن دنیا در نظرش او را در چشم من بزرگ می‌نمود</span>

<span class="Revayat">وَ کَانَ خَارِجاً مِن سُلطَانِ بَطنِهِ فَلاَ یَشتَهِی مَا لاَ یَجِدُ وَ لاَ یُکثِرُ إِذَا وَجَدَ</span>

<span class="Translate">(2) و شکمش بر او تسلّط نداشت پس چیزی را که نمی‌یافت آرزو نمی‌کرد و اگر می‌یافت بسیار بکار نمی‌برد</span>

<span class="Revayat">وَ کَانَ أَکثَرَ دَهرِهِ صَامِتاً فَإِن قَالَ بَذَّ اَلقَائِلِینَ وَ نَقَعَ غَلِیلَ اَلسَّائِلِینَ</span>

<span class="Translate">(3) و بیشتر روزگارش خاموش بود <span class="description">(سخن نمی‌گفت)</span> و اگر می‌گفت بر گویندگان غلبه می‌نمود <span class="description">(برای دیگری جای سخن باقی نمی‌گذاشت)</span> و تشنگی پرسندگان را <span class="description">(به موعظه و اندرز از آب دانش)</span> فرو می‌نشاند</span>

<span class="Revayat">وَ کَانَ ضَعِیفاً مُستَضعَفاً فَإِن جَاءَ اَلجِدُّ فَهُوَ لَیثٌ غَادٍ وَ صِلُّ وَادٍ</span>

<span class="Translate">(4) و <span class="description">(بر اثر طاعت و بندگی خدا و بردباری با مردم)</span> ناتوان و افتاده بود و هم او را ناتوان می‌پنداشتند، و هرگاه زمان کوشش <span class="description">(در کاری)</span> پیش می‌آمد <span class="description">(چون)</span> شیر خشمگین و مار پر زهر بیابان بود <span class="description">(حتما کار را انجام می‌داد یا در کارزار دشمن را مغلوب می‌نمود، و اگر با کسی نزاع داشت بی صبری نمی‌کرد و پیش از وقت)</span></span>

<span class="Revayat">لاَ یُدلِی بِحُجَّةٍ حَتَّی یَأتِیَ قَاضِیاً</span>

<span class="Translate">(5) برهان و دلیل نمی‌آورد تا اینکه نزد قاضی می‌آمد <span class="description">(و دلیل خود را بیان می‌نمود، و این دلیل بر درستی رأی و اندیشۀ شخص است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ کَانَ لاَ یَلُومُ أَحَداً عَلَی مَا یَجِدُ اَلعُذرَ فِی مِثلِهِ حَتَّی یَسمَعَ اِعتِذَارَهُ</span>

<span class="Translate">(6) و کسیرا سرزنش نمی‌کرد به کاری که در مانند آن بهانه‌ای می‌یافت تا اینکه عذر او را می‌شنید <span class="description">(و این روش از لوازم عدل و انصاف است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ کَانَ لاَ یَشکُو وَجَعاً إِلاَّ عِندَ بُرئِهِ</span>

<span class="Translate">(7) و از دردی <span class="description">(که مبتلی می‌گشت نزد کسی)</span> شکایت نمی‌نمود مگر وقتی که بهبودی می‌یافت <span class="description">(آنهم از روی اخبار و سرگذشت نه از راه شکایت)</span></span>

<span class="Revayat">وَ کَانَ یَفعَلُ مَا یَقُولُ وَ لاَ یَقُولُ مَا لاَ یَفعَلُ</span>

<span class="Translate">(8) و آنچه می‌گفت بجا می‌آورد و آنچه نمی‌کرد نمی‌گفت <span class="description">(چون درستی و راستی را شعار خویش قرار داده بود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ کَانَ إِن غُلِبَ عَلَی اَلکَلاَمِ لَم یُغلَب عَلَی اَلسُّکُوتِ</span>

<span class="Translate">(9) و اگر بر سخن بر او غلبه می‌کردند در خاموشی غلبه نمی‌یافتند <span class="description">(هنگام گفتگوهای بیجا خاموش بود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ کَانَ عَلَی أَن یَسمَعَ أَحرَصَ مِنهُ عَلَی أَن یَتَکَلَّمَ</span>

<span class="Translate">(10) و در شنیدن حریصتر بود بر گفتن <span class="description">(استفاده را بر افاده ترجیح می‌داد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ کَانَ إِذَا بَدَهَهُ أَمرَانِ نَظَرَ أَیُّهُمَا أَقرَبُ إِلَی اَلهَوَی فَخَالَفَهُ</span>

<span class="Translate">(11) و اگر ناگهان <span class="description">(بی‌اندیشه)</span> دو کار باو رو می‌آورد می‌نگریست که کدام یک از آن دو به خواهش نفس نزدیکتر است با آن مخالفت می‌نمود</span>

<span class="Revayat">فَعَلَیکُم بِهَذِهِ اَلخَلاَئِقِ فَالزَمُوهَا وَ تَنَافَسُوا فِیهَا فَإِن لَم تَستَطِیعُوهَا فَاعلَمُوا أَنَّ أَخذَ اَلقَلِیلِ خَیرٌ مِن تَرکِ اَلکَثِیرِ</span>

<span class="Translate">(12) پس بر شما باد که این صفات و خوها را فرا گیرید و بآنها رغبت داشته باشید، و اگر به همۀ آنها توانائی ندارید بدانید که فرا گرفتن اندک بهتر است از فرو گذاری بسیار <span class="description">(پس به برخی از آن اخلاق متّصف شوید)</span></span>


==حکمت 282- ضرورت شکر نعمت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لَو لَم یَتَوَعَّدِ اَللَّهُ عَلَی مَعصِیَتِهِ لَکَانَ یَجِبُ أَلاَّ یُعصَی شُکراً لِنِعَمِهِ</span>

<span class="Translate">282 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترک معصیت)</span> فرموده است: (1) اگر خداوند <span class="description">(مردم را بوسیلۀ انبیاء)</span> بر معصیت و نافرمانی خود نترسانیده بود برای سپاسگزاری از نعمتهای او واجب بود که او را معصیت نکنند <span class="description">(برای آنکه شکر نعمت به گفتار و کردار عقلا واجب است پس ترک معصیت هم که لازمۀ اطاعت و سپاسگزاری است واجب خواهد بود)</span></span>


==حکمت 283- روش تسلیت گفتن==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام وَ قَد عَزَّی اَلأَشعَثَ بنَ قَیسٍ عَنِ اِبنٍ لَهُ</span>

<span class="Translate">283 - امام علیه السّلام هنگامیکه اشعث ابن قیس <span class="description">(یکی از منافقین اصحاب و یاران خود)</span> را از مردن فرزندش تسلیت می‌داد و بصبر و شکیبائی ترغیب می‌نمود <span class="description">(در بارۀ بیتابی نکردن)</span> فرمود</span>

<span class="Revayat">یَا أَشعَثُ إِن تَحزَن عَلَی اِبنِکَ فَقَدِ اِستَحَقَّت مِنکَ ذَلِکَ اَلرَّحِمُ وَ إِن تَصبِر فَفِی اَللَّهِ مِن کُلِّ مُصِیبَةٍ خَلَفٌ</span>

<span class="Translate">(1) ای اشعث اگر بر <span class="description">(مرگ)</span> پسرت اندوهناک باشی خویشی شایسته است که افسرده شوی <span class="description">(اندوه تو در مرگ فرزندت بیجا نیست)</span> و اگر شکیبا باشی پیش خدا هر مصیبت و اندوهی را جانشینی <span class="description">(پاداشی)</span> است</span>

<span class="Revayat">یَا أَشعَثُ إِن صَبَرتَ جَرَی عَلَیکَ اَلقَدَرُ وَ أَنتَ مَأجُورٌ وَ إِن جَزِعتَ جَرَی عَلَیکَ اَلقَدَرُ وَ أَنتَ مَأزُورٌ</span>

<span class="Translate">(2) ای اشعث، اگر صبر کنی قضاء و قدر بر تو جاری می‌گردد و تو اجر و مزد می‌یابی، و اگر بیتابی نمائی حکم الهیّ بر تو جاری میشود در حالیکه گناه کرده‌ای</span>

<span class="Revayat">یَا أَشعَثُ اِبنُکَ سَرَّکَ وَ هُوَ بَلاَءٌ وَ فِتنَةٌ وَ حَزَنَکَ وَ هُوَ ثَوَابٌ وَ رَحمَةٌ</span>

<span class="Translate">(3) ای اشعث پسرت <span class="description">(هنگام بدنیا آمدن)</span> ترا شاد نمود در حالیکه <span class="description">(برای تو)</span> بلا و گرفتاری بود، و <span class="description">(با مردنش)</span> ترا اندوهگین ساخت در حالیکه <span class="description">(برای تو)</span> پاداش و رحمت بود <span class="description">(پس سزاوار است که در اندوه او شکیبا باشی)</span></span>


==حکمت 284- عظمت مصیبت رحلت پیامبر اکرم (ص)==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام عَلَی قَبرِ رَسُولِ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله سَاعَةَ دُفِنَ إِنَّ اَلصَّبرَ لَجَمِیلٌ إِلاَّ عَنکَ وَ إِنَّ اَلجَزَعَ لَقَبِیحٌ إِلاَّ عَلَیکَ وَ إِنَّ اَلمُصَابَ بِکَ لَجَلِیلٌ وَ إِنَّهُ قَبلَکَ وَ بَعدَکَ لَجَلَلٌ</span>

<span class="Translate">284 - امام علیه السّلام بر سر قبر رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله ساعتی که آن حضرت را بخاک سپردند <span class="description">(در عظمت وفات آن بزرگوار)</span> فرموده است: (1) شکیبائی نیکو است مگر از <span class="description">(جدائی)</span> تو و بیتابی زشت است مگر بر <span class="description">(مرگ)</span> تو <span class="description">(زیرا آن حضرت اصل دین و پیشوای آن بود پس بیتابی در مصیبت او زشت نیست چون این بیتابی مستلزم آنست که همیشه از خوها و روش آن بزرگوار یاد شود و شکیبائی در آن نیکو نمی‌باشد چون مستلزم بیخبری از آن است)</span> (2) و اندوهی که بسبب <span class="description">(وفات)</span> تو رسیده بزرگ است، و اندوه پیش از تو و پس از تو <span class="description">(نسبت به اندوه به حضرتت)</span> آسان و کوچک است</span>


==حکمت 285- نتیجه همنشینی با احمق==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لاَ تَصحَبِ اَلمَائِقَ فَإِنَّهُ یُزَیِّنُ لَکَ فِعلَهُ وَ یَوَدُّ أَن تَکُونَ مِثلَهُ</span>

<span class="Translate">285 - امام علیه السّلام <span class="description">(در زیان همنشینی با احمق)</span> فرموده است: (1) همنشین احمق مباش زیرا <span class="description">(بر اثر بی‌خردی خود)</span> کارش را در نظر تو زینت داده می‌آراید، و دوست دارد تو مانند او باشی <span class="description">(حماقتش را پیروی نمائی )</span></span>


==حکمت 286- فاصله بین مشرق و مغرب==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَد سُئِلَ عَن مَسَافَةِ مَا بَینَ اَلمَشرِقِ وَ اَلمَغرِبِ فَقَالَ علیه‌السلام مَسِیرَةُ یَومٍ لِلشَّمسِ</span>

<span class="Translate">286 - از امام علیه السّلام مسافت و دوری میان مشرق و مغرب را پرسیدند، پس آن حضرت <span class="description">(در تعیین مسافت بین آنها)</span> فرموده است: (1) باندازۀ سیر و گردش یک روز خورشید است <span class="description">(این پاسخ را جواب اقناعی گویند یعنی پرسنده را خوشنود می‌گرداند و این برای آنست که فهم پرسنده بدرک تحقیق آن نمی‌رسد)</span></span>


==حکمت 287- شناخت دوستان و دشمنان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام أَصدِقَاؤُکَ ثَلاَثَةٌ وَ أَعدَاؤُکَ ثَلاَثَةٌ فَأَصدِقَاؤُکَ صَدِیقُکَ وَ صَدِیقُ صَدِیقِکَ وَ عَدُوُّ عَدُوِّکَ وَ أَعدَاؤُکَ عَدُوُّکَ وَ عَدُوُّ صَدِیقِکَ وَ صَدِیقُ عَدُوِّکَ</span>

<span class="Translate">287 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ دوست و دشمن)</span> فرموده است: (1) دوستانت سه و دشمنانت سه می‌باشند: امّا دوستانت دوست تو، و دوست دوست تو، و دشمن دشمنت است، (2) و امّا دشمنانت دشمن تو، و دشمن دوست تو، و دوست دشمنت می‌باشند</span>


==حکمت 288- تدبیر در دشمنی کردن==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لِرَجُلٍ رَآهُ یَسعَی عَلَی عَدُوٍّ لَهُ بِمَا فِیهِ إِضرَارٌ بِنَفسِهِ إِنَّمَا أَنتَ کَالطَّاعِنِ نَفسَهُ لِیَقتُلَ رِدفَهُ</span>

<span class="Translate">288 - امام علیه السّلام به مردی که دید او را برای زیان رساندن به دشمنش در کاری می‌کوشد که بخود زیان می‌رساند <span class="description">(در نکوهش زیان رساندن)</span> فرمود: (1) تو مانند کسی هستی که بخود نیزه فرو میکند تا بکشد کسیرا که پس پشت او سوار است <span class="description">(به سینۀ خودش نیزه می‌زند تا از پشتش بیرون آمده به سینۀ سوار عقب برسد و او را بکشد، و چنین کسی که برای دیگری بدی اندیشه که در اوّل زیان آن به خودش برسد یا بسیار خبیث و ناپاک است و یا بی‌خرد و نادان )</span></span>


==حکمت 289- ضرورت عبرت گرفتن==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَا أَکثَرَ اَلعِبَرَ وَ أَقَلَّ اَلاِعتِبَارَ</span>

<span class="Translate">289 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ پند نپذیرفتن)</span> فرموده است: (1) چه بسیار است عبرتها و پندها <span class="description">(از روزگار و پند دهندگان)</span> و چه کم است پند پذیرفتن!</span>


==حکمت 290- اعتدال در دشمنی کردن==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن بَالَغَ فِی اَلخُصُومَةِ أَثِمَ وَ مَن قَصَّرَ فِیهَا ظُلِمَ</span>

<span class="Translate">290 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نکوهش زد و خورد)</span> فرموده است: (1) کسیکه در نزاع و زد و خورد کوشیده پافشاری کند گناه کرده، و کسیکه کوتاهی و خودداری نماید مظلوم گردد</span>

<span class="Revayat">وَ لاَ یَستَطِیعُ أَن یَتَّقِیَ اَللَّهَ مَن خَاصَمَ</span>

<span class="Translate">(2) و کسیکه <span class="description">(با دیگری)</span> نزاع کند نمی‌تواند <span class="description">(در زد و خورد از گناه)</span> پرهیزکار باشد <span class="description">(زیرا رعایت عدالت و تجاوز ننمودن از حدّ که لازمۀ تقوی و پرهیزکاری است در نزاع دشوار است)</span></span>


==حکمت 291- نقش نماز در جبران گناه==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَا أَهَمَّنِی ذَنبٌ أُمهِلتُ بَعدَهُ حَتَّی أُصَلِّیَ رَکعَتَینِ وَ أَسأَلُ اَللَّهَ اَلعَافِیَةَ</span>

<span class="Translate">291 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب به توبه)</span> فرموده است: (1) اندوهگینم نکرد گناهی که پس از آن مهلت یافتم <span class="description">(ناگهان نمردم)</span> به اندازه‌ای که دو رکعت نماز گزارم و از خدا اصلاح آن <span class="description">(گناه)</span> را بخواهم <span class="description">(زیرا هر گاه انسان گناهی مرتکب شد و با نیّت پاک و با راستی و درستی ببخشش و آمرزش خداوند امیدوار بود و از کرده پشیمان گشته تصمیم گرفت که دگر بار آنرا بجا نیاورد و به نماز که خود کفّارۀ گناه است ایستاد و از حقّ تعالی آمرزش خواست بآن گناه کیفر نمی‌شود پس از اینرو آن گناه او را اندوهگین نمی‌سازد، و ناگفته نماند که فرمایش امام علیه السّلام برای آموختن بدیگری و اشاره است باینکه نماز کفّارۀ گناهان است و انسان باید از گناه دور ماند و از مرگ ناگهانی پیش از توبه بترسد، و گر نه آن حضرت معصوم و از هر گناه منزّه و پاک می‌باشد)</span></span>


==حکمت 292- کیفیت حسابرسی اعمال در قیامت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ سُئِلَ علیه‌السلام کَیفَ یُحَاسِبُ اَللَّهُ اَلخَلقَ عَلَی کَثرَتِهِم فَقَالَ کَمَا یَرزُقُهُم عَلَی کَثرَتِهِم فَقِیلَ کَیفَ یُحَاسِبُهُم وَ لاَ یَرَونَهُ فَقَالَ کَمَا یَرزُقُهُم وَ لاَ یَرَونَهُ</span>

<span class="Translate">292 - از امام علیه السّلام پرسیدند: چگونه خدا <span class="description">(در روز رستخیز)</span> از مخلوق با بسیاری ایشان حساب و باز پرسی می‌نماید؟ آن حضرت <span class="description">(در بارۀ توانائی خدا بهمه چیز)</span> فرمود: (1) همانطوری که آنها را با بسیاریشان روزی می‌دهد، پرسیدند چگونه از آنان باز پرسی میکند و آنها او را نمی‌بینند؟ فرمود: (2) همانطور که ایشان را روزی می‌دهد و او را نمی‌بینند <span class="description">(پس جای شگفت نیست، زیرا همانطور که تو می‌بینی که خدا همۀ بندگانش را روزی می‌دهد بدون آنکه او را ببینند همانطور توانا است که از آنها باز پرسی نماید)</span></span>


==حکمت 293- دقت در انتخاب نماینده و نوشتن نامه==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام رَسُولُکَ تَرجُمَانُ عَقلِکَ</span>

<span class="Translate">293 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ پیام فرستادن)</span> فرموده است: (1) پیامبر تو <span class="description">(برای دیگری)</span> عقل ترا بیان میکند <span class="description">(پس باید زیرک و دانا باشد تا بتواند مراد ترا با الفاظ شیرین و سخن رسا بفهماند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ کِتَابُکَ أَبلَغُ مَا یَنطِقُ عَنکَ</span>

<span class="Translate">(2) و نامۀ تو رساتر چیزی است که از جانبت سخن می‌گوید <span class="description">(مانند زبان تو است و چون پیام برنده نیست که شاید کم و زیادة بگوید و باعث گرفتاری و تباهی گردد)</span></span>


==حکمت 294- نیاز به دعا، در خوشی و بلا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَا اَلمُبتَلَی اَلَّذِی قَدِ اِشتَدَّ بِهِ اَلبَلاَءُ بِأَحوَجَ إِلَی اَلدُّعَاءِ مِنَ اَلمُعَافَی اَلَّذِی لاَ یَأمَنُ اَلبَلاَءَ</span>

<span class="Translate">294 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب بدعاء)</span> فرموده است: (1) گرفتاری که اندوه و درد باو سخت گرفته است نیازمندتر بدعاء نیست از تندرستی که از بلاء و درد در امان نمی‌باشد <span class="description">(بلکه هر دو بدعاء و درخواست از خدا نیازمندند: او برای بهبودی یافتن و این برای دوام تندرستی )</span></span>


==حکمت 295- علت دنیا دوستی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلنَّاسُ أَبنَاءُ اَلدُّنیَا وَ لاَ یُلاَمُ اَلرَّجُلُ عَلَی حُبِّ أُمِّهِ</span>

<span class="Translate">295 - امام علیه السّلام <span class="description">(در سرزنش دوستداران دنیا)</span> فرموده است: (1) مردم پسران دنیا هستند، و مرد را به دوست داشتن مادرش سرزنش نمی‌کنند <span class="description">(این از قبیل آنست که گویند چون کردار بد و کارهای زشت طبیعیّ و جبلّی فلانی گشته او را نباید سرزنش نمود)</span></span>


==حکمت 296- ضرورت دستگیری از مستمندان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِنَّ اَلمِسکِینَ رَسُولُ اَللَّهِ فَمَن مَنَعَهُ فَقَد مَنَعَ اَللَّهَ وَ مَن أَعطَاهُ فَقَد أَعطَی اَللَّهَ</span>

<span class="Translate">296 - امام علیه السّلام <span class="description">(در دستگیری از مستمندان)</span> فرموده است: (1) مسکین و بی‌چیز فرستادۀ خدا است <span class="description">(چون خدا او را از روزی کم بهره گردانیده بآن ماند که او را نزد غنیّ و چیزدار فرستاده تا او را به فرستادۀ خود آزمایش نماید)</span> پس کسیکه او را منع کند <span class="description">(کمکی ننماید)</span> خدا را منع نموده <span class="description">(دستور او را که توانایان باید از بینوایان دستگیری کنند رفتار نکرده)</span> و کسیکه باو چیزی ببخشد بخدا داده <span class="description">(بدستور او عمل نموده)</span></span>


==حکمت 297- غیرت و پاکدامنی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَا زَنَی غَیُورٌ قَطُّ</span>

<span class="Translate">297 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ زناء)</span> فرموده است: (1) غیرت دار و جوانمرد هرگز زناء نکند <span class="description">(چون نمی‌پسندد که با اهلش زناء کنند غیرت و جوانمردیش اجازه نمی‌دهد که با زنی که باو حرام است هم بستر شود)</span></span>


==حکمت 298- نگهدارندگی أجل==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام کَفَی بِالأَجَلِ حَارِساً</span>

<span class="Translate">298 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ بسر رسیدن عمر)</span> فرموده است: (1) برای نگاه‌داری <span class="description">(شخص از هر پیشامدی)</span> اجل <span class="description">(مدّت بسر رسیدن عمر)</span> بس است <span class="description">(چون هیچکس پیش از رسیدن اجل نمی‌میرد پس بآن ماند که اجل او را نگاه‌دار است )</span></span>


==حکمت 299- اهمیت مال برای انسان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام یَنَامُ اَلرَّجُلُ عَلَی اَلثُّکلِ وَ لاَ یَنَامُ عَلَی اَلحَرَبِ و معنی ذلک أنه یصبر علی قتل الأولاد و لا یصبر علی سلب الأموال</span>

<span class="Translate">299 - امام علیه السّلام <span class="description">(در علاقۀ بمال و دارائی)</span> فرموده است: (1) مرد بر مرگ فرزند می‌خوابد <span class="description">(شکیبا میشود)</span> و بر ربوده شدن مال و دارائی نمی‌خوابد <span class="description">(بیتابی نموده برای آن تلاش می‌نماید! سیّد رضیّ «علیه الرّحمة» فرماید:)</span> معنی این فرمایش آنست که مرد بر کشته شدن فرزندان صبر می‌نماید و بر ربوده شدن دارائیها صبر نمی‌کند <span class="description">(زیرا بازگشتن اولاد پس از مرگ ممکن نیست و باز گشتن دارائی امکان دارد)</span></span>


==حکمت 300- ره آورد دوستی پدر نسبت به فرزندان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَوَدَّةُ اَلآبَاءِ قَرَابَةٌ بَینَ اَلأَبنَاءِ</span>

<span class="Translate">300 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ دوستی)</span> فرموده است: (1) <span class="description">(اثر)</span> دوستی پدران بین پسران <span class="description">(مانند)</span> خویشاوندی است <span class="description">(چون پسران از دوستی و دشمنی که بین پدرانشان بوده ارث می‌برند و اصل در یاری نمودن بیکدیگر دوستی است و خویشاوندی از اسباب آنست)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلقَرَابَةُ أَحوَجُ إِلَی اَلمَوَدَّةِ مِنَ اَلمَوَدَّةِ إِلَی اَلقَرَابَةِ</span>

<span class="Translate">(2) و <span class="description">(از اینرو)</span> خویشاوندی به دوستی نیازمندتر است از دوستی به خویشاوندی <span class="description">(ابن ابی الحدید در اینجا می‌نویسد: از کسی پرسیدند: از برادر و دوستت کدام را بیشتر دوست داری‌؟ گفت: برادرم را اگر دوست باشد)</span></span>


==حکمت 301- ارزش گمان مؤمن==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اِتَّقُوا ظُنُونَ اَلمُؤمِنِینَ فَإِنَّ اَللَّهَ جَعَلَ اَلحَقَّ عَلَی أَلسِنَتِهِم</span>

<span class="Translate">301 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ زیرکی مؤمن)</span> فرموده است: (1) از گمانهای مؤمنین بپرهیزید <span class="description">(بآن اهمیّت دهید)</span> که خداوند حقّ و راستی را بر زبانهای آنان قرار داده <span class="description">(پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله فرموده است: اتّقوا فراسة المؤمن فإنّه ینظر بنور اللّه یعنی از زیرکی مؤمن و درک او باطن را از ظاهر بپرهیزید و گفتۀ او را درست پندارید زیرا او بنور خدا و آنچه او به زبانش افاضه می‌فرماید نگاه میکند و می‌گوید )</span></span>


==حکمت 302- توکل و اعتماد به خدا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لاَ یَصدُقُ إِیمَانُ عَبدٍ حَتَّی یَکُونَ بِمَا فِی یَدِ اَللَّهِ سُبحَانَهُ أَوثَقَ مِنهُ بِمَا فِی یَدِهِ</span>

<span class="Translate">302 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ توکّل بخدا)</span> فرموده است: (1) راست نیست ایمان و گرویدن بنده تا اطمینانش بآنچه در دست <span class="description">(توانائی)</span> خداوند سبحان است بیشتر باشد بآنچه در دست خویش دارد <span class="description">(اعتمادش در روزی و بهرۀ خود بعطاء و بخشش خدا بیشتر باشد از اعتماد بمال و دارائی که در دست دارد چون آنچه در دست دارد ممکن است از بین برود و آنچه نزد خدا است همیشه باقی و برقرار است)</span></span>


==حکمت 303- نفرین امیر المؤمنین علیه السّلام==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لِأَنَسِ بنِ مَالِکٍ وَ قَد کَانَ بَعَثَهُ إِلَی طَلحَةَ وَ اَلزُّبَیرِ لَمَّا جَاءَ إِلَی اَلبَصرَةِ یُذَکِّرُهُمَا شَیئاً قَد سَمِعَهُ مِن رَسُولِ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله فِی مَعنَاهُمَا فَلَوَی عَن ذَلِکَ فَرَجَعَ إِلَیهِ فَقَالَ إِنِّی أُنسِیتُ ذَلِکَ اَلأَمرَ</span>

<span class="Translate">303 - امام علیه السّلام به انس ابن مالک <span class="description">(از اصحاب پیغمبر اکرم که رجال نویسان او را نکوهش نموده‌اند)</span> هنگامیکه ببصره آمد او را نزد طلحه و زبیر فرستاد تا سخنی را که از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله <span class="description">(در محضر آن حضرت)</span> در بارۀ ایشان شنیده <span class="description">(شما طلحه و زبیر با علیّ جنگ خواهید نمود و او را ستمگرید)</span> بآنها یادآوری کند، و انس از آن گواهی خودداری کرد و چون نزد آن بزرگوار برگشت گفت: آن سخن پیغمبر از من فراموش شده است</span>

<span class="Revayat">إِن کُنتَ کَاذِباً فَضَرَبَکَ اَللَّهُ بِهَا بَیضَاءَ لاَمِعَةً لاَ تُوَارِیهَا اَلعِمَامَةُ یعنی البرص فأصاب أنسا هذا الداء فیما بعد فی وجهه فکان لا یری إلا مبرقعا</span>

<span class="Translate">حضرت <span class="description">(در نفرین باو)</span> فرمود: (1) اگر دروغ بگوئی خدا بتو سفیدی رخشانی بزند که عمامه و دستار آنرا نپوشاند <span class="description">(سفیدی در روی تو افتد که عمامه آنرا از نظر مردم نتواند پنهان نماید. سیّد رضیّ «علیه الرّحمة» فرماید:)</span> مراد از آن سفیدی برص و پیسی است که پس از آن این درد در روی انس هویدا گردید و او <span class="description">(از شرمندگی)</span> دیده نمی‌شد مگر با روبند</span>


==حکمت 304- روانشناسی عبادات==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِنَّ لِلقُلُوبِ إِقبَالاً وَ إِدبَاراً فَإِذَا أَقبَلَت فَاحمِلُوهَا عَلَی اَلنَّوَافِلِ وَ إِذَا أَدبَرَت فَاقتَصِرُوا بِهَا عَلَی اَلفَرَائِضِ</span>

<span class="Translate">304 - امام علیه السّلام <span class="description">(در اهمیّت دادن بواجبات)</span> فرموده است: (1) دلها را رو کردن و رو برگرداندنی <span class="description">(آمادگی و ماندگی)</span> است، پس چون رو کردند آنها را <span class="description">(علاوه بر واجبات)</span> بانجام مستحبّات وادارید، و هر گاه رو برگرداندند بانجام واجبات اکتفاء نمائید <span class="description">(زیرا ترک واجبات بهر حال جائز نیست اگر چه شخص را حضور قلب هم نباشد)</span></span>


==حکمت 305- جامعیّت قرآن کریم==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام فِی اَلقُرآنِ نَبَأُ مَا قَبلَکُم وَ خَبَرُ مَا بَعدَکُم وَ حُکمُ مَا بَینَکُم</span>

<span class="Translate">305 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب به خواندن و فهمیدن قرآن)</span> فرموده است: (1) در قرآن است خبر آنچه پیش از شما است <span class="description">(از احوال گذشتگان)</span> و خبر آنچه بعد از شما است <span class="description">(از احوال قبر و برزخ و قیامت)</span> و حکم آنچه بین شما است <span class="description">(از واجب و حرام و مستحبّ و مکروه و مباح)</span></span>


==حکمت 306- روش برخورد با متجاوز==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام رُدُّوا اَلحَجَرَ مِن حَیثُ جَاءَ فَإِنَّ اَلشَّرَّ لاَ یَدفَعُهُ إِلاَّ اَلشَّرُّ</span>

<span class="Translate">306 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ دفع شرّ)</span> فرموده است: (1) سنگ را به جائی که آمده برگردانید <span class="description">(بدی را بمانند خود کیفر دهید تا جائیکه از حدود تجاوز نکرده بر خلاف دستور دین نباشد)</span> زیرا شرّ و بدی را جز شرّ از بین نبرد <span class="description">(این در جائی است که گذشت و بردباری سود ندهد بلکه بر زیان افزاید، و در غیر این صورت البتّه بایستی حلم نمود چنانکه امام علیه السّلام در مواضع بسیار بآن امر و ترغیب نموده است)</span></span>


==حکمت 307- اصول خوشنویسی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لِکَاتِبِهِ عُبَیدِ اَللَّهِ بنِ أَبِی رَافِعٍ أَلِق دَوَاتَکَ وَ أَطِل جِلفَةَ قَلَمِکَ وَ فَرِّج بَینَ اَلسُّطُورِ وَ قَرمِط بَینَ اَلحُرُوفِ فَإِنَّ ذَلِکَ أَجدَرُ بِصَبَاحَةِ اَلخَطِّ</span>

<span class="Translate">307 - امام علیه السّلام بکاتب خود عبید اللّه ابن ابی رافع <span class="description">(از خواصّ اصحاب و نیکان شیعیان و پیروان حضرت، در بارۀ زیبایی خطّ)</span> فرموده است: (1) <span class="description">(رنگ)</span> دواتت را <span class="description">(از گرد و غبار و چرکی)</span> اصلاح کن، و زبانۀ قلمت را دراز گردان <span class="description">(تا مرکّب در آن روان و درست روی کاغذ آید)</span> و بین سطرها را گشاد گیر، و حرفها را نزدیک هم بنویس که این روش زیبایی خطّ را بسیار شایسته و سزاوار می‌باشد</span>


==حکمت 308- پیشوای مؤمنان و تبهکاران==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام أَنَا یَعسُوبُ اَلمُؤمِنِینَ وَ اَلمَالُ یَعسُوبُ اَلفُجَّارِ و معنی ذلک أن المؤمنین یتبعوننی و الفجار یتبعون المال کما یتبع النحل یعسوبها و هو رئیسها</span>

<span class="Translate">308 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ منزلت خود)</span> فرموده است: (1) من رئیس و پیشوای مؤمنین هستم، و دارائی پیشوای بزهکاران است <span class="description">(سیّد رضیّ «رحمه اللّه» فرماید:)</span> معنی این فرمایش آنست که مؤمنین از من پیروی میکنند و بدکاران از دارائی چنانکه زنبور عسل از یعسوب خود که رئیس و پیشواشان است پیروی می‌نماید</span>


==حکمت 309- اختلاف مسلمانان و انحراف یهودیان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ لَهُ علیه‌السلام بَعضُ اَلیَهُودِ مَا دَفَنتُم نَبِیَّکُم حَتَّی اِختَلَفتُم فِیهِ فَقَالَ لَهُ إِنَّمَا اِختَلَفنَا عَنهُ لاَ فِیهِ وَ لَکِنَّکُم مَا جَفَّت أَرجُلُکُم مِنَ اَلبَحرِ حَتَّی قُلتُم لِنَبِیِّکُم اِجعَل لَنٰا إِلٰهاً کَمٰا لَهُم آلِهَةٌ قٰالَ إِنَّکُم قَومٌ تَجهَلُونَ</span>

<span class="Translate">309 - بامام علیه السّلام یکی از یهود گفت: شما <span class="description">(مسلمانان)</span> پیغمبرتان را بخاک نسپرده بودید که در بارۀ او اختلاف نمودید، حضرت <span class="description">(در سرزنش یهود)</span> باو فرمود: (1) ما اختلاف نمودیم از او <span class="description">(در بارۀ جانشینی در امّت او)</span> نه در بارۀ او <span class="description">(در پیغمبری او و یگانگی خدا و آنچه فرموده بود اختلاف نداشتیم)</span> ولی هنوز پاهای شما از آب دریا خشک نشده بود <span class="description">(هنگامیکه خدا شما یهود را از فرعونیان نجات داد و دریا را برایتان شکافت تا گذشتید و فرعونیان را در دریا غرق نمود، با دیدن همۀ این آیات و نشانه‌های توحید چون به کنار دریا رسیده گروهی را دیدید که بتهائی را می‌پرستیدند از روی نفهمی و نافرمانی)</span> به پیغمبر خود <span class="description">(حضرت موسی علیه السّلام)</span><span class="description">( گفتید: «اِجعَل لَنٰا إِلٰهاً کَمٰا لَهُم آلِهَةٌ قٰالَ إِنَّکُم قَومٌ تَجهَلُونَ‌» س 7 ی 138 یعنی)</span> برای ما خدائی <span class="description">(که ببینیم)</span> مانند خدایانی که ایشان را است قرار ده، موسی گفت: شما سخت مردم نادانی هستید <span class="description">(و در گمراهی فرو رفته‌اید که با دیدن این همه آیات و نشانه‌های توحید باز چنین سخن نادرست می‌گوئید)</span></span>


==حکمت 310- هیبت امیر المؤمنین علیه السلام در جنگ==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قِیلَ لَهُ علیه‌السلام بِأَیِّ شَیءٍ غَلَبتَ اَلأَقرَانَ فَقَالَ مَا لَقِیتُ أَحَداً إِلاَّ أَعَانَنِی عَلَی نَفسِهِ یومئ بذلک إلی تمکن هیبته فی القلوب</span>

<span class="Translate">310 - بامام علیه السّلام گفتند: بچه چیز <span class="description">(در کارزارها)</span> بر دلیران برتری یافتی <span class="description">(آنان را زبون ساخته و یا کشتی)</span> آن حضرت <span class="description">(در بارۀ هیبت و ترس مردم از خود)</span> فرمود: (1) به هیچ کس <span class="description">(در کارزار)</span> بر نخوردم مگر او مرا بر زیان <span class="description">(کشتن)</span> خود یاری و کمک می‌نمود <span class="description">(سیّد رضیّ «علیه الرّحمة» فرماید:)</span> حضرت باین سخن اشاره می‌فرماید بجا گرفتن هیبت و ترس خود را در دلها <span class="description">(که دلیران دلباخته و شکست می‌خوردند)</span></span>


==حکمت 311- نکوهش فقر==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لاِبنِهِ مُحَمَّدِ اِبنِ اَلحَنَفِیَّةِ یَا بُنَیَّ إِنِّی أَخَافُ عَلَیکَ اَلفَقرَ فَاستَعِذ بِاللَّهِ مِنهُ فَإِنَّ اَلفَقرَ مَنقَصَةٌ لِلدِّینِ مَدهَشَةٌ لِلعَقلِ دَاعِیَةٌ لِلمَقتِ</span>

<span class="Translate">311 - امام علیه السّلام به فرزند خود محمّد ابن حنفیّه <span class="description">(در نکوهش فقر و تنگدستی)</span> فرموده است: (1) ای پسرم من بر تو از تنگدستی می‌ترسم <span class="description">(که مبادا بر اثر بی‌چیزی دست طمع پیش مردم دراز کرده بدادۀ خدا رضاء ندهی)</span> پس از <span class="description">(شرّ)</span> آن بخدا پناه بر که تنگدستی جای شکست و کم بودی در دین است <span class="description">(چون تنگدستی بسا شخص را به خیانت و دروغ گفتن و خواری و کمک نکردن از حقّ وادارد که اینها نقص در دین می‌باشد)</span> و جای سرگردانی خرد است <span class="description">(چون فقیر ناشکیبا راه راست گم کند و در کار خود عقلش حیران و اندیشه‌اش سرگردان شود)</span> و موجب دشمنی است <span class="description">(چون مردم بی‌چیز را دشمن دارند و از او دوری گزینند، یا بر اثر کردار ناپسندیده از قبیل خیانت و دروغگویی خدا دشمن او گردد یعنی او را از رحمتش بی‌بهره نماید، یا آنکه بر اثر حسد و رشک بردن او دشمن مردم شود و از دوست و بیگانه بخشم آید، و در روایات از فقر و غناء هم مدح شده و هم ذمّ و هیچیک با دیگری منافات ندارد چون موارد آنها گوناگون می‌باشد)</span></span>


==حکمت 312- پرسیدن برای فهمیدن==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لِسَائِلٍ سَأَلَهُ عَن مُعضِلَةٍ سَل تَفَقُّهاً وَ لاَ تَسأَل تَعَنُّتاً</span>

<span class="Translate">312 - امام علیه السّلام بکسی که از آن حضرت <span class="description">(از روی آزمایش)</span> مشکلی پرسید <span class="description">(در بارۀ روش پرسش از دانا)</span> فرموده است: (1) بپرس برای فهمیدن و آموختن و مپرس بقصد در دشواری انداختن</span>

<span class="Revayat">فَإِنَّ اَلجَاهِلَ اَلمُتَعَلِّمَ شَبِیهٌ بِالعَالِمِ وَ إِنَّ اَلعَالِمَ اَلمُتَعَسِّفَ شَبِیهٌ بِالجَاهِلِ</span>

<span class="Translate">(2) زیرا نادان فرا گیرندۀ علم بعالم ماند <span class="description">(چون برای بدست آوردن علم آماده گشته و در راه راست قدم نهاده)</span> و دانائی که در بیراهه قدم نهد <span class="description">(طالب غلبه و برتری باشد)</span> به نادان ماند <span class="description">(چون او مانند نادان می‌طلبد چیزی را که شایسته نمی‌باشد )</span></span>


==حکمت 313- لزوم اطاعت از امام==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لِعَبدِ اَللَّهِ بنِ اَلعَبَّاسِ وَ قَد أَشَارَ عَلَیهِ فِی شَیءٍ لَم یُوَافِق رَأیَهُ لَکَ أَن تُشِیرَ عَلَیَّ وَ أَرَی فَإِن عَصَیتُکَ فَأَطِعنِی</span>

<span class="Translate">313 - امام علیه السّلام بعبد اللّه ابن عبّاس هنگامیکه آن حضرت را راهنمائی می‌نمود به چیزی که موافق اندیشۀ آن بزرگوار نبود <span class="description">(در اینکه شخص باید از امام پیروی نماید)</span> فرمود: (1) بر تو است که <span class="description">(از راه مشورت)</span> مرا راهنمائی کنی و من مصلحت و اندیشۀ خود را در آن می‌نگرم پس هر گاه ترا <span class="description">(بسبب علم به نادرستی آنچه مصلحت میدانی)</span> پیروی نکردم تو مرا پیروی کن <span class="description">(چون من بمصالح و مفاسد هر کاری از دیگران داناترم و اندیشه‌ام خطاء و اشتباه نمی‌کند. گفته‌اند: هنگامیکه حضرت در ظاهر بخلافت رسید ابن عبّاس مصلحت در آن دید که امام علیه السّلام برای دل بدست آوردن حکومت شام را به معاویه و بصره را به طلحه و کوفه را به زبیر واگزارد و آن بزرگوار راضی نشد و فرمود: پناه می‌برم بخدا که دین را برای دنیای دیگری تباه سازم، پس از آن سخن بالا را گوشزد نمود)</span></span>


==حکمت 314- نکوهش بی تابی در مصیبت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ رُوِیَ أَنَّهُ علیه‌السلام لَمَّا وَرَدَ اَلکُوفَةَ قَادِماً مِن صِفِّینَ مَرَّ بِالشَّبَامِیِّینَ فَسَمِعَ بُکَاءَ اَلنِّسَاءِ عَلَی قَتلَی صِفِّینَ وَ خَرَجَ إِلَیهِ حَربُ بنُ شُرَحبِیلَ اَلشَّبَامِیُّ وَ کَانَ مِن وُجُوهِ قَومِهِ فَقَالَ علیه‌السلام لَهُ</span>

<span class="Translate">314 - روایت شده که امام علیه السّلام چون از <span class="description">(جنگ)</span> صفّین برگشته به کوفه آمد به شبامیّین <span class="description">(قبیله‌ای از عرب)</span> گذشت گریۀ زنان را بر کشته شدگان <span class="description">(جنگ)</span> صفّین شنید، و حرب ابن شرحبیل شبامیّ که از بزرگان قبیلۀ خود بود نزد حضرت آمد امام علیه السّلام <span class="description">(در نکوهش شیون زنها هنگام جنگ)</span> باو فرمود</span>

<span class="Revayat">أَ تَغلِبُکُم نِسَاؤُکُم عَلَی مَا أَسمَعُ أَ لاَ تَنهَونَهُنَّ عَن هَذَا اَلرَّنِینِ وَ أَقبَلَ حَربٌ یَمشِی مَعَهُ وَ هُوَ علیه‌السلام رَاکِبٌ فَقَالَ لَهُ</span>

<span class="Translate">(1) آیا زنهاتان با گریه‌ای که می‌شنوم بر شما تسلّط می‌یابند، آیا آنان را از این ناله و فغان باز نمی‌دارید؟ <span class="description">(باید جلوگیری کنید که زاری ایشان در چنین موقعی سبب ترس مردان و بازداشتن ایشان از جنگ است)</span>. و حرب خواست پیاده در رکاب آن حضرت که سوار بود برود امام علیه السّلام <span class="description">(در زیان جاه طلبی)</span> باو فرمود</span>

<span class="Revayat">اِرجِع فَإِنَّ مَشیَ مِثلِکَ مَعَ مِثلِی فِتنَةٌ لِلوَالِی وَ مَذَلَّةٌ لِلمُؤمِنِ</span>

<span class="Translate">(2) برگرد که پیاده آمدن چون تویی با مانند من برای حکمران بلاء و گرفتاری است <span class="description">(چون غرور و سرفرازی آرد که مستلزم عذاب و کیفر الهی گردد)</span> و برای مؤمن ذلّت و خواری است <span class="description">(که پیاده در رکاب سواری رود، و هر چه موجب گرفتاری و خواری باشد ترک آن واجب است)</span></span>


==حکمت 315- علل انحراف خوارج==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام وَ قَد مَرَّ بِقَتلَی اَلخَوَارِجِ یَومَ اَلنَّهرَوَانِ بُؤساً لَکُم لَقَد ضَرَّکُم مَن غَرَّکُم فَقِیلَ لَهُ مَن غَرَّهُم یَا أَمِیرَ اَلمُؤمِنِینَ فَقَالَ</span>

<span class="Translate">315 - امام علیه السّلام هنگامیکه به کشتگان خوارج در جنگ نهروان گذشت <span class="description">(در نکوهش آنان)</span> فرمود: (1) گرفتار باشید که بشما زیان رسانید آنکه فریبتان داد، گفتند: یا امیر المؤمنین کی آنان را فریب داد؟ فرمود</span>

<span class="Revayat">اَلشَّیطَانُ اَلمُضِلُّ وَ اَلأَنفُسُ اَلأَمَّارَةُ بِالسُّوءِ</span>

<span class="Translate">(2) شیطان گمراه کننده و نفسهای وادارندۀ به بدی</span>

<span class="Revayat">غَرَّتهُم بِالأَمَانِیِّ وَ فَسَحَت لَهُم بِالمَعَاصِی وَ وَعَدَتهُمُ اَلإِظهَارَ فَاقتَحَمَت بِهِمُ اَلنَّارَ</span>

<span class="Translate">(3) نفس امّاره آنها را به آرزوها گول زده، و راه نافرمانیها را بروی آنان گشود، و فیروزی یافتن <span class="description">(در کارزار)</span> را بآنها وعده داد پس بسختی ایشان را در آتش افکند <span class="description">(بعذاب جاوید گرفتارشان نمود )</span></span>


==حکمت 316- پرهیز از گناه در خلوت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اِتَّقُوا مَعَاصِیَ اَللَّهِ فِی اَلخَلَوَاتِ فَإِنَّ اَلشَّاهِدَ هُوَ اَلحَاکِمُ</span>

<span class="Translate">316 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب به دوری از گناهان)</span> فرموده است: (1) از گناهان خدا در پنهانیها <span class="description">(هم)</span> بپرهیزید که گواه خود حکم کننده است <span class="description">(اگر معصیت در پنهان انجام گیرد و گواه نباشد خدا هم گواه است و هم حکم کننده و گواه که حاکم باشد از گواهی دیگری بی‌نیاز است)</span></span>


==حکمت 317- اندوه در شهادت محمد بن ابی بکر==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لَمَّا بَلَغَهُ قَتلُ مُحَمَّدِ بنِ أَبِی بَکرٍ رَضِیَ اَللَّهُ عَنهُ إِنَّ حُزنَنَا عَلَیهِ عَلَی قَدرِ سُرُورِهِم بِهِ إِلاَّ أَنَّهُم نَقَصُوا بَغِیضاً وَ نَقَصنَا حَبِیباً</span>

<span class="Translate">317 - هنگامیکه خبر کشته شدن محمّد ابن ابی بکر رضی اللّه عنه <span class="description">(بدست لشگر معاویه در مصر)</span> بامام علیه السّلام رسید <span class="description">(در بارۀ تأسّف و اندوه بر او)</span> فرمود: (1) اندوه ما بر او باندازۀ شادی ایشان است به <span class="description">(کشته شدن)</span> او <span class="description">(بسیاری اندوه ما و افزونی شادی آنها در بارۀ او برابر است)</span> ولی <span class="description">(تفاوت بین ما و آنها آنست که)</span> ایشان دشمنی را کم کردند و ما دوستی را از دست دادیم</span>


==حکمت 318- مهلت پذیرش توبه==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلعُمُرُ اَلَّذِی أَعذَرَ اَللَّهُ فِیهِ إِلَی اِبنِ آدَمَ سِتُّونَ سَنَةً</span>

<span class="Translate">318 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ پذیرفتن بهانه)</span> فرموده است: (1) عمر و زندگی که خداوند عذر و بهانۀ پسر آدم را در آن می‌پذیرد شصت سال است <span class="description">(هر گاه شخص پیش از شصت سالگی به غلبۀ خواهش نفس بر خود و تسلّط قوای جسمانیّه بر عقلش عذر بیاورد بعد از شصت سالگی با از دست دادن قوا و نزدیک شدن اجل هر گاه از هوای نفس پیروی نماید عذرش پذیرفته نیست)</span></span>


==حکمت 319-  پیروزی بی ارزش==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَا ظَفِرَ مَن ظَفِرَ اَلإِثمُ بِهِ وَ اَلغَالِبُ بِالشَّرِّ مَغلُوبٌ</span>

<span class="Translate">319 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نکوهش فیروزی در راه غیر خدا)</span> فرموده است: (1) فیروزی نیافت آنکه گناه باو دست یابد <span class="description">(کسیکه در غیر طاعت خدا فیروزی یافته از هوای نفس و شیطان پیروی نماید در حقیقت گناه بر او فیروزی یافته است)</span> (2) و هر که بسبب بدی <span class="description">(گناه)</span> پیش رود <span class="description">(در حقیقت)</span> شکست خورده <span class="description">(زیرا مغلوب هوای نفس که بدترین دشمن است گردیده و کسیکه در چنگ بدترین دشمنها باشد فیروزی نیافته)</span></span>


==حکمت 320- وظیفه سرمایه داران نسبت به فقرا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِنَّ اَللَّهَ سُبحَانَهُ فَرَضَ فِی أَموَالِ اَلأَغنِیَاءِ أَقوَاتَ اَلفُقَرَاءِ فَمَا جَاعَ فَقِیرٌ إِلاَّ بِمَا مَنَعَ غَنِیٌّ وَ اَللَّهُ تَعَالَی جَدُّهُ سَائِلُهُم عَن ذَلِکَ</span>

<span class="Translate">320 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب به زکاة دادن)</span> فرموده است: (1) خداوند سبحان در دارائیهای توانگران روزیهای بی‌چیزان را واجب گردانیده پس بی‌چیز گرسنه نماند مگر بسبب آنچه توانگری باو نداده است، و <span class="description">(در روز رستخیز)</span> خداوندی که بزرگست بی‌نیازی او ایشان را از این کار مؤاخذه و باز پرسی می‌نماید</span>


==حکمت 321- بی نیازی از عذر خواهی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلاِستِغنَاءُ عَنِ اَلعُذرِ أَعَزُّ مِنَ اَلصِّدقِ بِهِ</span>

<span class="Translate">321 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ستودن بهانه نداشتن)</span> فرموده است: (1) بی‌نیازی از عذر آوردن از راست و بجا بودن آن ارجمندتر است <span class="description">(اگر چنان رفتار کنی که بعذر آوردن نیازمند نشوی بهتر است از اینکه ناچار گردی از آوردن آن هر چند راست گوئی و عذرت بجا و پذیرفته باشد زیرا عذر آوردن نوعی از ذلّت و خواری است)</span></span>


==حکمت 322- پرهیز از گناه با نعمتهای خداوند==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام أَقَلُّ مَا یَلزَمُکُم لِلَّهِ سُبحَانَهُ أَن لاَ تَستَعِینُوا بِنِعَمِهِ عَلَی مَعَاصِیهِ</span>

<span class="Translate">322 - امام علیه السّلام <span class="description">(در دور ماندن از گناه)</span> فرموده است: (1) کمتر چیزیکه لازم است شما برای خداوند سبحان بجا آورید آنست که به نعمتهای او بر معصیتهایش کمک نطلبید <span class="description">(که موجب خشم او گردد، زیرا بهر که نعمتی دهد واجب است آنرا در راه طاعت و بندگی بکار برد تا سپاسگزار بوده نعمت او افزوده شود، و اگر این همّت را نداشت اقلاّ آنرا در آنچه مباح و روا است صرف نماید نه که آنرا در راه معصیت و نافرمانی بکار برد)</span></span>


==حکمت 323- ارزش اطاعت و بندگی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِنَّ اَللَّهَ سُبحَانَهُ جَعَلَ اَلطَّاعَةَ غَنِیمَةَ اَلأَکیَاسِ عِندَ تَفرِیطِ اَلعَجَزَةِ</span>

<span class="Translate">323 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نکوهش آنانکه در بندگی کوتاهی کنند)</span> فرموده است: (1) خداوند سبحان قرار داده طاعت را غنیمت و سود زیرکان و آگاهان <span class="description">(خردمندانی که کار شایسته بجا می‌آورند)</span> هنگام کوتاهی نمودن ناتوانان <span class="description">(کسانیکه در طاعت آنقدر اهمال نمایند که به ناتوانان مانند، و در برابر اهمال ایشان مواظبت خردمندان سود و غنیمتی است که بآنها می‌رسد)</span></span>


==حکمت 324- اهمیت وجود حاکم و حکومت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلسُّلطَانُ وَزَعَةُ اَللَّهِ فِی أَرضِهِ</span>

<span class="Translate">324 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ پادشاهان)</span> فرموده است: (1) پادشاهان پاسبانان خدایند در زمین <span class="description">(که مردم را از آزار رساندن و هر ناپسندی بیکدیگر جلوگیری می‌نمایند. و الف و لام السّلطان الف و لام جنس است که همۀ پادشاهان را شامل میشود و از اینرو خبر آنرا وزعة فرموده که جمع وازع است یعنی حاکم و پاسبان )</span></span>


==حکمت 325- ویژگیهای مؤمن==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام فِی صِفَةِ اَلمُؤمِنِ اَلمُؤمِنُ بِشرُهُ فِی وَجهِهِ وَ حُزنُهُ فِی قَلبِهِ أَوسَعُ شَیءٍ صَدراً وَ أَذَلُّ شَیءٍ نَفساً یَکرَهُ اَلرِّفعَةَ وَ یَشنَأُ اَلسُّمعَةَ</span>

<span class="Translate">325 - امام علیه السّلام در وصف مؤمن فرموده است: (1) مؤمن شادیش در رخسار و اندوهش در دل است، سینه‌اش از هر چیز گشاده‌تر <span class="description">(بردباریش در سختیها بی‌اندازه)</span> است، و نفسش از هر چیز خوارتر <span class="description">(فروتنیش بسیار)</span> از سرکشی بدش می‌آید، و رئاء و خود نمائی را دشمن دارد</span>

<span class="Revayat">طَوِیلٌ غَمُّهُ بَعِیدٌ هَمُّهُ کَثِیرٌ صَمتُهُ مَشغُولٌ وَقتُهُ شَکُورٌ صَبُورٌ مَغمُورٌ بِفِکرَتِهِ ضَنِینٌ بِخَلَّتِهِ سَهلُ اَلخَلِیقَةِ لَیِّنُ اَلعَرِیکَةِ</span>

<span class="Translate">(2) اندوه او <span class="description">(برای پایان کارش)</span> دراز، همّت و کوشش <span class="description">(در کارهای شایسته)</span> بلند است <span class="description">(بر اثر فکر و اندیشه)</span> خاموشیش بسیار، وقتش <span class="description">(بطاعت و بندگی)</span> مشغول و گرفته <span class="description">(نعمتهای خدا را)</span> سپاسگزار <span class="description">(و در بلاها و سختیها)</span> بیشمار شکیبا است، در فکر و اندیشه‌اش <span class="description">(در بندگی و پایان کار)</span> فرو رفته، به درخواست خود <span class="description">(از دیگری)</span> بخل می‌ورزد <span class="description">(اظهار حاجت نمی‌نماید)</span> خوی او هموار، طبیعتش نرم است <span class="description">(متکبّر و گردن کش و سختگیر نیست)</span></span>

<span class="Revayat">نَفسُهُ أَصلَبُ مِنَ اَلصَّلدِ وَ هُوَ أَذَلُّ مِنَ اَلعَبدِ</span>

<span class="Translate">(3) نفس او از سنگ محکم سختتر <span class="description">(در راه دین دلیر)</span> است در حالیکه او از بنده خوارتر <span class="description">(تواضع و فروتنیش نسبت بهمه بسیار)</span> است</span>


==حکمت 326- راه بی نیازی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلغِنَی اَلأَکبَرُ اَلیَأسُ عَمَّا فِی أَیدِی اَلنَّاسِ</span>

<span class="Translate">326 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ چشمداشت نداشتن بمال دیگران)</span> فرموده است: (1) توانگری بسیار بزرگ آرزو نداشتن است بآنچه <span class="description">(دارائی که)</span> در دست مردم است <span class="description">(چون کسیکه بمال دیگران چشمداشت نداشت مانند توانگران در رفاه و آسایش است)</span></span>


==حکمت 327- اهمیت وفای به عهد==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلمَسئُولُ حُرٌّ حَتَّی یَعِدَ</span>

<span class="Translate">327 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ وفای بوعده)</span> فرموده است: (1) کسیکه از او چیزی خواسته شود آزاد است <span class="description">(می‌خواهد انجام می‌دهد نمی‌خواهد نمی‌دهد)</span> تا وقتی که وعده کند <span class="description">(که دیگر آزاد نیست بر او است که بوعده وفا نماید و خواسته شده را انجام دهد)</span></span>


==حکمت 328- نقش یاد مرگ در خودسازی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لَو رَأَی اَلعَبدُ اَلأَجَلَ وَ مَسِیرَهُ لَأَبغَضَ اَلأَمَلَ وَ غُرُورَهُ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(این فرمایش با فرمایش بالا در بیشتر از نسخ نهج البلاغه نیست ما هر دو را از نسخۀ ابن ابی الحدید نقل نمودیم)</span>. 328 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ آرزو)</span> فرموده است: (1) اگر بنده <span class="description">(بچشم بصیرت)</span> مدّت عمر و رفتار آنرا <span class="description">(که او را به فنا و نیستی می‌کشاند)</span> بنگرد آرزو و فریب آنرا دشمن دارد <span class="description">(از آن دوری نموده و اندیشه‌اش را بآن مشغول نمی‌گرداند)</span></span>


==حکمت 329- شریکان اموال انسان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لِکُلِّ اِمرِئٍ فِی مَالِهِ شَرِیکَانِ اَلوَارِثُ وَ اَلحَوَادِثُ</span>

<span class="Translate">329 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ دارائی)</span> فرموده است: (1) برای هر کس در دارائیش دو شریک است: یکی ارث برنده و دیگری پیشآمدها <span class="description">(آفات و تباهی‌ها، پس خردمند کاری میکند که بهرۀ او از آن دو کمتر نباشد)</span></span>


==حکمت 330- ضرورت عمل گرایی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلدَّاعِی بِلاَ عَمَلٍ کَالرَّامِی بِلاَ وَتَرٍ</span>

<span class="Translate">330 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ درخواست از خدا)</span> فرموده است: (1) درخواست کنندۀ <span class="description">(از خدا)</span> بی‌طاعت و بندگی مانند تیر اندازی است که کمان او بی‌زه باشد <span class="description">(که تیر او به هدف نرسد، پس کسیکه خدا را بخواند و عمل نداشته باشد درخواست او روا نگردد، زیرا هر که عمل ندارد و واجبات را بجا نیاورد فاسق است و خدا دعای فاسق را نمی‌پذیرد)</span></span>


==حکمت 331- هماهنگی علم فطری و اکتسابی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلعِلمُ عِلمَانِ مَطبُوعٌ وَ مَسمُوعٌ وَ لاَ یَنفَعُ اَلمَسمُوعُ إِذَا لَم یَکُنِ اَلمَطبُوعُ</span>

<span class="Translate">331 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ علم)</span> فرموده است: (1) علم بر دو نوع است: یکی علم مطبوع و علمی که طبیعیّ و فطریّ <span class="description">(اثرش در کردار آشکار)</span> باشد و دیگری علم مسموع و شنیده شده <span class="description">(از راه آموختن و مطالعه)</span> و علم مسموع سود ندهد هر گاه مطبوع نباشد <span class="description">(شخص را بحقائق معارف نرسانده نیک‌بخت نگرداند)</span></span>


==حکمت 332- رابطه قدرت و حکومت با اندیشه==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام صَوَابُ اَلرَّأیِ بِالدُّوَلِ یُقبِلُ بِإِقبَالِهَا وَ یَذهَبُ بِذَهَابِهَا</span>

<span class="Translate">332 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ اندیشه)</span> فرموده است: (1) اندیشۀ درست وابستۀ به دولتها و برتریها و دارائیها است که رو می‌آورد با رو آوردن آنها و می‌رود با رفتن آنها <span class="description">(هر که را بخت و دولت یار باشد هر چه اندیشد درست آید و تیر تدبیرش به هدف مراد رسد و چون از او رو برگرداند هر چه اندیشد نادرست آید و عکس مراد نتیجه دهد هر چند خردمندترین مردم باشد)</span></span>


==حکمت 333- ارزش پاکدامنی و شکرگزاری==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلعَفَافُ زِینَةُ اَلفَقرِ وَ اَلشُّکرُ زِینَةُ اَلغِنَی</span>

<span class="Translate">333 - امام علیه السّلام <span class="description">(در فقر و غنی)</span> فرموده است: (1) آرایش دست تنگی پاکدامنی است، و آرایش توانگری سپاسگزاری <span class="description">(فقیر را که گناه نکند و دست پیش مردم دراز ننماید همه می‌ستایند و بهره‌اش را زود می‌یابد، و غنیّ که سپاسگزار باشد مردم خیر خواه او میشوند و آن موجب افزایش نعمت خداوند گردد)</span></span>


==حکمت 334- عاقبت ظلم و ظالم==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام یَومُ اَلعَدلِ عَلَی اَلظَّالِمِ أَشَدُّ مِن یَومِ اَلجَورِ عَلَی اَلمَظلُومِ</span>

<span class="Translate">334 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ ستمگر)</span> فرموده است: (1) روز دادخواهی <span class="description">(قیامت)</span> بر ستمگر سختتر است از روزی که بر ستمکشیده ستم شده <span class="description">(شرح این مطلب در فرمایش دویست و سی و سه گذشت )</span></span>


==حکمت 335- توجه بن آثار اعمال==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلأَقَاوِیلُ مَحفُوظَةٌ وَ اَلسَّرَائِرُ مَبلُوَّةٌ وَ کُلُّ نَفسٍ بِمٰا کَسَبَت رَهِینَةٌ</span>

<span class="Translate">533 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب به شایسته و دوری از ناپسندیده)</span> فرموده است: (1) گفتارها نگاه‌داری شده <span class="description">(فرشتگان آنها را بر صفحه اعمال ضبط می‌نمایند چنانکه در قرآن کریم س 50 ی 18 می‌فرماید: «مٰا یَلفِظُ مِن قَولٍ إِلاّٰ لَدَیهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ» یعنی سخنی از دهان بیرون نیافکند جز آنکه نزد آن «یا نزد گوینده» رقیب عتید یعنی نگهبان آماده «دو فرشته مأمور نگارش اعمال خیر و شرّ» می‌باشد)</span> و رازهای پنهان هویدا گردیده <span class="description">(چنانکه در قرآن کریم س 86 ی 9 می‌فرماید: «یَومَ تُبلَی اَلسَّرٰائِرُ» یعنی روزی که رازهای پنهان آشکار گردد)</span> و <span class="description">(در س 74 ی 38 می‌فرماید: «کُلُّ نَفسٍ بِمٰا کَسَبَت رَهِینَةٌ‌» یعنی)</span> هر کس گرو و پای بند کرده خود می‌باشد <span class="description">(به جزای آن می‌رسد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلنَّاسُ مَنقُوصُونَ مَدخُولُونَ إِلاَّ مَن عَصَمَ اَللَّهُ سَائِلُهُم مُتَعَنِّتٌ وَ مُجِیبُهُم مُتَکَلِّفٌ</span>

<span class="Translate">(2) و مردم <span class="description">(از رشد)</span> ناقصند و <span class="description">(از عقل)</span> معیوب مگر آنرا که خدا حفظ کند <span class="description">(از نقص و عیب آراسته‌اش گرداند، زیرا)</span> پرسش کننده ایشان می‌خواهد شخص را برنج انداخته آزار دهد، و پاسخ دهنده آنها <span class="description">(چون می‌خواهد از هیچ پاسخی باز نماند)</span> رنج را بخود هموار می‌نماید</span>

<span class="Revayat">یَکَادُ أَفضَلُهُم رَأیاً یَرُدُّهُ عَن فَضلِ رَأیِهِ اَلرِّضَی وَ اَلسُّخطُ وَ یَکَادُ أَصلَبُهُم عُوداً تَنکَؤُهُ اَللَّحظَةُ وَ تَستَحِیلُهُ اَلکَلِمَةُ اَلوَاحِدَةُ</span>

<span class="Translate">(3) آنکه اندیشه‌اش از ایشان درستتر است زود خوشنودی و خشم او را از اندیشه نیکویش بر می‌گرداند <span class="description">(اگر از کسی یا مطلبی خوشنود گشته یا بخشم آید اندیشه نیکویش را بکار نیندازد و از عیب آنچه از آن خوشنود شده چشم بپوشد و در آنچه از آن بخشم آمده عیب گیرد)</span> و آنکه خردمندیش از آنها استوارتر است زود یک نگاه کردن به گوشه چشم او را زیان رساند <span class="description">(بر خلاف دستور عقل رفتار نموده ارجمندیش را از دست می‌دهد)</span> و یک کلمه او را از حالی بحال دیگر می‌گرداند <span class="description">(بر اثر گفتاری بخشم آمده کار ناشایسته میکند )</span></span>


==حکمت 336- ضرورت توجّه به فنا پذیری دنیا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَعَاشِرَ اَلنَّاسِ اِتَّقُوا اَللَّهَ فَکَم مِن مُؤَمِّلٍ مَا لاَ یَبلُغُهُ وَ بَانٍ مَا لاَ یَسکُنُهُ وَ جَامِعٍ مَا سَوفَ یَترُکُهُ وَ لَعَلَّهُ مِن بَاطِلٍ جَمَعَهُ وَ مِن حَقٍّ مَنَعَهُ أَصَابَهُ حَرَاماً وَ اِحتَمَلَ بِهِ آثَاماً</span>

<span class="Translate">336 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب به دوری از دنیا)</span> فرموده است: (1) ای گروه مردم، از خدا بترسید <span class="description">(بدنیا و کالای آن دل مبندید)</span> چه بسا کسیکه امید دارد به چیزی که بآن نمی‌رسد، و می‌سازد ساختمانی را که در آن ساکن نمی‌گردد، و گرد می‌آورد دارائی که بزودی آنرا رها میکند، و شاید آنرا از <span class="description">(راه)</span> نادرستی گرد آورده، و از حقّ جلوگیری نموده <span class="description">(یعنی)</span> از راه حرام بآن رسیده، و بسبب آن زیر بار گناهان رفته</span>

<span class="Revayat">فَبَاءَ بِوِزرِهِ وَ قَدِمَ عَلَی رَبِّهِ آسِفاً لاَهِفاً قَد خَسِرَ اَلدُّنیٰا وَ اَلآخِرَةَ ذٰلِکَ هُوَ اَلخُسرٰانُ اَلمُبِینُ</span>

<span class="Translate">(2) پس <span class="description">(در قیامت)</span> با بار گران آن باز می‌گردد و در پیشگاه پروردگارش <span class="description">(هنگام حساب و وارسی)</span> با حسرت و اندوه بیاید و <span class="description">(چنین کس چنانکه در قرآن کریم س 22 ی 11 است: «خَسِرَ اَلدُّنیٰا وَ اَلآخِرَةَ ذٰلِکَ هُوَ اَلخُسرٰانُ اَلمُبِینُ‌» یعنی)</span> در دنیا و آخرت زیانکار است <span class="description">(امّا زیان دنیایی او آنست که هنوز بهره‌ای نبرده مرگ او را ربوده و زیان اخرویّ او آنکه در دنیا کاری نکرده که بر اثر آن نیکبختی جاوید بهرۀ او گردد)</span> و زیان او زیانی است که <span class="description">(بر همه)</span> آشکار می‌باشد</span>


==حکمت 337- ارزش فراهم نبودن زمینه گناه==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مِنَ اَلعِصمَةِ تَعَذُّرُ اَلمَعَاصِی</span>

<span class="Translate">337 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ بازماندگان از گناهان)</span> فرموده است: (1) از <span class="description">(اسباب)</span> پاکدامنی دست نیافتن است بر <span class="description">(انجام)</span> گناهان <span class="description">(زیرا چون شخص به معصیتی دست نیافت ناچار از آن به سلامت ماند و کم کم گناه نکردن ملکۀ او گشته در نفسش رسوخ نماید و مراد از عصمت و پاکدامنی هم همان ملکه است)</span></span>


==حکمت 338- اهمیت حفظ آبرو==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَاءُ وَجهِکَ جَامِدٌ یُقطِرُهُ اَلسُّؤَالُ فَانظُر عِندَ مَن تُقطِرُهُ</span>

<span class="Translate">338 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ آبرو)</span> فرموده است: (1) آبروی تو بسته است <span class="description">(محفوظ می‌باشد)</span> سؤال و درخواست آنرا می‌چکاند <span class="description">(می‌ریزد)</span> بنگر آنرا پیش کی می‌ریزی <span class="description">(از مردم پست چیزی نخواه که اگر خواسته‌ات را انجام ندهد شرمنده می‌گردی و اگر روا سازد همیشه ترا فروتن می‌خواهد)</span></span>


==حکمت 339- اعتدال در مدح و ستایش==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلثَّنَاءُ بِأَکثَرَ مِنَ اَلاِستِحقَاقِ مَلَقٌ وَ اَلتَّقصِیرُ عَنِ اَلاِستِحقَاقِ عِیٌّ أَو حَسَدٌ</span>

<span class="Translate">339 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ چاپلوسی)</span> فرموده است: (1) ستودن <span class="description">(دیگری)</span> بیش از آنچه <span class="description">(او)</span> شایسته است چاپلوسی <span class="description">(و نشانۀ دوروئی)</span> می‌باشد، و کمتر از آنچه سزاوار است ناتوانی <span class="description">(و واماندن در سخن)</span> یا رشک بردن <span class="description">(بر او)</span> است <span class="description">(پس عدل و برابری در آنست که هر کس را باندازۀ شایستگی ستوده مقام و منزلتش را آشکار سازیم)</span></span>


==حکمت 340- کوچک شمردن گناه==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام أَشَدُّ اَلذُّنُوبِ مَا اِستَهَانَ بِهِ صَاحِبُهُ</span>

<span class="Translate">340 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ گناه)</span> فرموده است: (1) سختترین گناهان <span class="description">(نزد خدا)</span> گناهی است که شخص آنرا آسان و خرد پندارد <span class="description">(زیرا بی‌اعتنائی به گناه اگر چه کوچک باشد مستلزم نترسیدن از کیفر و توبه و باز گشت از آن می‌گردد و چون ملکۀ شخص گشته در نفس رسوخ نمود از هیچ گناهی هر چند بزرگ باشد پروا ندارد )</span></span>


==حکمت 341- پندهای مهم اخلاقی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن نَظَرَ فِی عَیبِ نَفسِهِ اِشتَغَلَ عَن عَیبِ غَیرِهِ</span>

<span class="Translate">341 - امام علیه السّلام <span class="description">(در سود و زیان برخی از خوها)</span> فرموده است: (1) هر که در عیب <span class="description">(بدی)</span> خویش بنگرد از عیب دیگری باز ماند <span class="description">(چون به اصلاح زشتیهای خود پرداخته به دیگران نمی‌رسد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَن رَضِیَ بِرِزقِ اَللَّهِ لَم یَحزَن عَلَی مَا فَاتَهُ</span>

<span class="Translate">(2) و هر که به روزی که خدا داده خوشنود باشد بآنچه از دست داده اندوهگین نشود <span class="description">(چون آنچه شخص بیابد و در چنگش بماند نشانۀ آنست که روزی او همان بوده است، و آنچه جست و نیافت یا یافت و از دست داد نشانۀ آنست که روزیش نبوده، پس اندوه خوردن بر نیافتن یا از دست دادن پس از یافتن دلیل بر راضی نبودن به روزی مقدّر است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَن سَلَّ سَیفَ اَلبَغیِ قُتِلَ بِهِ</span>

<span class="Translate">(3) و هر که شمشیر ستم <span class="description">(از غلاف)</span> بیرون کشد <span class="description">(بسیار ستم کند)</span> بهمان شمشیر کشته شود <span class="description">(علاوه بر کیفر آخرت در دنیا هم تباه گردد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَن کَابَدَ اَلأُمُورَ عَطِبَ</span>

<span class="Translate">(4) و هر که <span class="description">(بی اسباب)</span> در کارها <span class="description">(ی دشوار)</span> بکوشد و رنج کشد <span class="description">(با قضاء و قدر آویخته)</span> هلاک شود</span>

<span class="Revayat">وَ مَنِ اِقتَحَمَ اَللُّجَجَ غَرِقَ</span>

<span class="Translate">(5) و هر که خود را در گردابهای سختی و رنج بیفکند <span class="description">(با ناتوانی بکار بزرگ دست اندازد)</span> غرق گردد <span class="description">(از بین برود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَن دَخَلَ مَدَاخِلَ اَلسُّوءِ اُتُّهِمَ</span>

<span class="Translate">(6) و هر که در جاهای بد داخل شود مردم باو بد گمان گردند <span class="description">(هر چند کار بدی انجام نداده باشد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَن کَثُرَ کَلاَمُهُ کَثُرَ خَطَؤُهُ وَ مَن کَثُرَ خَطَؤُهُ قَلَّ حَیَاؤُهُ وَ مَن قَلَّ حَیَاؤُهُ قَلَّ وَرَعُهُ وَ مَن قَلَّ وَرَعُهُ مَاتَ قَلبُهُ وَ مَن مَاتَ قَلبُهُ دَخَلَ اَلنَّارَ</span>

<span class="Translate">(7) و هر که پر گوید خطاء و اشتباه بسیار کند <span class="description">(چون در گفتار اندیشه بکار نبرد)</span> و هر که خطاء بسیار کند شرمش کم شود <span class="description">(چون کار زشت پیشۀ او میشود)</span> و هر که شرمش کم شود پرهیزکاری و دوری از گناهش کم گردد <span class="description">(چون بی‌شرم از انجام هر کار ناشایسته باک ندارد)</span> و هر که پرهیزکاریش کم شود دلش می‌میرد <span class="description">(از رحمت خدا دور گردد، زیرا زنده دل بودن بستۀ بپرهیز از گناه است)</span> و هر که دلش بمیرد داخل آتش شود <span class="description">(چون بهشت جاوید و رحمت خدا برای دل مرده نیست)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَن نَظَرَ فِی عُیُوبِ اَلنَّاسِ فَأَنکَرَهَا ثُمَّ رَضِیَهَا لِنَفسِهِ فَذَلِکَ اَلأَحمَقُ بِعَینِهِ</span>

<span class="Translate">(8) و هر که در زشتیهای مردم نگریسته و آنها را نپسندد و برای خود بخواهد پس او همان احمق و نفهم است <span class="description">(زیرا مخالفت با آنچه راست و درست دانسته نموده که از نفهمی و کم خردی است)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلقَنَاعَةُ مَالٌ لاَ یَنفَدُ</span>

<span class="Translate">(9) و قناعت <span class="description">(خورسند بودن به بهرۀ خود)</span> دارائی است که نیست نگردد</span>

<span class="Revayat">وَ مَن أَکثَرَ مِن ذِکرِ اَلمَوتِ رَضِیَ مِنَ اَلدُّنیَا بِالیَسِیرِ</span>

<span class="Translate">(10) و هر که مرگ را بسیار یاد نماید به اندک از دنیا خوشنود باشد <span class="description">(چون غفلت از مرگ حرص بدنیا می‌آورد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَن عَلِمَ أَنَّ کَلاَمَهُ مِن عَمَلِهِ قَلَّ کَلاَمُهُ إِلاَّ فِیمَا یَعنِیهِ</span>

<span class="Translate">(11) و هر که بداند گفتار او از روی کردار او است <span class="description">(آنچه می‌گوید بآن رفتار می‌نماید)</span></span>


==حکمت 342- نشانه های ستمگر==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لِلظَّالِمِ مِنَ اَلرِّجَالِ ثَلاَثُ عَلاَمَاتٍ یَظلِمُ مَن فَوقَهُ بِالمَعصِیَةِ وَ مَن دُونَهُ بِالغَلَبَةِ وَ یُظَاهِرُ اَلقَومَ اَلظَّلَمَةَ</span>

<span class="Translate">گفتارش کم گردد مگر در آنچه بآن تصمیم گرفته و اهمیّت می‌دهد. 342 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ ستمگر)</span> فرموده است: (1) ستمگر از مردم را سه نشانه است <span class="description">(اوّل)</span>: با گناه و نافرمانی ستم میکند بکسی <span class="description">(خداوند)</span> که برتر از او است، و <span class="description">(دوم)</span> با زور و برتری ستم می‌نماید بکسیکه زیر دست او است، و <span class="description">(سوم)</span> گروه ستمکاران را <span class="description">(با گفتار و کردار و صرف مال)</span> کمک میکند</span>


==حکمت 343- گشایش بعد از سختی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام عِندَ تَنَاهِی اَلشِّدَّةِ تَکُونُ اَلفَرجَةُ وَ عِندَ تَضَایُقِ حَلَقِ اَلبَلاَءِ یَکُونُ اَلرَّخَاءُ</span>

<span class="Translate">343 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ خوشی و سختی)</span> فرموده است: (1) رسیدن بسیاری سختی را گشایشی و تنگی حلقه‌های بلاء و گرفتاری را آسایشی است <span class="description">(زیرا چون شخص در سختی به تنگ آید با نیّت پاک بخدا پناه برده رفع گرفتاری خواهد خداوند هم او را مشمول رحمتش فرموده حاجتش را بر آورد)</span></span>


==حکمت 344- اعتدال در پرداختن به امور خانواده==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لِبَعضِ أَصحَابِهِ لاَ تَجعَلَنَّ أَکثَرَ شُغلِکَ بِأَهلِکَ وَ وَلَدِکَ فَإِن یَکُن أَهلُکَ وَ وَلَدُکَ أَولِیَاءَ اَللَّهِ فَإِنَّ اَللَّهَ لاَ یُضِیعُ أَولِیَاءَهُ وَ إِن یَکُونُوا أَعدَاءَ اَللَّهِ فَمَا هَمُّکَ وَ شُغلُکَ بِأَعدَاءِ اَللَّهِ</span>

<span class="Translate">344 - امام علیه السّلام به یکی از اصحابش <span class="description">(در بارۀ زن و فرزند)</span> فرموده است: (1) بیشتر کارت را برای زن و فرزندت قرار مده که اگر آنان دوست خدا باشند خدا دوستانش را تباه نسازد <span class="description">(و در کمک و یاری آنها بغیر خود نیاز ندارد)</span> و اگر دشمن خدا باشند اندوه و کار تو برای دشمنان خدا چیست‌؟! <span class="description">(برای اصلاح حال دشمنان او کوشش مکن که کمک بآنها مستلزم عذاب و کیفر است)</span></span>


==حکمت 345- دیدن عیوب خود در دیگران==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام أَکبَرُ اَلعَیبِ أَن تَعِیبَ مَا فِیکَ مِثلُهُ</span>

<span class="Translate">345 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ عیب جویی)</span> فرموده است: (1) بزرگترین زشتی آنست که زشت بدانی صفتی را که مانند آن در تو باشد</span>


==حکمت 346- روش تبریک تولد نوزاد==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ هَنَّأَ بِحَضرَتِهِ رَجُلٌ رَجُلاً بِغُلاَمٍ وُلِدَ لَهُ فَقَالَ لَهُ لِیُهنِئکَ اَلفَارِسُ فَقَالَ علیه‌السلام لاَ تَقُل ذَلِکَ وَ لَکِن قُل شَکَرتَ اَلوَاهِبَ وَ بُورِکَ لَکَ فِی اَلمَوهُوبِ وَ بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ رُزِقتَ بِرَّهُ</span>

<span class="Translate">346 - در حضور حضرت مردی به مردی که پسری برای او بدنیا آمده بود به تهنئت گفت: لیهنئک الفارس یعنی فرزند سوار <span class="description">(یا دانا و زیرک)</span> گوارایت باد <span class="description">(و این جمله در جاهلیّت شعار عرب بود که در مبارک باد برای سواری و کامرانی فرزند فال می‌زدند)</span> پس امام علیه السّلام فرمود: (1) <span class="description">(در شادباش فرزند)</span> چنین مگو، ولی بگو: خداوند بخشنده را سپاسگزار بوده و فرزند بخشیده شده بتو مبارک باد، و این فرزند بکمال توانائی برسد، و از نیکوکاری او بهره‌مند گردی</span>


==حکمت 347- پرهیز از تجمل گرایی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ بَنَی رَجُلٌ مِن عُمَّالِهِ بِنَاءً فَخماً فَقَالَ علیه‌السلام أَطلَعَتِ اَلوَرِقُ رُءُوسَهَا إِنَّ اَلبِنَاءَ یَصِفُ لَکَ اَلغِنَی</span>

<span class="Translate">347 - مردی از کار گردانان حضرت ساختمان بزرگی بنا کرد، پس امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ آشکار شدن دارائی)</span> فرمود: (1) درهمها <span class="description">(نقرۀ سکّه دار)</span> سرهاشان را آشکار کردند <span class="description">(آنها را که پنهان می‌داشتی فاش شد)</span> ساختمان توانگری ترا وصف میکند <span class="description">(نشانۀ دارائی تو می‌باشد )</span></span>


==حکمت 348- چگونگی رسیدن روزی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قِیلَ لَهُ علیه‌السلام لَو سُدَّ عَلَی رَجُلٍ بَابُ بَیتِهِ وَ تُرِکَ فِیهِ مِن أَینَ کَانَ یَأتِیهِ رِزقُهُ فَقَالَ مِن حَیثُ یَأتِیهِ أَجَلُهُ</span>

<span class="Translate">348 - بامام علیه السّلام گفتند: اگر در خانۀ مردی را به رویش ببندند و او را در آن <span class="description">(بی آذوقه)</span> بگذارند روزیش از کجا می‌آید؟ آن حضرت <span class="description">(در بارۀ روزی)</span> فرمود: (1) از جائیکه اجل و مردنش می‌آید <span class="description">(از هر راه که مرگ می‌آید خدای تعالی قادر و توانا است که روزی را از آن راه بیاورد پس چنانکه در بسته از آمدن مرگ مانع نمی‌شود از رسیدن روزی هم مانع نمی‌گردد)</span></span>


==حکمت 349- روش تسلیت گفتن==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ عَزَّی علیه‌السلام قَوماً عَن مَیِّتٍ مَاتَ لَهُم فَقَالَ إِنَّ هَذَا اَلأَمرَ لَیسَ لَکُم بَدَأَ وَ لاَ إِلَیکُمُ اِنتَهَی وَ قَد کَانَ صَاحِبُکُم هَذَا یُسَافِرُ فَعُدُّوهُ فِی بَعضِ أَسفَارِهِ فَإِن قَدِمَ عَلَیکُم وَ إِلاَّ قَدِمتُم عَلَیهِ</span>

<span class="Translate">349 - امام علیه السّلام گروهی را از کسیکه از آنها مرده بود تسلیت داده امر به شکیبایی نمود و <span class="description">(در بارۀ مرگ)</span> فرمود: (1) این مرگ او نه بشما آغاز یافت و نه انجام <span class="description">(تا ناگوار باشد بلکه همه در آن یکسانند)</span> و این یار شما <span class="description">(در زندگی)</span> سفر میکرد <span class="description">(از شما دور می‌شد)</span> پس انگارید که به یکی از سفرهای خود رفته است که بسوی شما باز آید و اگر باز نیامد <span class="description">(و نخواهد هم آمد)</span> شما نزد او می‌روید <span class="description">(پس افسردگی بر دوری از او بیجا است )</span></span>


==حکمت 350- یاد خدا در نعمت و بلا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام أَیُّهَا اَلنَّاسُ لِیَرَکُمُ اَللَّهُ مِنَ اَلنِّعمَةِ وَجِلِینَ کَمَا یَرَاکُم مِنَ اَلنِّقمَةِ فَرِقِینَ</span>

<span class="Translate">350 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب به سپاسگزاری و شکیبائی)</span> فرموده است: (1) ای مردم، باید خدا شما را از نعمت و بخشش <span class="description">(خود)</span> ترسان ببیند چنانکه از عذاب و کیفر <span class="description">(خویش)</span> هراسان می‌بیند <span class="description">(باید همیشه مواظب سپاسگزاری از نعمتهای خدا باشید و کفران ننمائید که بعذاب و کیفر گرفتار شوید)</span></span>

<span class="Revayat">إِنَّهُ مَن وُسِّعَ عَلَیهِ فِی ذَاتِ یَدِهِ فَلَم یَرَ ذَلِکَ اِستِدرَاجاً فَقَد أَمِنَ مَخُوفاً</span>

<span class="Translate">(2) محقّقا کسیکه فراخ گردد بر او دارائی که در دست دارد و آنرا <span class="description">(سبب)</span> بتدریج رسیدن بعذاب نبیند <span class="description">(و ناسپاسی نماید)</span> از ترسناکی ایمن و آسوده گشته <span class="description">(غافل مانده)</span> است</span>

<span class="Revayat">وَ مَن ضُیِّقَ عَلَیهِ فِی ذَاتِ یَدِهِ فَلَم یَرَ ذَلِکَ اِختِبَاراً فَقَد ضَیَّعَ مَأمُولاً</span>

<span class="Translate">(3) و کسیکه تنگدست گردد و آنرا آزمایش <span class="description">(خود)</span> نبیند <span class="description">(و شکیبائی از دست دهد)</span> پاداشی را که امید و آرزو بآن است <span class="description">(برای شکیبا مقرّر گشته)</span> تباه ساخته است</span>


==حکمت 351- اصلاح و تربیت نفس==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام یَا أَسرَی اَلرَّغبَةِ أَقصِرُوا فَإِنَّ اَلمُعَرِّجَ عَلَی اَلدُّنیَا لاَ یَرُوعُهُ مِنهَا إِلاَّ صَرِیفُ أَنیَابِ اَلحِدثَانِ</span>

<span class="Translate">351 - امام علیه السّلام <span class="description">(در دوری از خواهش نفس)</span> فرموده است: (1) ای گرفتاران خواهش نفس باز ایستید <span class="description">(از آن پیروی نکنید)</span> که دلبند بدنیا را نمی‌ترساند مگر صدای دندانهای مصیبتها و اندوهها <span class="description">(شنیدن اندوههای سخت که از روی خشم و تندی باشد چنانکه شخص هنگام خشم بر دیگری دندان بهم می‌ساید)</span></span>

<span class="Revayat">أَیُّهَا اَلنَّاسُ تَوَلَّوا مِن أَنفُسِکُم تَأدِیبَهَا وَ اِعدِلُوا بِهَا عَن ضَرَاوَةِ عَادَاتِهَا</span>

<span class="Translate">(2) ای مردم، خودتان به ادب کردن و اصلاح نفسهاتان بپردازید <span class="description">(پسندیده‌ها را شعار خویش نمائید)</span> و آنها را از جرأت و دلیری بر عادتها و خوها <span class="description">(ی ناشایسته)</span> باز گردانید <span class="description">(تا از کیفر رستخیز برهید)</span></span>


==حکمت 352- پرهیز از بدگمانی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لاَ تَظُنَّنَّ بِکَلِمَةٍ خَرَجَت مِن أَحَدٍ سُوءاً وَ أَنتَ تَجِدُ لَهَا فِی اَلخَیرِ مُحتَمَلاً</span>

<span class="Translate">352 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ بدگمانی)</span> فرموده است: (1) به سخنی که از <span class="description">(دهان)</span> کسی بیرون آید باید گمان بد مبری در حالیکه احتمال نیکی بر آن می‌بری <span class="description">(تا ممکن است بآن بد گمان مباش و همچنین اگر فعلی دیدی تا ممکن است نیک پندار ولی دور اندیشی را در بعضی جاها نباید از دست داد، و در فرمایش یک صد و دهم تعیین جاهای خوش بینی و بد بینی شد)</span></span>


==حکمت 353- روش خواستن از خدا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِذَا کَانَت لَکَ إِلَی اَللَّهِ سُبحَانَهُ حَاجَةٌ فَابدَأ بِمَسأَلَةِ اَلصَّلاَةِ عَلَی رَسُولِهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله ثُمَّ سَل حَاجَتَکَ فَإِنَّ اَللَّهَ أَکرَمُ مِن أَن یُسأَلَ حَاجَتَینِ فَیَقضِیَ إِحدَاهُمَا وَ یَمنَعَ اَلأُخرَی</span>

<span class="Translate">353 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب بدرود فرستادن)</span> فرموده است: (1) هر گاه ترا به خداوند سبحان حاجت و درخواستی باشد پس درخواست را بدرود بر رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله آغاز کن آنگاه حاجت خود را بخواه زیرا خداوند بخشنده‌تر است از اینکه دو حاجت از او خواسته شود یکی از آنها <span class="description">(درخواست رحمت و درود بر پیغمبر)</span> را روا سازد و دیگری <span class="description">(حاجت تو)</span> را روا نسازد</span>


==حکمت 354- پرهیز از مجادله==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن ضَنَّ بِعِرضِهِ فَلیَدَعِ اَلمِرَاءَ</span>

<span class="Translate">354 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ ستیزگی)</span> فرموده است: (1) هر که به آبروی خویش بخل ورزد <span class="description">(آبرو دوست باشد)</span> باید ستیزگی <span class="description">(در چیزی با دیگری)</span> را رها کند <span class="description">(زیرا ستیزگی خصوصا با عیب جویان آبروی شخص را برده دلها را باو کینه دار نماید)</span></span>


==حکمت 355- نکوهش عجله و سستی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مِنَ اَلخُرقِ اَلمُعَاجَلَةُ قَبلَ اَلإِمکَانِ وَ اَلأَنَاةُ بَعدَ اَلفُرصَةِ</span>

<span class="Translate">355 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نکوهش شتاب و سستی)</span> فرموده است: (1) از حماقت و نفهمی است شتاب نمودن <span class="description">(بکاری)</span> پیش از توانائی <span class="description">(بر آن)</span> و سستی نمودن پس از رسیدن وقت مناسب <span class="description">(زیرا شتاب افراط است و سستی تفریط و خردمند از هر دو دوری گزیند )</span></span>


==حکمت 356- پرهیز از سؤال بیهوده==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لاَ تَسأَل عَمَّا لاَ یَکُونُ فَفِی اَلَّذِی قَد کَانَ لَکَ شُغلٌ</span>

<span class="Translate">356 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ پرسش بیهوده)</span> فرموده است: (1) مپرس از آنچه واقع نمی‌شود <span class="description">(مانند مسائل فرضیّه که در آن بحث میکنند)</span> که در آنچه هست <span class="description">(مانند احکام شرعیّه و امور زندگی)</span> برای تو شغل و کاری است <span class="description">(که باید بآن بپردازی)</span></span>


==حکمت 357- راه خودسازی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلفِکرُ مِرآةٌ صَافِیَةٌ</span>

<span class="Translate">357 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب به بعضی از صفات پسندیده)</span> فرموده است: (1) اندیشه آیینۀ صاف و روشن است <span class="description">(که پایان کار در آن دیده میشود)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلاِعتِبَارُ مُنذِرٌ نَاصِحٌ</span>

<span class="Translate">(2) و عبرت گرفتن <span class="description">(از روزگار)</span> ترسانندۀ پند دهنده است</span>

<span class="Revayat">وَ کَفَی أَدَباً لِنَفسِکَ تَجَنُّبُکَ مَا کَرِهتَهُ لِغَیرِکَ</span>

<span class="Translate">(3) و بس است ادب و آراستگی ترا به دوری نمودن از آنچه <span class="description">(زشتی)</span> برای دیگری دوست نداری</span>


==حکمت 358- هماهنگی علم و عمل==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلعِلمُ مَقرُونٌ بِالعَمَلِ فَمَن عَلِمَ عَمِلَ وَ اَلعِلمُ یَهتِفُ بِالعَمَلِ فَإِن أَجَابَهُ وَ إِلاَّ اِرتَحَلَ عَنهُ</span>

<span class="Translate">358 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ علم با عمل)</span> فرموده است: (1) علم بستۀ بعمل است پس هر که دانست عمل کرد <span class="description">(و گر نه در حقیقت ندانسته است)</span> و علم عمل را نداء میکند <span class="description">(بسوی خود دعوت می‌نماید)</span> اگر <span class="description">(دعوت)</span> آنرا پذیرفت از آن علم سود برده میشود و گر نه علم از عمل دور می‌گردد <span class="description">(از آن علم سودی نمی‌رسد چنانکه از نادانی سود بدست نمی‌آید پس این علم با جهل در سود ندادن یکسان است )</span></span>


==حکمت 359- دل نبستن به دنیا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام أَیُّهَا اَلنَّاسُ مَتَاعُ اَلدُّنیَا حُطَامٌ مُوبِیءٌ فَتَجَنَّبُوا مَرعَاةً قُلعَتُهَا أَحظَی مِن طُمَأنِینَتِهَا وَ بُلغَتُهَا أَزکَی مِن ثَروَتِهَا</span>

<span class="Translate">359 - امام علیه السّلام <span class="description">(در دوری نمودن از دنیا)</span> فرموده است: (1) ای مردم کالای دنیا گیاه خشک خورد شدۀ وباء آورنده تباه کننده است پس دوری کنید از چراگاهی که کوچ کردن و نماندن در آن از آرام گرفتن در آن سودمندتر است <span class="description">(چون ماندن و دل بستن بآن سبب بدبختی است)</span> و اندک روزی و خوراک آن <span class="description">(به اندازه‌ای که این راه سر رسد)</span> پاکیزه‌تر است از دارائی در آن <span class="description">(چون رنج دنیا و حساب آخرتش کمتر است)</span></span>

<span class="Revayat">حُکِمَ عَلَی مُکثِرِیهَا بِالفَاقَةِ وَ أُعِینَ مَن غَنِیَ عَنهَا بِالرَّاحَةِ</span>

<span class="Translate">(2) مقرّر شده است برای کسیکه <span class="description">(بر اثر حرص و آز)</span> بسیار در آن دارائی گرد آورد فقر و بی‌چیزی <span class="description">(آخرت چون در دنیا گرفتار بوده و نتوانسته توشه‌ای بردارد)</span> و یاری شده است کسیکه <span class="description">(با قناعت)</span> از آن بی‌نیاز مانده <span class="description">(جمع آوری نکرده)</span> به آسودگی <span class="description">(در روز رستخیز)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَن رَاقَهُ زِبرِجُهَا أَعقَبَت نَاظِرِیهِ کَمَهاً</span>

<span class="Translate">(3) و کسیرا که زینت و آرایش آن به شگفت آورده هر دو چشمش را کور مادر زاد گردانده <span class="description">(مانند آنکه نشان بینائی در او نیست)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَنِ اِستَشعَرَ اَلشَّعَفَ بِهَا مَلَأَت ضَمِیرَهُ أَشجَاناً لَهُنَّ رَقصٌ عَلَی سُوَیدَاءِ قَلبِهِ هَمٌّ یَشغَلُهُ وَ هَمٌّ یَحزُنُهُ کَذَلِکَ حَتَّی یُؤخَذَ بِکَظَمِهِ فَیُلقَی بِالفَضَاءِ مُنقَطَعاً أَبهَرَاهُ هَیِّناً عَلَی اَللَّهِ فَنَاؤُهُ وَ عَلَی اَلإِخوَانِ إِلقَاؤُهُ</span>

<span class="Translate">(4) و کسیکه دوستی آنرا روش خود نماید خاطرش را پر از اندوهها کند که آن اندوهها را بر دانۀ دل او نگرانی است، اراده و قصدی <span class="description">(برای بدست آوردن کالای آن)</span> او را مشغول و گرفتار می‌سازد، و اراده و قصدی او را اندوهگین، و همچنین پیوسته در کشاکش اندوهها و گرفتاریها است تا آنکه راه نفس او <span class="description">(گلویش)</span> گرفته شود <span class="description">(بمیرد)</span> پس او را بصحراء اندازند <span class="description">(در گورستان بخاک سپارند)</span> در حالیکه دو رگ دل او قطع شده است <span class="description">(هلاک گشته)</span> و بر خدا نابود شدنش و بر برادران و یاران انداختنش <span class="description">(به گورستان)</span> سهل و آسان می‌باشد</span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّمَا یَنظُرُ اَلمُؤمِنُ إِلَی اَلدُّنیَا بِعَینِ اَلاِعتِبَارِ وَ یَقتَاتُ مِنهَا بِبَطنِ اَلاِضطِرَارِ وَ یَسمَعُ فِیهَا بِأُذِنِ اَلمَقتِ وَ اَلإِبغَاضِ</span>

<span class="Translate">(5) و مؤمن بچشم عبرت و آگاهی بدنیا می‌نگرد، و باندازۀ نیازمندی شکم از روی اضطرار و ناچاری قوت و روزی بدست می‌آورد، و به گوش خشم و دشمنی <span class="description">(گفتار در بارۀ دنیا را)</span> می‌شنود</span>

<span class="Revayat">إِن قِیلَ أَثرَی قِیلَ أَکدَی وَ إِن فُرِحَ لَهُ بِالبَقَاءِ حُزِنَ لَهُ بِالفَنَاءِ هَذَا وَ لَم یَأتِهِم یَومٌ فِیهِ یُبلِسُونَ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(و امّا حال انسان در دنیا)</span> (6) اگر گفته شود فلانی توانگر و بی‌نیاز شد <span class="description">(پس از چندی)</span> گفته میشود فقیر و بی‌چیز گردید، و اگر ببقاء و هستیش شاد شوند <span class="description">(روز دیگر)</span> بفناء و نیستیش اندوهگین گردند، اینست حال انسان در دنیا و حال آنکه نیامده است روزی <span class="description">(قیامت)</span> که در آن <span class="description">(دنیا دوستان بر اثر سختی عذاب و گرفتاری جاوید از رحمت خدا و آسودگی)</span> نومید میشوند</span>


==حکمت 360- فلسفه کیفر و پاداش الهی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِنَّ اَللَّهَ سُبحَانَهُ وَضَعَ اَلثَّوَابَ عَلَی طَاعَتِهِ وَ اَلعِقَابَ عَلَی مَعصِیَتِهِ ذِیَادَةً لِعِبَادِهِ عَن نِقمَتِهِ وَ حِیَاشَةً لَهُم إِلَی جَنَّتِهِ</span>

<span class="Translate">360 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ پاداش و کیفر خدا)</span> فرموده است: (1) خداوند سبحان پاداش را بر بندگی و کیفر را بر گناه خود قرار داده <span class="description">(نه برای آنکه بطاعت نیازمند بوده یا از معصیت بیم داشته باشد بلکه)</span> بجهت آنکه بندگانش را از عذاب خویش باز داشته آنها را بسوی بهشت روانه سازد</span>


==حکمت 361- خبر از مسخ ارزش ها==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام یَأتِی عَلَی اَلنَّاسِ زَمَانٌ لاَ یَبقَی فِیهِم مِنَ اَلقُرآنِ إِلاَّ رَسمُهُ وَ مِنَ اَلإِسلاَمِ إِلاَّ اِسمُهُ</span>

<span class="Translate">361 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نکوهش تباهکاران و زمان آن)</span> فرموده است: (1) می‌آید بر مردم روزگاری که بجا نمی‌ماند در ایشان از قرآن مگر نشانه‌ای <span class="description">(نوشتن و خواندن بی‌اندیشه در معانی و حقائق آن)</span> و از اسلام مگر نامی <span class="description">(گفتن شهادتین بی عمل نمودن به احکام آن)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَسَاجِدُهُم یَومَئِذٍ عَامِرَةٌ مِنَ اَلبِنَاءِ خَرَابٌ مِنَ اَلهُدَی سُکَّانُهَا وَ عُمَّارُهَا شَرُّ أَهلِ اَلأَرضِ</span>

<span class="Translate">(2) در آنروز مسجدهاشان از جهت ساختمان <span class="description">(و زینت و آرایش)</span> آباد است و از جهت هدایت و رستگاری ویران <span class="description">(چون پرهیزکار و هدایت کننده در آنها یافت نمی‌شود)</span> ساکنان و آباد کنندگان آنها <span class="description">(کسانیکه در مسجدها گرد می‌آیند)</span> بدترین اهل زمین هستند</span>

<span class="Revayat">مِنهُم تَخرُجُ اَلفِتنَةُ وَ إِلَیهِم تَأوِی اَلخَطِیئَةُ یَرُدُّونَ مَن شَدَّ عَنهَا فِیهَا وَ یَسُوقُونَ مَن تَأَخَّرَ عَنهَا إِلَیهَا یَقُولُ اَللَّهُ سُبحَانَهُ فَبِی حَلَفتُ لَأَبعَثَنَّ عَلَی أُولَئِکَ فِتنَةً أَترُکُ اَلحَلِیمَ فِیهَا حَیرَانَ وَ قَد فَعَلَ</span>

<span class="Translate"><span class="description">(زیرا)</span> (3) از آنها فتنه و تباهکاری بیرون آید و در آنها معصیت و گناه جا گیرد، بر می‌گردانند در آن فتنه هر که را که از آن کناره گیرد، و بسوی آن می‌برند هر که را از آن مانده است، خداوند سبحان می‌فرماید: بحقّ خودم قسم یاد کرده‌ام که فتنه و تباهکاری را بر آن مردم بر انگیزم طوری که بردبار خردمند در <span class="description">(رهائی از)</span> آن سرگردان ماند، و محقّقا <span class="description">(آنچه را که فرموده)</span> بجا می‌آورد</span>

<span class="Revayat">وَ نَحنُ نَستَقِیلُ اَللَّهَ عَثرَةَ اَلغَفلَةِ</span>

<span class="Translate">(4) و ما از خدا گذشت از لغزش غفلت و بیخبری را درخواست می‌نماییم <span class="description">(تا مانند فتنه جویان بکیفر جاوید گرفتار نشویم)</span></span>


==حکمت 362- سفارش به تقوا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ رُوِیَ أَنَّهُ علیه‌السلام قَلَّمَا اِعتَدَلَ بِهِ اَلمِنبَرُ إِلاَّ قَالَ أَمَامَ اَلخُطبَةِ</span>

<span class="Translate">362 - روایت شده است که امام علیه السّلام کمتر می‌شد که بر منبر نشیند مگر آنکه پیش از خطبه خواندن <span class="description">(در بارۀ پرهیزکاری)</span> می‌فرمود</span>

<span class="Revayat">أَیُّهَا اَلنَّاسُ اِتَّقُوا اَللَّهَ فَمَا خُلِقَ اِمرُؤٌ عَبَثاً فَیَلهُوَ وَ لاَ تُرِکَ سُدًی فَیَلغُوَ</span>

<span class="Translate">(1) ای مردم، از خدا بترسید که هیچکس بیهوده آفریده نشده تا بازی کند، و خود سر رها نگشته تا کار بیجا انجام دهد</span>

<span class="Revayat">وَ مَا دُنیَاهُ اَلَّتِی تَحَسَّنَت لَهُ بِخَلَفٍ مِنَ اَلآخِرَةِ اَلَّتِی قَبَّحَهَا سُوءُ اَلنَّظَرِ عِندَهُ</span>

<span class="Translate">(2) و نیست دنیای او که خود را برایش آراسته و نیکو نموده عوض و جا گیر آخرتی که آنرا بد نگریستن نزد او زشت وانموده است</span>

<span class="Revayat">وَ مَا اَلمَغرُورُ اَلَّذِی ظَفِرَ مِنَ اَلدُّنیَا بِأَعلَی هِمَّتِهِ کَالآخَرِ اَلَّذِی ظَفِرَ مِنَ اَلآخِرَةِ بِأَدنَی سُهمَتِهِ</span>

<span class="Translate">(3) و نیست مغرور و فریفته‌ای که به بالاترین همّت و کوشش خود از دنیا فیروزی یافته باشد مانند دیگری که از آخرت به کمترین نصیب و بهرۀ خویش دست یافته <span class="description">(زیرا اگر شخص پادشاهی روی زمین بدست آورد با کسیکه کار کوچک کم بهره‌ای برای آخرت انجام دهد یکسان و برابر نمی‌باشد چون فیروزی او با همۀ گرفتاریها و اندوههای بیشمار بپایان رسیده و نیست گردد و فیروزی دیگری همیشگی بوده هیچ غمّ و اندوهی بآن راه نخواهد یافت)</span></span>


==حکمت 363- کلیدهای سعادت دنیا و آخرت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لاَ شَرَفَ أَعلَی مِنَ اَلإِسلاَمِ وَ لاَ عِزَّ أَعَزُّ مِنَ اَلتَّقوَی وَ لاَ مَعقِلَ أَحسَنُ مِنَ اَلوَرَعِ وَ لاَ شَفِیعَ أَنجَحُ مِنَ اَلتَّوبَةِ</span>

<span class="Translate">363 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ خوهای پسندیده و شایسته)</span> فرموده است: (1) هیچ شرف و بزرگی بالاتر از اسلام <span class="description">(که به سعادت دنیا و آخرت می‌رساند)</span> و هیچ عزّت و ارجمندی ارجمندتر از پرهیزکاری <span class="description">(ترس از خدا و اطاعت او)</span> و هیچ پناهگاهی نیکوتر و استوارتر از ورع <span class="description">(باز ایستادن از گناهان و شبهات)</span> و هیچ شفیع و خواهشگری پیروزتر و رهاننده‌تر از توبه و بازگشت نیست <span class="description">(زیرا توبه نیازمند باذن نیست ولی انبیاء و اولیاء و مؤمنین تا برای گناهکاران اذن شفاعت نیابند دم نگشایند چنانکه در قرآن کریم س 42 ی 25 می‌فرماید: «وَ هُوَ اَلَّذِی یَقبَلُ اَلتَّوبَةَ عَن عِبٰادِهِ وَ یَعفُوا عَنِ اَلسَّیِّئٰاتِ‌» یعنی اوست خدائی که توبۀ بندگانش را می‌پذیرد و از گناهان «آنها» می‌گذرد، و در س 2 ی 255 می‌فرماید: «مَن ذَا اَلَّذِی یَشفَعُ عِندَهُ إِلاّٰ بِإِذنِهِ‌» یعنی کیست آنکه «روز قیامت» در پیشگاه او «گناه کاری را» شفاعت کند مگر باذن و فرمان او)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لاَ کَنزَ أَغنَی مِنَ اَلقَنَاعَةِ وَ لاَ مَالَ أَذهَبُ لِلفَاقَةِ مِنَ اَلرِّضَی بِالقُوتِ</span>

<span class="Translate">(2) و هیچ گنجی بی‌نیاز کننده‌تر از قناعت، و هیچ دارائی فقر را جلوگیرتر از تن دادن به روزی رسیده نمی‌باشد</span>

<span class="Revayat">وَ مَنِ اِقتَصَرَ عَلَی بُلغَةِ اَلکَفَافِ فَقَدِ اِنتَظَمَ اَلرَّاحَةَ وَ تَبَوَّأَ خَفضَ اَلدَّعَةِ</span>

<span class="Translate">(3) و هر که بآنچه باو رسیده اکتفاء نماید به آسودگی پیوسته و در آسایش فرود آمده</span>

<span class="Revayat">وَ اَلرَّغبَةُ مِفتَاحُ اَلنَّصَبِ وَ مَطِیَّةُ اَلتَّعَبِ</span>

<span class="Translate">(4) و رغبت و میل بدنیا کلید سختترین رنج و مرکب گرفتاری است</span>

<span class="Revayat">وَ اَلحِرصُ وَ اَلکِبرُ وَ اَلحَسَدُ دَوَاعٍ إِلَی اَلتَّقَحُّمِ فِی اَلذُّنُوبِ</span>

<span class="Translate">(5) و آز و گردنکشی و رشک شخص را به افتادن در گناهان می‌خوانند</span>

<span class="Revayat">وَ اَلشَّرُّ جَامِعٌ لِمُسَاوِی اَلعُیُوبِ</span>

<span class="Translate">(6) و بد کاری همۀ بدیها و زشتیها را گرد می‌آورد <span class="description">(در بر دارد)</span></span>


==حکمت 364- عوامل استحکام دین و دنیا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لِجَابِرِ بنِ عَبدِ اَللَّهِ اَلأَنصَارِیِّ یَا جَابِرُ قِوَامُ اَلدِّینِ وَ اَلدُّنیَا بِأَربَعَةٍ عَالِمٍ مُستَعمِلٍ عِلمَهُ وَ جَاهِلٍ لاَ یَستَنکِفُ أَن یَتَعَلَّمَ وَ جَوَادٍ لاَ یَبخَلُ بِمَعرُوفِهِ وَ فَقِیرٍ لاَ یَبِیعُ آخِرَتَهُ بِدُنیَاهُ فَإِذَا ضَیَّعَ اَلعَالِمُ عِلمَهُ اِستَنکَفَ اَلجَاهِلُ أَن یَتَعَلَّمَ وَ إِذَا بَخِلَ اَلغَنِیُّ بِمَعرُوفِهِ بَاعَ اَلفَقِیرُ آخِرَتَهُ بِدُنیَاهُ</span>

<span class="Translate">364 - امام علیه السّلام بجابر ابن عبد اللّه انصاریّ <span class="description">(از نیکان اصحاب رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله در بارۀ پایداری دین و دنیا)</span> فرموده است: (1) ای جابر، قوام و برپا بودن دین و دنیا به چهار کس است: عالمی که علم خود بکار برد <span class="description">(بآن رفتار نماید و بمردم بیاموزد)</span> و جاهلی که ننگ نداشته باشد از اینکه یاد گیرد، و توانگری که به نیکی و احسان خود <span class="description">(در بارۀ دیگری)</span> بخل نورزد، و فقیری که آخرت خویش را بدنیا نفروشد پس هنگامیکه عالم علم خود را بکار نبرد جاهل از آموختن و یاد گرفتن ننگ خواهد داشت، و هنگامیکه غنیّ‌ و توانگر به نیکی و احسان خویش بخل ورزد فقیر آخرتش را به دنیایش می‌فروشد <span class="description">(کارهای ناشایسته بجا می‌آورد)</span></span>

<span class="Revayat">یَا جَابِرُ مَن کَثُرَت نِعَمُ اَللَّهِ عَلَیهِ کَثُرَت حَوَائِجُ اَلنَّاسِ إِلَیهِ فَمَن قَامَ لِلَّهِ فِیهَا بِمَا یَجِبُ عَرَّضَهَا لِلدَّوَامِ وَ اَلبَقَاءِ وَ مَن لَم یَقُم فِیهَا بِمَا یَجِبُ عَرَّضَهَا لِلزَّوَالِ وَ اَلفَنَاءِ</span>

<span class="Translate">(2) ای جابر، هر که نعمتهای خدا <span class="description">(دارائی و دانائی و بزرگی و مانند آنها)</span> بر او بسیار شود درخواستهای مردم باو بسیار می‌گردد، پس کسیکه برای خدا در آن نعمتها بآنچه که واجب است قیام نماید آنها را همیشگی و پایدار می‌سازد، و آنکه برای خدا در آنها بآنچه که واجب است قیام ننماید آنها را به نابودی و نیستی می‌کشد</span>


==حکمت 365- مراحل امر به معروف و نهی از منکر==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ رَوَی اِبنُ جَرِیرٍ اَلطَّبَرِیُّ فِی تَارِیخِهِ عَن عَبدِ اَلرَّحمَنِ بنِ أَبِی لَیلَی اَلفَقِیهِ وَ کَانَ مِمَّن خَرَجَ لِقِتَالِ اَلحَجَّاجِ مَعَ اِبنِ اَلأَشعَثِ أَنَّهُ قَالَ فِیمَا کَانَ یَحُضُّ بِهِ اَلنَّاسَ عَلَی اَلجِهَادِ إِنِّی سَمِعتُ عَلِیّاً رَفَعَ اَللَّهُ دَرَجَتَهُ فِی اَلصَّالِحِینَ وَ أَثَابَهُ ثَوَابَ اَلشُّهَدَاءِ وَ اَلصِّدِّیقِینَ یَقُولُ یَومَ لَقِینَا أَهلَ اَلشَّامِ</span>

<span class="Translate">365 - ابن جریر طبریّ در تاریخ خود روایت کرده از عبد الرّحمن ابن ابی لیلی فقیه <span class="description">(از نیکان اصحاب امام علیه السّلام)</span> - و او از کسانی بود که برای جنگ حجّاج با ابن اشعث خروج کرده بودند که او در جمله سخنهایی که مردم را بآن بر جهاد <span class="description">(جنگ با حجّاج)</span> تحریص می‌نمود گفته: من از علیّ - خدا درجۀ او را در صالحین و نیکو کاران بلند گرداند، و پاداش شهداء و راستگویان را باو عطاء فرماید - شنیدم روزی که باهل شام برخوردیم <span class="description">(در جنگ صفّین در بارۀ امر بمعروف و نهی از منکر)</span> می‌فرمود</span>

<span class="Revayat">أَیُّهَا اَلمُؤمِنُونَ إِنَّهُ مَن رَأَی عُدوَاناً یُعمَلُ بِهِ وَ مُنکَراً یُدعَی إِلَیهِ فَأَنکَرَهُ بِقَلبِهِ فَقَد سَلِمَ وَ بَرِئَ</span>

<span class="Translate">(1) ای مؤمنین، هر که ببیند ظلم و ستمی بکار می‌برند و مردم را بمنکر و ناپسندیده‌ای می‌خوانند و آنرا بدل انکار کند پس <span class="description">(از باز پرسی روز رستخیز)</span> رهائی یافته و <span class="description">(از گناه)</span> بیزاری جسته است <span class="description">(این هنگامی است که نتواند بدست و زبان انکار نماید یا از خوف و ضرر ایمن نباشد، خلاصه حکم آن باختلاف موارد مختلف می‌گردد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَن أَنکَرَهُ بِلِسَانِهِ فَقَد أُجِرَ وَ هُوَ أَفضَلُ مِن صَاحِبِهِ</span>

<span class="Translate">(2) و هر که آنرا به زبان انکار کند اجر و مزد یافته و پاداشش از انکار کنندۀ بدل بیشتر است</span>

<span class="Revayat">وَ مَن أَنکَرَهُ بِالسَّیفِ لِتَکُونَ کَلِمَةُ اَللَّهِ هِیَ اَلعُلیَا وَ کَلِمَةُ اَلظَّالِمِینَ هِیَ اَلسُّفلَی فَذَلِکَ اَلَّذِی أَصَابَ سَبِیلَ اَلهُدَی وَ قَامَ عَلَی اَلطَّرِیقِ وَ نَوَّرَ فِی قَلبِهِ اَلیَقِینُ</span>

<span class="Translate">(3) و هر که آنرا با شمشیر <span class="description">(زد و خورد)</span> انکار کند تا کلمۀ خدا <span class="description">(دین و توحید و طاعت)</span> بلندتر و کلمۀ ستمکاران <span class="description">(شرک و کفر و ضلالت و معصیت)</span> پست‌تر باشد او کسی است که براه رستگاری رسیده و بر راه راست <span class="description">(خدا پسند)</span> قیام نموده، و یقین و باور <span class="description">(بخدا و رسول)</span> در دل او روشن <span class="description">(هویدا)</span> گشته است</span>


==حکمت 366- مراحل امر به معروف و نهی از منکر==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام فِی کَلاَمٍ آخَرَ لَهُ یَجرِی هَذَا اَلمَجرَی فَمِنهُمُ اَلمُنکِرُ لِلمُنکَرِ بِیَدِهِ وَ لِسَانِهِ وَ قَلبِهِ فَذَلِکَ اَلمُستَکمِلُ لِخِصَالِ اَلخَیرِ</span>

<span class="Translate">366 - امام علیه السّلام در سخن دیگر خود که هم در این معنی <span class="description">(در باره امر بمعروف و نهی از منکر)</span> می‌باشد فرموده است: (1) از ایشان <span class="description">(انکار کنندگان)</span> بدست و زبان و دل خود منکر را انکار میکند پس او خوهای نیک را تمام نموده است</span>

<span class="Revayat">وَ مِنهُمُ اَلمُنکِرُ بِلِسَانِهِ وَ قَلبِهِ وَ اَلتَّارِکُ بِیَدِهِ فَذَلِکَ مُتَمَسِّکٌ بِخَصلَتَینِ مِن خِصَالِ اَلخَیرِ وَ مُضَیِّعٌ خَصلَةً</span>

<span class="Translate">(2) و از آنها به زبان و دل خویش انکار می‌نماید نه به دستش او بد و خصلت و خوچنگ زده و یکی <span class="description">(انکار بدست)</span> را تباه ساخته است</span>

<span class="Revayat">وَ مِنهُمُ اَلمُنکِرُ بِقَلبِهِ وَ اَلتَّارِکُ بِیَدِهِ وَ لِسَانِهِ فَذَلِکَ اَلَّذِی ضَیَّعَ أَشرَفَ اَلخَصلَتَینِ مِنَ اَلثَّلاَثِ وَ تَمَسَّکَ بِوَاحِدَةٍ</span>

<span class="Translate">(3) و از آنان به دلش انکار میکند نه بدست و زبانش او دو خصلت را تباه نموده که شریفترین سه خصلت می‌باشد و بیک خصلت <span class="description">(انکار بدل)</span> چنگ زده است <span class="description">(چون انکار بدل بدون انکار بدست و زبان در خارج سودی ندارد از اینرو آن دو خصلت را شریفتر دانسته)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مِنهُم تَارِکٌ لِإِنکَارِ اَلمُنکَرِ بِلِسَانِهِ وَ قَلبِهِ وَ یَدِهِ فَذَلِکَ مَیِّتُ اَلأَحیَاءِ</span>

<span class="Translate">(4) و از ایشان ناشایسته را به زبان و دل و دستش انکار نمی‌کند پس او مردۀ زندگان است <span class="description">(زیرا اگر او را توانائی نیست لا اقلّ باید بدل انکار نماید و گر نه در ایمان بخدا راستگو نمی‌باشد چون هر که خدا را دوست دارد باید گناهکار دشمن خدا را دشمن بدارد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَا أَعمَالُ اَلبِرِّ کُلُّهَا وَ اَلجِهَادُ فِی سَبِیلِ اَللَّهِ عِندَ اَلأَمرِ بِالمَعرُوفِ وَ اَلنَّهیِ عَن اَلمُنکَرِ إِلاَّ کَنَفثَةٍ فِی بَحرٍ لُجِّیٍّ</span>

<span class="Translate">(5) و همۀ اعمال نیکو و جهاد در راه خدا در پیش امر بمعروف و نهی از منکر نیست مگر مانند آب دهن انداختن در دریای پهناور <span class="description">(چون قوام اسلام بامر بمعروف و نهی از منکر می‌باشد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّ اَلأَمرَ بِالمَعرُوفِ وَ اَلنَّهیَ عَنِ اَلمُنکَرِ لاَ یُقَرِّبَانِ مِن أَجَلٍ وَ لاَ یَنقُصَانِ مِن رِزقٍ وَ أَفضَلُ مِن ذَلِکَ کُلِّهِ کَلِمَةُ عَدلٍ عِندَ إِمَامٍ جَائِرٍ</span>

<span class="Translate">(6) و امر بمعروف و نهی از منکر اجل را نزدیک نمی‌کند و روزی را کم نمی‌گرداند <span class="description">(چون اجل بموقع خود می‌رسد و روزی کم و زیاده نمی‌شود خواه امر بمعروف و نهی از منکر بکند یا نکند پس هر که این عبادت بزرگ که سرمایۀ همۀ نیک‌بختیها است را از ترس جان یا از بیم کم شدن روزی بر اثر خشم مردم از دست دهد اندیشه‌اش نادرست است)</span> و نیکوترین امر بمعروف و نهی از منکر <span class="description">(گفتن)</span> یک سخن حقّ و درست است نزد پادشاه ستمگر <span class="description">(که آن سخن او را از ستمی باز داشته یا بخیر و نیکی وادارد)</span></span>


==حکمت 367- نکوهش ترک امر به معروف و نهی از منکر==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ عَن أَبِی جُحَیفَةَ قَالَ سَمِعتُ أَمِیرَ اَلمُؤمِنِینَ علیه‌السلام یَقُولُ</span>

<span class="Translate">367 - از ابو جحیفه <span class="description">(کنیۀ وهب ابن عبد اللّه سوآئیّ است که از نیکان اصحاب امام علیه السّلام و دوست و مورد اطمینان بود، و حضرت او را وهب الخیر می‌نامید و در کوفه بر بیت المال گماشت)</span> روایتست که گفت: شنیدم امیر المؤمنین علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ امر بمعروف و نهی از منکر)</span> می‌فرمود</span>

<span class="Revayat">إِنَّ أَوَّلَ مَا تُغلَبُونَ عَلَیهِ مِنَ اَلجِهَادِ اَلجِهَادُ بِأَیدِیکُم ثُمَّ بِأَلسِنَتِکُم ثُمَّ بِقُلُوبِکُم</span>

<span class="Translate">(1) اوّل چیزیکه از آن مغلوب می‌گردید و شکست می‌خورید <span class="description">(بر اثر بدبختی و دور ماندن از رحمت الهیّ از شما گرفته میشود)</span> جهاد <span class="description">(زد و خورد)</span> با دستهاتان است <span class="description">(که با کفّار و مشرکین نمی‌جنگید و حدود خدا را بر فاسقین و ستمکاران و گناهکاران اجراء نمی‌نمائید و آنها را تعزیر و تأدیب نمی‌کنید)</span> پس از آن جهاد با زبانهاتان می‌باشد <span class="description">(که معاصی و زشتیها را می‌بیند و می‌شنوید و ندیده و نشنیده می‌انگارید)</span> پس از آن جهاد با دلهاتان است <span class="description">(که با ستمکاران و بدکاران سود رسان دوستی و احترام نموده و با پرهیزکاران و نیکان دست تهی بی‌اعتنائی کرده دوری می‌گزینید پس این هنگام کار دین تمام است چون جهاد با دست و زبان اگر ممکن نباشد همه کس توانائی بر جهاد بدل دارد هر چند نتواند آنرا آشکار سازد پس هر گاه آنرا هم از دست داد نشانۀ تبدّل اخلاق و گمراهی و بدبختی او در دنیا و آخرت است)</span></span>

<span class="Revayat">فَمَن لَم یَعرِف بِقَلبِهِ مَعرُوفاً وَ لَم یُنکِر مُنکَراً قُلِبَ فَجُعِلَ أَعلاَهُ أَسفَلَهُ وَ أَسفَلُهُ أَعلاَهُ</span>

<span class="Translate">(2) پس کسیکه بدل کار شایسته را نشناخت و ناشایسته را انکار ننمود <span class="description">(نیکوکاران را دوست نداشته و بد کاران را دشمن ندانست که این کار در باب امر بمعروف و نهی از منکر اقلّ واجب است)</span> وارونه گشته و سرش پائین و پایش بالا خواهد شد <span class="description">(در دنیا آسایش نداشته سرگردان شود و در آخرت نیکبختی را از دست داده بکیفر همیشگی گرفتار گردد)</span></span>


==حکمت 368- سر انجام حق و باطل==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِنَّ اَلحَقَّ ثَقِیلٌ مَرِیءٌ وَ إِنَّ اَلبَاطِلَ خَفِیفٌ وَبِیءٌ</span>

<span class="Translate">368 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ حقّ و باطل)</span> فرموده است: (1) حقّ <span class="description">(در ظاهر)</span> گران است و سنگین و <span class="description">(در باطن)</span> گوارا، و باطل <span class="description">(در ظاهر)</span> سبک است و آسان و <span class="description">(در باطن)</span> و باء آورنده <span class="description">(نابود کننده )</span></span>


==حکمت 369- امید به رحمت و ترس از عذاب الهی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لاَ تَأمَنَنَّ عَلَی خَیرِ هَذِهِ اَلأُمَّةِ عَذَابَ اَللَّهِ لِقَولِهِ سُبحَانَهُ فَلاٰ یَأمَنُ مَکرَ اَللّٰهِ إِلاَّ اَلقَومُ اَلخٰاسِرُونَ</span>

<span class="Translate">369 - امام علیه السّلام <span class="description">(دربارۀ عاقبت اشخاص)</span> فرموده است: (1) بر بهترین این امّت از عذاب و کیفر خدا ایمن و آسوده مباش بجهت فرمودۀ خداوند سبحان: <span class="description">(س 7 ی 99 «فَلاٰ یَأمَنُ مَکرَ اَللّٰهِ إِلاَّ اَلقَومُ اَلخٰاسِرُونَ‌» یعنی)</span> از کیفر خدا ایمن نیستند مگر مردم زیانکار</span>

<span class="Revayat">وَ لاَ تَیأَسَنَّ لِشَرِّ هَذِهِ اَلأُمَّةِ مِن رَوحِ اَللَّهِ لِقَولِهِ سُبحَانَهُ إِنَّهُ لاٰ یَیأَسُ مِن رَوحِ اَللّٰهِ إِلاَّ اَلقَومُ اَلکٰافِرُونَ</span>

<span class="Translate">(2) و بر بدترین این امّت از رحمت و مهربانی خدا نومید مشو بجهت فرمودۀ خداوند سبحان: <span class="description">(س 12 ی 87 «إِنَّهُ لاٰ یَیأَسُ مِن رَوحِ اَللّٰهِ إِلاَّ اَلقَومُ اَلکٰافِرُونَ‌» یعنی)</span> از رحمت خدا نومید نشوند مگر کافران <span class="description">(پس خدا میداند که پایان کار هر کس چه باشد، هیچکس نباید بظاهر حال اعتماد نموده و از پایان آن آسوده یا نومید باشد)</span></span>


==حکمت 370- نکوهش بخل==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلبُخلُ جَامِعٌ لِمَسَاوِی اَلعُیُوبِ وَ هُوَ زِمَامٌ یُقَادُ بِهِ إِلَی کُلِّ سُوءٍ</span>

<span class="Translate">370 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نکوهش بخل و زفتی)</span> فرموده است: (1) بخل گرد آورندۀ بدیها و زشتیها و مهاری است که <span class="description">(شخص)</span> بآن بهر بدی کشیده میشود <span class="description">(چون بخل بحسد و حرص و قطع رحم و ظلم به مستمندان و مانند این معاصی می‌کشد )</span></span>


==حکمت 371- پرهیز از اندوه برای روزی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلرِّزقُ رِزقَانِ رِزقٌ تَطلُبُهُ وَ رِزقٌ یَطلُبُکَ فَإِن لَم تَأتِهِ أَتَاکَ</span>

<span class="Translate">371 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ روزی)</span> فرموده است: (1) روزی دو گونه است: روزی که تو آنرا می‌طلبی و روزی که آن ترا می‌طلبد که اگر تو به سویش نروی به سویت خواهد آمد</span>

<span class="Revayat">فَلاَ تَحمِل هَمَّ سَنَتِکَ عَلَی هَمِّ یَومِکَ کَفَاکَ کُلُّ یَومٍ مَا فِیهِ فَإِن تَکُنِ اَلسَّنَةُ مِن عُمُرِکَ فَإِنَّ اَللَّهَ تَعَالَی سَیُؤتِیکَ فِی کُلِّ غَدٍ جَدِیدٍ مَا قَسَمَ لَکَ وَ إِن لَم تَکُنِ اَلسَّنَةُ مِن عُمُرِکَ فَمَا تَصنَعُ بِالهَمِّ لِمَا لَیسَ لَکَ</span>

<span class="Translate">(2) پس اندوه سال خود را بر اندوه روز خویش بار مکن که هر روزی ترا روزی در آن کافی است، پس اگر سال <span class="description">(که غمّ روزی آنرا می‌خوری)</span> از عمر تو باشد خداوند تعالی در هر فردا که نو شود زود بتو برساند روزی که قسمت کرده است، و اگر سال از عمر تو نباشد چه کار داری غمّ خوری برای چیزیکه برایت نیست</span>

<span class="Revayat">وَ لَن یَسبِقَکَ إِلَی رِزقِکَ طَالِبٌ وَ لَن یَغلِبَکَ عَلَیهِ غَالِبٌ وَ لَن یُبطِئَ عَنکَ مَا قَد قُدِرَ لَکَ و قد مضی هذا الکلام فیما تقدم من هذا الباب إلا أنه هاهنا أوضح و أشرح فلذلک کررناه علی القاعدة المقررة فی أول هذا الکتاب</span>

<span class="Translate">(3) و هرگز به روزیت از تو جویایی پیشی نمی‌گیرد، و غلبه کننده‌ای بر آن بتو دست نخواهد یافت <span class="description">(تا آنرا از چنگ برباید)</span> و هرگز آنچه برایت مقدّر شده کندی نخواهد نمود <span class="description">(بموقع خود می‌رسد سیّد رضیّ «علیه الرّحمة» فرماید:)</span> این سخن <span class="description">(هر کس روزی مقدّرش خواهد رسید)</span> پیش از این در این باب گذشت <span class="description">(فرمایش دویست و پنجاه و نهم)</span> ولی چون در اینجا واضح‌تر و مشروحتر بود دوباره آنرا بیان کردیم بنا بر قاعده و پایه‌ای که در اوّل این کتاب <span class="description">(صفحۀ بیستم)</span> گذاشته شد</span>


==حکمت 372- ضرورت یاد مرگ==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام رُبَّ مُستَقبِلٍ یَوماً لَیسَ بِمُستَدبِرِهِ</span>

<span class="Translate">372 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ناسازگاری دنیا)</span> فرموده است: (1) بسا رو آورندۀ بروز که پشت بر آن نکند <span class="description">(اجل او را بشب مهلت ندهد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَغبُوطٍ فِی أَوَّلِ لَیلِهِ قَامَت بَوَاکِیهِ فِی آخِرِهِ</span>

<span class="Translate">(2) و بسا کسیکه بر <span class="description">(خوشی)</span> او غبطه بردند در اوّل شب و در آخرش گریه کنندگان بر او برخاستند <span class="description">(آری سر شب تخت و تاج داشت و بامداد به زیر خاک رفت، پس خردمند بدنیا و کالای آن دل نبندد و دین خود و سعادت جاویدش را بآن نفروشد )</span></span>


==حکمت 373- ضرورت کنترل زبان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلکَلاَمُ فِی وِثَاقِکَ مَا لَم تَتَکَلَّم بِهِ فَإِذَا تَکَلَّمتَ بِهِ صِرتَ فِی وِثَاقِهِ</span>

<span class="Translate">373 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ سخن)</span> فرموده است: (1) سخن در قید و بند تو می‌باشد تا آنرا نگفته‌ای و چون به زبان آوردی تو در بند آن هستی <span class="description">(پیشتر تو بر آن مسلّط بودی و اکنون آن بر تو چه سود رساند چه زیان)</span></span>

<span class="Revayat">فَاخزُن لِسَانَکَ کَمَا تَخزُنُ ذَهَبَکَ وَ وَرِقَکَ فَرُبَّ کَلِمَةٍ سَلَبَت نِعمَةً وَ جَلَبَت نِقمَةً</span>

<span class="Translate">(2) پس زبانت را <span class="description">(در خزینۀ دهان)</span> نگاه دار چنانکه طلا و نقره را در خزینه می‌نهی که بسا یک کلمه نعمتی را از دست می‌دهد و عذاب و گرفتاری پیش می‌آورد <span class="description">(بنا بر این باید پرگوئی نکرده پیش از اندیشه سخن نگفت)</span></span>


==حکمت 374- احتیاط در سخن گفتن==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لاَ تَقُل مَا لاَ تَعلَمُ بَل لاَ تَقُل کُلَّ مَا تَعلَمُ فَإِنَّ اَللَّهَ سُبحَانَهُ قَد فَرَضَ عَلَی جَوَارِحِکَ کُلِّهَا فَرَائِضَ یَحتَجُّ بِهَا عَلَیکَ یَومَ اَلقِیَامَةِ</span>

<span class="Translate">374 - امام علیه السّلام <span class="description">(نیز در بارۀ سخن)</span> فرموده است: (1) آنچه را نمی‌دانی مگو <span class="description">(چون یا دروغ است یا احتمال دروغ در آن می‌رود و دیگر از سخن روی جهل و نادانی واجب است دوری گزید)</span> بلکه هر چه را هم میدانی مگو <span class="description">(چون ممکن است برای خودت یا برای دیگری زیان داشته باشد مانند فاش کردن راز کسی)</span> زیرا خداوند سبحان بر همۀ اعضاء و اندام تو احکامی را واجب کرده که روز قیامت بآنها بر تو دلیل و بهانه می‌آورد <span class="description">(مثلا می‌فرماید بتو زبان دادم که سخن حقّ و بجا بگوئی و چون اطاعت نکردی شایستۀ عذاب و کیفر هستی)</span></span>


==حکمت 375- تلاش در اطاعت و بندگی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اِحذَر أَن یَرَاکَ اَللَّهُ عِندَ مَعصِیَتِهِ وَ یَفقِدَکَ عِندَ طَاعَتِهِ فَتَکُونَ مِنَ اَلخَاسِرِینَ</span>

<span class="Translate">375 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب به دوری از معصیت)</span> فرموده است: (1) بترس از اینکه خدا ترا در معصیت خود ببیند و نزد طاعتش نیابد که از زیانکاران می‌باشی</span>

<span class="Revayat">وَ إِذَا قَوِیتَ فَاقوَ عَلَی طَاعَةِ اَللَّهِ وَ إِذَا ضَعُفتَ فَاضعُف عَن مَعصِیَةِ اَللَّهِ</span>

<span class="Translate">(2) و هر گاه توانا باشی بر طاعت خدا توانا باش، و اگر ناتوان بودی از معصیت خدا ناتوان باش <span class="description">(نه آنکه نماز را بر اثر ضعف و سستی نشسته بخوانی و هنگام آزار رساندن به جلدی برخیزی پس تا می‌توانی نماز را ایستاده بخوان و چون خواستی آزار رسانی بنشین و خودداری کن)</span></span>


==حکمت 376- نکوهش اعتماد به دنیا و کوتاهی در عمل==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلرُّکُونُ إِلَی اَلدُّنیَا مَعَ مَا تُعَایِنُ مِنهَا جَهلٌ</span>

<span class="Translate">376 - امام علیه السّلام <span class="description">(در اندرز)</span> فرموده است: (1) اعتماد و دلبستگی بدنیا با آنچه <span class="description">(فریب و بیوفائی که)</span> از آن بچشم می‌بینی نادانی است</span>

<span class="Revayat">وَ اَلتَّقصِیرُ فِی حُسنِ اَلعَمَلِ إِذَا وَثِقتَ بِالثَّوَابِ عَلَیهِ غَبنٌ وَ اَلطُّمَأنِینَةُ إِلَی کُلِّ أَحَدٍ قَبلَ اَلاِختِبَارِ لَهُ عَجزٌ</span>

<span class="Translate">(2) و کوتاهی نمودن در نیکوکاری <span class="description">(طاعت و بندگی)</span> وقتی که به پاداش آن اطمینان داری <span class="description">(میدانی که نتیجه‌اش بهشت و آسایش همیشگی است)</span> زیانکاری است، (3) و اعتماد نمودن بهر کس پیش از آزمایش او <span class="description">(موجب)</span> ناتوانی و درماندن <span class="description">(در کار)</span> است <span class="description">(چون چنین کس نمی‌داند به که اعتماد نماید و نمی‌تواند جستجو کند کسیرا که شایستۀ اعتماد او است)</span></span>


==حکمت 377- نشانه پستی دنیا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مِن هَوَانِ اَلدُّنیَا عَلَی اَللَّهِ أَنَّهُ لاَ یُعصَی إِلاَّ فِیهَا وَ لاَ یُنَالُ مَا عِندَهُ إِلاَّ بِتَرکِهَا</span>

<span class="Translate">377 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نکوهش دنیا)</span> فرموده است: (1) از نشانه‌های خواری دنیا نزد خدا آنست که معصیت نکنند او را مگر در دنیا، و نیابند آنچه <span class="description">(سعادت و نیکبختی)</span> را که نزد او است مگر به دوری از آن</span>


==حکمت 378- برتری عمل بر حسب و نسب==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن أَبطَأَ بِهِ عَمَلُهُ لَم یُسرَع بِهِ نَسَبُهُ وَ فِی رِوَایَةٍ أُخرَی</span>

<span class="Translate">378 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب به کردار نیکو)</span> فرموده است: (1) هر که کردارش او را کند گرداند <span class="description">(عبادت نکرده کار نیکو انجام ندهد)</span> نسبش او را تند نمی‌گرداند <span class="description">(بزرگی و نیکبختی پدر یا مادر یا یکی از اجداد او سبب بزرگی و نیکبختی او نشود. این فرمایش بعینه همان فرمایش بیست و دوم است مگر اینکه در آنجا لم یسرع به حسبه نقل شده یعنی مقام و منزلتش او را تند نمی‌گرداند، سیّد رضیّ «علیه الرّحمة» فرماید:)</span> و در روایت دیگری است</span>

<span class="Revayat">مَن فَاتَهُ حَسَبُ نَفسِهِ لَم یَنفَعهُ حَسَبُ آبَائِهِ</span>

<span class="Translate">(2) کسیکه مقام و منزلت خود را از دست داد مقام و منزلت پدرانش باو سود نمی‌رساند <span class="description">(در بیشتر نسخ نهج البلاغه این فرمایش ضبط نشده ما آنرا از نسخۀ ابن ابی الحدید و شیخ محمّد عبده نقل نمودیم)</span></span>


==حکمت 379- ضرورت استقامت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن طَلَبَ شَیئاً نَالَهُ أَو بَعضَهُ</span>

<span class="Translate">379 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ کوشش در کار)</span> فرموده است: (1) هر که چیزی را بجوید آنرا یا بعض آنرا خواهد یافت <span class="description">(زیرا خواستن آماده است برای بدست آوردن، اگر استعداد و آمادگی بر آن کامل باشد همه را بدست آورد، و اگر کامل نباشد کمبود خواسته شده باندازۀ کمی استعداد می‌باشد)</span></span>


==حکمت 380- شناخت خوبی و بدی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَا خَیرٌ بِخَیرٍ بَعدَهُ اَلنَّارُ وَ مَا شَرٌّ بِشَرٍّ بَعدَهُ اَلجَنَّةُ</span>

<span class="Translate">380 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نیکی و بدی حقیقی)</span> فرموده است: (1) خوشی و نیکی <span class="description">(سود دنیا)</span> که پس از آن آتش باشد <span class="description">(موجب کیفر الهیّ گردد در حقیقت)</span> خوشی و نیکی نیست، و ناخوشی و بدی <span class="description">(سختی دنیا)</span> که پس از آن بهشت باشد <span class="description">(در حقیقت)</span> ناخوشی و بدی نیست</span>

<span class="Revayat">وَ کُلُّ نَعِیمٍ دُونَ اَلجَنَّةِ مَحقُورٌ وَ کُلُّ بَلاَءٍ دُونَ اَلنَّارِ عَافِیَةٌ</span>

<span class="Translate">(2) و هر نعمتی پائین تر از بهشت کوچک و بی اهمیّت است، و هر بلاء و گرفتاری کمتر از آتش آسایش و آسودگی است <span class="description">(زیرا نعمتی را نعمت توان گفت که پی آن کیفر نباشد و سختی را سختی توان دانست که پی آن آسایش همیشگی نباشد )</span></span>


==حکمت 381- بیماری دل، بدتر از فقر و بیماری تن==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام أَلاَ وَ إِنَّ مِنَ اَلبَلاَءِ اَلفَاقَةَ وَ أَشَدُّ مِنَ اَلفَاقَةِ مَرَضُ اَلبَدَنِ وَ أَشَدُّ مِن مَرَضِ اَلبَدَنِ مَرَضُ اَلقَلبِ</span>

<span class="Translate">381 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ گرفتاریها و نعمتها)</span> فرموده است: (1) بدانید که از جملۀ گرفتاریها بی‌چیزی است، و سختتر از بی‌چیزی بیماری تن است، و سختتر از بیماری تن بیماری دل است <span class="description">(چون لازمۀ آن از دست دادن نیک‌بختیهای آخرت می‌باشد)</span></span>

<span class="Revayat">أَلاَ وَ إِنَّ مِنَ اَلنِّعَمِ سَعَةَ اَلمَالِ وَ أَفضَلُ مِن سَعَةِ اَلمَالِ صِحَّةُ اَلبَدَنِ وَ أَفضَلُ مِن صِحَّةِ اَلبَدَنِ تَقوَی اَلقَلبِ</span>

<span class="Translate">(2) و بدانید که از جملۀ نعمتها دارائی فراوان است، و بهتر از دارائی فراوان تندرستی است، و بهتر از تندرستی پرهیز دل است <span class="description">(چون سبب بدست آوردن نیک‌بختیهای همیشگی می‌باشد)</span></span>


==حکمت 382- برنامه ریزی صحیح در زندگی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لِلمُؤمِنِ ثَلاَثُ سَاعَاتٍ فَسَاعَةٌ یُنَاجِی فِیهَا رَبَّهُ وَ سَاعَةٌ یَرُمُّ مَعَاشَهُ وَ سَاعَةٌ یُخَلِّی بَینَ نَفسِهِ وَ بَینَ لَذَّتِهَا فِیمَا یَحِلُّ وَ یَجمُلُ</span>

<span class="Translate">382 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ وقت مؤمن)</span> فرموده است: (1) برای مؤمن سه ساعت است <span class="description">(شبانه روز خود را باید سه قسمت کند)</span>: ساعتی که در آن با پروردگارش راز و نیاز می‌نماید <span class="description">(هشت ساعت آنرا در کار خدا صرف نماید)</span> و ساعتی که در آن معاش خود <span class="description">(نیازمندیهای زندگی)</span> را اصلاح میکند <span class="description">(هشت ساعت آنرا بداد و ستد و صنعت یا سائر امور بکار برد)</span> و ساعتی که بین خویش و بین لذّت و خوشی آنچه حلال و نیکو است آزاد گذارد <span class="description">(هشت ساعت آنرا در خواب و خوراک و تن پروری بسر برد، و ناگفته نماند که منظور از اختصاص هر قسمت بچیزی آن نیست که پی در پی آنرا بجا آورد بلکه مراد آنست که در هر شبانه روز ثلث آنرا اختصاص بکاری دهد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لَیسَ لِلعَاقِلِ أَن یَکُونَ شَاخِصاً إِلاَّ فِی ثَلاَثٍ مَرَمَّةٍ لِمَعَاشٍ أَو خُطوَةٍ فِی مَعَادٍ أَو لَذَّةٍ فِی غَیرِ مُحَرَّمٍ</span>

<span class="Translate">(2) و برای خردمند <span class="description">(به اقتضای عقل عملیّ‌)</span> روا نیست که سفر کند مگر در سه امر: اصلاح معاش <span class="description">(تجارت و داد و ستد و کار)</span> یا گام نهادن در امر معاد <span class="description">(مانند رفتن به مکّۀ معظّمه و مشاهد مقدّسه و جهاد در راه خدا و دفاع از کفّار و منافقین)</span> یا لذّت و خوشگذرانی در آنچه حرام و ناروا نیست <span class="description">(مانند رفتن برای تغییر آب و هوا و تندرستی )</span></span>


==حکمت 383- دعوت به زهد و نهی از غفلت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اِزهَد فِی اَلدُّنیَا یُبَصِّرُکَ اَللَّهُ عَورَاتِهَا</span>

<span class="Translate">383 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ دنیا و کالای آن)</span> فرموده است: (1) در <span class="description">(کالای)</span> دنیا بی‌رغبت باش <span class="description">(بآن دل مبند)</span> تا خدا ترا به زشتیهای آن بینا سازد <span class="description">(چون شیفته عیبها را نمی‌بیند و دیدۀ بینائیش کور می‌گردد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لاَ تَغفُل فَلَستَ بِمَغفُولٍ عَنکَ</span>

<span class="Translate">(2) و <span class="description">(از کار خویش)</span> بی‌خبر مباش که از تو غافل نیستند <span class="description">(خدا بتو و بکار تو می‌نگرد)</span></span>


==حکمت 384- تاثیر سخن در شناخت انسان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام تَکَلَّمُوا تُعرَفُوا فَإِنَّ اَلمَرءَ مَخبُوءٌ تَحتَ لِسَانِهِ</span>

<span class="Translate">384 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ گفتار)</span> فرموده است: (1) سخن بگوئید تا شناخته شوید که مرد در زیر زبانش پنهان است <span class="description">(خردمندان و دانشمندان تا نگویند قدرشان هویدا نگردد، و جاهل و نادان سخن نگفتنش شایسته است، زیرا زبان بسته راز دار زشتیها و رسواییها می‌باشد)</span></span>


==حکمت 385- عطر خوب==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام نِعمَ اَلطِّیبُ اَلمِسکُ خَفِیفٌ مَحمِلُهُ عَطِرٌ رِیحُهُ</span>

<span class="Translate">385 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ مشک)</span> فرموده است: (1) نیکو خوشبو است مشک که مشک دان آن سبک و بوی آن خوش بویی است</span>


==حکمت 386- نهی از تکبر و فخرفروشی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام ضَع فَخرَکَ وَ اُحطُط کِبرَکَ وَ اُذکُر قَبرَکَ</span>

<span class="Translate">386 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ فروتنی)</span> فرموده است: (1) فخر و سرفرازی خود را بگزار، و کبر و بزرگیت را سر بزیر نما <span class="description">(با همه کس فروتن باش)</span> و گورت را یاد کن <span class="description">(تا از ناشایسته باز ایستی )</span></span>


==حکمت 387- تلاش معقول در کسب روزی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام خُذ مِنَ اَلدُّنیَا مَا أَتَاکَ وَ تَوَلَّ عَمَّا تَوَلَّی عَنکَ فَإِن أَنتَ لَم تَفعَل فَأَجمِل فِی اَلطَّلَبِ</span>

<span class="Translate">387 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ تلاش برای کالای دنیا)</span> فرموده است: (1) بگیر از <span class="description">(کالای)</span> دنیا آنچه <span class="description">(از راه حلال)</span> بسوی تو می‌آید، و رو بگردان از آنچه رو می‌گرداند <span class="description">(دستت نمی‌رسد)</span> و اگر تو <span class="description">(این کار)</span> نکنی <span class="description">(دنبال آنچه دستت نمی‌رسد بروی)</span> پس در طلب و خواستن زیادة روی مکن <span class="description">(از حرام و گناه دوری کرده رنج بسیار بخود و اهل بیت خویش روا مدار)</span></span>


==حکمت 388- نفوذ و تاثیر سخن==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام رُبَّ قَولٍ أَنفَذُ مِن صَولٍ</span>

<span class="Translate">388 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ گفتار شایسته)</span> فرموده است: (1) بسا گفتار که اثرش <span class="description">(در دلها)</span> بیشتر است از حمله نمودن و بر جستن <span class="description">(بسا شخص خردمند به گفتار کاری انجام می‌دهد که به شمشیر و کتک انجام نگیرد)</span></span>


==حکمت 389- ارزش قناعت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام کُلُّ مُقتَصَرٍ عَلَیهِ کَافٍ</span>

<span class="Translate">389 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب به قناعت)</span> فرموده است: (1) هر چه <span class="description">(از روزی)</span> که بآن می‌توان اکتفاء نمود <span class="description">(زندگانی را گذراند)</span> بس است <span class="description">(بهتر آنست که شخص گرد زیادی نگشته رنج بسیار بخود هموار ننماید و وقتش را در راه خدا و خدمت بخلق صرف کند تا سعادت جاوید بدست آرد)</span></span>


==حکمت 390- راه خوب زیستن==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلمَنِیَّةُ وَ لاَ اَلدَّنِیَّةُ</span>

<span class="Translate">390 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ زیر بار زور و پستی نرفتن)</span> فرموده است: (1) مرگ <span class="description">(برای جوانمرد)</span> برگزیده و نیک است نه پستی و خواری</span>

<span class="Revayat">وَ اَلتَّقَلُّلُ وَ لاَ اَلتَّوَسُّلُ</span>

<span class="Translate">(2) و به اندک راضی شدن خوب است نه نزدیک رفتن و چاپلوسی کردن <span class="description">(از توانگران)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَن لَم یُعطَ قَاعِداً لَم یُعطَ قَائِماً</span>

<span class="Translate">(3) و هر که باو نشسته داده نشود <span class="description">(بی سعی و کوشش چیزی بدست نیاورد)</span> ایستاده هم داده نشود <span class="description">(با تلاش بسیار هم چیزی بدست نخواهد آورد، پس باید در طلب و خواستن افراط ننمود و مرتکب فعل حرام نشد که مقدّر خواهد رسید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلدَّهرُ یَومَانِ یَومٌ لَکَ وَ یَومٌ عَلَیکَ فَإِذَا کَانَ لَکَ فَلاَ تَبطَر وَ إِذَا کَانَ عَلَیکَ فَاصبِر</span>

<span class="Translate">(4) و روزگار دو روز است: روزی برای خوشی و کامرانی تو، و روزی برای سختی و ناکامیت، پس روزی که برای خوشی تو بود در خوشی خود سرکشی مکن <span class="description">(ناسپاس مباش)</span> و روزی که برای سختی تو بود شکیبا باش <span class="description">(بیتابی مکن و خود را پست مساز)</span></span>


==حکمت 391- حقوق متقابل پدر و فرزند==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِنَّ لِلوَلَدِ عَلَی اَلوَالِدِ حَقّاً وَ إِنَّ لِلوَالِدِ عَلَی اَلوَلَدِ حَقّاً</span>

<span class="Translate">391 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ حقّ پدر و فرزند بر یکدیگر)</span> فرموده است: (1) فرزند را بر پدر حقّی و پدر را بر فرزند حقّی است</span>

<span class="Revayat">فَحَقُّ اَلوَالِدِ عَلَی اَلوَلَدِ أَن یُطِیعَهُ فِی کُلِّ شَیءٍ إِلاَّ فِی مَعصِیَةِ اَللَّهِ سُبحَانَهُ</span>

<span class="Translate">(2) حقّ پدر بر فرزند آنست که پدر را در هر چیز مگر در نافرمانی از خداوند سبحان اطاعت و پیروی نماید</span>

<span class="Revayat">وَ حَقُّ اَلوَلَدِ عَلَی اَلوَالِدِ أَن یُحَسِّنَ اِسمَهُ وَ یُحَسِّنَ أَدَبَهُ وَ یُعَلِّمَهُ اَلقُرآنَ</span>

<span class="Translate">(3) و حقّ فرزند بر پدر آنست که نام فرزند را نیکو قرار دهد <span class="description">(بنام یکی از معصومین علیهم السّلام یا یکی از فرزندان و خاندان آنها نام نهد)</span> و او را با ادب و آراسته بار آورد، و قرآن را باو بیاموزد</span>


==حکمت 392- شناخت واقعیّت ها و خرافات==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلعَینُ حَقٌّ وَ اَلرُّقَی حَقٌّ وَ اَلسِّحرُ حَقٌّ وَ اَلفَألُ حَقٌّ</span>

<span class="Translate">392 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ آنچه اثر دارد و ندارد)</span> فرموده است: (1) چشم زخم، افسونها، جادو، شگون و فال نیک <span class="description">(مانند آنکه بیمار از کسی یا سالم «ای تندرست» بشنود و توجّه نماید باینکه همانطوری که شنیده بهبودی خواهد یافت)</span> حقّ است <span class="description">(هر یک اثر خود را می‌بخشد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلطِّیَرَةُ لَیسَت بِحَقٍّ وَ اَلعَدوَی لَیسَت بِحَقٍّ</span>

<span class="Translate">(2) و فال بد و واگیری بیماری از شخصی بدیگری درست نیست <span class="description">(اثر ندارد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ اَلطِّیبُ نُشرَةٌ وَ اَلعَسَلُ نُشرَةٌ وَ اَلرُّکُوبُ نُشرَةٌ وَ اَلنَّظَرُ إِلَی اَلخُضرَةِ نُشرَةٌ</span>

<span class="Translate">(3) و بوی خوش و عسل و سواری و نگاه کردن به سبزه افسونهائی هستند که غمّها و اندوهها را می‌زدایند و بیماران بآنها بهبودی می‌یابند <span class="description">(این فرمایش و فرمایش سیصد و هشتاد و پنج و سیصد و هشتاد و شش و سیصد و نود و یک در بیشتر از نسخ نهج البلاغه نیست ما آنها را از نسخۀ ابن ابی الحدید نقل نمودیم)</span></span>


==حکمت 393- هماهنگی با اخلاق مردم==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مُقَارَبَةُ اَلنَّاسِ فِی أَخلاَقِهِم أَمنٌ مِن غَوَائِلِهِم</span>

<span class="Translate">393 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ همرنگ جماعت بودن)</span> فرموده است: (1) نزدیک شدن بمردم در اخلاقشان <span class="description">(مانند آنان در امر زندگانی رفتار نمودن موجب)</span> ایمنی است از کینه‌هاشان <span class="description">(چون کسیکه با مردم همرنگ باشد در اموری که بر خلاف دین و مذهب نیست او را دوست داشته و کینه‌اش را در دل نمی‌گیرند)</span></span>


==حکمت 394- ضرورت موقعیّت شناسی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لِبَعضِ مُخَاطِبِیهِ وَ قَد تَکَلَّمَ بِکَلِمَةٍ یُستَصغَرُ مِثلُهُ عَن قَولِ مِثلِهَا لَقَد طِرتَ شَکِیراً وَ هَدَرتَ سَقباً و الشکیر هاهنا أول ما ینبت من ریش الطائر قبل أن یقوی و یستحصف و السقب الصغیر من الإبل و لا یهدر إلا بعد أن یستفحل</span>

<span class="Translate">394 - امام علیه السّلام به یکی از کسانیکه با آن حضرت سخن می‌گفت در حالیکه سخنی بر زبان راند که مانند او را از گفتن چنان سخن کوچک می‌پنداشتند <span class="description">(در بارۀ سخن بیجا)</span> فرمود: (1) پرواز کردی پیش از پر در آوردن، و بانگ زدی هنگام بچه بودن <span class="description">(خلاصه ترا نمی‌رسید که چنین سخنی در محضر ما بگوئی، یا سزاوار نبود که چون تویی این سخن را بگوید سیّد رضیّ «رحمه اللّه» فرماید:)</span> شکیر در اینجا: اوّل پری است که در مرغ می‌روید پیش از آنکه قوّت یافته محکم گردد، و سقب: بچۀ شتری است که بانگ نمی‌زند مگر پس از آنکه بزرگ شود</span>


==حکمت 395- پرهیز از پراکنده کاری==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن أَومَأَ إِلَی مُتَفَاوِتٍ خَذَلَتهُ اَلحِیَلُ</span>

<span class="Translate">395 - امام علیه السّلام <span class="description">(در زیان همه کاره بودن)</span> فرموده است: (1) کسیکه بکار مختلف پردازد <span class="description">(بخواهد کارهای گوناگون بنماید)</span> چاره سازیها او را واگزارند <span class="description">(از حیله‌هایش نتیجه نمی‌برد و فیروزی نمی‌یابد)</span></span>


==حکمت 396- تفسیر «لا حول و لا قوة الا بالله»==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام وَ قَد سُئِلَ عَن مَعنَی قَولِهِم لاَ حَولَ وَ لاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ</span>

<span class="Translate">396 - هنگامیکه از امام علیه السّلام معنی سخنشان لا حول و «لاٰ قُوَّةَ إِلاّٰ بِاللّٰهِ‌» <span class="description">(جنبش و توانائی نیست مگر به ارادۀ خدا)</span> را پرسیدند آن حضرت فرمود:</span>

<span class="Revayat">إِنَّا لاَ نَملِکُ مَعَ اَللَّهِ شَیئاً وَ لاَ نَملِکُ إِلاَّ مَا مَلَّکَنَا فَمَتَی مَلَّکَنَا مَا هُوَ أَملَکُ بِهِ مِنَّا کَلَّفَنَا وَ مَتَی أَخَذَهُ مِنَّا وَضَعَ تَکلِیفَهُ عَنَّا</span>

<span class="Translate">(1) ما با خدا دارندۀ چیزی نیستیم <span class="description">(شریک نمی‌باشیم)</span> و دارنده نمی‌شویم مگر آنچه <span class="description">(اندام و قوی و عقل)</span> را که ما را دارندۀ آن گرداند، (2) پس هر گاه ما را بچیزی دارا گردانید که او از ما دارنده‌تر است تکلیف نماید <span class="description">(امر و نهی فرماید)</span> و هر گاه آن چیز <span class="description">(توانائی بر آن)</span> را از ما گرفت تکلیف آنرا از ما برداشته <span class="description">(در بارۀ آن مؤاخذه و باز پرسی نمی‌نماید)</span></span>


==حکمت 397- دنیاطلبان متظاهر به دین==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لِعَمَّارِ بنِ یَاسِرٍ رَحَمِهُ اَللَّهُ وَ قَد سَمِعَهُ یُرَاجِعُ اَلمُغِیرَةَ بنَ شُعبَةَ کَلاَماً دَعهُ یَا عَمَّارُ فَإِنَّهُ لَم یَأخُذ مِنَ اَلدِّینِ إِلاَّ مَا قَارَبَهُ مِنَ اَلدُّنیَا وَ عَلَی عَمدٍ لَبَّسَ عَلَی نَفسِهِ لِیَجعَلَ اَلشُّبُهَاتِ عَاذِراً لِسَقَطَاتِهِ</span>

<span class="Translate">397 - امام علیه السّلام چون شنید عمّار ابن یاسر رحمه اللّه به سخن مغیرة ابن شعبه پاسخ می‌دهد <span class="description">(در بارۀ اینکه نباید اعتناء نمود بکسیکه دین را آلت و ابزار دنیا قرار داده)</span> باو فرمود: (1) ای عمّار، مغیرة را بخود گزار <span class="description">(به سخنانش اعتناء مکن)</span> زیرا او از دین نگرفته و نیاموخته مگر چیزی که دنیا را باو نزدیک کرده است <span class="description">(چیزیکه بدرد دنیایش می‌خورد)</span> و با قصد <span class="description">(دانسته)</span> بر خود مشتبه ساخته تا شبهات <span class="description">(نادرستیهایی که بحقّ و درست مانند)</span> را بهانۀ خطاها و لغزشهایش قرار دهد <span class="description">(خلاصه بدین معتقد نیست پس بحث در اینگونه شبهات برای آنست که کفر و نفاقش فاش نشود و امر دنیایش منظّم باشد)</span></span>


==حکمت 398- تواضع توانگران و عزت نفس فقرا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَا أَحسَنَ تَوَاضُعَ اَلأَغنِیَاءِ لِلفُقَرَاءِ طَلَباً لِمَا عِندَ اَللَّهِ وَ أَحسَنُ مِنهُ تِیهُ اَلفُقَرَاءِ عَلَی اَلأَغنِیَاءِ اِتِّکَالاً عَلَی اَللَّهِ</span>

<span class="Translate">398 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب به توکّل و اعتماد بخدا)</span> فرموده است: (1) چه نیکو است فروتنی توانگران با درویشان برای بدست آوردن پاداشی که نزد خدا می‌باشد، و نیکوتر از آن بی‌اعتنائی و سرفرازی درویشان است با توانگران بجهت اعتماد بخدا <span class="description">(چون این کار بزرگترین دلیل است بر کمال یقین و باور بخدا، زیرا بسبب سرفرازی خود با توانگر طمع و آز بغیر خدا و خوف و ترس از غیر او را از بین برده و در نومیدی سخت شکیبا گشته و هیچیک از اینها در فروتنی توانگر نیست)</span></span>


==حکمت 399- ارزش عقل==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَا اِستَودَعَ اَللَّهُ اِمرَأً عَقلاً إِلاَّ لِیَستَنقِذَهُ بِهِ یَوماً مَا</span>

<span class="Translate">399 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ سود خرد)</span> فرموده است: (1) خداوند عقل را در مردی ودیعه ننهاده <span class="description">(نبخشیده)</span> مگر آنکه او را با آن یکی از روزها <span class="description">(با چاره‌سازی آن از فتنه و تباهی دنیا یا بوسیلۀ طاعت و بندگی از گرفتاری آخرت)</span> رهائی دهد</span>


==حکمت 400- سر انجام حق ستیزی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن صَارَعَ اَلحَقَّ صَرَعَهُ</span>

<span class="Translate">400 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ غلبۀ حقّ بر باطل)</span> فرموده است: (1) هر که با حقّ در آویزد <span class="description">(زد و خورد نموده بخواهد آنرا از بین ببرد)</span> حقّ او را بخاک افکند <span class="description">(نابود سازد، زیرا خداوند یار حقّ است و کسیرا توانائی نیست که با او پنجه اندازد)</span></span>


==حکمت 401- ارتباط چشم و دل==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلقَلبُ مُصحَفُ اَلبَصَرِ</span>

<span class="Translate">401 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ اندیشیدن)</span> فرموده است: (1) دل مصحف و کراسۀ دیده است <span class="description">(آنچه دیده می‌بیند باید در صفحۀ دل نوشت و در آن تأمّل و اندیشه نمود و حقّ و باطل و خیر و شرّ آنرا معلوم ساخت)</span></span>


==حکمت 402- ارزش پرهیزگاری==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلتُّقَی رَئِیسُ اَلأَخلاَقِ</span>

<span class="Translate">402 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ستایش پرهیزکاری)</span> فرموده است: (1) پرهیزکاری پیشوای خوها است <span class="description">(هر خوی نیکی بآن بسته است و همه را در بر دارد)</span></span>


==حکمت 403- احترام به استاد==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لاَ تَجعَلَنَّ ذَرَبَ لِسَانِکَ عَلَی مَن أَنطَقَکَ وَ بَلاَغَةَ قَولِکَ عَلَی مَن سَدَّدَکَ</span>

<span class="Translate">403 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب باحترام نمودن بمعلّم و آموزگار)</span> فرموده است: (1) تیزی زبانت را بکسیکه ترا گویا کرده <span class="description">(آموخته)</span> و استواری گفتارت را بکسیکه ترا <span class="description">(در گفتار)</span> براه راست راهنمائی نموده نگردان <span class="description">(و شاید مراد چنین باشد: تندی زبان و استواری گفتارت را بر «زیان دین» خدا که ترا گویا کرده و براه راست «بوسیلۀ پیغمبر اکرم» راهنمائی نموده بکار مبر، زیرا بسیار زشت است که بکسی شمشیری دهند تا دشمن را دفع نماید و با همان شمشیر دهنده را بکشد)</span></span>


==حکمت 404- راه خود سازی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام کَفَاکَ أَدَباً لِنَفسِکَ اِجتِنَابُ مَا تَکرَهُهُ مِن غَیرِکَ</span>

<span class="Translate">404 - امام علیه السّلام <span class="description">(در دوری از زشتیها)</span> فرموده است: (1) بس است ادب و آراستگی برای تو دوری نمودن از آنچه <span class="description">(زشتی)</span> که برای دیگری بد میدانی</span>


==حکمت 405- صبر آزادگان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن صَبَرَ صَبرَ اَلأَحرَارِ وَ إِلاَّ سَلاَ سُلُوَّ اَلأَغمَارِ</span>

<span class="Translate">405 - امام علیه السّلام <span class="description">(در شکیبائی)</span> فرموده است: (1) کسیکه <span class="description">(در مصیبت و اندوهی)</span> صبر کرد مانند شکیبائی آزاد مردان <span class="description">(که بقید و بند دنیا گرفتار نیستند)</span> او شکیبا است <span class="description">(و پاداش خود را می‌یابد)</span> و اگر صبر نکرد <span class="description">(بیتابی نمود در آن پیشآمد)</span> از یاد می‌برد مانند فراموش کردن نادانان بی‌تجربه <span class="description">(که در پیشآمدها بیتابی نمایند و چون چاره نبینند خاموش شوند، و پاداشی ندارند بلکه کیفر بیتابی را دریابند)</span></span>


==حکمت 406- صبر بزرگان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ فِی خَبَرٍ آخَرَ أَنَّهُ علیه‌السلام قَالَ لِلأَشعَثِ بنِ قَیسٍ مُعَزِّیاً إِن صَبَرتَ صَبرَ اَلأَکَارِمِ وَ إِلاَّ سَلَوتَ سُلُوَّ اَلبَهَائِمِ</span>

<span class="Translate">406 - و در خبر دیگر است که آن حضرت علیه السّلام به اشعث ابن قیس که او را تسلیت و دلداری می‌داد <span class="description">(نیز در شکیبائی)</span> فرمود: (1) اگر شکیبائی کردی مانند شکیبائی بزرگان پس <span class="description">(نزد خداوند سبحان)</span> نیکو و شایسته است، و اگر شکیبائی نکردی <span class="description">(آن مصیبت را)</span> از یاد خواهی برد مانند فراموشی چهارپایان <span class="description">(رنج خود را، خلاصه ناچار شکیبا خواهی شد بدون پاداشی)</span></span>


==حکمت 407- فریبندگی دنیا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام فِی صِفَةِ اَلدُّنیَا</span>

<span class="Translate">407 - امام علیه السّلام در وصف و چگونگی دنیا فرموده است:</span>

<span class="Revayat">اَلدُّنیَا تَغُرُّ وَ تَضُرُّ وَ تَمُرُّ إِنَّ اَللَّهَ سُبحَانَهُ لَم یَرضَهَا ثَوَاباً لِأَولِیَائِهِ وَ لاَ عِقَاباً لِأَعدَائِهِ</span>

<span class="Translate">(1) دنیا <span class="description">(به زینت و آرایش خود)</span> فریب می‌دهد، و <span class="description">(به بلاها و گرفتاریهایش)</span> زیان می‌رساند، و <span class="description">(بسرعت و شتاب)</span> می‌گذرد <span class="description">(از آنها جدائی می‌نماید)</span> خداوند سبحان <span class="description">(بر اثر حقارت و پستی دنیا)</span> راضی نگشت که آنرا پاداش دوستان خود و کیفر دشمنانش قرار دهد</span>

<span class="Revayat">وَ إِنَّ أَهلَ اَلدُّنیَا کَرَکبٍ بَینَا هُم حَلُّوا إِذ صَاحَ بِهِم سَائِقُهُم فَارتَحَلُوا</span>

<span class="Translate">(2) و اهل دنیا مانند کاروانی هستند که در بین آنکه فرود آمده‌اند <span class="description">(تا لحظه‌ای آسوده شده رفع خستگی نمایند)</span> ناگاه رانندۀ ایشان <span class="description">(جلودارشان)</span> بآنها بانگ زند <span class="description">(: کوچ کنید که اینجا جای استراحت نیست)</span> پس کوچ کنند</span>


==حکمت 408- نهی از جمع مال برای دنیای دیگران==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لاِبنِهِ اَلحَسَنِ علیه‌السلام یَا بُنَیَّ لاَ تُخَلِّفَنَّ وَرَاءَکَ شَیئاً مِنَ اَلدُّنیَا فَإِنَّکَ تُخَلِّفُهُ لِأَحَدِ رَجُلَینِ إِمَّا رَجُلٍ عَمِلَ فِیهِ بِطَاعَةِ اَللَّهِ فَسَعِدَ بِمَا شَقِیتَ بِهِ وَ إِمَّا رَجُلٍ عَمِلَ فِیهِ بِمَعصِیَةِ اَللَّهِ فَشَقَی بِمَا جَمَعتَ لَهُ فَکُنتَ عَوناً لَهُ عَلَی مَعصِیَتِهِ وَ لَیسَ أَحَدُ هَذَینِ حَقِیقاً أَن تُؤثِرَهُ عَلَی نَفسِکَ وَ یُروَی هَذَا اَلکَلاَمُ عَلَی وَجهٍ آخَرَ وَ هُوَ</span>

<span class="Translate">408 - امام علیه السّلام به فرزندش <span class="description">(امام)</span> حسن علیه السّلام <span class="description">(در زیان گذاشتن دارائی برای وارث)</span> فرموده است: (1) ای پسرک من البتّه چیزی از <span class="description">(مال و دارائی)</span> دنیا را از پس خود مگذار، زیرا آنرا برای یکی از دو مرد می‌گذاری یا برای کسیکه در طاعت و بندگی خدا بکار می‌برد پس او نیک‌بخت می‌گردد به چیزی که تو بسبب آن بد بخت و زیانکار شده‌ای، یا برای کسیکه در معصیت و نافرمانی خدا بکار می‌برد پس بدبخت شده بسبب آنچه تو برای او گرد آورده‌ای و او را بر معصیتش کمک و یاور باشی، و هیچیک از این دو سزاوار و شایسته نیست که او را بر خود اختیار نموده برگزینی <span class="description">(سیّد رضیّ «علیه الرّحمة» فرماید:)</span> این فرمایش بطور دیگر روایت میشود که اینست</span>

<span class="Revayat">أَمَّا بَعدُ فَإِنَّ اَلَّذِی فِی یَدَیکَ مِنَ اَلدُّنیَا قَد کَانَ لَهُ أَهلٌ قَبلَکَ وَ هُوَ صَائِرٌ إِلَی أَهلٍ بَعدَکَ وَ إِنَّمَا أَنتَ جَامِعٌ لِأَحَدِ رَجُلَینِ رَجُلٍ عَمِلَ فِیمَا جَمَعتَهُ بِطَاعَةِ اَللَّهِ فَسَعِدَ بِمَا شَقِیتَ بِهِ أَو رَجُلٍ عَمِلَ فِیهِ بِمَعصِیَةِ اَللَّهِ فَشَقَی بِمَا جَمَعتَ لَهُ وَ لَیسَ أَحَدُ هَذَینِ أَهلاً أَن تُؤثِرَهُ عَلَی نَفسِکَ وَ لاَ أَن تَحمِلَ لَهُ عَلَی ظَهرِکَ فَارجُ لِمَن مَضَی رَحمَةَ اَللَّهِ وَ لِمَن بَقَی رِزقَ اَللَّهِ</span>

<span class="Translate">(2) پس از حمد خدا و درود بر پیغمبر اکرم، آنچه در دو دست تو است از <span class="description">(کالای)</span> دنیا پیش از تو صاحبی داشته است، و پس از تو به صاحبی می‌رسد و تو <span class="description">(آنرا)</span> برای یکی از دو مرد گرد آورنده‌ای : کسیکه بطاعت خدا عمل کند در آنچه گرد آورده‌ای پس نیک‌بخت شود به چیزی که تو بسبب آن بدبخت شده‌ای، یا مردیکه آنرا در معصیت خدا بکار برد پس بدبخت شده بآنچه برای او گرد آورده‌ای و هیچیک از این دو را شایسته نیست بر خویش اختیار نمائی، و نه آنکه برای او بر پشت خود <span class="description">(گناه)</span> بار کنی پس برای کسیکه گذشته <span class="description">(مرده)</span> آمرزش خدا را و برای کسیکه مانده روزی خدا را امیدوار باش <span class="description">(نه بر رفته افسوس خور نه بر مانده اندوه )</span></span>


==حکمت 409- شرائط توبه و استغفار==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لِقَائِلٍ قَالَ بِحَضرَتِهِ أَستَغفِرُ اَللَّهَ ثَکِلَتکَ أُمُّکَ أَ تَدرِی مَا اَلاِستِغفَارُ</span>

<span class="Translate">409 - امام علیه السّلام بکسیکه در حضور آن حضرت گفت: أستغفر اللّه <span class="description">(در شرائط استغفار و طلب آمرزش)</span> فرمود: (1) مادرت به مرگ تو بنشیند آیا میدانی چیست <span class="description">(معنی حقیقی)</span> استغفار <span class="description">(که بی اندیشه به زبان می‌گذرانی)</span>؟</span>

<span class="Revayat">إِنَّ اَلاِستِغفَارَ دَرَجَةُ اَلعِلِّیِّینَ وَ هُوَ اِسمٌ وَاقِعٌ عَلَی سِتَّةِ مَعَانٍ أَوَّلُهَا اَلنَّدَمُ عَلَی مَا مَضَی وَ اَلثَّانِی اَلعَزمُ عَلَی تَرکِ اَلعَودِ إِلَیهِ أَبَداً وَ اَلثَّالِثُ أَن تُؤَدِّیَ إِلَی اَلمَخلُوقِینَ حُقُوقَهُم حَتَّی تَلقَی اَللَّهَ أَملَسَ لَیسَ عَلَیکَ تَبِعَةٌ وَ اَلرَّابِعُ أَن تَعمِدَ إِلَی کُلِّ فَرِیضَةٍ عَلَیکَ ضَیَّعتَهَا فَتُؤَدِّیَ حَقَّهَا وَ اَلخَامِسُ أَن تَعمِدَ إِلَی اَللَّحمِ اَلَّذِی نَبَتَ عَلَی اَلسُّحتِ فَتُذِیبَهُ بِالأَحزَانِ حَتَّی تُلصِقَ اَلجِلدَ بِالعَظمِ وَ یَنشَأَ بَینَهُمَا لَحمٌ جَدِیدٌ وَ اَلسَّادِسُ أَن تُذِیقَ اَلجِسمَ أَلَمَ اَلطَّاعَةِ کَمَا أَذَقتَهُ حَلاَوَةَ اَلمَعصِیَةِ فَعِندَ ذَلِکَ تَقُولُ أَستَغفِرُ اَللَّهَ</span>

<span class="Translate">(2) استغفار مقام و منزلت گروهی بلند مرتبه <span class="description">(مؤمنین)</span> است و آن نامی است که شش معنی <span class="description">(شرط)</span> دارد <span class="description">(اگر هر شش شرط جمع باشد استغفار تمام و گر نه ناقص است)</span> اوّل پشیمانی از گناه گذشته، دوم تصمیم بترک بازگشت بآن همیشه سوم آنکه حقوق مردم را بپردازی تا خدا را ملاقات کنی <span class="description">(به پاداش برسی)</span> با پاکی که بر تو زیان و گناهی نباشد، چهارم آنکه قصد کنی هر چه بر تو واجب بوده <span class="description">(مانند نماز و روزه و حجّ‌)</span> و آنرا از دست داده‌ای <span class="description">(بجا نیاورده‌ای)</span> حقّ آن <span class="description">(قضایش)</span> را بجا آوری پنجم آنکه همّت بگماری گوشتی را که <span class="description">(بر تن تو)</span> از حرام روییده به اندوهها بگدازی تا پوست به استخوان بچسبد و بین آنها گوشت تازه‌ای بروید، ششم آنکه رنج عبادت و بندگی را بتن بچشانی چنانکه شیرینی معصیت را بآن چشانده‌ای، پس آنگاه <span class="description">(که این شرائط گرد آمد)</span> میگوئی: أستغفر اللّه <span class="description">(از خدا آمرزش می‌طلبم)</span></span>


==حکمت 410- اهمیت بردباری==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلحِلمُ عَشِیرَةٌ</span>

<span class="Translate">410 - امام علیه السّلام <span class="description">(در سود بردباری)</span> فرموده است: (1) بردباری قبیله است <span class="description">(چون بردبار را از آزار دشمن نگاه می‌دارد چنانکه قبیله و خویشاوند شخص را نگهداری میکنند، یا چون بر اثر بردباری مردم دوست و یاور او میشوند بآن ماند که صاحب قبیله شده است )</span></span>


==حکمت 411- نقاط ضعف انسان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مِسکِینٌ اِبنُ آدَمَ مَکتُومُ اَلأَجَلِ مَکنُونُ اَلعِلَلِ مَحفُوظُ اَلعَمَلِ تُؤلِمُهُ اَلبَقَّةُ وَ تَقتُلُهُ اَلشَّرقَةُ وَ تُنتِنُهُ اَلعَرقَةُ</span>

<span class="Translate">411 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بیچارگی انسان)</span> فرموده است: (1) ذلیل و بیچاره فرزند آدم: اجلش پنهان <span class="description">(نمی‌داند چه وقت می‌میرد)</span> بیماریها و دردهایش پوشیده <span class="description">(همواره در معرض پیشآمدها و بیماریهای ناگوار می‌باشد)</span> عملش نگاه‌داری میشود <span class="description">(در نامۀ اعمال ثبت گردیده اگر خودش هم فراموش کند از او فراموش ننمایند)</span> پشه او را دردناک می‌سازد، و آب در گلو گرفتن می‌کشد، و عرق بد بو میکند <span class="description">(پس آیا شایسته است چنین کسی گردنکشی و سرفرازی نموده بخود نبازد؟!)</span></span>


==حکمت 412- راه درمان شهوت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ رُوِیَ أَنَّهُ علیه‌السلام کَانَ جَالِساً فِی أَصحَابِهِ فَمَرَّت بِهِمُ اِمرَأَةٌ جَمِیلَةٌ فَرَمَقَهَا اَلقَومُ بِأَبصَارِهِم</span>

<span class="Translate">412 - روایت شده است که امام علیه السّلام در بین اصحاب خود نشسته بود زنی با جمال و نیک‌رو بر ایشان گذشت اصحاب چشمها بر او انداختند</span>

<span class="Revayat">فَقَالَ علیه‌السلام إِنَّ أَبصَارَ هَذِهِ اَلفُحُولِ طَوَامِحُ وَ إِنَّ ذَلِکَ سَبَبُ هِبَابِهَا فَإِذَا نَظَرَ أَحَدُکُم إِلَی اِمرَأَةٍ تُعجِبُهُ فَلیُلاَمِس أَهلَهُ فَإِنَّمَا هِیَ اِمرَأَةٌ کَامرَأَةٍ</span>

<span class="Translate">آن حضرت علیه السّلام <span class="description">(در نهی نگاه کردن به زنها)</span> فرمود: (1) دیده‌های این نرها <span class="description">(مانند شتر مست)</span> بر هوا افکنده است، و اینگونه نگاه کردن سبب هیجان و انگیخته شدن شهوت و خوشی است در ایشان پس هر گاه یکی از شما بزنی که او را خوش آید نگاه کند باید با اهل خود همبستر شود که او زنی مانند زن است <span class="description">(همۀ زنها در لذّت و خوشی رساندن یکسانند)</span></span>

<span class="Revayat">فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ اَلخَوَارِجِ قَاتَلَهُ اَللَّهُ کَافِراً مَا أَفقَهَهُ فَوَثَبَ اَلقَومُ لِیَقتُلُوهُ فَقَالَ علیه‌السلام رُوَیداً إِنَّمَا هُوَ سَبٌّ بِسَبٍّ أَو عَفوٌ عَن ذَنبٍ</span>

<span class="Translate">پس مردی از خوارج گفت: خدا او را کافر بکشد چه او را فقیه و دانشمند گردانیده‌؟! اصحاب برجستند که او را بکشند، امام علیه السّلام فرمود: (2) مهلتش دهید <span class="description">(واگزارید)</span> بجای دشنام باید دشنامش داد یا از گناهش گذشت <span class="description">(نه آنکه او را بکشید)</span></span>


==حکمت 413- نقش عقل در سعادت انسان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام کَفَاکَ مِن عَقلِکَ مَا أَوضَحَ لَکَ سُبُلَ غَیِّکَ مِن رُشدِکَ</span>

<span class="Translate">413 - امام علیه السّلام <span class="description">(در سود عقل)</span> فرموده است: (1) بس است ترا <span class="description">(سود بردن)</span> از عقل و خرد که راههای گمراهیت را از راههای رستگاریت بتو آشکار می‌سازد <span class="description">(زیرا این سود همۀ سودها را در بر دارد)</span></span>


==حکمت 414- ارزش نیکوکاری==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اِفعَلُوا اَلخَیرَ وَ لاَ تَحقِرُوا مِنهُ شَیئاً فَإِنَّ صَغِیرَهُ کَبِیرٌ وَ قَلِیلَهُ کَثِیرٌ</span>

<span class="Translate">414 - امام علیه السّلام <span class="description">(در کوچک نشمردن کار خیر)</span> فرموده است: (1) کار خیر را انجام دهید و اندک آنرا کوچک مشمارید زیرا خرد آن <span class="description">(نزد پروردگار)</span> بزرگ و <span class="description">(پاداش)</span> کم آن بسیار است</span>

<span class="Revayat">وَ لاَ یَقُولَنَّ أَحَدُکُم إِنَّ أَحَداً أَولَی بِفِعلِ اَلخَیرِ مِنِّی فَیَکُونَ وَ اَللَّهِ کَذَلِکَ إِنَّ لِلخَیرِ وَ اَلشَّرِّ أَهلاً فَمَهمَا تَرَکتُمُوهُ مِنهُمَا کَفَاکُمُوهُ أَهلُهُ</span>

<span class="Translate">(2) و باید کسی از شما نگوید دیگری از من بانجام کار نیک سزاوارتر است که سوگند بخدا دیگری سزاوارتر و شایسته‌تر خواهد بود <span class="description">(زیرا)</span> هر یک از خیر و شرّ را اهل و دارنده‌ای است و هر گاه شما یکی از آن دو را رها کنید اهلش آنرا بجای شما انجام خواهند داد <span class="description">(و انجام دهنده سزاوار آن است)</span></span>


==حکمت 415- راه اصلاح امور دنیا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن أَصلَحَ سَرِیرَتَهُ أَصلَحَ اَللَّهُ عَلاَنِیَتَهُ</span>

<span class="Translate">415 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ رسیدن به سعادت)</span> فرموده است: (1) هر که نهان خود را درست کند <span class="description">(اندیشه‌اش را پاک گرداند)</span> خدا آشکار او را درست نماید <span class="description">(خوش سازد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَن عَمِلَ لِدِینِهِ کَفَاهُ اَللَّهُ أَمرَ دُنیَاهُ</span>

<span class="Translate">(2) و هر که برای دینش کار کند خدا امر دنیای او را کفایت فرماید <span class="description">(از سختیها برهاند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ مَن أَحسَنَ فِیمَا بَینَهُ وَ بَینَ اَللَّهِ أَحسَنَ اَللَّهُ مَا بَینَهُ وَ بَینَ اَلنَّاسِ</span>

<span class="Translate">(3) و کسیکه نیکو سازد آنچه بین خود و خدا است <span class="description">(از غیر خدا چشم بپوشد)</span> خدا آنچه را بین او و مردم است نیکو نماید <span class="description">(مردم را با او مهربان گرداند)</span></span>


==حکمت 416- ارزش عقل و بردباری==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلحِلمُ غِطَاءٌ سَاتِرٌ وَ اَلعَقلُ حُسَامٌ قَاطِعٌ فَاستُر خَلَلَ خُلقِکَ بِحِلمِکَ وَ قَاتِل هَوَاکَ بِعَقلِکَ</span>

<span class="Translate">416 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ حلم و عقل)</span> فرموده است: (1) بردباری پردۀ پوشانندۀ <span class="description">(عیبها)</span> است، و عقل شمشیر برندۀ <span class="description">(نفس امّاره)</span> است، پس عیبهای خویت را با بردباری بپوشان، و هوا او خواهشت را با خرد بکش</span>


==حکمت 417- مسئولیت ثروتمندان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِنَّ لِلَّهِ عِبَاداً یَختَصُّهُمُ اَللَّهُ بِالنِّعَمِ لِمَنَافِعِ اَلعِبَادِ فَیُقِرُّهَا فِی أَیدِیهِم مَا بَذَلُوهَا فَإِذَا مَنَعُوهَا نَزَعَهَا مِنهُم ثُمَّ حَوَّلَهَا إِلَی غَیرِهِم</span>

<span class="Translate">417 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب دستگیری مستمندان)</span> فرموده است: (1) خدا را بندگانی است که آنان را به نعمتهایی تخصیص داده برای سود بندگان پس آن نعمتها را در دسترس آنها می‌گذارد هنگامیکه <span class="description">(به مستحقّین و زیر دستان)</span> ببخشند، و هر گاه آن نعمتها را جلو گیرند <span class="description">(چیزی از آنها را بکسی ندهند)</span> از آنان گرفته به دیگران انتقال می‌دهد <span class="description">(که در راه نیازمندان بکار برند)</span></span>


==حکمت 418- مغرور نشدن به ثروت و سلامتی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لاَ یَنبَغِی لِلعَبدِ أَن یَثِقَ بِخَصلَتَینِ اَلعَافِیَةِ وَ اَلغِنَی بَینَا تَرَاهُ مُعَافًی إِذ سَقِمَ وَ بَینَا تَرَاهُ غَنِیّاً إِذِ اِفتَقَرَ</span>

<span class="Translate">418 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ تندرستی و دارائی)</span> فرموده است: (1) بنده را سزاوار نیست که بدو چیز پشت گرم باشد: تندرستی و دارائی <span class="description">(زیرا)</span> در بین اینکه او را تندرست می‌بینی ناگهان بیمار گردد، و در بین اینکه او را دارا و توانگر می‌بینی به ناگاه درویش و بی‌چیز شود</span>


==حکمت 419- جایگاه شکایت کردن==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن شَکَا اَلحَاجَةَ إِلَی مُؤمِنٍ فَکَأَنَّهُ شَکَاهَا إِلَی اَللَّهِ وَ مَن شَکَاهَا إِلَی کَافِرٍ فَکَأَنَّمَا شَکَا اَللَّهَ</span>

<span class="Translate">419 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ گلۀ از درخواست)</span> فرموده است: (1) هر که از حاجت و درخواستی پیش مؤمنی گله نماید بآن ماند که گلۀ آنرا نزد خدا برده <span class="description">(زیرا مؤمن دوست خدا است)</span> و هر که از آن حاجت پیش کافری گله نماید بآن ماند که از خدا گله نموده است <span class="description">(زیرا کافر دشمن خدا است)</span></span>


==حکمت 420- عید واقعی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام فِی بَعضِ اَلأَعیَادِ إِنَّمَا هُوَ عِیدٌ لِمَن قَبِلَ اَللَّهُ صِیَامَهُ وَ شَکَرَ قِیَامَهُ</span>

<span class="Translate">420 - امام علیه السّلام در یکی از عیدها <span class="description">(که عید روزه بوده در بارۀ عید)</span> فرموده است: (1) امروز عید کسی است که خدا روزه‌اش را پذیرفته و نمازش را پاداش داده است <span class="description">(نه برای آنکه جامۀ نو پوشد و پیش خدا آبرو نداشته باشد)</span></span>

<span class="Revayat">وَ کُلُّ یَومٍ لاَ یُعصَی اَللَّهُ فِیهِ فَهُوَ یَومُ عِیدٍ</span>

<span class="Translate">(2) و هر روز که خدا را در آن نافرمانی نکنند آنروز عید <span class="description">(روز جشن و شادی)</span> است</span>


==حکمت 421- اندوه سرمایه داران در آخرت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِنَّ أَعظَمَ اَلحَسَرَاتِ یَومَ اَلقِیَامَةِ حَسرَةُ رَجُلٍ کَسَبَ مَالاً فِی غَیرِ طَاعَةِ اَللَّهِ فَوَرِثَهُ رَجُلٌ فَأَنفَقَهُ فِی طَاعَةِ اَللَّهِ سُبحَانَهُ فَدَخَلَ بِهِ اَلجَنَّةَ وَ دَخَلَ اَلأَوَّلُ بِهِ اَلنَّارَ</span>

<span class="Translate">421 - امام علیه السّلام <span class="description">(در زیان مال حرام)</span> فرموده است: (1) بزرگترین پشیمانیهای روز قیامت پشیمانی و افسوس مردی است که دارائی را از راه حرام بدست آورده و آنرا مردی به ارث برد و در طاعت و بندگی خدا بکار برد و بسبب آن داخل بهشت گردد و بدست آورندۀ دارائی حرام داخل آتش</span>


==حکمت 422- نکوهش تلاش بیهوده برای دنیا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِنَّ أَخسَرَ اَلنَّاسِ صَفقَةً وَ أَخیَبَهُم سَعیاً رَجُلٌ أَخلَقَ بَدَنَهُ فِی طَلَبِ آمَالِهِ وَ لَم تُسَاعِدهُ اَلمَقَادِیرُ عَلَی إِرَادَتِهِ فَخَرَجَ مِنَ اَلدُّنیَا بِحَسرَتِهِ وَ قَدِمَ عَلَی اَلآخِرَةِ بِتَبِعَتِهِ</span>

<span class="Translate">422 - امام علیه السّلام <span class="description">(در زیان تلاش بسیار)</span> فرموده است: (1) زیانکارترین مردم در داد و ستد و نومیدترین آنها در کوشش و تلاش مردی است که برای رسیدن به آرزوهای خود بدنش را کهنه گرداند <span class="description">(خویش را پیر نموده عمر بسر برد)</span> و قضاء و قدرها او را به اراده و خواستش یاری نکرده <span class="description">(به آرزوهایش نرسیده)</span> پس با حسرت و دریغ از دنیا برود و با گناهانش <span class="description">(که از تلاش بسیار باو رسیده)</span> بآخرت وارد شود</span>


==حکمت 423- روزی طالبان دنیا و آخرت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلرِّزقُ رِزقَانِ طَالِبٌ وَ مَطلُوبٌ فَمَن طَلَبَ اَلدُّنیَا طَلَبَهُ اَلمَوتُ حَتَّی یُخرِجَهُ عَنهَا وَ مَن طَلَبَ اَلآخِرَةَ طَلَبَتهُ اَلدُّنیَا حَتَّی یَستَوفِیَ رِزقَهُ مِنهَا</span>

<span class="Translate">423 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ روزی)</span> فرموده است: (1) روزی دو جور است: یکی ترا می‌جوید و دیگری را تو می‌جویی، پس کسیکه دنیا خواه باشد <span class="description">(برای روزی خود را برنج اندازد)</span> مرگ او را می‌طلبد تا از دنیا بیرونش برد، و کسیکه آخرت خواهد <span class="description">(بطاعت و بندگی مشغول بوده و بیش از نیاز برای روزی تلاش نکند)</span> دنیا او را می‌طلبد تا او از آن روزی خود را تمام بستاند <span class="description">(خلاصه روزی جویای طالب آخرت و دنیا خواه جویندۀ روزی است )</span></span>


==حکمت 424- ویژگی های دوستان خدا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِنَّ أَولِیَاءَ اَللَّهِ هُمُ اَلَّذِینَ نَظَرُوا إِلَی بَاطِنِ اَلدُّنیَا إِذَا نَظَرَ اَلنَّاسُ إِلَی ظَاهِرِهَا وَ اِشتَغَلُوا بِآجِلِهَا إِذَا اِشتَغَلَ اَلنَّاسُ بِعَاجِلِهَا</span>

<span class="Translate">424 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ پاره‌ای از خوهای خدا دوستان)</span> فرموده است: (1) دوستان خدا آنانند که بباطن <span class="description">(نیست شدن)</span> دنیا بنگرند هنگامیکه مردم بظاهر <span class="description">(زینت و آرایش)</span> آن می‌نگرند، و بپایان آن بپردازند <span class="description">(توشۀ سفر مرگ آماده نمایند)</span> هنگامیکه مردم به امروز آن می‌پردازند <span class="description">(در صدد بدست آوردن کالای آنند)</span></span>

<span class="Revayat">فَأَمَاتُوا مِنهَا مَا خَشُوا أَن یُمِیتَهُم وَ تَرَکُوا مِنهَا مَا عَمِلُوا أَنَّهُ سَیَترُکُهُم وَ رَأَوُا اِستِکثَارَ غَیرِهِم مِنهَا اِستِقلاَلاً وَ دَرَکَهُم لَهَا فَوتاً</span>

<span class="Translate">(2) پس می‌میرانند از دنیا آنچه را که می‌ترسند ایشان را بمیراند <span class="description">(از آنچه سبب عذاب و کیفر الهیّ است دوری می‌نمایند)</span> و رها میکنند از آن آنچه را که می‌دانند ایشان را رها خواهد نمود <span class="description">(به کالای آن دل نمی‌بندند چون می‌دانند از ایشان جدا خواهد شد)</span> و می‌بینند که بسیار بهره بردن دیگران از دنیا کم بهره بردن است <span class="description">(نسبت به بهرۀ آخرت)</span> و دریافتنشان دنیا را <span class="description">(موجب)</span> از دست دادن <span class="description">(سعادت جاوید)</span> است</span>

<span class="Revayat">أَعدَاءُ مَا سَالَمَ اَلنَّاسُ وَ سِلمُ مَا عَادَی اَلنَّاسُ</span>

<span class="Translate">(3) ایشان دشمنند آنرا که مردم با آن آشتی هستند و آشتی هستند آنرا که مردم با آن دشمنند <span class="description">(از خواهش نفس دوری گزیده و در برابر آن ایستادگی می‌نمایند)</span></span>

<span class="Revayat">بِهِم عُلِمَ اَلکِتَابُ وَ بِهِ عَلِمُوا وَ بِهِم قَامَ اَلکِتَابُ وَ بِهِ قَامُوا</span>

<span class="Translate">(4) بسبب ایشان کتاب دانسته شد <span class="description">(مردم به احکام قرآن پی بردند)</span> و با آن کتاب آنها شناختند، و بایشان کتاب بر جا ماند <span class="description">(از تغییر و تبدیل و کم و زیادة شدن محفوظ ماند)</span> و با آن کتاب آنها بر پا ماندند <span class="description">(آنچه داشتند از آن گرفتند)</span></span>

<span class="Revayat">لاَ یَرَونَ مَرجُوّاً فَوقَ مَا یَرجُونَ وَ لاَ مَخُوفاً فَوقَ مَا یَخَافُونَ</span>

<span class="Translate">(5) امید و آرزویی بالاتر از امیدشان <span class="description">(پاداش خداوند سبحان)</span> و ترسی بالاتر از ترسشان <span class="description">(کیفر الهیّ‌)</span> نمی‌بینند</span>


==حکمت 425- زود گذر بودن لذت ها==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اُذکُرُوا اِنقِطَاعَ اَللَّذَّاتِ وَ بَقَاءَ اَلتَّبِعَاتِ</span>

<span class="Translate">425 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ بیاد مرگ بودن)</span> فرموده است: (1) بیاد داشته باشید بریده شدن لذّتها و خوشیها و بر جا ماندن گناهان را <span class="description">(بیاد مرگ باشید که با رسیدن آن خوشیهای چند روزه از بین می‌رود و کیفر گناهان همواره می‌ماند )</span></span>


==حکمت 426- آزمودن انسان ها==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اُخبُر تَقلِهِ و من الناس من یروی هذا لرسول الله صلی‌الله‌علیه‌وآله و مما یقوی أنه من کلام أمیر المؤمنین علیه‌السلام ما حکاه ثعلب قال حدثنا ابن الأعرابی قال قال المأمون لو لا أن علیا علیه‌السلام قال اخبر تقله لقلت اقله تخبر</span>

<span class="Translate">426 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ آزمایش مردم)</span> فرموده است: (1) <span class="description">(مردم را)</span> بیازما تا <span class="description">(آنها را)</span> دشمن داری <span class="description">(چون در ظاهر بیشتر مردم بد نیستند هنگام آزمایش بدیشان آشکار می‌گردد سیّد رضیّ «علیه الرّحمة» فرماید:)</span> بعضی مردم این فرمایش را از پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم روایت میکنند و از آنچه کمک میکند که این فرمایش از امیر المؤمنین علیه السّلام می‌باشد آنست که ثعلب بیان کرده ابن اعرابیّ برای ما نقل نمود که مأمون گفته: اگر نه آن بود که علیّ علیه السّلام فرموده اخبر تقله یعنی بیازما تا دشمن داری، من می‌گفتم: اقله تخبر یعنی «مردم را» دشمن دار تا «آنها را» بیازمایی <span class="description">(این سخن مأمون از آنست که دوستی با دیگری عیب پوش است و چون او را دشمن داشتی ممکن است بحال او چنانکه هست پی ببری، ولی برای مردمان پاک سزاوار نیست پیش از آزمایش کسی را دشمن بدارند یا بی‌جهت سخن مأمون بکار دنیا طلبان بیشتر می‌آید، و ناگفته نماند که أخبر بضمّ باء امر است از خبر الشّیء یخبر یعنی آنرا از روی آزمایش دانست، و تقله مضارع مجزوم بعد از امر است، و هاء برای وقف است از قلاه یقلی مثل رمی یرمی یعنی او را دشمن داشت )</span></span>


==حکمت 427- نتیجۀ شکر و دعا و توبه==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَا کَانَ اَللَّهُ لِیَفتَحَ عَلَی عَبدٍ بَابَ اَلشُّکرِ وَ یُغلِقَ عَنهُ بَابَ اَلزِّیَادَةِ</span>

<span class="Translate">427 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ شکرگزاری و دعاء و توبه)</span> فرموده است: (1) نمی‌شود که خدا بر بنده در سپاسگزاری را بگشاید <span class="description">(امر بشکر فرماید)</span> و در افزونی را به رویش ببندد <span class="description">(بر نعمت نیافزاید)</span></span>

<span class="Revayat">وَ لاَ لِیَفتَحَ عَلَی عَبدٍ بَابَ اَلدُّعَاءِ وَ یُغلِقَ عَنهُ بَابَ اَلإِجَابَةِ وَ لاَ لِیَفتَحَ لِعَبدٍ بَابَ اَلتَّوبَةِ وَ یُغلِقَ عَنهُ بَابَ اَلمَغفِرَةِ</span>

<span class="Translate">(2) و در دعاء و درخواست را بگشاید <span class="description">(دستور دهد که از او بخواهند)</span> و در روا شدن را به رویش ببندد <span class="description">(درخواست او را نپذیرد)</span> (3) و در توبه را بگشاید و در آمرزش را به رویش ببندد <span class="description">(گناهش را نیامرزد)</span></span>


==حکمت 428- راه شناخت بزرگواران==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام أَولَی اَلنَّاسِ بِالکَرَمِ مَن عَرَّقَت فِیهِ اَلکِرَامُ</span>

<span class="Translate">428 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ جوانمردی)</span> فرموده است: (1) شایسته‌ترین مردم به جوانمردی کسی است که جوانمردان در او ریشه کرده باشند <span class="description">(پدرانش از نیکان و جوانمردان بوده‌اند. این فرمایش در نسخ نهج البلاغه نیست ما آنرا از نسخۀ ابن ابی الحدید نقل کردیم)</span></span>


==حکمت 429- برتری عدل بر بخشش==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ سُئِلَ علیه‌السلام أَیُّهُمَا أَفضَلُ اَلعَدلُ أَوِ اَلجُودُ فَقَالَ علیه‌السلام اَلعَدلُ یَضَعُ اَلأُمُورَ مَوَاضِعَهَا وَ اَلجُودُ یُخرِجُهَا مِن جَهَتِهَا وَ اَلعَدلُ سَائِسٌ عَامٌّ وَ اَلجُودُ عَارِضٌ خَاصٌّ فَالعَدلُ أَشرَفُهُمَا وَ أَفضَلُهُمَا</span>

<span class="Translate">429 - از امام علیه السّلام پرسیدند کدام یک از دادگری یا بخشش برتر است‌؟ آن حضرت علیه السّلام <span class="description">(در برتری عدل از جود)</span> فرمود: (1) دادگری چیزها را بجای خود می‌نهد، و بخشش آنها را از جای خود بیرون می‌نماید <span class="description">(زیرا جواد زیادة بر استحقاق می‌بخشد)</span> و عدل نگاه‌دارندۀ همگان است وجود فقط بکسی بهره می‌دهد که باو بخشش شده پس عدل شریفتر و برتر می‌باشد</span>


==حکمت 430- جهل عامل دشمنی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلنَّاسُ أَعدَاءَ مَا جَهِلُوا</span>

<span class="Translate">430 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نکوهش نادانی)</span> فرموده است: (1) النّاس <span class="description">(تا آخر، این فرمایش بی‌کم و زیادة همان فرمایش یک صد و شصت و سوم است که ترجمه و شرحش بیان شد)</span></span>


==حکمت 431- حقیقت زهد==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلزُّهدُ کُلُّهُ بَینَ کَلِمَتَینِ مِنَ اَلقُرآنِ قَالَ اَللَّهُ سُبحَانَهُ لِکَیلاٰ تَأسَوا عَلیٰ مٰا فٰاتَکُم وَ لاٰ تَفرَحُوا بِمٰا آتٰاکُم وَ مَن لَم یَأسَ عَلَی اَلمَاضِی وَ لَم یَفرَح بِالآتِی فَقَد أَخَذَ اَلزُّهدَ بِطَرَفَیهِ</span>

<span class="Translate">431 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ پارسائی)</span> فرموده است: (1) تمام زهد و پارسائی بین دو کلمۀ از قرآن است: خداوند سبحان <span class="description">(س 57 ی 23)</span> فرموده: لِکَیلاٰ تَأسَوا عَلیٰ مٰا فٰاتَکُم وَ لاٰ تَفرَحُوا بِمٰا آتٰاکُم‌» یعنی تا هرگز بر آنچه از دستتان رفته اندوه مخورید، و بر آنچه بشما داد شادی نکنید، (2) و کسیکه بر گذشته افسوس نخورد و به آینده شاد نگشت پس زهد را از دو سمت آن <span class="description">(بی‌اعتنائی به گذشته و آینده)</span> دریافته است</span>


==حکمت 432- حکومت، میدان آزمایش==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلوِلاَیَاتُ مَضَامِیرُ اَلرِّجَالِ</span>

<span class="Translate">432 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ حکمرانان)</span> فرموده است: (1) حکومتها میدانهای <span class="description">(آزمایش)</span> مردان است <span class="description">(چنانکه در اصطبلها اسبهای مسابقه در دواندن شناخته میشوند هنگامیکه کسی به حکومت رسید نیکی و بدیش آشکار می‌گردد)</span></span>


==حکمت 433- نقش خواب در زندگی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَا أَنقَضَ اَلنَّومَ لِعَزَائِمِ اَلیَومِ</span>

<span class="Translate">433 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ سستی در کار)</span> فرموده است: (1) چه بسیار می‌شکند و تباه می‌سازد خواب تصمیمهای روز را <span class="description">(شرح این فرمایش در شرح سخن دویست و یازدهم در باب خطبه‌ها گذشت)</span></span>


==حکمت 434- بهترین شهر برای زندگی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لَیسَ بَلَدٌ بِأَحَقَّ بِکَ مِن بَلَدٍ خَیرُ اَلبِلاَدِ مَا حَمَلَکَ</span>

<span class="Translate">434 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ جای زندگی)</span> فرموده است: (1) شهری از شهر دیگر بتو سزاوارتر و شایسته‌تر نیست، بهترین شهرها شهری است که ترا به دوش گیرد <span class="description">(اهل آن ترا بخواهند و در زندگی در رفاه و آسایش باشی)</span></span>


==حکمت 435- ویژگی های مالک اشتر==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام وَ قَد جَاءَهُ نَعیُ اَلأَشتَرِ رَحِمَهُ اَللَّهُ مَالِکٌ وَ مَا مَالِکٌ وَ اَللَّهِ لَو کَانَ جَبَلاً لَکَانَ فِنداً وَ لَو کَانَ حَجَراً لَکَانَ صَلداً لاَ یَرتَقِیهِ اَلحَافِرُ وَ لاَ یُوفِی عَلَیهِ اَلطَّائِرُ و الفند المنفرد من الجبال</span>

<span class="Translate">435 - هنگامیکه خبر مرگ اشتر - خدایش بیامرزد - بامام علیه السّلام رسید <span class="description">(در بزرگواری و دلاوری او)</span> فرمود: (1) مالک رفت امّا چه بود مالک، سوگند بخدا اگر کوه بود کوهی جدا مانده و بزرگ بود، و اگر سنگ بود سنگی سخت بود که <span class="description">(از بزرگی و سختی)</span> هیچ حیوان سم دار رهنورد بآن بالا نمی‌رود، و هیچ پرنده‌ای بر آن نمی‌پرد <span class="description">(او یکتا و یگانه بود و هیچکس بر او پیروزی نمی‌یافت سیّد رضیّ‌، «علیه الرّحمة» فرماید:)</span> فند بمعنی کوهی است که از کوهها جدا است</span>


==حکمت 436- ارزش تداوم کار==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام قَلِیلٌ مَدُومٌ عَلَیهِ خَیرٌ مِن کَثِیرٍ مَملُولٍ مِنهُ</span>

<span class="Translate">436 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ستودن پشتکار گرفتن)</span> فرموده است: (1) کار اندک که بآن ادامه داده شود بهتر است از کار بسیار که خستگی آورد <span class="description">(این فرمایش همان فرمایش دویست و هفتادم است با مختصر تفاوتی در لفظ که شرح آن گذشت)</span></span>


==حکمت 437- ارتباط صفات اخلاقی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِذَا کَانَ فِی رَجُلٍ خَلَّةٌ رَائِقَةٌ فَانتَظِرُوا أَخَوَاتِهَا</span>

<span class="Translate">437 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ پیشرفت صفات)</span> فرموده است: (1) هر گاه در کسی صفت و خوی شگفت آورنده‌ای باشد <span class="description">(خواه نیک و خواه زشت)</span> همانندهای آنرا منتظر باشید <span class="description">(که خوبتر خواهد بود اگر آن صفت خوب بوده و زشتتر اگر آن صفت زشت باشد)</span></span>


==حکمت 438- اهمیت ادای حقوق مردم==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لِغَالِبِ بنِ صَعصَعَةَ أَبِی اَلفَرَزدَقِ فِی کَلاَمٍ دَارَ بَینَهُمَا مَا فَعَلتَ إِبِلَکَ اَلکَثِیرَةَ قَالَ ذَعذَعَتهَا اَلحُقُوقُ یَا أَمِیرَ اَلمُؤمِنِینَ فَقَالَ علیه‌السلام ذَلِکَ أَحمَدُ سُبُلِهَا</span>

<span class="Translate">438 - امام علیه السّلام بغالب ابن صعصعة پدر فرزدق <span class="description">(شاعر)</span> در بین اینکه گفتگو می‌کردند فرمود: (1) شتران بسیارت را چه کردی‌؟ غالب گفت: حقوق <span class="description">(مردم)</span> آنها را پراکنده ساخت <span class="description">(در راههای خیر مانند صدقه، زکوة، صلۀ رحم، اداء دین بکار رفت)</span> آن حضرت علیه السّلام <span class="description">(در ستودن اداء حقوق مردم)</span> فرمود: (2) این پراکندگی ستوده‌ترین راههای پراکنده شدن آن شتران است</span>


==حکمت 439- ضرورت آگاهی به احکام در تجارت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَنِ اِتَّجَرَ بِغَیرِ فِقهٍ فَقَدِ اِرتَطَمَ فِی اَلرِّبَا</span>

<span class="Translate">439 - امام علیه السّلام <span class="description">(در زیان نادانی به احکام دین)</span> فرموده است: (1) کسیکه بدون دانستن احکام دین داد و ستد کند در ربا <span class="description">(بهره دادن و گرفتن در وام که حرام و موجب کیفر الهیّ است)</span> فرو رود <span class="description">(گرفتار شود)</span></span>


==حکمت 440- نکوهش بزرگ شمردن مشکلات کوچک==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن عَظَّمَ صِغَارَ اَلمَصَائِبِ اِبتَلاَهُ اَللَّهُ بِکِبَارِهَا</span>

<span class="Translate">440 - امام علیه السّلام <span class="description">(در زیان ناسپاسی)</span> فرموده است: (1) هر کس مصائب و اندوههای کوچک را بزرگ شمارد خداوند او را به بزرگهای آنها گرفتار گرداند <span class="description">(زیرا بزرگ شمردن اندوه کوچک دلیل بر راضی نبودن بقضاء و قدر الهیّ است که مستلزم مستعدّ بودن برای فزونی بلاء و اندوه است، ولی اگر آدمی بر مصیبت و اندوهی که پیش می‌آید خدا را سپاسگزار باشد آمادۀ برای دفع آن شود )</span></span>


==حکمت 441- راه مبارزه با هوا پرستی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَن کَرُمَت عَلَیهِ نَفسُهُ هَانَت عَلَیهِ شَهَوَاتُهُ</span>

<span class="Translate">441 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ عزّت نفس)</span> فرموده است: (1) هر کس را نفس کریم و بزرگوار شد <span class="description">(خود را ارجمند دانست)</span> شهوتهایش نزد او خوار می‌گردد <span class="description">(از آن پیروی ننماید تا بذلّت و خواری نیفتد)</span></span>


==حکمت 442- پرهیز از شوخی کردن==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَا مَزَحَ اِمرُؤٌ مَزحَةً إِلاَّ مَجَّ مِن عَقلِهِ مَجَّةً</span>

<span class="Translate">442 - امام علیه السّلام <span class="description">(در زیان شوخی)</span> فرموده است: (1) مردی شوخی نکرد از هر جور شوخی مگر آنکه پاره‌ای از عقل خود را رها کرد رها کردنی <span class="description">(شوخی باعث سبکی عقل میشود)</span></span>


==حکمت 443- حدود علاقه به دیگران==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام زُهدُکَ فِی رَاغِبٍ فِیکَ نُقصَانُ حَظٍّ وَ رَغبَتُکَ فِی زَاهِدٍ فِیکَ ذُلُّ نَفسٍ</span>

<span class="Translate">443 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ آمیزش با یکدیگر)</span> فرموده است: (1) بی‌اعتنائی تو بکسیکه بتو رغبت دارد <span class="description">(باعث)</span> کمی نصیب و بهره است، و رغبت تو بکسیکه بتو بی‌اعتناء است <span class="description">(سبب)</span> ذلّت و خواری نفس است</span>


==حکمت 444- نقش عبدالله بن زبیر در انحراف پدرش==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَا زَالَ اَلزُّبَیرُ رَجُلاً مِنَّا أَهلَ اَلبَیتِ حَتَّی نَشَأَ اِبنُهُ اَلمَشئُومُ عَبدُ اَللَّهِ</span>

<span class="Translate">444 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نکوهش عبد اللّه ابن زبیر)</span> فرموده است: (1) همواره زبیر مردی از <span class="description">(خویشان)</span> ما اهل بیت بود تا وقتی که پسر شؤم او عبد اللّه پدید آمد <span class="description">(عبد اللّه خویشاوندی را با ما برید زیرا او اگر چه از اصحاب رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بود ولی بعد از آن حضرت زندیق گشت یعنی در باطن کافر گردیده و آشکارا اظهار ایمان می‌نمود چنانکه مرحوم مامقانیّ در کتاب تنقیح المقال فرموده، و از مرحوم مجلسیّ است در کتاب بحار الأنوار: عبد اللّه ابن زبیر بنی هاشم را دشمن می‌داشت، و علیّ علیه السّلام را لعن نموده دشنام می‌داد، خلاصه این فرمایش را که نویسندگان سنّی و شیعه در کتابهاشان نقل نموده‌اند در نسخ نهج البلاغه نیست ما آنرا از نسخۀ ابن ابی الحدید نقل نمودیم)</span></span>


==حکمت 445- نکوهش فخرفروشی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَا لاِبنِ آدَمَ وَ اَلفَخرِ أَوَّلُهُ نُطفَةٌ وَ آخِرُهُ جِیفَةٌ لاَ یَرزُقُ نَفسَهُ وَ لاَ یَدفَعُ حَتفَهُ</span>

<span class="Translate">445 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نکوهش فخر و خود خواهی)</span> فرموده است: (1) پسر آدم را چه با فخر و نازیدن که اوّل او منی و آخر او مردار بد بو است، نه خود را روزی می‌دهد و نه مرگ خویش را دفع می‌نماید</span>


==حکمت 446- معیار شناخت فقر و غنا==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و قال علیه‌السلام اَلغِنَی وَ اَلفَقرُ بَعدَ اَلعَرضِ عَلَی اَللَّهِ</span>

<span class="Translate">446 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ توانگری و بی‌چیزی حقیقیّ‌)</span> فرموده است: (1) توانگری و بی‌چیزی پس از بیان حال و نمودن کردار است <span class="description">(در روز قیامت)</span> بر خدا <span class="description">(توانگر حقیقیّ کسی است که روز رستخیز پاداش الهیّ و بهشت جاوید بهرۀ او گردد، و بینوای حقیقیّ کسی است که در آنروز بعذاب و کیفر خدا گرفتار باشد)</span></span>


==حکمت 447- بهترین شاعر عرب==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ سُئِلَ علیه‌السلام عَن أَشعَرِ اَلشُّعَرَاءِ فَقَالَ إِنَّ اَلقَومَ لَم یَجرُوا فِی حَلبَةٍ تُعرَفُ اَلغَایَةُ عِندَ قَصَبَتِهَا فَإِن کَانَ وَ لاَ بُدَّ فَالمَلِکُ اَلضِّلِّیلُ یرید إمرأ القیس</span>

<span class="Translate">447 - از امام علیه السّلام پرسیدند بزرگترین شعراء کیست آن حضرت <span class="description">(در بارۀ امرء القیس)</span> فرمود: (1) شعراء نتاخته‌اند در یک دسته اسبهای گروبری تا پایان کمال آنها نزد ربودن نی گرو شناخته شود <span class="description">(شعر شعراء بیک روش نیست که بتوان یکی را بر دیگری برتری داد)</span> و اگر ناگزیر بوده و چاره نباشد جز برتری دادن پس پادشاه گمراه برتر است <span class="description">(سیّد رضیّ «رحمه اللّه» فرماید:)</span> مراد حضرت از ملک ضلّیل امرء القیس است <span class="description">(و اینکه او را پادشاه خوانده برای خوبی شعر او است، و اینکه او را گمراه خوانده بجهت آنست که کافر و فاسق بوده )</span></span>


==حکمت 448- ارزش انسان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام أَلاَ حُرٌّ یَدَعُ هَذِهِ اَللُّمَاظَةَ لِأَهلِهَا إِنَّهُ لَیسَ لِأَنفُسِکُم ثَمَنٌ إِلاَّ اَلجَنَّةَ فَلاَ تَبِیعُوهَا إِلاَّ بِهَا</span>

<span class="Translate">448 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب به دوری از دنیا)</span> فرموده است: (1) آیا آزاد مردی نیست که این ته ماندۀ طعام در دهان <span class="description">(دنیای پست)</span> را برای اهلش <span class="description">(کفّار و منافقین)</span> رها کند؟ برای نفسهای شما بهایی جز بهشت نمی‌باشد پس آنها را جز بآن بها نفروشید</span>


==حکمت 449- تشنگان دنیا و دانش==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَنهُومَانِ لاَ یَشبَعَانِ طَالِبُ عِلمٍ وَ طَالِبُ دُنیَا</span>

<span class="Translate">449 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ خواهان علم و دنیا)</span> فرموده است: (1) دو خورنده هستند که سیر نمی‌شوند: خواهان علم <span class="description">(که هر چه بر او کشف و هویدا شود باز می‌خواهد مجهول دیگری را معلوم نماید)</span> و خواهان دنیا <span class="description">(که آنچه از کالای دنیا بیاید باز می‌خواهد کالای دیگری بدست آورد)</span></span>


==حکمت 450- نشانه های ایمان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام عَلاَمَةُ اَلإِیمَانِ أَن تُؤثِرَ اَلصِّدقَ حَیثُ یَضُرُّکَ عَلَی اَلکَذِبِ حَیثُ یَنفَعُکَ وَ أَن لاَ یَکُونَ فِی حَدِیثِکَ فَضلٌ عَن عِلمِکَ وَ أَن تَتَّقِیَ اَللَّهَ فِی حَدِیثِ غَیرِکَ</span>

<span class="Translate">450 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ پاره‌ای از نشانه‌های ایمان)</span> فرموده است: (1) نشانۀ ایمان آنست که اختیار کنی راست گفتن را جائیکه بتو زیان می‌رساند بر دروغ گفتن جائیکه سود می‌دهد، و اینکه گفتارت از دانائیت فزون نباشد <span class="description">(آنچه میدانی بگوئی و در آنچه نمی‌دانی خاموش باشی، و در بعض نسخ نهج البلاغه عن عملک بجای عن علمک ضبط شده است که معنی چنین میشود: و اینکه گفتارت از کردارت فزونی نداشته باشد یعنی زیاده‌تر از آنچه بجا می‌آوری نگویی)</span> و اینکه در سخن گفتن در بارۀ دیگری از خدا بترسی <span class="description">(از کسی بد نگویی و نشنوی و ندانسته گواهی ندهی، و ممکن است معنی این باشد: در نقل روایت از دیگری از خدا بترسی یعنی آنرا بی‌کم و زیادة بیان کنی و باو دروغ نبندی )</span></span>


==حکمت 451- غلبۀ تقدیر خداوند بر تدبیر انسان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام یَغلِبُ اَلمِقدَارُ عَلَی اَلتَّقدِیرِ حَتَّی تَکُونَ اَلآفَةُ فِی اَلتَّدبِیرِ و قد مضی هذا المعنی فیما تقدم بروایة تخالف هذه الألفاظ</span>

<span class="Translate">451 - امام علیه السّلام <span class="description">(در اعتماد نداشتن بتدبیر و پایان بینی)</span> فرموده است: (1) قضاء و قدر الهیّ‌ بر حسابگری <span class="description">(بنده چیزی را برای خود)</span> پیشی می‌گیرد بطوریکه <span class="description">(گاهی)</span> آفت و تباهی در تدبیر و پایان بینی می‌باشد <span class="description">(پس نباید شخص دست از توکّل برداشته بتدبیر و اندیشۀ خود اطمینان نماید سیّد رضیّ «علیه الرّحمة» فرماید:)</span> این معنی پیش از این <span class="description">(در فرمایش شانزدهم)</span> به روایتی که الفاظ آن با این الفاظ تفاوت دارد گذشت</span>


==حکمت 452- نشانه های همت بلند==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلحِلمُ وَ اَلأَنَاةُ تَوأَمَانِ یُنتِجُهُمَا عُلُوُّ اَلهِمَّةِ</span>

<span class="Translate">452 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بردباری و شتاب نکردن)</span> فرموده است: (1) حلم و تأنّی دو فرزند یک شکمند که آنها را بلندی همّت و ارادۀ پا برجا می‌زاید <span class="description">(بردباری و شتاب نکردن در یک درجه و یک پایه هستند، زیرا همانطور که شخص بلند همّت زود بخشم نیامده حلم می‌ورزد همچنین در کارها شتاب ننموده پایان را می‌نگرد)</span></span>


==حکمت 453- غیبت نشانه ناتوانی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلغَیبَةُ جُهدُ اَلعَاجِزِ</span>

<span class="Translate">453 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نکوهش غیبت)</span> فرموده است: (1) غیبت و سخن گفتن پشت سر گوشش ناتوان است <span class="description">(تنها وسیله‌ای که شخص ناتوان می‌تواند بآن از دشمن انتقام کشد یا بر کسی حسد و رشک برد بد گوئی پشت سر او است)</span></span>


==حکمت 454- نکوهش شیفتگی از تمجید مردم==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام رُبَّ مَفتُونٍ بِحُسنِ اَلقَولِ فِیهِ</span>

<span class="Translate">454 - امام علیه السّلام <span class="description">(در آزمایش بندگان)</span> فرموده است: (1) چه بسا کسی بسبب گفتار نیک <span class="description">(مردم)</span> در بارۀ او در فتنه و سختی افتاده <span class="description">(ترجمه و شرح این جمله در فرمایش یک صد و دوازدهم گذشت )</span></span>


==حکمت 455- دنیا برای آخرت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلدُّنیَا خُلِقَت لِغَیرِهَا وَ لَم تُخلَق لِنَفسِهَا</span>

<span class="Translate">455 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ دنیا)</span> فرموده است: (1) دنیا برای دیگری آفریده شده است، و برای خود آفریده نشده است <span class="description">(دنیا راهی است بآخرت که باید آدمی در آن بندگی کند تا پاداش یابد نه آنکه همیشگی باشد که فقط در آن خوش بگذراند)</span></span>


==حکمت 456- سرانجام دردناک بنی امیّه==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِنَّ لِبَنِی أُمَیَّةَ مُروَداً یَجرُونَ فِیهِ وَ لَو قَدِ اِختَلَفُوا فِیمَا بَینَهُم ثُمَّ کَادَتهُمُ اَلضِّبَاعُ لَغَلَبَتهُم و المرود هاهنا مفعل من الإرواد و هو الإمهال و الإنظار و هذا من أفصح الکلام و أغربه فکأنه علیه‌السلام شبه المهلة التی هم فیها بالمضمار الذی یجرون فیه إلی الغایة فإذا بلغوا منقطعها انتقض نظامهم بعدها</span>

<span class="Translate">456 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ از بین رفتن دولت بنی امیّه)</span> فرموده است: (1) بنی امیّه را زمان مهلت و میدان فرصتی است که <span class="description">(اسب سلطنت و پادشاهی را)</span> در آن می‌رانند، و چون در خلافت و سلطنت بینشان اختلاف و زد و خورد افتد پس گفتارها <span class="description">(فرومایگان)</span> آنها را فریب داده بر آنها تسلّط یابند <span class="description">(ابن ابی الحدید در اینجا می‌نویسد: این فرمایش خبر صریحی است از غیب داده و انقراض سلطنت بنی امیّه بدست ابو مسلم بود و او در اوّل کار خود ناتوانترین و بی‌چیزترین مردم بود سیّد رضیّ «رحمه اللّه» فرماید:)</span> مرود در اینجا <span class="description">(اسم مفعول)</span> از إرواد و آن مهلت و فرصت دادن و بر وزن مفعل است، و این از رساترین و شگفتترین سخن می‌باشد، گویا آن حضرت علیه السّلام زمان مهلتی را که ایشان در آنند تشبیه کرده به میدانی که تا پایان آن می‌تازند و چون بپایان آن برسند رشتۀ نظام و آراستگی کار ایشان بعد از آن گسیخته میشود</span>


==حکمت 457- ارزش های والای انصار==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام فِی مَدحِ اَلأَنصَارِ هُم وَ اَللَّهِ رَبُّوا اَلإِسلاَمَ کَمَا یُرَبَّی اَلفَلُوُّ مَعَ غِنَائِهِم بِأَیدِیهِمُ اَلسِّبَاطِ وَ أَلسِنَتِهِمُ اَلسِّلاَطِ</span>

<span class="Translate">457 - امام علیه السّلام در ستایش انصار فرموده است: (1) سوگند بخدا ایشان با توانگریشان اسلام را تربیت و پرورش نمودند چنانکه کرّۀ اسب از شیر گرفته شده <span class="description">(یا یک ساله)</span> تربیت میشود <span class="description">(آنچه لازم بود در بارۀ اسلام بجا آوردند)</span> به دستهای با سخاوت و بخشنده و زبانهای تیزشان <span class="description">(در فداء کاری برای اسلام از هیچ چیز خودداری نکردند، و شکّ نیست که خدا دین اسلام را که در نهان بود بوسیلۀ ایشان آشکار ساخت و اگر آنها نبودند مهاجرین از جنگ با قریش و حمایت و نگاه‌داری رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ناتوان بودند)</span></span>


==حکمت 458- چشم، ابزار هوشیاری==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلعَینُ وِکَاءُ اَلسَّهِ و هذه من الاستعارات العجیبة کأنه شبه السه بالوعاء و العین بالوکاء فإذا أطلق الوکاء لم ینضبط الوعاء و هذا القول فی الأشهر الأظهر من کلام النبی صلی‌الله‌علیه‌وآله و قد رواه قوم لأمیر المؤمنین علیه‌السلام و ذکر ذلک المبرد فی کتاب المقتضب فی باب اللفظ بالحروف و قد تکلمنا علی هذه الاستعارة فی کتابنا الموسوم بمجازات الآثار النبویة</span>

<span class="Translate">458 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ باز بودن چشم)</span> فرموده است: (1) چشم بند نشستن گاه است <span class="description">(مادامی که چشم باز و شخص بیدار باشد از رها کردن باد خودداری می‌نماید چنانکه مادامی که بند مشک بسته باشد آب از آن بیرون نریزد، ولی چون چشم به خواب رود مظنّۀ بیرون آمدن با درود، و شاید از اینرو فرموده‌اند: خواب موجب نقض و شکستن وضوء می‌باشد، و ممکن است مراد این باشد که اگر شخص چشم از خوردنیها نپوشد میل پیدا میکند به خوردن هر چه می‌بیند و در خوردن افراط می‌نماید و در نتیجه بنفخ و اسهال گرفتار میشود، و شاید مراد این باشد که اگر شخص در پس و آیندۀ خود بنگرد از گرفتاریها و پیشآمدهای بد رهائی یابد، پس چشم بند مؤخّر انسان است و هر گاه آنرا بسته مؤخّر و آیندۀ خود را ننگرد ممکن است بفتنه و بلاء گرفتار شود سیّد رضیّ «رحمه اللّه» فرماید:)</span> این فرمایش از کنایات شگفت‌آور است گویا حضرت نشستنگاه را بظرف و چشم را به بند تشبیه فرموده و چون بند باز شود ظرف بحال خود نمی‌ماند <span class="description">(آنچه در آنست بیرون می‌آید)</span> و مشهورتر و آشکارتر آنست که این گفتار از فرمایش پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم می‌باشد و گروهی آنرا از امیر المؤمنین علیه السّلام روایت کرده‌اند، و این مطلب را مبرّد در کتاب المقتضب در باب اللّفظ بالحروف بیان کرده است، و ما در بارۀ این کنایه در کتاب خود که مجازات الاثار النّبویّة نامیده شده است گفتگو نموده‌ایم</span>


==حکمت 459- استقامت در حق برای برقراری دین==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام فِی کَلاَمٍ لَهُ وَ وَلِیَهُم وَالٍ فَأَقَامَ وَ اِستَقَامَ حَتَّی ضَرَبَ اَلدِّینُ بِجِرَانِهِ</span>

<span class="Translate">459 - امام علیه السّلام در سخنی <span class="description">(در بارۀ عمر ابن خطّاب)</span> فرموده است: (1) و <span class="description">(بعد از ابو بکر)</span> فرمانروا شد بر مردم فرماندهی <span class="description">(عمر بمقام خلافت نشست)</span> پس <span class="description">(امر خلافت را)</span> برپا داشت و ایستادگی نمود <span class="description">(بر همه تسلّط یافت)</span> تا آنکه دین قرار گرفت <span class="description">(همچنانکه شتر هنگام استراحت پیش گردن خود را بر زمین نهد، اشاره باینکه اسلام پس از فتنه و هیاهوی بسیار از او تمکین نموده زیر بارش رفتند)</span></span>


==حکمت 460- مسؤولیّت سرمایه داران==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام یَأتِی عَلَی اَلنَّاسِ زَمَانٌ عَضُوضٌ یَعَضُّ اَلمُوسِرُ فِیهِ عَلَی مَا فِی یَدَیهِ وَ لَم یُؤمَر بِذَلِکَ قَالَ اَللَّهُ سُبحَانَهُ وَ لاٰ تَنسَوُا اَلفَضلَ بَینَکُم</span>

<span class="Translate">460 - امام علیه السّلام <span class="description">(در پیشآمدهای ناروا)</span> فرموده است: (1) می‌آید بر مردم روزگار بسیار گزنده <span class="description">(دشوار)</span> که در آن توانگر بر آنچه در دو دست او است می‌گزد <span class="description">(بمال و دارائی بخل ورزیده آنرا در راه خدا نمی‌دهد)</span> و باین کار امر کرده نشده است، خداوند سبحان <span class="description">(در قرآن کریم س 2 ی 237)</span> فرموده: «وَ لاٰ تَنسَوُا اَلفَضلَ بَینَکُم‌» یعنی فضل و احسان خدا را بین خود فراموش ننمائید <span class="description">(بیکدیگر کمک کنید)</span></span>

<span class="Revayat">تَنهَدُ فِیهِ اَلأَشرَارُ وَ تُستَذَلُّ فِیهِ اَلأَخیَارُ وَ یُبَایِعُ اَلمُضطَرُّونَ</span>

<span class="Translate">(2) در آن روزگار بد کاران برخاسته گردن می‌کشند، و نیکوکاران بیچاره و خوار شوند، و با درماندگان خرید و فروش کنند <span class="description">(بآنها گران فروخته و از آنان ارزان خرند)</span></span>

<span class="Revayat">وَ قَد نَهَی رَسُولُ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله عَن بَیعِ اَلمُضطَرِّینَ</span>

<span class="Translate">(3) و رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم از فروختن <span class="description">(طعام)</span> به درماندگان <span class="description">(یا داد و ستد با آنها)</span> منع نموده است <span class="description">(چون باید بآنان کمک کرد، یا با آنها چنان معامله و خرید و فروش نمود که با آنکه درمانده و بیچاره نیست معامله می‌نمایند)</span></span>


==حکمت 461- پرهیز از افراط و تفریط نسبت به امیر المؤمنین علیه السّلام==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام یَهلِکُ فِیَّ رَجُلاَنِ مُحِبٌّ مُفرِطٌ وَ بَاهِتٌ مُفتَرٍ و هذا مثل قوله علیه‌السلام هَلَکَ فِیَّ رَجُلاَنِ مُحِبٌّ غَالٍ وَ مُبغِضٌ قَالٍ</span>

<span class="Translate">461 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ دوست و دشمن خود)</span> فرموده است: (1) در بارۀ من دو مرد هلاک و تباه می‌گردد <span class="description">(یکی)</span> دوستی که <span class="description">(در دوستیش)</span> زیاده روی کند، و <span class="description">(دیگر)</span> بهتان زننده‌ای که <span class="description">(بمن)</span> دروغ بندد <span class="description">(آنچه در من نیست بمن نسبت دهد سیّد رضیّ «علیه الرّحمة» فرماید:)</span> این فرمایش مانند فرمایش <span class="description">(یک صد و سیزدهم)</span> آن حضرت علیه السّلام است: 2 هلک فیّ‌ رجلان: محبّ غال، و مبغض قال <span class="description">(که ترجمه و شرحش بیان شد)</span></span>


==حکمت 462- تعریف توحید و عدل==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ سُئِلَ علیه‌السلام عَنِ اَلتَّوحِیدِ وَ اَلعَدلِ فَقَالَ اَلتَّوحِیدُ أَلاَّ تَتَوَهَّمَهُ وَ اَلعَدلُ أَلاَّ تَتَّهِمَهُ</span>

<span class="Translate">462 - از امام علیه السّلام از <span class="description">(معنی)</span> توحید و عدل پرسیدند آن حضرت فرمود: (1) توحید و یگانه دانستن خدا آنست که او را در وهم و اندیشه در نیاوری <span class="description">(که آنچه در اندیشه آید مانند تو مخلوق است)</span> و عدل آنست که او را <span class="description">(بآنچه شایستۀ او نیست)</span> متّهم نسازی <span class="description">(زیرا کار ناشایسته کردن یا از جهل و نادانی است، یا از ناچاری و نیاز و خداوند از این دو منزّه است)</span></span>


==حکمت 463- شناخت جایگاه سخن و سکوت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لاَ خَیرَ فِی اَلصَّمتِ عَنِ اَلحُکمِ کَمَا أَنَّهُ لاَ خَیرَ فِی اَلقَولِ بِالجَهلِ</span>

<span class="Translate">463 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نکوهش بجا نگفتن و بیجا گفتن)</span> فرموده است: (1) لا خیر فی الصّمت عن الحکم <span class="description">(تا آخر، این فرمایش عینا همان فرمایش یک صد و هفتاد و سوم است که ترجمه و شرحش گذشت)</span></span>


==حکمت 464- دعای طلب باران==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام فِی دُعَاءٍ اِستَسقَی بِهِ اَللَّهُمَّ اِسقِنَا ذُلَلَ اَلسَّحَائبِ دُونَ صِعَابِهَا و هذا من الکلام العجیب الفصاحة و ذلک أنه علیه‌السلام شبه السحائب ذوات الرعود و البوارق و الریاح و الصواعق بالإبل الصعاب التی تقمص برحالها و تتوقص برکبانها و شبه السحائب الخالیة من تلک الروائع بالإبل الذلل التی تحتلب طیعة و تقتعد مسمحة</span>

<span class="Translate">464 - امام علیه السّلام در دعائی که بآن <span class="description">(از خدا)</span> طلب باران می‌نمود عرض کرد: (1) خدایا ما را آب ده با ابرهای رام گشتۀ فرمانبر <span class="description">(ابرهای باران دار مانند شتران رام بار کش)</span> نه با ابرهای سخت نافرمان <span class="description">(ابرهای بی‌باران مانند شتران سرکش که بار نکشند سیّد رضیّ «رحمه اللّه» فرماید:)</span> این فرمایش از جملۀ سخنی است که فصاحت و رسا بودنش شگفت‌آور است، و آن اینست که امام علیه السّلام ابرهائی را که دارای رعدها و صداهای ترس آور و برقها و روشنیها و بادها و صاعقه‌ها و آتشها، هستند تشبیه نموده به شترهای سرکش که بر می‌جهند با بارها <span class="description">(تا پالانها و بارهائی را که در پشت دارند بیفکنند)</span> و بر می‌جهانند سواران را <span class="description">(که آنها را بیندازند)</span> و ابرهای خالی از این چیزهای ترسناک را تشبیه نموده به شتر رام که شیرشان را می‌دوشند و آنها فرمان برند، و بر پشتشان می‌نشینند و آنها خوش رفتارند</span>


==حکمت 465- ناپسندی زینت در هنگام مصیبت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قِیلَ لَهُ علیه‌السلام لَو غَیَّرتَ شَیبَکَ یَا أَمِیرَ اَلمُؤمِنِینَ فَقَالَ اَلخِضَابُ زِینَةٌ وَ نَحنُ قَومٌ فِی مُصِیبَةٍ یُرِیدُ وَفَاةَ رَسُولِ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله</span>

<span class="Translate">465 - بامام علیه السّلام گفتند: یا امیر المؤمنین اگر موی سفید <span class="description">(ریش)</span> خود را تغییر می‌دادی <span class="description">(خضاب و رنگ می‌نمودی)</span> بهتر بود، حضرت <span class="description">(در بارۀ خضاب)</span> فرمود: (1) خضاب زینت و آرایش است و <span class="description">(لیکن)</span> ما گروهی هستیم عزادار و در اندوه <span class="description">(سیّد رضیّ «علیه الرّحمة» فرماید:)</span> حضرت از فرمایش خود <span class="description">(ما در عزا و اندوه هستیم)</span> وفات رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را اراده دارد <span class="description">(و سخنی در بارۀ خضاب در شرح فرمایش هفدهم گذشت)</span></span>


==حکمت 466- ارزش عفّت و پاکدامنی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَا اَلمُجَاهِدُ اَلشَّهِیدُ فِی سَبِیلِ اَللَّهِ بِأَعظَمَ أَجراً مِمَّن قَدَرَ فَعَفَّ</span>

<span class="Translate">466 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ستایش پاکدامنی)</span> فرموده است: (1) اجر و پاداش جهاد کننده‌ای که در راه خدا کشته شود بیشتر نیست از کسیکه <span class="description">(بر حرام و ناشایسته)</span> توانائی داشته باشد و عفّت و پاکدامنی بکار برد</span>

<span class="Revayat">لَکَادَ اَلعَفِیفُ أَن یَکُونَ مَلَکاً مِنَ اَلمَلاَئِکَةِ</span>

<span class="Translate">(2) نزدیک است شخص پاکدامن <span class="description">(که از حرام و ناشایسته خود را نگاه می‌دارد)</span> فرشته‌ای از فرشتگان بشود <span class="description">(این فرمایش در بیشتر از نسخ نهج البلاغه نیست ما آنرا از نسخۀ ابن ابی الحدید نقل نمودیم )</span></span>


==حکمت 467- ارزش قناعت==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام اَلقَنَاعَةُ مَالٌ لاَ یَنفَدُ و قد روی بعضهم هذا الکلام عن النبی صلی‌الله‌علیه‌وآله</span>

<span class="Translate">467 - امام علیه السّلام <span class="description">(در سود قناعت)</span> فرموده است: (1) القناعة <span class="description">(تا آخر، این فرمایش عینا همان فرمایش پنجاه و چهارم است که ترجمه و شرحش بیان شد)</span></span>


==حکمت 468- رعایت عدالت در گرفتن مالیات==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام لِزِیَادِ اِبنِ أَبِیهِ وَ قَدِ اِستَخلَفَهُ لِعَبدِ اَللَّهِ بنِ اَلعَبَّاسِ عَلَی فَارِسَ وَ أَعمَالِهَا فِی کَلاَمٍ طَوِیلٍ کَانَ بَینَهُمَا نَهَاهُ فِیهِ عَن تَقدِیمِ اَلخِرَاجِ</span>

<span class="Translate">468 - امام علیه السّلام بزیاد ابن ابیه فرمود هنگامیکه او را بر فارس و جاهایی که در قلمرو آن بود جانشین عبد اللّه ابن عبّاس گردانید در ضمن سخن درازی که بین ایشان بود و او را در آن سخن از پیش گرفتن مالیات <span class="description">(از رعیّت)</span> نهی نمود</span>

<span class="Revayat">اِستَعمِلِ اَلعَدلَ وَ اِحذَرِ اَلعَسفَ وَ اَلحَیفَ فَإِنَّ اَلعَسفَ یَعُودُ بِالجَلاَءِ وَ اَلحَیفَ یَدعُو إِلَی اَلسَّیفِ</span>

<span class="Translate">(1) عدل و انصاف را <span class="description">(با رعیّت)</span> بکار بر، و از بیراهه رفتن و ستم بترس، زیرا بیراهه رفتن <span class="description">(بی‌انصافی)</span> منجرّ به آوارگی <span class="description">(آنان)</span> میشود، و ظلم و ستم به شمشیر <span class="description">(نزاع و زد و خورد بین رعیّت و والی)</span> می‌کشاند <span class="description">(یا ستم سبب میشود که والی بدست رعیّت کشته شود)</span></span>


==حکمت 469- نکوهش کوچک شمردن گناه==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام أَشَدُّ اَلذُّنُوبِ مَا اِستَخَفَّ بِهِ صَاحِبُهُ</span>

<span class="Translate">469 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ گناه)</span> فرموده است: (1) أشدّ الذّنوب ما استخفّ <span class="description">(تا آخر، این فرمایش عینا همان فرمایش سیصد و چهلم است که ترجمه و شرحش گذشت جز آنکه در آن ما استهان بجای ما استخفّ بیان شده و معنی هر دو یکی است )</span></span>


==حکمت 470- مسؤولیّت عالمان==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام مَا أَخَذَ اَللَّهُ عَلَی أَهلِ اَلجَهلِ أَن یَتَعَلَّمُوا حَتَّی أَخَذَ عَلَی أَهلِ اَلعِلمِ أَن یُعَلِّمُوا</span>

<span class="Translate">470 - امام علیه السّلام <span class="description">(در ترغیب بیاد دادن به نادان)</span> فرموده است: (1) خداوند از نادانان عهد و پیمان نگرفت که یاد گیرند تا اینکه از دانایان عهد و پیمان گرفت که یاد دهند <span class="description">(وقتی بر نادان واجب گردانید که یاد گیرند که بر دانا واجب گردانیده بود که او را یاد دهد و دانش خود را پنهان ننماید)</span></span>


==حکمت 471- نکوهش دوستان پر توقع==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام شَرُّ اَلإِخوَانِ مَن تُکُلِّفَ لَهُ لأن التکلیف مستلزم للمشقة و هو شر لازم عن الأخ المتکلف له فهو شر الإخوان</span>

<span class="Translate">471 - امام علیه السّلام <span class="description">(در نکوهش برنج انداختن دوست)</span> فرموده است: (1) بدترین برادران <span class="description">(دوستان)</span> کسی است که برای او شخص برنج افتد <span class="description">(دوستی با او سبب آزار و رنج گردد سیّد رضیّ «رحمه اللّه» فرماید:)</span> زیرا تکلیف یعنی زیادۀ از طاقت سبب مشقّت و رنج است و آن شرّ و بدی است که لازم برادر و دوستی است که برای او رنج برده میشود پس او بدترین برادران می‌باشد</span>


==حکمت 472- آفت دوستی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">وَ قَالَ علیه‌السلام إِذَا اِحتَشَمَ اَلمُؤمِنُ أَخَاهُ فَقَد فَارَقَهُ یقال حشمه و أحشمه إذا أغضبه و قیل أخجله و احتشمه طلب ذلک له و هو مظنة مفارقته و هذا حین انتهاء الغایة بنا إلی قطع المختار من کلام أمیر المؤمنین علیه‌السلام حامدین للّه سبحانه علی ما منّ به من توفیقنا لضم ما انتشر من أطرافه و تقریب ما بعد من أقطاره و مقررین العزم کما شرطنا أولا علی تفضیل أوراق من البیاض فی آخر کل باب من الأبواب لیکون لاقتناص الشارد و استلحاق الوارد و ما عسی أن یظهر لنا بعد الغموض و یقع إلینا بعد الشذوذ و ما توفیقنا إلا باللّه علیه توکلنا و هو حسبنا و نعم الوکیل و ذلک فی رجب سنة أربع مائة من الهجرة و صلی اللّه علی سیدنا محمد خاتم الرسل و الهادی إلی خیر السبل و آله الطاهرین و أصحابه نجوم الیقین</span>

<span class="Translate">472 - امام علیه السّلام <span class="description">(در بارۀ از دست دادن دوست)</span> فرموده است: (1) هر گاه مؤمن برادر <span class="description">(دوست)</span> خود را بخشم آورد <span class="description">(یا شرمنده گرداند)</span> پس با او جدائی نموده است <span class="description">(خشم آوردن یا شرمنده ساختن سبب جدائی است سیّد رضیّ «رحمه اللّه» فرماید:)</span> گفته میشود: حشمه و أحشمه هر گاه او را بخشم آورد، و گفته شده است: <span class="description">(بمعنی)</span> او را شرمنده سازد، و احتشمه <span class="description">(یعنی)</span><span class="description">( خشم یا شرمندگی را برای او خواهد و آن گمان بردن به جدائی او است)</span> در این هنگام که کار ما پایان می‌یابد با دست کشیدن از آنچه برگزیدیم از سخن امیر المؤمنین علیه السّلام خداوند سبحان را سپاس می‌گزاریم بآنچه بآن منّت نهاد از توفیق و جور شدن اسباب کار ما برای گرد آوردن آنچه پراکنده بود، و نزدیک گردانیدن آنچه دور بود از سخنان آن حضرت، و قصد داریم همانطور که در اوّل کتاب قرار گزاردیم ورقهای سفید چندی در آخر هر باب زیادة کنیم تا آنچه از دست رفته بگیریم و آنچه بدست آمده ملحق سازیم، و شاید سخنی که پنهان بوده برای ما آشکار شود، و پس از دوری بما برسد، و اسباب کار ما جور نشده است مگر بکمک و یاری خدا، باو توکّل و اعتماد می‌نماییم، و او ما را بس است و نیکو وکیل و یاوری است. و این کتاب در ماه رجب سال چهار صد از هجرت بپایان رسید، و خدا درود فرستد بر سیّد و آقای ما محمّد آخرین پیمبران و راهنمای بهترین راهها و بر آل او که <span class="description">(از هر عیب و نقص)</span> پاک و پاکیزه‌اند و بر اصحاب و یارانش که ستارگان علم و دانشند</span>


==غریب 1- قیام امام زمان علیه السلام==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">فصل نذکر فیه شیئا من اختیار غریب کلامه علیه‌السلام المحتاج إلی التفسیر فی حدیثه علیه‌السلام فَإِذَا کَانَ ذَلِکَ ضَرَبَ یَعسُوبُ اَلدِّینِ بِذَنَبِهِ فَیَجتَمِعُونَ إِلَیهِ کَمَا یَجتَمِعُ قَزَعُ اَلخَرِیفِ یعسوب الدین السید العظیم المالک لأمور الناس یومئذ و القزع قطع الغیم التی لا ماء فیها</span>

<span class="Translate">در این فصل بیان می‌کنیم چند فرازی از آنچه برگزیده شده <span class="description">(در این کتاب)</span> از سخن آن حضرت علیه السّلام که معنی آن دور از فهم و بتفسیر و بیان نیازمند است. 1 - در گفتار آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(که از عظمت و بزرگی حضرت صاحب الزّمان «عجّل اللّه فرجه» خبر داده)</span>: (1) چون وقت آن برسد آقای بزرگوار و پیشوای دین <span class="description">(از پنهان بودن و نگرانی آشکار گردیده بر مقام سلطنت و خلافت خود)</span> مستقرّ و پابرجا گردد، پس <span class="description">(مؤمنین از اطراف جهان)</span> نزد آن بزرگوار گرد آیند چنانکه پاره‌های ابر در فصل پاییز گرد آمده بهم می‌پیوندد <span class="description">(این فرمایش صریح است باینکه امام زمان علیه السّلام زنده و از دشمنان پنهان و در روی زمین سیر میکند و هر وقت خدا بخواهد آشکار میشود، سیّد رضیّ «علیه الرّحمة» فرماید:)</span> یعسوب الدّین یعنی سرور بزرگوار و زمامدار کارهای مردم در آنروز <span class="description">(و فرمایش آن حضرت ضرب بذنبه یعنی امام زمان پس از نگرانی پابرجا می‌گردد، زیرا یعسوب در لغت بمعنی پادشاه زنبور عسل است که بیشتر از روز را بدو بالش پرواز می‌نماید، و چون دم بزمین گذار و حرکت و پرواز را ترک نموده مستقرّ میشود)</span> و قزع پاره‌های ابر است که <span class="description">(رقیق و نازک است خواه آب دار و خواه)</span> بی آب و باران باشد <span class="description">(چنانکه لغت نویسان معنی آنرا بطوریکه بیان شد ضبط نموده‌اند، و اینکه اصحاب حضرت قائم علیه السّلام را به پاره‌های ابر پاییز تشبیه نموده برای آنست که پاییز اوّل زمستان است و ابرهای پراکنده در آن هنگام بزودی بهم می‌پیوندند)</span></span>


==غریب 2- مهارت در سخنوری==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و فی حدیثه علیه‌السلام هَذَا اَلخَطِیبُ اَلشَّحشَحُ یرید الماهر بالخطبة الماضی فیها و کل ماض فی کلام أو سیر فهو شحشح و الشحشح فی غیر هذا الموضع البخیل الممسک</span>

<span class="Translate">2 - در گفتار آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(که در آن صعصعة ابن صوحان عبدیّ را «که از بزرگواران و خواصّ و نیکان اصحاب امیر المؤمنین علیه السّلام است» می‌ستاید)</span>: (1) این خطبه خوان ماهر و زیرک <span class="description">(سیّد رضیّ «رحمه اللّه» فرماید:)</span> <span class="description">(از لفظ شحشح)</span> شخص ماهر و زیرک و استاد در خطبه خواندن و توانای در ادای سخن رسا را خواسته است، و هر تند گذر در سخن و رفتار را شحشح گویند، و شحشح در غیر این مقام بمعنی بخیل و زفت آمده که از بخشش خودداری می‌نماید <span class="description">(ابن ابی الحدید در اینجا می‌نویسد: صعصعه را فخر و سرفرازی همین بس که مانند علیّ علیه السّلام او را به مهارت و استادی و فصاحت زبان و توانائی بر سخن بستاید)</span></span>


==غریب 3- آثار خصومت و دشمنی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و فی حدیثه علیه‌السلام إِنَّ لِلخُصُومَةِ قُحَماً یرید بالقحم المهالک لأنها تقحم أصحابها فی المهالک و المتالف فی الأکثر فمن ذلک قحمة الأعراب و هو أن تصیبهم السنة فتتعرق أموالهم فذلک تقحمها فیهم و قیل فیه وجه آخر و هو أنها تقحمهم بلاد الریف أی تحوجهم إلی دخول الحضر عند محول البدو</span>

<span class="Translate">3 - در گفتار آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در زیان زد و خورد)</span>: (1) نزاع و زد و خورد را رنجها و نابودیها است <span class="description">(چون اگر شخص در آن کوشیده پافشاری نماید به معصیت و گناه گرفتار شود، و اگر از آن چشم پوشد و دست بردارد مغلوب و مظلوم گردد، و در هر دو صورت رنج بیند و چنین کس از پرهیزکاری باز می‌ماند چنانکه در فرمایش دویست و نودم باین نکته تصریح شده، پس سزاوار آنست که کاری کند که نزاع و زد و خورد پیش نیاید سیّد رضیّ «علیه الرّحمة» فرماید:)</span> امام علیه السّلام از لفظ قحم نابودیها را اراده نموده است، زیرا زد و خورد بیشتر اوقات اشخاص را بسختیها و نابودیها می‌افکند، و <span class="description">(جملۀ)</span> قحمة الأعراب یعنی سختی بادیه نشینان عرب، از آن گرفته شده است، و مراد اینست که قحطی و خشکسالی ایشان را دریابد بطوریکه دارائیهای آنان را از بین ببرد و از چارپایانشان باقی نگذارد مگر استخوان بی‌گوشت که معنی نابود شدن دارائیهاشان همین است و در <span class="description">(معنی)</span> قحمة الأعراب جور دیگر هم گفته شده است، و آن اینست که قحطی و خشکسالی آنها را به رفتن شهرهای آباد وامی‌دارد یعنی خشکیدن بیابان <span class="description">(نبودن آب و گیاه در آن)</span> ایشان را نیازمند گرداند و وادار نماید که بشهر آیند</span>


==غریب 4- سرپرستی دختران در ازدواج==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و فی حدیثه علیه‌السلام إِذَا بَلَغَ اَلنِّسَاءُ نَصَّ اَلحَقَائِقِ فَالعَصَبَةُ أَولَی و یروی نص الحقاق و النص منتهی الأشیاء و مبلغ أقصاها کالنص فی السیر لأنه أقصی ما تقدر علیه الدابة و تقول نصصت الرجل عن الأمر إذا استقصیت مسألته عنه لتستخرج ما عنده فیه فنص الحقاق یرید به الإدراک لأنه منتهی الصغر و الوقت الذی یخرج منه الصغیر إلی حد الکبیر و هو من أفصح الکنایات عن هذا الأمر و أغربها یقول فإذا بلغ النساء ذلک فالعصبة أولی بالمرأة من أمها إذا کانوا محرما مثل الإخوة و الأعمام و بتزویجها إن أرادوا ذلک و الحقاق محاقة الأم للعصبة فی المرأة و هو الجدال و الخصومة و قول کل واحد منهما للآخر أنا أحق منک بهذا یقال منه حاققته حقاقا مثل جادلته جدالا و قد قیل إن نص الحقاق بلوغ العقل و هو الإدراک لأنه علیه‌السلام إنما أراد منتهی الأمر الذی تجب فیه الحقوق و الأحکام و من رواه نص الحقائق فإنما أراد جمع حقیقة هذا معنی ما ذکره أبو عبید القاسم بن سلام و الذی عندی أن المراد بنص الحقاق هاهنا بلوغ المرأة إلی الحد الذی یجوز فیه تزویجها و تصرفها فی حقوقها تشبیها بالحقاق من الإبل و هی جمع حقة و حق و هو الذی استکمل ثلاث سنین و دخل فی الرابعة و عند ذلک یبلغ إلی الحد الذی یتمکن فیه من رکوب ظهره و نصه فی سیره و الحقائق أیضا جمع حقة فالروایتان جمیعا ترجعان إلی معنی واحد و هذا أشبه بطریقة العرب من المعنی المذکور أولا</span>

<span class="Translate">4 - در گفتار آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در انتخاب شوهر برای دختر)</span>: (1) هرگاه زنان <span class="description">(دختران)</span> بحدّ کمال رسند <span class="description">(هنگام زناشویی و تصرّف آنها در حقوقشان برسد)</span> پس خویشان پدری <span class="description">(از خویشان مادری به شوهر دادن او)</span> سزاوارترند <span class="description">(سیّد رضیّ «رضی اللّه عنه» فرماید:)</span> و <span class="description">(بجای نصّ الحقائق)</span> نصّ الحقاق هم روایت میشود، و نصّ منتهی درجه و پایان چیزها است مانند نصّ در رفتار که آن نهایت رفتاری است که چارپا به رفتن آن توانائی دارد، و تو میگوئی: نصصت الرّجل عن الأمر یعنی پرسش خود را در بارۀ فلان امر از فلان مرد بپایان رسانیدم، هنگامیکه پرسش از آن امر را از او بپایان رسانیده باشی تا آنچه نزد او می‌باشد بدست آوری پس حضرت از <span class="description">(جملۀ)</span> نصّ الحقاق اراده فرموده است بحدّ کمال رسیدن دختران را که آن پایان خردی است که صغیر بحدّ بزرگی می‌رسد، و فرمایش حضرت <span class="description">(نصّ الحقاق)</span> از رساترین و شگفت‌ترین کنایه‌ها است از این معنی می‌فرماید: هرگاه دختران بآن حدّ <span class="description">(هنگام زناشویی)</span> رسیدند پس خویشان پدری به دختر هرگاه محرم باشند مانند برادران و عموها از مادرش به شوهر دادن آن دختر اگر بخواهند او را شوهر دهند سزاوارترند و <span class="description">(لفظ)</span> حقاق از محاقّه و زد و خورد مادر است با خویشان پدری دختر در بارۀ او، و محاقّة همان نزاع و زد و خورد و گفتگوی هر یک با دیگری است که من از تو به شوهر دادن او سزاوارترم، و از آن گرفته شده است که می‌گویند: حاققته حقاقا مانند جادلته جدالا یعنی با او نزاع و زد و خورد نمودم و گفته‌اند: نصّ حقاق عبارت است از بلوغ عقل و آن رسیدن بحدّ کمال است، زیرا امام علیه السّلام <span class="description">(از این فرمایش)</span> اراده نموده است منتهی و رسیدن هنگامی را که بآن حقوق و احکام <span class="description">(به دختر)</span> واجب میشود، و آنکه نصّ الحقائق روایت کرده حقائق را جمع حقیقة خواسته اینست معنی آنچه ابو عبید قاسم ابن سلام <span class="description">(که در لغت و حدیث و ادب و فقه و درستی روایت و بسیار دانشمندی از مشاهیر و مردان بنام است، و در مکّه پس از فراغ از اعمال حجّ در سال دویست و بیست و دو یا سه یا چهار هجری وفات کرده)</span> بیان نموده است، و آنچه نزد من است آنست که مراد و مقصود از نصّ حقاق در اینجا رسیدن دختر است بحدّی که زناشویی و تصرّف او در حقوقش روا باشد بجهت تشبیه و مانند بودن به حقاق از شتر و آن جمع حقّه و حقّ است که شتری است که سه سال را تمام کرده به سال چهارم در آید و آن هنگام می‌رسد بحدّی که ممکن است سوار شدن بر پشت او و خوب راندنش در رفتار، و حقائق نیز جمع حقّه است و بازگشت هر دو روایت <span class="description">(نصّ الحقائق و نصّ الحقاق)</span> بیک معنی است، و این <span class="description">(که ما بیان کردیم)</span> بطریقه و روش عرب شبیه‌تر است از معنی که اوّل بیان شد</span>


==غریب 5- تأثیر ایمان در روح==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و فی حدیثه علیه‌السلام إِنَّ اَلإِیمَانَ یَبدُو لُمظَةً فِی اَلقَلبِ کُلَّمَا اِزدَادَ اَلإِیمَانُ اِزدَادَتِ اَللُّمظَةُ و اللمظة مثل النکتة أو نحوها من البیاض و منه قیل فرس ألمظ إذا کان بجحفلته شیء من البیاض</span>

<span class="Translate">5 - در گفتار آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در بارۀ ایمان)</span>: (1) ایمان در دل چون نقطۀ سفیدی پیدا میشود هر چند ایمان افزون شود آن نقطۀ سفید فزونی می‌گیرد <span class="description">(سیّد رضیّ «رحمه اللّه» فرماید:)</span> لمظة چون نقطه یا مانند آنست از سفیدی، و از این معنی است که گفته شده: فرس ألمظ هرگاه بلب زیرین اسب خال سفیدی باشد <span class="description">(ابن ابی الحدید در اینجا می‌نویسد: ابو عبید گفته: در این حدیث حجّت و دلیل است بر کسیکه انکار کرده و درست نمی‌داند که ایمان زیاده و کم میشود، نمی‌بینی که در این حدیث هست هرگاه ایمان زیاده شود آن نقطۀ سفید افزون گردد؟ و لکن طریحیّ «رحمه اللّه» صاحب کتاب مجمع البحرین در لغت لمظ پس از نقل این حدیث می‌نویسد: قوله الإیمان یبدو لمظة، تقدیر آن علامة الإیمان است یعنی نشانۀ ایمان مانند نقطۀ سفید در دل کسیکه در اوّلین بار ایمان آورده هویدا می‌گردد، پس چون به زبان اقرار و اعتراف نمود آن نقطه زیاده میشود، و چون بجوارح عمل صالح و کار نیک انجام داد آن نقطه افزونی یابد و همچنین «یعنی هرگاه مثلا بدنیا و کالای آن دل نبست باز آن نقطه زیاده‌تر گردد» پس ناچار مضاف یعنی علامت و نشانه را در تقدیر می‌گیریم، زیرا ایمان همان تصدیق بخدا و رسول او است در همۀ اوامر و نواهی و در آن زیاده شدن و فزونی یافتن تصوّر نمی‌شود )</span></span>


==غریب 6- ضرورت پرداخت زکات==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و فی حدیثه علیه‌السلام إِنَّ اَلرَّجُلَ إِذَا کَانَ لَهُ اَلدَّینُ اَلظَّنُونُ یَجِبُ عَلَیهِ أَن یُزَکِّیَهُ لِمَا مَضَی إِذَا قَبَضَهُ فالظنون الذی لا یعلم صاحبه أ یقبضه من الذی هو علیه أم لا فکأنه الذی یظن به فمرة یرجوه و مرة لا یرجوه و هو من أفصح الکلام و کذلک کل أمر تطلبه و لا تدری علی أی شیء أنت منه فهو ظنون و علی ذلک قول الأعشی ما یجعل الجد الظنون الذی جنب صوب اللجب الماطر مثل الفراتی إذا ما طما یقذف بالبوصی و الماهر و الجد البئر العادیة فی الصحراء و الظنون التی لا یعلم هل فیها ماء أم لا</span>

<span class="Translate">6 - در گفتار آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در زکاة وام)</span>: (1) هرگاه مردی را بستانکاری باشد که نداند وام را <span class="description">(از بدهکار)</span> می‌ستاند یا نه اگر آنرا گرفت برای سالی که بر آن گذشته بر او واجب است که زکاة آنرا <span class="description">(بمستحقّ آن)</span> بدهد <span class="description">(ظاهر این فرمایش مخالف فتوای فقهاء است که می‌گویند: زکوة وام بر وام دهنده واجب نیست هر چند بداند که آن وام را دریافت می‌نماید چه جای آنکه در گمان باشد، و بعضی فرموده‌اند: این در صورتی است که تأخیر در گرفتن از طرف وام دهنده باشد یعنی خود نستاند و دو دل باشد در گرفتن و نگرفتن که اگر بگیرد زکوة سال گذشته بر او واجب می‌باشد، و این قول خلاف مشهور بلکه خلاف اجماع متأخّرین است چنانکه مرحوم شیخ محمّد حسن «رحمه اللّه» در کتاب جواهر الکلام فرموده و مرحوم حاجّ آقا رضا همدانیّ «قدّس سرّه» در کتاب مصباح الفقیه فرمایش او را تأیید نموده و سیّد رضیّ «علیه الرّحمة» فرماید:)</span> دین ظنون دین و وامی است که بستانکار نمی‌داند آنرا از بدهکار می‌گیرد یا نمی‌گیرد، مانند آنکه بستانکار در گمان است گاهی به رسیدن آن امید دارد و گاهی نومید است و آن از فصیحترین و رساترین سخن است <span class="description">(بمقصود)</span> و همچنین هر چه را که تو بطلبی و ندانی آنرا بدست می‌آوری یا نه آن ظنون است و بر این معنی است گفتار اعشی <span class="description">(از شعرای بنام زمان جاهلیّت که عرب بشعر او تغنّی می‌نموده و سرود می‌خوانده)</span>: ما یجعل الجدّ الظّنون الّذی جنّب صوب اللّجب الماطر مثل الفراتیّ إذا ما طما یقذف بالبوصیّ و الماهر یعنی قرار نمی‌شود داد چاهی را که گمان می‌رود آب دارد یا نه و دور است از آمدن باران صدا دار ریزان بمانند آب فرات هنگام طغیان که <span class="description">(بسبب بسیاری آب و موجهای پی در پی)</span> کشتی و شناور ماهر را از پا در آورد <span class="description">(این بیان مانند مثل است برای برابر نبودن بخیل و زفت با کریم و بخشنده)</span> و جدّ بمعنی چاه کهنه است در بیابان و ظنون چاهی است که دانسته نشود آب دارد یا نه</span>


==غریب 7- ضرورت حفظ آمادگی رزمی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و فی حدیثه علیه‌السلام أنَّهُ شَیَّعَ جَیشاً یُغزِیهِ فَقَالَ أَعذِبُوا عَنِ اَلنِّسَاءِ مَا اِستَطَعتُم و معناه أصدفوا عن ذکر النساء و شغل القلب بهن و امتنعوا من المقاربة لهن لأن ذلک یفت فی عضد الحمیة و یقدح فی معاقد العزیمة و یکسر عن العدو و یلفت عن الإبعاد فی الغزو و کل من امتنع من شیء فقد أعذب عنه و العاذب و العذوب الممتنع من الأکل و الشرب</span>

<span class="Translate">7 - در گفتار آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(هنگامی)</span> که آن بزرگوار لشگری را بدرقه نموده آنها را بجنگ می‌فرستاد <span class="description">(اندرز می‌داد)</span> و می‌فرمود: (1) آنچه می‌توانید از زنها دوری کنید <span class="description">(سیّد رضیّ‌ «رحمه اللّه» فرماید:)</span> معنی این سخن آنست که <span class="description">(هنگام جنگ)</span> از یاد زنها و دل بستن بآنها دوری نمائید، و از نزدیکی با ایشان خودداری کنید که آن بازوی حمیّت و مردی را سست می‌گرداند و در تصمیمها اخلال نموده رخنه می‌نماید، و شخص را از دشمن شکست می‌دهد، و از رفتن و کوشش نمودن در جنگ دور می‌دارد و هر که از چیزی امتناع نماید <span class="description">(در بارۀ او گفته میشود: أعذب عنه یعنی)</span> از آن دوری جسته و خود را نگاه‌داشته است، و عاذب و عذوب کسی است که از خوردن و آشامیدن خودداری نماید</span>


==غریب 8- امید به پیروزی==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و فی حدیثه علیه‌السلام کَالیَاسِرِ اَلفَالِجِ یَنتَظِرُ أَوَّلَ فَوزَةٍ مِن قِدَاحِهِ الیاسرون هم الذین یتضاربون بالقداح علی الجزور و الفالج القاهر الغالب یقال قد فلج علیهم و فلجهم قال الراجز لما رأیت فالجا قد فلجا</span>

<span class="Translate">8 - در گفتار آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در خطبۀ بیست و سوّم در بارۀ رشک نبردن)</span>: (1) مانند قمار باختۀ غلبه جوی زبردست باشد که نخست فیروزی را از تیرهای قمار خود منتظر است <span class="description">(پس کم بهرۀ از نعمت دنیا نباید بر دیگران رشک برد، بلکه باید اندوه در دل راه ندهد و کوشش نماید تا اقبالش رو آورد مانند قمار باختۀ زبر دست که همیشه منتظر برون می‌باشد سیّد رضیّ «علیه الرّحمة» فرماید:)</span> یاسرون کسانی هستند که با تیرهای قمار بر سر شتری که می‌خرند و می‌کشند قمار میکنند، و فالج غلبه جو و زبر دست است، گفته میشود: فلج علیهم و فلجهم یعنی بر یاران غالب شد و از آنان برد، و رجز خواننده <span class="description">(در کارزار)</span> گوید: لمّا رأیت فالجا قد فلجا یعنی هنگامیکه دیدم غلبه کننده را که غالب شد</span>


==غریب 9- شجاعت پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله==
[[#top|[↑ بالا]]] <span class="Revayat">و فی حدیثه علیه‌السلام کُنَّا إِذَا اِحمَرَّ اَلبَأسُ اِتَّقَینَا بِرَسُولِ اَللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌وآله فَلَم یَکُن أَحَدٌ مِنَّا أَقرَبَ إِلَی اَلعَدُوِّ مِنهُ و معنی ذلک أنه إذا عظم الخوف من العدو و اشتد عضاض الحرب فزع المسلمون إلی قتال رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وآله بنفسه فینزل الله تعالی النصر علیهم به و یأمنون مما کانوا یخافونه بمکانه و قوله إذا احمر البأس کنایة عن اشتداد الأمر و قد قیل فی ذلک أقوال أحسنها أنه شبه حمی الحرب بالنار التی تجمع الحرارة و الحمرة بفعلها و لونها و مما یقوی ذلک قول رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وآله و قد رأی مجتلد الناس یوم حنین و هی حرب هوازن الآن حمی الوطیس و الوطیس مستوقد النار فشبه رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وآله ما استحر من جلاد القوم باحتدام النار و شدة التهابها انقضی هذا الفصل و رجعنا إلی سنن الغرض الأول فی هذا الباب</span>

<span class="Translate">9 - در گفتار آن حضرت علیه السّلام است <span class="description">(در شجاعت و دلاوری رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله که مانند آن در نامۀ نهم گذشت)</span>: (1) ما بودیم هنگامیکه خوف و ترس سرخ می‌شد <span class="description">(کارزار سخت می‌گشت)</span> خود را بوسیلۀ رسول خدا - صلّی اللّه علیه و آله - نگاه‌داری می‌نمودیم، و هیچیک از ما از آن حضرت به دشمن نزدیکتر نبود <span class="description">(سیّد رضیّ «رحمه اللّه» فرماید:)</span> و معنی این سخن آنست که چون ترس از دشمن بسیار می‌شد و گزیدن جنگ سخت می‌گشت مسلمانان به جانبی که شخص رسول خدا - صلّی اللّه علیه و آله - کارزار می‌نمود می‌گریختند، و خدای تعالی به برکت آن حضرت بایشان کمک می‌فرستاد و آنها هم بوسیلۀ آن بزرگوار از آنچه ترس داشتند آسوده می‌شدند و فرمایش آن حضرت: إذا احمرّ البأس یعنی هنگامیکه خوف و ترس سرخ می‌شد، کنایه است از سختی کارزار، و در آن چند قول گفته شده است نیکوترین آنها آنست که گرم شدن جنگ را تشبیه و مانند نموده به آتشی که گرمی و سرخی را بعمل و رنگش جمع نماید <span class="description">(سوزان باشد و افروخته)</span> و این قول را کمک میکند فرمایش رسول خدا - صلّی اللّه علیه و آله - وقتی که شمشیر زدن مردم را در جنگ حنین <span class="description">(موضعی بین طائف و مکّه)</span> دید و آن جنگ هوازن <span class="description">(قبیله‌ای از قیس)</span> بود: الان حمی الوطیس یعنی اکنون تنّور جنگ گرم شد و وطیس جای افروختن آتش است، رسول خدا - صلّی اللّه علیه و آله - گرم شدن کارزار آنها را با فروختن آتش و زبانه کشیدن آن مانند نموده است این فصل پایان یافت، و ما به روش اوّل خود در این باب <span class="description">(که مقصود بیان سخنان امام علیه السّلام بوده نه تفسیر کلمات آن حضرت)</span> باز گشتیم</span>